൫. ഉപാലിവഗ്ഗോ

൧. ഭാഗിനേയ്യുപാലിത്ഥേരഅപദാനം

൧. ‘‘ഖീണാസവസഹസ്സേഹി, പരിവുതോ [പരേതോ (ക. അട്ഠ)] ലോകനായകോ;

വിവേകമനുയുത്തോ സോ, ഗച്ഛതേ പടിസല്ലിതും.

൨. ‘‘അജിനേന നിവത്ഥോഹം, തിദണ്ഡപരിധാരകോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിബ്യൂള്ഹം, അദ്ദസം ലോകനായകം.

൩. ‘‘ഏകംസം അജിനം കത്വാ, സിരേ കത്വാന അഞ്ജലിം;

സമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ, സന്ഥവിം ലോകനായകം.

൪. ‘‘യഥാണ്ഡജാ ച സംസേദാ, ഓപപാതീ ജലാബുജാ;

കാകാദിപക്ഖിനോ സബ്ബേ, അന്തലിക്ഖചരാ സദാ.

൫. ‘‘യേ കേചി പാണഭൂതത്ഥി, സഞ്ഞിനോ വാ അസഞ്ഞിനോ;

സബ്ബേ തേ തവ ഞാണമ്ഹി, അന്തോ ഹോന്തി സമോഗധാ.

൬. ‘‘ഗന്ധാ ച പബ്ബതേയ്യാ യേ, ഹിമവന്തനഗുത്തമേ;

സബ്ബേ തേ തവ സീലമ്ഹി, കലായപി ന യുജ്ജരേ.

൭. ‘‘മോഹന്ധകാരപക്ഖന്ദോ, അയം ലോകോ സദേവകോ;

തവ ഞാണമ്ഹി ജോതന്തേ, അന്ധകാരാ വിധംസിതാ.

൮. ‘‘യഥാ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ, ഹോന്തി സത്താ തമോഗതാ;

ഏവം ബുദ്ധേ അനുപ്പന്നേ, ഹോതി ലോകോ തമോഗതോ.

൯. ‘‘യഥോദയന്തോ ആദിച്ചോ, വിനോദേതി തമം സദാ;

തഥേവ ത്വം ബുദ്ധസേട്ഠ, വിദ്ധംസേസി തമം സദാ.

൧൦. ‘‘പധാനപഹിതത്തോസി, ബുദ്ധോ ലോകേ സദേവകേ;

തവ കമ്മാഭിരദ്ധേന, തോസേസി ജനതം ബഹും.

൧൧. ‘‘തം സബ്ബം അനുമോദിത്വാ, പദുമുത്തരോ മഹാമുനി;

നഭം അബ്ഭുഗ്ഗമീ ധീരോ, ഹംസരാജാവ അമ്ബരേ.

൧൨. ‘‘അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, മഹേസി പദുമുത്തരോ;

അന്തലിക്ഖേ ഠിതോ സത്ഥാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

൧൩. ‘‘യേനിദം ഥവിതം ഞാണം, ഓപമ്മേഹി സമായുതം;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

൧൪. ‘‘‘അട്ഠാരസഞ്ച ഖത്തും സോ, ദേവരാജാ ഭവിസ്സതി;

പഥബ്യാ രജ്ജം തിസതം, വസുധം ആവസിസ്സതി.

൧൫. ‘‘‘പഞ്ചവീസതിക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം.

൧൬. ‘‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

൧൭. ‘‘‘തുസിതാ ഹി ചവിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ഹീനോവ ജാതിയാ സന്തോ, ഉപാലി നാമ ഹേസ്സതി.

൧൮. ‘‘‘സോ പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാന, വിരാജേത്വാന പാപകം;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

൧൯. ‘‘‘തുട്ഠോ ച ഗോതമോ ബുദ്ധോ, സക്യപുത്തോ മഹായസോ;

വിനയാധിഗതം തസ്സ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസ്സതി’.

൨൦. ‘‘സദ്ധായാഹം പബ്ബജിതോ, കതകിച്ചോ അനാസവോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

൨൧. ‘‘ഭഗവാ ചാനുകമ്പീ മം, വിനയേഹം വിസാരദോ;

സകകമ്മാഭിരദ്ധോ ച, വിഹരാമി അനാസവോ.

൨൨. ‘‘സംവുതോ പാതിമോക്ഖമ്ഹി, ഇന്ദ്രിയേസു ച പഞ്ചസു;

ധാരേമി വിനയം സബ്ബം, കേവലം രതനാകരം [രതനഗ്ഘരം (ക.)].

൨൩. ‘‘മമഞ്ച ഗുണമഞ്ഞായ, സത്ഥാ ലോകേ അനുത്തരോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം.

൨൪. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ ഉപാലിഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

ഭാഗിനേയ്യുപാലിത്ഥേരസ്സാപദാനം പഠമം.

൨. സോണകോളിവിസത്ഥേരഅപദാനം

൨൫. ‘‘അനോമദസ്സിസ്സ മുനിനോ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

സുധായ ലേപനം കത്വാ, ചങ്കമം കാരയിം അഹം.

൨൬. ‘‘നാനാവണേഹി പുപ്ഫേഹി, ചങ്കമം സന്ഥരിം അഹം;

ആകാസേ വിതാനം കത്വാ, ഭോജയിം ബുദ്ധമുത്തമം.

൨൭. ‘‘അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, അഭിവാദേത്വാന സുബ്ബതം [പുപ്ഫകം (ക.)];

ദീഘസാലം ഭഗവതോ, നിയ്യാദേസിമഹം തദാ.

൨൮. ‘‘മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, സത്ഥാ ലോകേ അനുത്തരോ;

പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ, അനുകമ്പായ ചക്ഖുമാ.

൨൯. ‘‘പടിഗ്ഗഹേത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, ദക്ഖിണേയ്യോ സദേവകേ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

൩൦. ‘‘‘യോ സോ ഹട്ഠേന ചിത്തേന, ദീഘസാലം അദാസി [അകാസി (സീ.)] മേ;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

൩൧. ‘‘‘ഇമസ്സ മച്ചുകാലമ്ഹി, പുഞ്ഞകമ്മസമങ്ഗിനോ;

സഹസ്സയുത്തസ്സരഥോ, ഉപട്ഠിസ്സതി താവദേ.

൩൨. ‘‘‘തേന യാനേനയം പോസോ, ദേവലോകം ഗമിസ്സതി;

അനുമോദിസ്സരേ ദേവാ, സമ്പത്തേ കുസലബ്ഭവേ [കുസലേ ഭവേ (സീ. സ്യാ.)].

൩൩. ‘‘‘മഹാരഹം ബ്യമ്ഹം സേട്ഠം, രതനമത്തികലേപനം;

കൂടാഗാരവരൂപേതം, ബ്യമ്ഹം അജ്ഝാവസിസ്സതി.

൩൪. ‘‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സതി;

പഞ്ചവീസതി കപ്പാനി, ദേവരാജാ ഭവിസ്സതി.

൩൫. ‘‘‘സത്തസത്തതിക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

യസോധരസനാമാ [യസേധരാ സമാനാ (സീ.)] തേ, സബ്ബേപി ഏകനാമകാ.

൩൬. ‘‘‘ദ്വേ സമ്പത്തീ അനുഭോത്വാ, വഡ്ഢേത്വാ [ചിനിത്വാ (സ്യാ.)] പുഞ്ഞസഞ്ചയം;

അട്ഠവീസതികപ്പമ്ഹി, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

൩൭. ‘‘‘തത്രാപി ബ്യമ്ഹം പവരം, വിസ്സകമ്മേന മാപിതം;

ദസസദ്ദാവിവിത്തം തം, പുരമജ്ഝാവസിസ്സതി.

൩൮. ‘‘‘അപരിമേയ്യേ ഇതോ കപ്പേ, ഭൂമിപാലോ മഹിദ്ധികോ;

ഓക്കാകോ നാമ നാമേന, രാജാ രട്ഠേ ഭവിസ്സതി.

൩൯. ‘‘‘സോളസിത്ഥിസഹസ്സാനം, സബ്ബാസം പവരാ ച സാ [പവരാവ യാ (സ്യാ.), പവരാ പിയാ (?)];

അഭിജാതാ ഖത്തിയാനീ, നവ പുത്തേ ജനേസ്സതി.

൪൦. ‘‘‘നവ പുത്തേ ജനേത്വാന, ഖത്തിയാനീ മരിസ്സതി;

തരുണീ ച പിയാ കഞ്ഞാ, മഹേസിത്തം കരിസ്സതി.

൪൧. ‘‘‘ഓക്കാകം തോസയിത്വാന, വരം കഞ്ഞാ ലഭിസ്സതി;

വരം ലദ്ധാന സാ കഞ്ഞാ, പുത്തേ പബ്ബാജയിസ്സതി.

൪൨. ‘‘‘പബ്ബാജിതാ ച തേ സബ്ബേ, ഗമിസ്സന്തി നഗുത്തമം;

ജാതിഭേദഭയാ സബ്ബേ, ഭഗിനീഹി വസിസ്സരേ [സംവസിസ്സരേ (സീ.)].

൪൩. ‘‘‘ഏകാ ച കഞ്ഞാ ബ്യാധീഹി, ഭവിസ്സതി പരിക്ഖതാ [പുരക്ഖതാ (സ്യാ. ക.)];

മാ നോ ജാതി പഭിജ്ജീതി, നിഖണിസ്സന്തി ഖത്തിയാ.

൪൪. ‘‘‘ഖത്തിയോ നീഹരിത്വാന, തായ സദ്ധിം വസിസ്സതി;

ഭവിസ്സതി തദാ ഭേദോ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ.

൪൫. ‘‘‘തേസം പജാ ഭവിസ്സന്തി, കോളിയാ നാമ ജാതിയാ;

തത്ഥ മാനുസകം ഭോഗം, അനുഭോസ്സതിനപ്പകം.

൪൬. ‘‘‘തമ്ഹാ കായാ ചവിത്വാന, ദേവലോകം ഗമിസ്സതി;

തത്രാപി പവരം ബ്യമ്ഹം, ലഭിസ്സതി മനോരമം.

൪൭. ‘‘‘ദേവലോകാ ചവിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ആഗന്ത്വാന മനുസ്സത്തം, സോണോ നാമ ഭവിസ്സതി.

൪൮. ‘‘‘ആരദ്ധവീരിയോ പഹിതത്തോ, പദഹം സത്ഥു സാസനേ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

൪൯. ‘‘‘അനന്തദസ്സീ ഭഗവാ, ഗോതമോ സക്യപുങ്ഗവോ;

വിസേസഞ്ഞൂ മഹാവീരോ, അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസ്സതി’.

൫൦. ‘‘വുട്ഠമ്ഹി ദേവേ ചതുരങ്ഗുലമ്ഹി, തിണേ അനിലേരിതഅങ്ഗണമ്ഹി;

ഠത്വാന യോഗസ്സ പയുത്തതാദിനോ, തതോത്തരിം പാരമതാ ന വിജ്ജതി.

൫൧. ‘‘ഉത്തമേ ദമഥേ ദന്തോ, ചിത്തം മേ സുപണീഹിതം;

ഭാരോ മേ ഓഹിതോ സബ്ബോ, നിബ്ബുതോമ്ഹി അനാസവോ.

൫൨. ‘‘അങ്ഗീരസോ മഹാനാഗോ, അഭിജാതോവ കേസരീ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം.

൫൩. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ സോണോ കോളിവിസോ [കോളിയവേസ്സോ (സീ. സ്യാ.), കോടികണ്ണോ (ക.)] ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

സോണകോളിവിസത്ഥേരസ്സാപദാനം ദുതിയം.

൩. കാളിഗോധാപുത്തഭദ്ദിയത്ഥേരഅപദാനം

൫൪. ‘‘പദുമുത്തരസമ്ബുദ്ധം, മേത്തചിത്തം മഹാമുനിം;

ഉപേതി ജനതാ സബ്ബാ, സബ്ബലോകഗ്ഗനായകം.

൫൫. ‘‘സത്തുകഞ്ച ബദ്ധകഞ്ച [വത്ഥം സേനാസനഞ്ചേവ (സീ.), സത്തുകഞ്ച പദകഞ്ച (സീ. അട്ഠ.), സത്തുകഞ്ച പവാകഞ്ച (സ്യാ.)], ആമിസം പാനഭോജനം;

ദദന്തി സത്ഥുനോ സബ്ബേ, പുഞ്ഞക്ഖേത്തേ അനുത്തരേ.

൫൬. ‘‘അഹമ്പി ദാനം ദസ്സാമി, ദേവദേവസ്സ താദിനോ;

ബുദ്ധസേട്ഠം നിമന്തേത്വാ, സങ്ഘമ്പി ച അനുത്തരം.

൫൭. ‘‘ഉയ്യോജിതാ മയാ ചേതേ, നിമന്തേസും തഥാഗതം;

കേവലം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച, പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തരം.

൫൮. ‘‘സതസഹസ്സപല്ലങ്കം, സോവണ്ണം ഗോനകത്ഥതം;

തൂലികാപടലികായ, ഖോമകപ്പാസികേഹി ച;

മഹാരഹം പഞ്ഞാപയിം, ആസനം ബുദ്ധയുത്തകം.

൫൯. ‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ദേവദേവോ നരാസഭോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിബ്യൂള്ഹോ, മമ ദ്വാരമുപാഗമി.

൬൦. ‘‘പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാന സമ്ബുദ്ധം, ലോകനാഥം യസസ്സിനം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, അഭിനാമയിം സങ്ഘരം [സകം ഘരം (സീ.)].

൬൧. ‘‘ഭിക്ഖൂനം സതസഹസ്സം, ബുദ്ധഞ്ച ലോകനായകം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, പരമന്നേന തപ്പയിം.

൬൨. ‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

൬൩. ‘‘‘യേനിദം ആസനം ദിന്നം, സോവണ്ണം ഗോനകത്ഥതം;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

൬൪. ‘‘‘ചതുസത്തതിക്ഖത്തും സോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി;

അനുഭോസ്സതി സമ്പത്തിം, അച്ഛരാഹി പുരക്ഖതോ.

൬൫. ‘‘‘പദേസരജ്ജം സഹസ്സം, വസുധം ആവസിസ്സതി;

ഏകപഞ്ഞാസക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

൬൬. ‘‘‘സബ്ബാസു ഭവയോനീസു, ഉച്ചാകുലീ [ഉച്ചാകുലേ (ക.)] ഭവിസ്സതി;

സോ ച പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാ, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ഭദ്ദിയോ നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

൬൭. ‘‘‘വിവേകമനുയുത്തോമ്ഹി, പന്തസേനനിവാസഹം;

ഫലഞ്ചാധിഗതം സബ്ബം, ചത്തക്ലേസോമ്ഹി അജ്ജഹം.

൬൮. ‘‘‘മമ സബ്ബം [കമ്മം (?)] അഭിഞ്ഞായ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം’.

൬൯. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ കാളിഗോധായ പുത്തോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

ഭദ്ദിയസ്സ കാളിഗോധായ പുത്തത്ഥേരസ്സാപദാനം തതിയം.

൪. സന്നിട്ഠാപകത്ഥേരഅപദാനം

൭൦. ‘‘അരഞ്ഞേ കുടികം കത്വാ, വസാമി പബ്ബതന്തരേ;