൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുസുത്തം

൬൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. കതമാനി തീണി? ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, സീലമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പുഞ്ഞമേവ സോ സിക്ഖേയ്യ, ആയതഗ്ഗം സുഖുദ്രയം;

ദാനഞ്ച സമചരിയഞ്ച, മേത്തചിത്തഞ്ച ഭാവയേ.

‘‘ഏതേ ധമ്മേ ഭാവയിത്വാ, തയോ സുഖസമുദ്ദയേ;

അബ്യാപജ്ഝം സുഖം ലോകം, പണ്ഡിതോ ഉപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. ചക്ഖുസുത്തം

൬൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖൂനി. കതമാനി തീണി? മംസചക്ഖു, ദിബ്ബചക്ഖു, പഞ്ഞാചക്ഖു – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ചക്ഖൂനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘മംസചക്ഖു ദിബ്ബചക്ഖു, പഞ്ഞാചക്ഖു അനുത്തരം;

ഏതാനി തീണി ചക്ഖൂനി, അക്ഖാസി പുരിസുത്തമോ.

‘‘മംസചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോ, മഗ്ഗോ ദിബ്ബസ്സ ചക്ഖുനോ;

യതോ ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാചക്ഖു അനുത്തരം;

യസ്സ ചക്ഖുസ്സ പടിലാഭാ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. ഇന്ദ്രിയസുത്തം

൬൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനി. കതമാനി തീണി? അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സേഖസ്സ സിക്ഖമാനസ്സ, ഉജുമഗ്ഗാനുസാരിനോ;

ഖയസ്മിം പഠമം ഞാണം, തതോ അഞ്ഞാ അനന്തരാ.

‘‘തതോ അഞ്ഞാ വിമുത്തസ്സ, ഞാണം വേ ഹോതി താദിനോ;

അകുപ്പാ മേ വിമുത്തീതി, ഭവസംയോജനക്ഖയാ.

‘‘സ വേ [സചേ (സീ. സ്യാ.)] ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ, സന്തോ സന്തിപദേ രതോ;

ധാരേതി അന്തിമം ദേഹം, ജേത്വാ മാരം സവാഹിനി’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. അദ്ധാസുത്തം

൬൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാ. കതമേ തയോ? അതീതോ അദ്ധാ, അനാഗതോ അദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അദ്ധാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോ സത്താ, അക്ഖേയ്യസ്മിം പതിട്ഠിതാ;

അക്ഖേയ്യം അപരിഞ്ഞായ, യോഗമായന്തി മച്ചുനോ.

‘‘അക്ഖേയ്യഞ്ച പരിഞ്ഞായ, അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതി;

ഫുട്ഠോ വിമോക്ഖോ മനസാ, സന്തിപദമനുത്തരം.

‘‘സ വേ [സചേ (ക.)] അക്ഖേയ്യസമ്പന്നോ, സന്തോ സന്തിപദേ രതോ;

സങ്ഖായസേവീ ധമ്മട്ഠോ, സങ്ഖ്യം നോപേതി വേദഗൂ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുച്ചരിതസുത്തം

൬൪. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ദുച്ചരിതാനി. കതമാനി തീണി? കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ദുച്ചരിതാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായദുച്ചരിതം കത്വാ, വചീദുച്ചരിതാനി ച;

മനോദുച്ചരിതം കത്വാ, യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസംഹിതം.

‘‘അകത്വാ കുസലം കമ്മം, കത്വാനാകുസലം ബഹും;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. സുചരിതസുത്തം

൬൫. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുചരിതാനി. കതമാനി തീണി? കായസുചരിതം, വചീസുചരിതം, മനോസുചരിതം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി സുചരിതാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, വചീദുച്ചരിതാനി ച;

മനോദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസംഹിതം.

‘‘അകത്വാകുസലം കമ്മം, കത്വാന കുസലം ബഹും;

കായസ്സ ഭേദാ സപ്പഞ്ഞോ, സഗ്ഗം സോ ഉപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. സോചേയ്യസുത്തം

൬൬. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സോചേയ്യാനി. കതമാനി തീണി? കായസോചേയ്യം, വചീസോചേയ്യം, മനോസോചേയ്യം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി സോചേയ്യാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായസുചിം വചീസുചിം [വാചാസുചിം (ക.)], ചേതോസുചിമനാസവം;

സുചിം സോചേയ്യസമ്പന്നം, ആഹു സബ്ബപ്പഹായിന’’ന്തി [ആഹു നിന്ഹാതപാപകന്തി (അ. നി. ൩.൧൨൨) യുത്തതരം].

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. സത്തമം.

൮. മോനേയ്യസുത്തം

൬൭. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, മോനേയ്യാനി. കതമാനി തീണി? കായമോനേയ്യം, വചീമോനേയ്യം, മനോമോനേയ്യം – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി മോനേയ്യാനീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായമുനിം വചീമുനിം, മനോമുനിമനാസവം;

മുനിം മോനേയ്യസമ്പന്നം, ആഹു നിന്ഹാതപാപക’’ന്തി [ആഹു സബ്ബപ്പഹായിനന്തി (അ. നി. ൩.൧൨൩)].

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമരാഗസുത്തം

൬൮. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, രാഗോ അപ്പഹീനോ, ദോസോ അപ്പഹീനോ, മോഹോ അപ്പഹീനോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘ബദ്ധോ [ബന്ദോ (ബഹൂസു)] മാരസ്സ പടിമുക്കസ്സ മാരപാസോ യഥാകാമകരണീയോ [യഥാ കാമകരണീയോ ച (സീ. സ്യാ. പീ. ക.)] പാപിമതോ’. യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, രാഗോ പഹീനോ, ദോസോ പഹീനോ, മോഹോ പഹീനോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘അബദ്ധോ മാരസ്സ ഓമുക്കസ്സ മാരപാസോ ന യഥാ കാമകരണീയോ [ന യഥാകാമകരണീയോ ച (സ്യാ.)] പാപിമതോ’’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യസ്സ രാഗോ ച ദോസോ ച, അവിജ്ജാ ച വിരാജിതാ;

തം ഭാവിതത്തഞ്ഞതരം, ബ്രഹ്മഭൂതം തഥാഗതം;

ബുദ്ധം വേരഭയാതീതം, ആഹു സബ്ബപ്പഹായിന’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. നവമം.

൧൦. ദുതിയരാഗസുത്തം

൬൯. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ രാഗോ അപ്പഹീനോ, ദോസോ അപ്പഹീനോ, മോഹോ അപ്പഹീനോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ന ‘അതരി [അതിണ്ണോ (ക. സീ. ക.)] സമുദ്ദം സഊമിം സവീചിം സാവട്ടം സഗഹം സരക്ഖസം’. യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ രാഗോ പഹീനോ, ദോസോ പഹീനോ, മോഹോ പഹീനോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ‘അതരി സമുദ്ദം സഊമിം സവീചിം സാവട്ടം സഗഹം സരക്ഖസം, തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ [പാരഗതോ (സീ. അട്ഠ. സ്യാ.)] ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ’’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യസ്സ രാഗോ ച ദോസോ ച, അവിജ്ജാ ച വിരാജിതാ;

സോമം സമുദ്ദം സഗഹം സരക്ഖസം, സഊമിഭയം ദുത്തരം അച്ചതാരി.

‘‘സങ്ഗാതിഗോ മച്ചുജഹോ നിരൂപധി, പഹാസി ദുക്ഖം അപുനബ്ഭവായ;

അത്ഥങ്ഗതോ സോ ന പമാണമേതി, അമോഹയി മച്ചുരാജന്തി ബ്രൂമീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പുഞ്ഞം ചക്ഖു അഥ ഇന്ദ്രിയാനി [അത്ഥിന്ദ്രിയാ (സ്യാ.)], അദ്ധാ ച ചരിതം ദുവേ സോചി [സുചി (സ്യാ.)];

മുനോ [മുനേ (സ്യാ.)] അഥ രാഗദുവേ, പുന വഗ്ഗമാഹു ദുതിയമുത്തമന്തി.