൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. പസന്നചിത്തസുത്തം

൨൧. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചം പുഗ്ഗലം പസന്നചിത്തം ഏവം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി – ‘ഇമമ്ഹി ചായം സമയേ പുഗ്ഗലോ കാലം കരേയ്യ യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ ഏവം സഗ്ഗേ’. തം കിസ്സ ഹേതു? ചിത്തം ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പസന്നം. ചേതോപസാദഹേതു ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പസന്നചിത്തം ഞത്വാന, ഏകച്ചം ഇധ പുഗ്ഗലം;

ഏതമത്ഥഞ്ച ബ്യാകാസി, ബുദ്ധോ ഭിക്ഖൂന സന്തികേ.

‘‘ഇമമ്ഹി ചായം സമയേ, കാലം കയിരാഥ പുഗ്ഗലോ;

സുഗതിം ഉപപജ്ജേയ്യ, ചിത്തം ഹിസ്സ പസാദിതം.

‘‘യഥാ ഹരിത്വാ നിക്ഖിപേയ്യ, ഏവമേവ തഥാവിധോ;

ചേതോപസാദഹേതു ഹി, സത്താ ഗച്ഛന്തി സുഗ്ഗതി’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഠമം.

൨. മേത്തസുത്തം

൨൨. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘മാ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാനം ഭായിത്ഥ. സുഖസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, അധിവചനം ഇട്ഠസ്സ കന്തസ്സ പിയസ്സ മനാപസ്സ യദിദം പുഞ്ഞാനി [പുഞ്ഞാനന്തി, (അ. നി. ൭.൬൨)]. അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ദീഘരത്തം കതാനം പുഞ്ഞാനം ഇട്ഠം കന്തം പിയം മനാപം വിപാകം പച്ചനുഭൂതം. സത്ത വസ്സാനി മേത്തചിത്തം ഭാവേത്വാ സത്ത സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ നയിമം ലോകം പുനരാഗമാസിം. സംവട്ടമാനേ സുദം, ഭിക്ഖവേ, കപ്പേ ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോമി; വിവട്ടമാനേ കപ്പേ സുഞ്ഞം ബ്രഹ്മവിമാനം ഉപപജ്ജാമി.

‘‘തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, ബ്രഹ്മാ ഹോമി മഹാബ്രഹ്മാ അഭിഭൂ അനഭിഭൂതോ അഞ്ഞദത്ഥുദസോ വസവത്തീ. ഛത്തിംസക്ഖത്തും ഖോ പനാഹം, ഭിക്ഖവേ, സക്കോ അഹോസിം ദേവാനമിന്ദോ; അനേകസതക്ഖത്തും രാജാ അഹോസിം ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. കോ പന വാദോ പദേസരജ്ജസ്സ!

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘കിസ്സ നു ഖോ മേ ഇദം കമ്മസ്സ ഫലം, കിസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകോ, യേനാഹം ഏതരഹി ഏവംമഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘തിണ്ണം ഖോ മേ ഇദം കമ്മാനം ഫലം, തിണ്ണം കമ്മാനം വിപാകോ, യേനാഹം ഏതരഹി ഏവംമഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോതി, സേയ്യഥിദം [സേയ്യഥീദം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] – ദാനസ്സ, ദമസ്സ, സഞ്ഞമസ്സാ’’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘പുഞ്ഞമേവ സോ സിക്ഖേയ്യ, ആയതഗ്ഗം സുഖുദ്രയം;

ദാനഞ്ച സമചരിയഞ്ച, മേത്തചിത്തഞ്ച ഭാവയേ.

‘‘ഏതേ ധമ്മേ ഭാവയിത്വാ, തയോ സുഖസമുദ്ദയേ [സുഖസമുദ്രയേ (സീ. അട്ഠ.)];

അബ്യാപജ്ഝം [അബ്യാപജ്ജം (സ്യാ. ക.), അബ്യാബജ്ഝം (?)] സുഖം ലോകം, പണ്ഡിതോ ഉപപജ്ജതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ദുതിയം.

൩. ഉഭയത്ഥസുത്തം

൨൩. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ഏകധമ്മോ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ഉഭോ അത്ഥേ സമധിഗയ്ഹ തിട്ഠതി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ചേവ അത്ഥം സമ്പരായികഞ്ച. കതമോ ഏകധമ്മോ? അപ്പമാദോ കുസലേസു ധമ്മേസു. അയം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകധമ്മോ ഭാവിതോ ബഹുലീകതോ ഉഭോ അത്ഥേ സമധിഗയ്ഹ തിട്ഠതി – ദിട്ഠധമ്മികഞ്ചേവ അത്ഥം സമ്പരായികഞ്ചാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘അപ്പമാദം പസംസന്തി, പുഞ്ഞകിരിയാസു പണ്ഡിതാ;

അപ്പമത്തോ ഉഭോ അത്ഥേ, അധിഗണ്ഹാതി പണ്ഡിതോ.

‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ;

അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. തതിയം.

൪. അട്ഠിപുഞ്ജസുത്തം

൨൪. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ഏകപുഗ്ഗലസ്സ, ഭിക്ഖവേ, കപ്പം സന്ധാവതോ സംസരതോ സിയാ ഏവം മഹാ അട്ഠികങ്കലോ അട്ഠിപുഞ്ജോ അട്ഠിരാസി യഥായം വേപുല്ലോ പബ്ബതോः സചേ സംഹാരകോ അസ്സ, സമ്ഭതഞ്ച ന വിനസ്സേയ്യാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ഏകസ്സേകേന കപ്പേന, പുഗ്ഗലസ്സട്ഠിസഞ്ചയോ;

സിയാ പബ്ബതസമോ രാസി, ഇതി വുത്തം മഹേസിനാ.

‘‘സോ ഖോ പനായം അക്ഖാതോ, വേപുല്ലോ പബ്ബതോ മഹാ;

ഉത്തരോ ഗിജ്ഝകൂടസ്സ, മഗധാനം ഗിരിബ്ബജേ.

‘‘യതോ ച അരിയസച്ചാനി, സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി;

ദുക്ഖം ദുക്ഖസമുപ്പാദം, ദുക്ഖസ്സ ച അതിക്കമം;

അരിയഞ്ചട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം.

‘‘സ സത്തക്ഖത്തും പരമം, സന്ധാവിത്വാന പുഗ്ഗലോ;

ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതി, സബ്ബസംയോജനക്ഖയാ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. മുസാവാദസുത്തം

൨൫. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ഏകധമ്മം അതീതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ നാഹം തസ്സ കിഞ്ചി പാപകമ്മം അകരണീയന്തി വദാമി. കതമം ഏകധമ്മം? യദിദം [യഥയിദം (സീ. സ്യാ. ക.), യഥായിദം (പീ.)] ഭിക്ഖവേ, സമ്പജാനമുസാവാദോ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ഏകധമ്മം അതീതസ്സ, മുസാവാദിസ്സ ജന്തുനോ;

വിതിണ്ണപരലോകസ്സ, നത്ഥി പാപം അകാരിയ’’ന്തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. പഞ്ചമം.

൬. ദാനസുത്തം

൨൬. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘ഏവഞ്ചേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ജാനേയ്യും ദാനസംവിഭാഗസ്സ വിപാകം യഥാഹം ജാനാമി, ന അദത്വാ ഭുഞ്ജേയ്യും, ന ച നേസം മച്ഛേരമലം ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠേയ്യ. യോപി നേസം അസ്സ ചരിമോ ആലോപോ ചരിമം കബളം, തതോപി ന അസംവിഭജിത്വാ ഭുഞ്ജേയ്യും, സചേ നേസം പടിഗ്ഗാഹകാ അസ്സു. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ന ഏവം ജാനന്തി ദാനസംവിഭാഗസ്സ വിപാകം യഥാഹം ജാനാമി, തസ്മാ അദത്വാ ഭുഞ്ജന്തി, മച്ഛേരമലഞ്ച നേസം ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘ഏവം ചേ സത്താ ജാനേയ്യും, യഥാവുത്തം മഹേസിനാ;

വിപാകം സംവിഭാഗസ്സ, യഥാ ഹോതി മഹപ്ഫലം.

‘‘വിനേയ്യ മച്ഛേരമലം, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

ദജ്ജും കാലേന അരിയേസു, യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലം.

‘‘അന്നഞ്ച ദത്വാ [ദത്വാന (സ്യാ.)] ബഹുനോ, ദക്ഖിണേയ്യേസു ദക്ഖിണം;

ഇതോ ചുതാ മനുസ്സത്താ, സഗ്ഗം ഗച്ഛന്തി ദായകാ.

‘‘തേ ച സഗ്ഗഗതാ [സഗ്ഗം ഗതാ (സീ. പീ. ക.)] തത്ഥ, മോദന്തി കാമകാമിനോ;

വിപാകം സംവിഭാഗസ്സ, അനുഭോന്തി അമച്ഛരാ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. മേത്താഭാവനാസുത്തം

൨൭. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, വുത്തമരഹതാതി മേ സുതം –

‘‘യാനി കാനിചി, ഭിക്ഖവേ, ഓപധികാനി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി സബ്ബാനി താനി മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം. മേത്തായേവ താനി ചേതോവിമുത്തി അധിഗ്ഗഹേത്വാ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാ കാചി താരകരൂപാനം പഭാ സബ്ബാ താ ചന്ദിയാ പഭായ കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം, ചന്ദപഭായേവ താ അധിഗ്ഗഹേത്വാ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി ഓപധികാനി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി സബ്ബാനി താനി മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം, മേത്തായേവ താനി ചേതോവിമുത്തി അധിഗ്ഗഹേത്വാ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സാനം പച്ഛിമേ മാസേ സരദസമയേ വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ ദേവേ [നഭേ (സീ.)] ആദിച്ചോ നഭം അബ്ഭുസ്സക്കമാനോ [അബ്ഭുഗ്ഗമമാനോ (ക. അട്ഠ.)] സബ്ബം ആകാസഗതം [ആകാസം (സ്യാ.)] തമഗതം അഭിവിഹച്ച [അഭിഹച്ച (സ്യാ.)] ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി ഓപധികാനി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി സബ്ബാനി താനി മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം, മേത്തായേവ താനി ചേതോവിമുത്തി അധിഗ്ഗഹേത്വാ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം ഓസധിതാരകാ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ച; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി ഓപധികാനി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി സബ്ബാനി താനി മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ കലം നാഗ്ഘന്തി സോളസിം, മേത്തായേവ താനി ചേതോവിമുത്തി അധിഗ്ഗഹേത്വാ ഭാസതേ ച തപതേ ച വിരോചതി ചാ’’തി. ഏതമത്ഥം ഭഗവാ അവോച. തത്ഥേതം ഇതി വുച്ചതി –

‘‘യോ ച മേത്തം ഭാവയതി, അപ്പമാണം പടിസ്സതോ;

തനൂ [തനു (സീ.)] സംയോജനാ ഹോന്തി, പസ്സതോ ഉപധിക്ഖയം.

‘‘ഏകമ്പി ചേ പാണമദുട്ഠചിത്തോ, മേത്തായതി കുസലോ തേന ഹോതി;

സബ്ബേ ച പാണേ മനസാനുകമ്പം, പഹൂതമരിയോ പകരോതി പുഞ്ഞം.

‘‘യേ [യോ (സീ.)] സത്തസണ്ഡം പഥവിം വിജിത്വാ, രാജിസയോ [രാജീസയോ (സീ.)] യജമാനാനുപരിയഗാ;

അസ്സമേധം പുരിസമേധം, സമ്മാപാസം വാജപേയ്യം നിരഗ്ഗളം.

‘‘മേത്തസ്സ ചിത്തസ്സ സുഭാവിതസ്സ, കലമ്പി തേ നാനുഭവന്തി സോളസിം;

ചന്ദപ്പഭാ താരഗണാവ സബ്ബേ.

‘‘യോ ന ഹന്തി ന ഘാതേതി, ന ജിനാതി ന ജാപയേ;

മേത്തംസോ സബ്ബഭൂതേസു, വേരം തസ്സ ന കേനചീ’’തി.

അയമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ ഭഗവതാ, ഇതി മേ സുതന്തി. സത്തമം.

തതിയോ വഗ്ഗോ നിട്ഠിതോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ചിത്തം മേത്തം [ഝായീ (സീ. സ്യാ.), ഝായി (പീ. ക.)] ഉഭോ അത്ഥേ, പുഞ്ജം വേപുല്ലപബ്ബതം;

സമ്പജാനമുസാവാദോ, ദാനഞ്ച മേത്തഭാവനാ [മേത്തഭാവഞ്ച (സീ. സ്യാ. പീ.), മേത്തവാചഞ്ച (ക.)].

സത്തിമാനി ച [സത്തിമാനിധ (സീ. ക.)] സുത്താനി, പുരിമാനി ച വീസതി;

ഏകധമ്മേസു സുത്തന്താ, സത്തവീസതിസങ്ഗഹാതി.

ഏകകനിപാതോ നിട്ഠിതോ.