൨. ദുകനിപാതോ

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ദുക്ഖവിഹാരസുത്തം

൨൮. (ദ്വേ ധമ്മേ അനുക്കടി) [( ) സ്യാമപോത്ഥകേ നത്ഥി] വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം വിഹരതി സവിഘാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ. കതമേഹി ദ്വീഹി? ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതായ [അഗുത്തദ്വാരോ (അട്ഠ.)] ച, ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതായ [അമത്തഞ്ഞൂ (അട്ഠ.)] ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം വിഹരതി സവിധാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ചക്ഖു സോതഞ്ച ഘാനഞ്ച, ജിവ്ഹാ കായോ തഥാ മനോ;

ഏതാനി യസ്സ ദ്വാരാനി, അഗുത്താനിധ [അഗുത്താനി ച (സ്യാ.)] ഭിക്ഖുനോ.

‘‘ഭോജനമ്ഹി അമത്തഞ്ഞൂ, ഇന്ദ്രിയേസു അസംവുതോ;

കായദുക്ഖം ചേതോദുക്ഖം, ദുക്ഖം സോ അധിഗച്ഛതി.

‘‘ഡയ്ഹമാനേന കായേന, ഡയ്ഹമാനേന ചേതസാ;

ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം, ദുക്ഖം വിഹരതി താദിസോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. സുഖവിഹാരസുത്തം

൨൯. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖം വിഹരതി അവിഘാതം അനുപായാസം അപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതി പാടികങ്ഖാ. കതമേഹി ദ്വീഹി? ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ച, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖം വിഹരതി അവിഘാതം അനുപായാസം അപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ചക്ഖു സോതഞ്ച ഘാനഞ്ച, ജിവ്ഹാ കായോ തഥാ [അഥോ (സീ. സ്യാ. ക.)] മനോ;

ഏതാനി യസ്സ ദ്വാരാനി, സുഗുത്താനിധ ഭിക്ഖുനോ.

‘‘ഭോജനമ്ഹി ച മത്തഞ്ഞൂ, ഇന്ദ്രിയേസു ച സംവുതോ;

കായസുഖം ചേതോസുഖം, സുഖം സോ അധിഗച്ഛതി.

‘‘അഡയ്ഹമാനേന കായേന, അഡയ്ഹമാനേന ചേതസാ;

ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം, സുഖം വിഹരതി താദിസോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. തപനീയസുത്തം

൩൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ തപനീയാ. കതമേ ദ്വേ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അകതകല്യാണോ ഹോതി, അകതകുസലോ, അകതഭീരുത്താണോ, കതപാപോ, കതലുദ്ദോ, കതകിബ്ബിസോ. സോ ‘അകതം മേ കല്യാണ’ന്തിപി തപ്പതി, ‘കതം മേ പാപ’ന്തിപി തപ്പതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ തപനീയാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായദുച്ചരിതം കത്വാ, വചീദുച്ചരിതാനി ച;

മനോദുച്ചരിതം കത്വാ, യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസഞ്ഹിതം.

‘‘അകത്വാ കുസലം കമ്മം, കത്വാനാകുസലം ബഹും;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി [നിരയം സോ ഉപപജ്ജതീതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. അതപനീയസുത്തം

൩൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അതപനീയാ. കതമേ ദ്വേ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കതകല്യാണോ ഹോതി, കതകുസലോ, കതഭീരുത്താണോ, അകതപാപോ, അകതലുദ്ദോ, അകതകിബ്ബിസോ. സോ ‘കതം മേ കല്യാണ’ന്തിപി ന തപ്പതി, ‘അകതം മേ പാപ’ന്തിപി ന തപ്പതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ അതപനീയാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, വചീദുച്ചരിതാനി ച;

മനോദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസഞ്ഹിതം.

‘‘അകത്വാകുസലം കമ്മം, കത്വാന കുസലം ബഹും;

കായസ്സ ഭേദാ സപ്പഞ്ഞോ, സഗ്ഗം സോ ഉപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമസീലസുത്തം

൩൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി ദ്വീഹി? പാപകേന ച സീലേന, പാപികായ ച ദിട്ഠിയാ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പാപകേന ച സീലേന, പാപികായ ച ദിട്ഠിയാ;

ഏതേഹി ദ്വീഹി ധമ്മേഹി, യോ സമന്നാഗതോ നരോ;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസീലസുത്തം

൩൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി ദ്വീഹി? ഭദ്ദകേന ച സീലേന, ഭദ്ദികായ ച ദിട്ഠിയാ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ഭദ്ദകേന ച സീലേന, ഭദ്ദികായ ച ദിട്ഠിയാ;

ഏതേഹി ദ്വീഹി ധമ്മേഹി, യോ സമന്നാഗതോ നരോ;

കായസ്സ ഭേദാ സപ്പഞ്ഞോ, സഗ്ഗം സോ ഉപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ആതാപീസുത്തം

൩൪. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘അനാതാപീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനോത്താപീ [അനോത്തപ്പീ (ബഹൂസു) അട്ഠകഥാ പസ്സിതബ്ബാ] അഭബ്ബോ സമ്ബോധായ, അഭബ്ബോ നിബ്ബാനായ, അഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായ. ആതാപീ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഓത്താപീ [ഓത്തപ്പീ (ബഹൂസു)] ഭബ്ബോ സമ്ബോധായ, ഭബ്ബോ നിബ്ബാനായ, ഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അനാതാപീ അനോത്താപീ, കുസീതോ ഹീനവീരിയോ;

യോ ഥീനമിദ്ധബഹുലോ, അഹിരീകോ അനാദരോ;

അഭബ്ബോ താദിസോ ഭിക്ഖു, ഫുട്ഠും സമ്ബോധിമുത്തമം.

‘‘യോ ച സതിമാ നിപകോ ഝായീ, ആതാപീ ഓത്താപീ ച അപ്പമത്തോ;

സംയോജനം ജാതിജരായ ഛേത്വാ, ഇധേവ സമ്ബോധിമനുത്തരം ഫുസേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. സത്തമം.

൮. പഠമനകുഹനസുത്തം

൩൫. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘നയിദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി ജനകുഹനത്ഥം, ന ജനലപനത്ഥം, ന ലാഭസക്കാരസിലോകാനിസംസത്ഥം, ന ‘ഇതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി. അഥ ഖോ ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി സംവരത്ഥഞ്ചേവ പഹാനത്ഥഞ്ചാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സംവരത്ഥം പഹാനത്ഥം, ബ്രഹ്മചരിയം അനീതിഹം;

അദേസയി സോ ഭഗവാ, നിബ്ബാനോഗധഗാമിനം.

‘‘ഏസ മഗ്ഗോ മഹത്തേഹി [മഹന്തേഹി (സീ. ക.), മഹത്ഥേഹി (സ്യാ.)], അനുയാതോ മഹേസിഭി [മഹേസിനോ (സീ. ക.)];

യേ യേ തം പടിപജ്ജന്തി, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതം;

ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി, സത്ഥുസാസനകാരിനോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയനകുഹനസുത്തം

൩൬. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘നയിദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി ജനകുഹനത്ഥം, ന ജനലപനത്ഥം, ന ലാഭസക്കാരസിലോകാനിസംസത്ഥം, ന ‘ഇതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി. അഥ ഖോ ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി അഭിഞ്ഞത്ഥഞ്ചേവ പരിഞ്ഞത്ഥഞ്ചാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അഭിഞ്ഞത്ഥം പരിഞ്ഞത്ഥം, ബ്രഹ്മചരിയം അനീതിഹം;

അദേസയി സോ ഭഗവാ, നിബ്ബാനോഗധഗാമിനം.

‘‘ഏസ മഗ്ഗോ മഹത്തേഹി, അനുയാതോ മഹേസിഭി;

യേ യേ തം പടിപജ്ജന്തി, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതം;

ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി, സത്ഥുസാസനകാരിനോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. നവമം.

൧൦. സോമനസ്സസുത്തം

൩൭. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖസോമനസ്സബഹുലോ വിഹരതി, യോനി ചസ്സ [യോനിസോ (സീ. സ്യാ. പീ.), യോനിസ്സ (ക.)] ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായ. കതമേഹി ദ്വീഹി? സംവേജനീയേസു ഠാനേസു സംവേജനേന, സംവിഗ്ഗസ്സ ച യോനിസോ പധാനേന. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖസോമനസ്സബഹുലോ വിഹരതി, യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സംവേജനീയട്ഠാനേസു [സംവേജനീയേസു ഠാനേസു (സ്യാ. പീ.)], സംവിജ്ജേഥേവ പണ്ഡിതോ;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, പഞ്ഞായ സമവേക്ഖിയ.

‘‘ഏവം വിഹാരീ ആതാപീ, സന്തവുത്തി അനുദ്ധതോ;

ചേതോസമഥമനുയുത്തോ, ഖയം ദുക്ഖസ്സ പാപുണേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ ച ഭിക്ഖൂ തപനീയാ, തപനീയാ പരത്ഥേഹി;

ആതാപീ [ദ്വേ പാദാ (ക.), ദ്വേ ആതാപീ (സീ.)] നകുഹനാ ദ്വേ [ന കുഹനാ ച (സബ്ബത്ഥ)], സോമനസ്സേന തേ ദസാതി.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. വിതക്കസുത്തം

൩൮. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തഥാഗതം, ഭിക്ഖവേ, അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദ്വേ വിതക്കാ ബഹുലം സമുദാചരന്തി – ഖേമോ ച വിതക്കോ, പവിവേകോ ച [വിവേകോ ച (സ്യാ.)]. അബ്യാപജ്ഝാരാമോ [അബ്യാപജ്ജാരാമോ (ക.), അബ്യാബജ്ഝാരാമോ (?)], ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അബ്യാപജ്ഝരതോ. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതം അബ്യാപജ്ഝാരാമം അബ്യാപജ്ഝരതം ഏസേവ വിതക്കോ ബഹുലം സമുദാചരതി – ‘ഇമായാഹം ഇരിയായ ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമി തസം വാ ഥാവരം വാ’തി.

‘‘പവിവേകാരാമോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ പവിവേകരതോ. തമേനം, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതം പവിവേകാരാമം പവിവേകരതം ഏസേവ വിതക്കോ ബഹുലം സമുദാചരതി – ‘യം അകുസലം തം പഹീന’ന്തി.

‘‘തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹേപി അബ്യാപജ്ഝാരാമാ വിഹരഥ അബ്യാപജ്ഝരതാ. തേസം വോ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം അബ്യാപജ്ഝാരാമാനം വിഹരതം അബ്യാപജ്ഝരതാനം ഏസേവ വിതക്കോ ബഹുലം സമുദാചരിസ്സതി – ‘ഇമായ മയം ഇരിയായ ന കിഞ്ചി ബ്യാബാധേമ തസം വാ ഥാവരം വാ’തി.

‘‘പവിവേകാരാമാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ പവിവേകരതാ. തേസം വോ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം പവിവേകാരാമാനം വിഹരതം പവിവേകരതാനം ഏസേവ വിതക്കോ ബഹുലം സമുദാചരിസ്സതി – ‘കിം അകുസലം, കിം അപ്പഹീനം, കിം പജഹാമാ’’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘തഥാഗതം ബുദ്ധമസയ്ഹസാഹിനം, ദുവേ വിതക്കാ സമുദാചരന്തി നം;

ഖേമോ വിതക്കോ പഠമോ ഉദീരിതോ, തതോ വിവേകോ ദുതിയോ പകാസിതോ.

‘‘തമോനുദം പാരഗതം മഹേസിം, തം പത്തിപത്തം വസിമം അനാസവം;

വിസന്തരം [വേസന്തരം (സീ. ക.), വിസ്സന്തരം (പീ.)] തണ്ഹക്ഖയേ വിമുത്തം, തം വേ മുനിം അന്തിമദേഹധാരിം;

മാരഞ്ജഹം [മാരജഹം (സ്യാ.), മാനജഹം (സീ. ക.), മാനം ജഹം (പീ.)] ബ്രൂമി ജരായ പാരഗും.

‘‘സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോ, യഥാപി പസ്സേ ജനതം സമന്തതോ;

തഥൂപമം ധമ്മമയം സുമേധോ, പാസാദമാരുയ്ഹ സമന്തചക്ഖു;

സോകാവതിണ്ണം ജനതമപേതസോകോ, അവേക്ഖതി ജാതിജരാഭിഭൂത’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. ദേസനാസുത്തം

൩൯. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ദ്വേ ധമ്മദേസനാ പരിയായേന ഭവന്തി. കതമാ ദ്വേ? ‘പാപം പാപകതോ പസ്സഥാ’തി – അയം പഠമാ ധമ്മദേസനാ; ‘പാപം പാപകതോ ദിസ്വാ തത്ഥ നിബ്ബിന്ദഥ വിരജ്ജഥ വിമുച്ചഥാ’തി – അയം ദുതിയാ ധമ്മദേസനാ. തഥാഗതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഇമാ ദ്വേ ധമ്മദേസനാ പരിയായേന ഭവന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘തഥാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ, സബ്ബഭൂതാനുകമ്പിനോ;

പരിയായവചനം പസ്സ, ദ്വേ ച ധമ്മാ പകാസിതാ.

‘‘പാപകം പസ്സഥ ചേതം [ചേകം (സീ. പീ.), ഛേകാ (സ്യാ.)], തത്ഥ ചാപി വിരജ്ജഥ;

തതോ വിരത്തചിത്താസേ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സഥാ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. വിജ്ജാസുത്തം

൪൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘അവിജ്ജാ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ അന്വദേവ അഹിരികം അനോത്തപ്പം; വിജ്ജാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബങ്ഗമാ കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ അന്വദേവ ഹിരോത്തപ്പ’’ന്തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യാ കാചിമാ ദുഗ്ഗതിയോ, അസ്മിം ലോകേ പരമ്ഹി ച;

അവിജ്ജാമൂലികാ സബ്ബാ, ഇച്ഛാലോഭസമുസ്സയാ.

‘‘യതോ ച ഹോതി പാപിച്ഛോ, അഹിരീകോ അനാദരോ;

തതോ പാപം പസവതി, അപായം തേന ഗച്ഛതി.

‘‘തസ്മാ ഛന്ദഞ്ച ലോഭഞ്ച, അവിജ്ജഞ്ച വിരാജയം;

വിജ്ജം ഉപ്പാദയം ഭിക്ഖു, സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. പഞ്ഞാപരിഹീനസുത്തം

൪൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘തേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സുപരിഹീനാ യേ അരിയായ പഞ്ഞായ പരിഹീനാ. തേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം വിഹരന്തി സവിഘാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ. തേ [തേ ച ഖോ (?)], ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപരിഹീനാ യേ അരിയായ പഞ്ഞായ അപരിഹീനാ. തേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖം വിഹരന്തി അവിഘാതം അനുപായാസം അപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പഞ്ഞായ പരിഹാനേന, പസ്സ ലോകം സദേവകം;

നിവിട്ഠം നാമരൂപസ്മിം, ഇദം സച്ചന്തി മഞ്ഞതി.

‘‘പഞ്ഞാ ഹി സേട്ഠാ ലോകസ്മിം, യായം നിബ്ബേധഗാമിനീ;

യായ സമ്മാ പജാനാതി, ജാതിഭവപരിക്ഖയം.

‘‘തേസം ദേവാ മനുസ്സാ ച, സമ്ബുദ്ധാനം സതീമതം;

പിഹയന്തി ഹാസപഞ്ഞാനം [ഹാസുപഞ്ഞാനം (സീ. അട്ഠ.)], സരീരന്തിമധാരിന’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. സുക്കധമ്മസുത്തം

൪൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തി. കതമേ ദ്വേ? ഹിരീ [ഹിരി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] ച, ഓത്തപ്പഞ്ച. ഇമേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം ന പാലേയ്യും, നയിധ പഞ്ഞായേഥ മാതാതി വാ മാതുച്ഛാതി വാ മാതുലാനീതി വാ ആചരിയഭരിയാതി വാ ഗരൂനം ദാരാതി വാ. സമ്ഭേദം ലോകോ അഗമിസ്സ യഥാ അജേളകാ കുക്കുടസൂകരാ സോണസിങ്ഗാലാ [സോണസിഗാലാ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമേ ദ്വേ സുക്കാ ധമ്മാ ലോകം പാലേന്തി തസ്മാ പഞ്ഞായതി മാതാതി വാ മാതുച്ഛാതി വാ മാതുലാനീതി വാ ആചരിയഭരിയാതി വാ ഗരൂനം ദാരാതി വാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യേസം ചേ ഹിരിഓത്തപ്പം, സബ്ബദാ ച ന വിജ്ജതി;

വോക്കന്താ സുക്കമൂലാ തേ, ജാതിമരണഗാമിനോ.

‘‘യേസഞ്ച ഹിരിഓത്തപ്പം, സദാ സമ്മാ ഉപട്ഠിതാ;

വിരൂള്ഹബ്രഹ്മചരിയാ തേ, സന്തോ ഖീണപുനബ്ഭവാ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. അജാതസുത്തം

൪൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം. നോ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഭവിസ്സ അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, നയിധ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായേഥ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, തസ്മാ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായതീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ജാതം ഭൂതം സമുപ്പന്നം, കതം സങ്ഖതമദ്ധുവം;

ജരാമരണസങ്ഘാടം, രോഗനീളം [രോഗനിഡ്ഢം (സീ.)] പഭങ്ഗുരം [പഭങ്ഗുനം (ക. സീ. ക.), പഭങ്ഗുണം (സ്യാ.)].

‘‘ആഹാരനേത്തിപ്പഭവം, നാലം തദഭിനന്ദിതും;

തസ്സ നിസ്സരണം സന്തം, അതക്കാവചരം ധുവം.