൪൯. പംസുകൂലവഗ്ഗോ

൧. പംസുകൂലസഞ്ഞകത്ഥേരഅപദാനം

൧. ‘‘തിസ്സോ നാമാസി ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ;

പംസുകൂലം ഠപേത്വാന, വിഹാരം പാവിസീ ജിനോ.

൨. ‘‘വിനതം [സജ്ജിതം (സ്യാ.), തിയന്തം (പീ.)] ധനുമാദായ, ഭക്ഖത്ഥായ ചരിം അഹം;

മണ്ഡലഗ്ഗം ഗഹേത്വാന, കാനനം പാവിസിം അഹം.

൩. ‘‘തത്ഥദ്ദസം പംസുകൂലം, ദുമഗ്ഗേ ലഗ്ഗിതം തദാ;

ചാപം തത്ഥേവ നിക്ഖിപ്പ, സിരേ കത്വാന അഞ്ജലിം.

൪. ‘‘പസന്നചിത്തോ സുമനോ, വിപുലായ ച പീതിയാ;

ബുദ്ധസേട്ഠം സരിത്വാന, പംസുകൂലം അവന്ദഹം.

൫. ‘‘ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, പംസുകൂലമവന്ദഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, വന്ദനായ ഇദം ഫലം.

൬. ‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവോ.

൭. ‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, മമ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

൮. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ പംസുകൂലസഞ്ഞകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ

അഭാസിത്ഥാതി.

പംസുകൂലസഞ്ഞകത്ഥേരസ്സാപദാനം പഠമം.

൨. ബുദ്ധസഞ്ഞകത്ഥേരഅപദാനം

൯. ‘‘അജ്ഝായകോ മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ;

ലക്ഖണേ ഇതിഹാസേ ച, സനിഘണ്ഡുസകേടുഭേ.

൧൦. ‘‘നദീസോതപടിഭാഗാ, സിസ്സാ ആയന്തി മേ തദാ;

തേസാഹം മന്തേ [മന്തം (സ്യാ. ക.)] വാചേമി, രത്തിന്ദിവമതന്ദിതോ.

൧൧. ‘‘സിദ്ധത്ഥോ നാമ സമ്ബുദ്ധോ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജി താവദേ;

തമന്ധകാരം നാസേത്വാ, ഞാണാലോകം പവത്തയി.

൧൨. ‘‘മമ അഞ്ഞതരോ സിസ്സോ, സിസ്സാനം സോ കഥേസി മേ;

സുത്വാന തേ ഏതമത്ഥം, ആരോചേസും മമം തദാ.

൧൩. ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ സമുപ്പന്നോ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ;

തസ്സാനുവത്തതി ജനോ, ലാഭോ അമ്ഹം ന വിജ്ജതി [ന ഹേസ്സതി (സീ. പീ.)].

൧൪. ‘‘അധിച്ചുപ്പത്തികാ ബുദ്ധാ, ചക്ഖുമന്തോ മഹായസാ;

യംനൂനാഹം ബുദ്ധസേട്ഠം, പസ്സേയ്യം ലോകനായകം.

൧൫. ‘‘അജിനം മേ ഗഹേത്വാന, വാകചീരം കമണ്ഡലും;

അസ്സമാ അഭിനിക്ഖമ്മ, സിസ്സേ ആമന്തയിം അഹം.

൧൬. ‘‘ഓദുമ്ബരികപുപ്ഫംവ, ചന്ദമ്ഹി സസകം യഥാ;

വായസാനം യഥാ ഖീരം, ദുല്ലഭോ ലോകനായകോ [ദുല്ലഭാ ലോകനായകാ (സീ.), ദുല്ലഭം ലോകനായകം (സ്യാ. പീ. ക.)].

൧൭. ‘‘ബുദ്ധോ ലോകമ്ഹി ഉപ്പന്നോ, മനുസ്സത്തമ്പി ദുല്ലഭം;

ഉഭോസു വിജ്ജമാനേസു, സവനഞ്ച സുദുല്ലഭം.

൧൮. ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ സമുപ്പന്നോ, ചക്ഖും ലച്ഛാമ നോ ഭവം;

ഏഥ സബ്ബേ ഗമിസ്സാമ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസന്തികം.

൧൯. ‘‘കമണ്ഡലുധരാ സബ്ബേ, ഖരാജിനനിവാസിനോ;

തേ ജടാ ഭാരഭരിതാ, നിക്ഖമും വിപിനാ തദാ.

൨൦. ‘‘യുഗമത്തം പേക്ഖമാനാ, ഉത്തമത്ഥം ഗവേസിനോ;

ആസത്തിദോസരഹിതാ, അസമ്ഭീതാവ കേസരീ.

൨൧. ‘‘അപ്പകിച്ചാ അലോലുപ്പാ, നിപകാ സന്തവുത്തിനോ;

ഉഞ്ഛായ ചരമാനാ തേ, ബുദ്ധസേട്ഠമുപാഗമും.

൨൨. ‘‘ദിയഡ്ഢയോജനേ സേസേ, ബ്യാധി മേ ഉപപജ്ജഥ;

ബുദ്ധസേട്ഠം സരിത്വാന, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

൨൩. ‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധസഞ്ഞായിദം ഫലം.

൨൪. ‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… വിഹരാമി അനാസവോ.

൨൫. ‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

൨൬. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ ബുദ്ധസഞ്ഞകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ

അഭാസിത്ഥാതി.

ബുദ്ധസഞ്ഞകത്ഥേരസ്സാപദാനം ദുതിയം.

൩. ഭിസദായകത്ഥേരഅപദാനം

൨൭. ‘‘ഓഗയ്ഹ യം [ഓഗയ്ഹാഹം (സീ. സ്യാ. പീ.)] പോക്ഖരണിം, നാനാകുഞ്ജരസേവിതം;

ഉദ്ധരാമി ഭിസം തത്ഥ, ഘാസഹേതു [അസനഹേതു (സ്യാ.)] അഹം തദാ.

൨൮. ‘‘ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, പദുമുത്തരസവ്ഹയോ;

രത്തമ്ബരധരോ [രത്തകമ്ബലധരോ (സ്യാ.)] ബുദ്ധോ, ഗച്ഛതി അനിലഞ്ജസേ.

൨൯. ‘‘ധുനന്തോ പംസുകൂലാനി, സദ്ദമസ്സോസഹം തദാ;

ഉദ്ധം നിജ്ഝായമാനോഹം, അദ്ദസം ലോകനായകം.

൩൦. ‘‘തത്ഥേവ ഠിതകോ സന്തോ, ആയാചിം ലോകനായകം;

മധും ഭിസേഹി സവതി, ഖീരം സപ്പിം മുളാലിഭി.

൩൧. ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ ബുദ്ധോ, അനുകമ്പായ ചക്ഖുമാ;

തതോ കാരുണികോ സത്ഥാ, ഓരുഹിത്വാ മഹായസോ.

൩൨. ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹി മമം ഭിക്ഖം, അനുകമ്പായ ചക്ഖുമാ;

പടിഗ്ഗഹേത്വാ സമ്ബുദ്ധോ, അകാ മേ അനുമോദനം.

൩൩. ‘‘‘സുഖീ ഹോതു [ഹോഹി (സീ. സ്യാ. പീ. ക.)] മഹാപുഞ്ഞ, ഗതി തുയ്ഹം സമിജ്ഝതു;

ഇമിനാ ഭിസദാനേന, ലഭസ്സു വിപുലം സുഖം’.

൩൪. ‘‘ഇദം വത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, ജലജുത്തമനാമകോ;

ഭിക്ഖമാദായ സമ്ബുദ്ധോ, അമ്ബരേനാഗമാ ജിനോ.

൩൫. ‘‘തതോ ഭിസം ഗഹേത്വാന, ആഗച്ഛിം മമ അസ്സമം;

ഭിസം രുക്ഖേ ലഗേത്വാന [ലഗ്ഗിത്വാന (സ്യാ. ക.)], മമ ദാനമനുസ്സരിം.

൩൬. ‘‘മഹാവാതോ വുട്ഠഹിത്വാ, സഞ്ചാലേസി വനം തദാ;

ആകാസോ അഭിനാദിത്ഥ, അസനിയാ ഫലന്തിയാ.

൩൭. ‘‘തതോ മേ അസനിപാതോ, മത്ഥകേ നിപതീ തദാ;

സോഹം നിസിന്നകോ സന്തോ, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹും.

൩൮. ‘‘പുഞ്ഞകമ്മേന സംയുത്തോ, തുസിതം ഉപപജ്ജഹം;

കളേവരം മേ പതിതം, ദേവലോകേ രമിം അഹം.

൩൯. ‘‘ഛളസീതിസഹസ്സാനി, നാരിയോ സമലങ്കതാ;

സായപാതം [സായം പാതം (സ്യാ. ക.)] ഉപട്ഠന്തി, ഭിസദാനസ്സിദം ഫലം.

൪൦. ‘‘മനുസ്സയോനിമാഗന്ത്വാ, സുഖിതോ ഹോമഹം സദാ;

ഭോഗേ മേ ഊനതാ നത്ഥി, ഭിസദാനസ്സിദം ഫലം.

൪൧. ‘‘അനുകമ്പിതകോ തേന, ദേവദേവേന താദിനാ;

സബ്ബാസവാ പരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

൪൨. ‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ഭിസം [ഭിക്ഖം (സബ്ബത്ഥ)] അദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഭിസദാനസ്സിദം ഫലം.

൪൩. ‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… വിഹരാമി അനാസവോ.

൪൪. ‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

൪൫. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ ഭിസദായകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ

അഭാസിത്ഥാതി.

ഭിസദായകത്ഥേരസ്സാപദാനം തതിയം.

൪. ഞാണഥവികത്ഥേരഅപദാനം

൪൬. ‘‘ദക്ഖിണേ ഹിമവന്തസ്സ, സുകതോ അസ്സമോ മമ;

ഉത്തമത്ഥം ഗവേസന്തോ, വസാമി വിപിനേ തദാ.

൪൭. ‘‘ലാഭാലാഭേന സന്തുട്ഠോ, മൂലേന ച ഫലേന ച;

അന്വേസന്തോ ആചരിയം, വസാമി ഏകകോ അഹം.

൪൮. ‘‘സുമേധോ നാമ സമ്ബുദ്ധോ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജി താവദേ;

ചതുസച്ചം പകാസേതി, ഉദ്ധരന്തോ മഹാജനം.

൪൯. ‘‘നാഹം സുണോമി സമ്ബുദ്ധം, നപി മേ കോചി സംസതി [ഭാസതി (സീ.), സാസതി (സ്യാ. പീ.)];

അട്ഠവസ്സേ അതിക്കന്തേ, അസ്സോസിം ലോകനായകം.

൫൦. ‘‘അഗ്ഗിദാരും നീഹരിത്വാ, സമ്മജ്ജിത്വാന അസ്സമം;

ഖാരിഭാരം ഗഹേത്വാന, നിക്ഖമിം വിപിനാ അഹം.

൫൧. ‘‘ഏകരത്തിം വസന്തോഹം, ഗാമേസു നിഗമേസു ച;

അനുപുബ്ബേന ചന്ദവതിം, തദാഹം ഉപസങ്കമിം.

൫൨. ‘‘ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, സുമേധോ ലോകനായകോ;

ഉദ്ധരന്തോ ബഹൂ സത്തേ, ദേസേതി അമതം പദം.

൫൩. ‘‘ജനകായമതിക്കമ്മ, വന്ദിത്വാ ജിനസാഗരം;

ഏകംസം അജിനം കത്വാ, സന്ഥവിം ലോകനായകം.

൫൪. ‘‘‘തുവം സത്ഥാ ച കേതു ച, ധജോ യൂപോ ച പാണിനം;

പരായനോ [പരായണോ (സീ. പീ.)] പതിട്ഠാ ച, ദീപോ ച ദ്വിപദുത്തമോ.

ഏകവീസതിമം ഭാണവാരം.

൫൫. ‘‘‘നേപുഞ്ഞോ ദസ്സനേ വീരോ, താരേസി ജനതം തുവം;

നത്ഥഞ്ഞോ താരകോ ലോകേ, തവുത്തരിതരോ മുനേ.

൫൬. ‘‘‘സക്കാ ഥേവേ [ഹവേ (സീ. പീ.) ഭവേ (സ്യാ. ക.)] കുസഗ്ഗേന, പമേതും സാഗരുത്തമേ [സാഗരുത്തമോ (സീ. സ്യാ. പീ.)];

നത്വേവ തവ സബ്ബഞ്ഞു, ഞാണം സക്കാ പമേതവേ.

൫൭. ‘‘‘തുലദണ്ഡേ [തുലമണ്ഡലേ (സീ. പീ.)] ഠപേത്വാന, മഹിം [മഹീ (സ്യാ. പീ.)] സക്കാ ധരേതവേ;

നത്വേവ തവ പഞ്ഞായ, പമാണമത്ഥി ചക്ഖുമ.

൫൮. ‘‘‘ആകാസോ മിനിതും സക്കാ, രജ്ജുയാ അങ്ഗുലേന വാ;

നത്വേവ തവ സബ്ബഞ്ഞു, സീലം സക്കാ പമേതവേ.

൫൯. ‘‘‘മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം, ആകാസോ ച വസുന്ധരാ;

പരിമേയ്യാനി ഏതാനി, അപ്പമേയ്യോസി ചക്ഖുമ’.

൬൦. ‘‘ഛഹി ഗാഥാഹി സബ്ബഞ്ഞും, കിത്തയിത്വാ മഹായസം;

അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, തുണ്ഹീ അട്ഠാസഹം തദാ.

൬൧. ‘‘യം വദന്തി സുമേധോതി, ഭൂരിപഞ്ഞം സുമേധസം;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

൬൨. ‘‘‘യോ മേ ഞാണം പകിത്തേസി, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

൬൩. ‘‘‘സത്തസത്തതി കപ്പാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സതി;

സഹസ്സക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി.

൬൪. ‘‘‘അനേകസതക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം.

൬൫. ‘‘‘ദേവഭൂതോ മനുസ്സോ വാ, പുഞ്ഞകമ്മസമാഹിതോ;

അനൂനമനസങ്കപ്പോ, തിക്ഖപഞ്ഞോ ഭവിസ്സതി’.

൬൬. ‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

൬൭. ‘‘അഗാരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, പബ്ബജിസ്സതി കിഞ്ചനോ;

ജാതിയാ സത്തവസ്സേന, അരഹത്തം ഫുസിസ്സതി.

൬൮. ‘‘യതോ സരാമി അത്താനം, യതോ പത്തോസ്മി സാസനം;

ഏത്ഥന്തരേ ന ജാനാമി, ചേതനം അമനോരമം.

൬൯. ‘‘സംസരിത്വാ ഭവേ സബ്ബേ, സമ്പത്താനുഭവിം അഹം;

ഭോഗേ മേ ഊനതാ നത്ഥി, ഫലം ഞാണസ്സ ഥോമനേ.

൭൦. ‘‘തിയഗ്ഗീ നിബ്ബുതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

സബ്ബാസവാ പരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

൭൧. ‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, യം ഞാണമഥവിം അഹം [മഭിഥോമയിം (സീ. പീ.), മഭിഥോമഹം (സ്യാ.)];