൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ദുക്ഖവിഹാരസുത്തം

൨൮. (ദ്വേ ധമ്മേ അനുക്കടി) [( ) സ്യാമപോത്ഥകേ നത്ഥി] വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം വിഹരതി സവിഘാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ. കതമേഹി ദ്വീഹി? ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതായ [അഗുത്തദ്വാരോ (അട്ഠ.)] ച, ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതായ [അമത്തഞ്ഞൂ (അട്ഠ.)] ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ദുക്ഖം വിഹരതി സവിധാതം സഉപായാസം സപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ചക്ഖു സോതഞ്ച ഘാനഞ്ച, ജിവ്ഹാ കായോ തഥാ മനോ;

ഏതാനി യസ്സ ദ്വാരാനി, അഗുത്താനിധ [അഗുത്താനി ച (സ്യാ.)] ഭിക്ഖുനോ.

‘‘ഭോജനമ്ഹി അമത്തഞ്ഞൂ, ഇന്ദ്രിയേസു അസംവുതോ;

കായദുക്ഖം ചേതോദുക്ഖം, ദുക്ഖം സോ അധിഗച്ഛതി.

‘‘ഡയ്ഹമാനേന കായേന, ഡയ്ഹമാനേന ചേതസാ;

ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം, ദുക്ഖം വിഹരതി താദിസോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. സുഖവിഹാരസുത്തം

൨൯. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖം വിഹരതി അവിഘാതം അനുപായാസം അപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതി പാടികങ്ഖാ. കതമേഹി ദ്വീഹി? ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ച, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖം വിഹരതി അവിഘാതം അനുപായാസം അപരിളാഹം; കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതി പാടികങ്ഖാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ചക്ഖു സോതഞ്ച ഘാനഞ്ച, ജിവ്ഹാ കായോ തഥാ [അഥോ (സീ. സ്യാ. ക.)] മനോ;

ഏതാനി യസ്സ ദ്വാരാനി, സുഗുത്താനിധ ഭിക്ഖുനോ.

‘‘ഭോജനമ്ഹി ച മത്തഞ്ഞൂ, ഇന്ദ്രിയേസു ച സംവുതോ;

കായസുഖം ചേതോസുഖം, സുഖം സോ അധിഗച്ഛതി.

‘‘അഡയ്ഹമാനേന കായേന, അഡയ്ഹമാനേന ചേതസാ;

ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം, സുഖം വിഹരതി താദിസോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. തപനീയസുത്തം

൩൦. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ തപനീയാ. കതമേ ദ്വേ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അകതകല്യാണോ ഹോതി, അകതകുസലോ, അകതഭീരുത്താണോ, കതപാപോ, കതലുദ്ദോ, കതകിബ്ബിസോ. സോ ‘അകതം മേ കല്യാണ’ന്തിപി തപ്പതി, ‘കതം മേ പാപ’ന്തിപി തപ്പതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ തപനീയാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായദുച്ചരിതം കത്വാ, വചീദുച്ചരിതാനി ച;

മനോദുച്ചരിതം കത്വാ, യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസഞ്ഹിതം.

‘‘അകത്വാ കുസലം കമ്മം, കത്വാനാകുസലം ബഹും;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി [നിരയം സോ ഉപപജ്ജതീതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. അതപനീയസുത്തം

൩൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ അതപനീയാ. കതമേ ദ്വേ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ കതകല്യാണോ ഹോതി, കതകുസലോ, കതഭീരുത്താണോ, അകതപാപോ, അകതലുദ്ദോ, അകതകിബ്ബിസോ. സോ ‘കതം മേ കല്യാണ’ന്തിപി ന തപ്പതി, ‘അകതം മേ പാപ’ന്തിപി ന തപ്പതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധമ്മാ അതപനീയാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘കായദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, വചീദുച്ചരിതാനി ച;

മനോദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, യഞ്ചഞ്ഞം ദോസസഞ്ഹിതം.

‘‘അകത്വാകുസലം കമ്മം, കത്വാന കുസലം ബഹും;

കായസ്സ ഭേദാ സപ്പഞ്ഞോ, സഗ്ഗം സോ ഉപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഠമസീലസുത്തം

൩൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ. കതമേഹി ദ്വീഹി? പാപകേന ച സീലേന, പാപികായ ച ദിട്ഠിയാ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം നിരയേ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പാപകേന ച സീലേന, പാപികായ ച ദിട്ഠിയാ;

ഏതേഹി ദ്വീഹി ധമ്മേഹി, യോ സമന്നാഗതോ നരോ;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസീലസുത്തം

൩൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ. കതമേഹി ദ്വീഹി? ഭദ്ദകേന ച സീലേന, ഭദ്ദികായ ച ദിട്ഠിയാ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ഭദ്ദകേന ച സീലേന, ഭദ്ദികായ ച ദിട്ഠിയാ;

ഏതേഹി ദ്വീഹി ധമ്മേഹി, യോ സമന്നാഗതോ നരോ;

കായസ്സ ഭേദാ സപ്പഞ്ഞോ, സഗ്ഗം സോ ഉപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. ആതാപീസുത്തം

൩൪. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘അനാതാപീ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അനോത്താപീ [അനോത്തപ്പീ (ബഹൂസു) അട്ഠകഥാ പസ്സിതബ്ബാ] അഭബ്ബോ സമ്ബോധായ, അഭബ്ബോ നിബ്ബാനായ, അഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായ. ആതാപീ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഓത്താപീ [ഓത്തപ്പീ (ബഹൂസു)] ഭബ്ബോ സമ്ബോധായ, ഭബ്ബോ നിബ്ബാനായ, ഭബ്ബോ അനുത്തരസ്സ യോഗക്ഖേമസ്സ അധിഗമായാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അനാതാപീ അനോത്താപീ, കുസീതോ ഹീനവീരിയോ;

യോ ഥീനമിദ്ധബഹുലോ, അഹിരീകോ അനാദരോ;

അഭബ്ബോ താദിസോ ഭിക്ഖു, ഫുട്ഠും സമ്ബോധിമുത്തമം.

‘‘യോ ച സതിമാ നിപകോ ഝായീ, ആതാപീ ഓത്താപീ ച അപ്പമത്തോ;

സംയോജനം ജാതിജരായ ഛേത്വാ, ഇധേവ സമ്ബോധിമനുത്തരം ഫുസേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. സത്തമം.

൮. പഠമനകുഹനസുത്തം

൩൫. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘നയിദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി ജനകുഹനത്ഥം, ന ജനലപനത്ഥം, ന ലാഭസക്കാരസിലോകാനിസംസത്ഥം, ന ‘ഇതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി. അഥ ഖോ ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി സംവരത്ഥഞ്ചേവ പഹാനത്ഥഞ്ചാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സംവരത്ഥം പഹാനത്ഥം, ബ്രഹ്മചരിയം അനീതിഹം;

അദേസയി സോ ഭഗവാ, നിബ്ബാനോഗധഗാമിനം.

‘‘ഏസ മഗ്ഗോ മഹത്തേഹി [മഹന്തേഹി (സീ. ക.), മഹത്ഥേഹി (സ്യാ.)], അനുയാതോ മഹേസിഭി [മഹേസിനോ (സീ. ക.)];

യേ യേ തം പടിപജ്ജന്തി, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതം;

ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി, സത്ഥുസാസനകാരിനോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. അട്ഠമം.

൯. ദുതിയനകുഹനസുത്തം

൩൬. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘നയിദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി ജനകുഹനത്ഥം, ന ജനലപനത്ഥം, ന ലാഭസക്കാരസിലോകാനിസംസത്ഥം, ന ‘ഇതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി. അഥ ഖോ ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി അഭിഞ്ഞത്ഥഞ്ചേവ പരിഞ്ഞത്ഥഞ്ചാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അഭിഞ്ഞത്ഥം പരിഞ്ഞത്ഥം, ബ്രഹ്മചരിയം അനീതിഹം;

അദേസയി സോ ഭഗവാ, നിബ്ബാനോഗധഗാമിനം.

‘‘ഏസ മഗ്ഗോ മഹത്തേഹി, അനുയാതോ മഹേസിഭി;

യേ യേ തം പടിപജ്ജന്തി, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതം;

ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി, സത്ഥുസാസനകാരിനോ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. നവമം.

൧൦. സോമനസ്സസുത്തം

൩൭. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖസോമനസ്സബഹുലോ വിഹരതി, യോനി ചസ്സ [യോനിസോ (സീ. സ്യാ. പീ.), യോനിസ്സ (ക.)] ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായ. കതമേഹി ദ്വീഹി? സംവേജനീയേസു ഠാനേസു സംവേജനേന, സംവിഗ്ഗസ്സ ച യോനിസോ പധാനേന. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സുഖസോമനസ്സബഹുലോ വിഹരതി, യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതി ആസവാനം ഖയായാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘സംവേജനീയട്ഠാനേസു [സംവേജനീയേസു ഠാനേസു (സ്യാ. പീ.)], സംവിജ്ജേഥേവ പണ്ഡിതോ;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, പഞ്ഞായ സമവേക്ഖിയ.

‘‘ഏവം വിഹാരീ ആതാപീ, സന്തവുത്തി അനുദ്ധതോ;

ചേതോസമഥമനുയുത്തോ, ഖയം ദുക്ഖസ്സ പാപുണേ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദ്വേ ച ഭിക്ഖൂ തപനീയാ, തപനീയാ പരത്ഥേഹി;

ആതാപീ [ദ്വേ പാദാ (ക.), ദ്വേ ആതാപീ (സീ.)] നകുഹനാ ദ്വേ [ന കുഹനാ ച (സബ്ബത്ഥ)], സോമനസ്സേന തേ ദസാതി.