൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. വിതക്കസുത്തം

൩൮. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തഥാഗതം, ഭിക്ഖവേ, അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദ്വേ വിതക്കാ ബഹുലം സമുദാചരന്തി – ഖേമോ ച വിതക്കോ, പവിവേകോ ച [വിവേകോ ച (സ്യാ.)]. അബ്യാപജ്ഝാരാമോ [അബ്യാപജ്ജാരാമോ (ക.), അബ്യാബജ്ഝാരാമോ (?)], ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അബ്യാപജ്ഝരതോ. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതം അബ്യാപജ്ഝാരാമം അബ്യാപജ്ഝരതം ഏസേവ വിതക്കോ ബഹുലം സമുദാചരതി – ‘ഇമായാഹം ഇരിയായ ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമി തസം വാ ഥാവരം വാ’തി.

‘‘പവിവേകാരാമോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പവിവേകരതോ. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതം പവിവേകാരാമം പവിവേകരതം ഏസേവ വിതക്കോ ബഹുലം സമുദാചരതി – ‘യം അകുസലം തം പഹീന’ന്തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേപി അബ്യാപജ്ഝാരാമാ വിഹരഥ അബ്യാപജ്ഝരതാ. തേസം വോ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം അബ്യാപജ്ഝാരാമാനം വിഹരതം അബ്യാപജ്ഝരതാനം ഏസേവ വിതക്കോ ബഹുലം സമുദാചരിസ്സതി – ‘ഇമായ മയം ഇരിയായ ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമ തസം വാ ഥാവരം വാ’തി.

‘‘പവിവേകാരാമാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ പവിവേകരതാ. തേസം വോ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം പവിവേകാരാമാനം വിഹരതം പവിവേകരതാനം ഏസേവ വിതക്കോ ബഹുലം സമുദാചരിസ്സതി – ‘കിം അകുസലം, കിം അപ്പഹീനം, കിം പജഹാമാ’’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘തഥാഗതം ബുദ്ധമസയ്ഹസാഹിനം, ദുവേ വിതക്കാ സമുദാചരന്തി നം;

ഖേമോ വിതക്കോ പഠമോ ഉദീരിതോ, തതോ വിവേകോ ദുതിയോ പകാസിതോ.

‘‘തമോനുദം പാരഗതം മഹേസിം, തം പത്തിപത്തം വസിമം അനാസവം;

വിസന്തരം [വേസന്തരം (സീ. ക.), വിസ്സന്തരം (പീ.)] തണ്ഹക്ഖയേ വിമുത്തം, തം വേ മുനിം അന്തിമദേഹധാരിം;

മാരഞ്ജഹം [മാരജഹം (സ്യാ.), മാനജഹം (സീ. ക.), മാനം ജഹം (പീ.)] ബ്രൂമി ജരായ പാരഗും.

‘‘സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോ, യഥാപി പസ്സേ ജനതം സമന്തതോ;

തഥൂപമം ധമ്മമയം സുമേധോ, പാസാദമാരുയ്ഹ സമന്തചക്ഖു;

സോകാവതിണ്ണം ജനതമപേതസോകോ, അവേക്ഖതി ജാതിജരാഭിഭൂത’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. ദേസനാസുത്തം

൩൯. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ദ്വേ ധമ്മദേസനാ പരിയായേന ഭവന്തി. കതമാ ദ്വേ? ‘പാപം പാപകതോ പസ്സഥാ’തി – അയം പഠമാ ധമ്മദേസനാ; ‘പാപം പാപകതോ ദിസ്വാ തത്ഥ നിബ്ബിന്ദഥ വിരജ്ജഥ വിമുച്ചഥാ’തി – അയം ദുതിയാ ധമ്മദേസനാ. തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഇമാ ദ്വേ ധമ്മദേസനാ പരിയായേന ഭവന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘തഥാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ, സബ്ബഭൂതാനുകമ്പിനോ;

പരിയായവചനം പസ്സ, ദ്വേ ച ധമ്മാ പകാസിതാ.

‘‘പാപകം പസ്സഥ ചേതം [ചേകം (സീ. പീ.), ഛേകാ (സ്യാ.)], തത്ഥ ചാപി വിരജ്ജഥ;

തതോ വിരത്തചിത്താസേ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സഥാ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. വിജ്ജാസുത്തം

൪൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘അവിജ്ജാ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ അന്വദേവ അഹിരികം അനോത്തപ്പം; വിജ്ജാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ അന്വദേവ ഹിരോത്തപ്പ’’ന്തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യാ കാചിമാ ദുഗ്ഗതിയോ, അസ്മിം ലോകേ പരമ്ഹി ച;

അവിജ്ജാമൂലികാ സബ്ബാ, ഇച്ഛാലോഭസമുസ്സയാ.

‘‘യതോ ച ഹോതി പാപിച്ഛോ, അഹിരീകോ അനാദരോ;

തതോ പാപം പസവതി, അപായം തേന ഗച്ഛതി.

‘‘തസ്മാ ഛന്ദഞ്ച ലോഭഞ്ച, അവിജ്ജഞ്ച വിരാജയം;

വിജ്ജം ഉപ്പാദയം ഭിക്ഖു, സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. പഞ്ഞാപരിഹീനസുത്തം

൪൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സുപരിഹീനാ യേ അരിയായ പഞ്ഞായ പരിഹീനാ. തേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം വിഹരന്തി സവിഘാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ. തേ [തേ ച ഖോ (?)], ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപരിഹീനാ യേ അരിയായ പഞ്ഞായ അപരിഹീനാ. തേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖം വിഹരന്തി അവിഘാതം അനുപായാസം അപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പഞ്ഞായ പരിഹാനേന, പസ്സ ലോകം സദേവകം;

നിവിട്ഠം നാമരൂപസ്മിം, ഇദം സച്ചന്തി മഞ്ഞതി.

‘‘പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാ ലോകസ്മിം, യായം നിബ്ബേധഗാമിനീ;

യായ സമ്മാ പജാനാതി, ജാതിഭവപരിക്ഖയം.

‘‘തേസം ദേവാ മനുസ്സാ ച, സമ്ബുദ്ധാനം സതീമതം;

പിഹയന്തി ഹാസപഞ്ഞാനം [ഹാസുപഞ്ഞാനം (സീ. അട്ഠ.)], സരീരന്തിമധാരിന’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. സുക്കധമ്മസുത്തം

൪൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തി. കതമേ ദ്വേ? ഹിരീ [ഹിരി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ച, ഓത്തപ്പഞ്ച. ഇമേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം ന പാലേയ്യും, നയിധ പഞ്ഞായേഥ മാതാതി വാ മാതുച്ഛാതി വാ മാതുലാനീതി വാ ആചരിയഭരിയാതി വാ ഗരൂനം ദാരാതി വാ. സമ്ഭേദം ലോകോ അഗമിസ്സ യഥാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ സോണസിങ്ഗാലാ [സോണസിഗാലാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ ദ്വേ സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തി തസ്മാ പഞ്ഞായതി മാതാതി വാ മാതുച്ഛാതി വാ മാതുലാനീതി വാ ആചരിയഭരിയാതി വാ ഗരൂനം ദാരാതി വാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യേസം ചേ ഹിരിഓത്തപ്പം, സബ്ബദാ ച ന വിജ്ജതി;

വോക്കന്താ സുക്കമൂലാ തേ, ജാതിമരണഗാമിനോ.

‘‘യേസഞ്ച ഹിരിഓത്തപ്പം, സദാ സമ്മാ ഉപട്ഠിതാ;

വിരൂള്ഹബ്രഹ്മചരിയാ തേ, സന്തോ ഖീണപുനബ്ഭവാ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. അജാതസുത്തം

൪൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം. നോ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഭവിസ്സ അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, നയിധ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായേഥ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, തസ്മാ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായതീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ജാതം ഭൂതം സമുപ്പന്നം, കതം സങ്ഖതമദ്ധുവം;

ജരാമരണസങ്ഘാടം, രോഗനീളം [രോഗനിഡ്ഢം (സീ.)] പഭങ്ഗുരം [പഭങ്ഗുനം (ക. സീ. ക.), പഭങ്ഗുണം (സ്യാ.)].

‘‘ആഹാരനേത്തിപ്പഭവം, നാലം തദഭിനന്ദിതും;

തസ്സ നിസ്സരണം സന്തം, അതക്കാവചരം ധുവം.

‘‘അജാതം അസമുപ്പന്നം, അസോകം വിരജം പദം;

നിരോധോ ദുക്ഖധമ്മാനം, സങ്ഖാരൂപസമോ സുഖോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. നിബ്ബാനധാതുസുത്തം

൪൪. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേ, നിബ്ബാനധാതുയോ. കതമേ ദ്വേ? സഉപാദിസേസാ ച നിബ്ബാനധാതു, അനുപാദിസേസാ ച നിബ്ബാനധാതു.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സഉപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ. തസ്സ തിട്ഠന്തേവ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി യേസം അവിഘാതത്താ [അവിഗതത്താ (സീ. അട്ഠ.)] മനാപാമനാപം പച്ചനുഭോതി, സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേതി. തസ്സ യോ രാഗക്ഖയോ, ദോസക്ഖയോ, മോഹക്ഖയോ – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സഉപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഹം ഹോതി ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ. തസ്സ ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബവേദയിതാനി അനഭിനന്ദിതാനി സീതി ഭവിസ്സന്തി [സീതീഭവിസ്സന്തി (?)]. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ നിബ്ബാനധാതുയോ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ദുവേ ഇമാ ചക്ഖുമതാ പകാസിതാ, നിബ്ബാനധാതൂ അനിസ്സിതേന താദിനാ;

ഏകാ ഹി ധാതു ഇധ ദിട്ഠധമ്മികാ, സഉപാദിസേസാ ഭവനേത്തിസങ്ഖയാ;

അനുപാദിസേസാ പന സമ്പരായികാ, യമ്ഹി നിരുജ്ഝന്തി ഭവാനി സബ്ബസോ.

‘‘യേ ഏതദഞ്ഞായ പദം അസങ്ഖതം, വിമുത്തചിത്താ ഭവനേത്തിസങ്ഖയാ;

തേ ധമ്മസാരാധിഗമാ ഖയേ രതാ, പഹംസു തേ സബ്ബഭവാനി താദിനോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. സത്തമം.

൮. പടിസല്ലാനസുത്തം

൪൫. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘പടിസല്ലാനാരാമാ [പടിസല്ലാനാരാമാ (ക.)], ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ പടിസല്ലാനരതാ, അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്താ, അനിരാകതജ്ഝാനാ, വിപസ്സനായ സമന്നാഗതാ, ബ്രൂഹേതാ സുഞ്ഞാഗാരാനം. പടിസല്ലാനാരാമാനം, ഭിക്ഖവേ, വിഹരതം പടിസല്ലാനരതാനം അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥമനുയുത്താനം അനിരാകതമജ്ഝാനാനം വിപസ്സനായ സമന്നാഗതാനം ബ്രൂഹേതാനം സുഞ്ഞാഗാരാനം ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യേ സന്തചിത്താ നിപകാ, സതിമന്തോ ച [സതിമന്തോവ (സീ. ക.)] ഝായിനോ;

സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സന്തി, കാമേസു അനപേക്ഖിനോ.

‘‘അപ്പമാദരതാ സന്താ, പമാദേ ഭയദസ്സിനോ;

അഭബ്ബാ പരിഹാനായ, നിബ്ബാനസ്സേവ സന്തികേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. അട്ഠമം.

൯. സിക്ഖാനിസംസസുത്തം

൪൬. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘സിക്ഖാനിസംസാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ പഞ്ഞുത്തരാ വിമുത്തിസാരാ സതാധിപതേയ്യാ. സിക്ഖാനിസംസാനം, ഭിക്ഖവേ, വിഹരതം പഞ്ഞുത്തരാനം വിമുത്തിസാരാനം സതാധിപതേയ്യാനം ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പരിപുണ്ണസിക്ഖം [പരിപുണ്ണസേഖം (സീ.), പരിപുണ്ണസേക്ഖം (സ്യാ.)] അപഹാനധമ്മം, പഞ്ഞുത്തരം ജാതിഖയന്തദസ്സിം;

തം വേ മുനിം അന്തിമദേഹധാരിം, മാരഞ്ജഹം ബ്രൂമി ജരായ പാരഗും.

‘‘തസ്മാ സദാ ഝാനരതാ സമാഹിതാ, ആതാപിനോ ജാതിഖയന്തദസ്സിനോ;

മാരം സസേനം അഭിഭുയ്യ ഭിക്ഖവോ, ഭവഥ ജാതിമരണസ്സ പാരഗാ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. നവമം.

൧൦. ജാഗരിയസുത്തം

൪൭. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ജാഗരോ ചസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരേയ്യ സതോ സമ്പജാനോ സമാഹിതോ പമുദിതോ വിപ്പസന്നോ ച തത്ഥ കാലവിപസ്സീ ച കുസലേസു ധമ്മേസു. ജാഗരസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ വിഹരതോ സതസ്സ സമ്പജാനസ്സ സമാഹിതസ്സ പമുദിതസ്സ വിപ്പസന്നസ്സ തത്ഥ കാലവിപസ്സിനോ കുസലേസു ധമ്മേസു ദ്വിന്നം ഫലാനം അഞ്ഞതരം ഫലം പാടികങ്ഖം – ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അഞ്ഞാ, സതി വാ ഉപാദിസേസേ അനാഗാമിതാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ജാഗരന്താ സുണാഥേതം, യേ സുത്താ തേ പബുജ്ഝഥ;

സുത്താ ജാഗരിതം സേയ്യോ, നത്ഥി ജാഗരതോ ഭയം.

‘‘യോ ജാഗരോ ച സതിമാ സമ്പജാനോ, സമാഹിതോ മുദിതോ വിപ്പസന്നോ ച;

കാലേന സോ സമ്മാ ധമ്മം പരിവീമംസമാനോ, ഏകോദിഭൂതോ വിഹനേ തമം സോ.

‘‘തസ്മാ ഹവേ ജാഗരിയം ഭജേഥ, ആതാപീ ഭിക്ഖു നിപകോ ഝാനലാഭീ;

സംയോജനം ജാതിജരായ ഛേത്വാ, ഇധേവ സമ്ബോധിമനുത്തരം ഫുസേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദസമം.

൧൧. ആപായികസുത്തം

൪൮. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ആപായികാ നേരയികാ ഇദമപ്പഹായ. കതമേ ദ്വേ? യോ ച അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ, യോ ച പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തം അമൂലകേന അബ്രഹ്മചരിയേന അനുദ്ധംസേതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ആപായികാ നേരയികാ ഇദമപ്പഹായാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അഭൂതവാദീ നിരയം ഉപേതി, യോ വാപി കത്വാ ന കരോമി ചാഹ;

ഉഭോപി തേ പേച്ച സമാ ഭവന്തി, നിഹീനകമ്മാ മനുജാ പരത്ഥ.

‘‘കാസാവകണ്ഠാ ബഹവോ, പാപധമ്മാ അസഞ്ഞതാ;

പാപാ പാപേഹി കമ്മേഹി, നിരയം തേ ഉപപജ്ജരേ.

‘‘സേയ്യോ അയോഗുളോ ഭുത്തോ, തത്തോ അഗ്ഗിസിഖൂപമോ;

യഞ്ചേ ഭുഞ്ജേയ്യ ദുസ്സീലോ, രട്ഠപിണ്ഡമസഞ്ഞതോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഏകാദസമം.

൧൨. ദിട്ഠിഗതസുത്തം

൪൯. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിഗതേഹി പരിയുട്ഠിതാ ദേവമനുസ്സാ ഓലീയന്തി ഏകേ, അതിധാവന്തി ഏകേ; ചക്ഖുമന്തോ ച പസ്സന്തി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഓലീയന്തി ഏകേ? ഭവാരാമാ, ഭിക്ഖവേ, ദേവമനുസ്സാ ഭവരതാ ഭവസമ്മുദിതാ തേസം ഭവനിരോധായ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി ന പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി നാധിമുച്ചതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഓലീയന്തി ഏകേ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അതിധാവന്തി ഏകേ? ഭവേനേവ ഖോ പനേകേ അട്ടീയമാനാ ഹരായമാനാ ജിഗുച്ഛമാനാ വിഭവം അഭിനന്ദന്തി – യതോ കിര, ഭോ, അയം അത്താ [സത്തോ (സീ. ക.)] കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി ന ഹോതി പരം മരണാ; ഏതം സന്തം ഏതം പണീതം ഏതം യാഥാവന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അതിധാവന്തി ഏകേ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുമന്തോ പസ്സന്തി? ഇധ ഭിക്ഖു ഭൂതം ഭൂതതോ പസ്സതി; ഭൂതം ഭൂതതോ ദിസ്വാ ഭൂതസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ ഹോതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുമന്തോ പസ്സന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യേ [യോ (സ്യാ. ക.)] ഭൂതം ഭൂതതോ ദിസ്വാ, ഭൂതസ്സ ച അതിക്കമം;

യഥാഭൂതേ വിമുച്ചന്തി, ഭവതണ്ഹാ പരിക്ഖയാ.

‘‘സ വേ [സചേ (ക. സീ. സ്യാ. പീ.)] ഭൂതപരിഞ്ഞോ, സോ വീതതണ്ഹോ ഭവാഭവേ;

ഭൂതസ്സ വിഭവാ ഭിക്ഖു, നാഗച്ഛതി പുനബ്ഭവ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദ്വാദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാ ദ്വേ തപനീയാ, സീലേന അപരേ ദുവേ;

അനോത്താപീ കുഹനാ ദ്വേ ച, സംവേജനീയേന തേ ദസ.

വിതക്കാ ദേസനാ വിജ്ജാ, പഞ്ഞാ ധമ്മേന പഞ്ചമം;

അജാതം ധാതുസല്ലാനം, സിക്ഖാ ജാഗരിയേന ച;

അപായദിട്ഠിയാ ചേവ [യേവ (സീ. സ്യാ.)], ബാവീസതി പകാസിതാതി.

ദുകനിപാതോ നിട്ഠിതോ.