൪൧. മേത്തേയ്യവഗ്ഗോ

൧. തിസ്സമേത്തേയ്യത്ഥേരഅപദാനം

൧. ‘‘പബ്ഭാരകൂടം നിസ്സായ, സോഭിതോ നാമ താപസോ;

പവത്തഫലം ഭുഞ്ജിത്വാ, വസതി പബ്ബതന്തരേ.

൨. ‘‘അഗ്ഗിം ദാരും ആഹരിത്വാ, ഉജ്ജാലേസിം അഹം തദാ;

ഉത്തമത്ഥം ഗവേസന്തോ, ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിയാ.

൩. ‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

മമുദ്ധരിതുകാമോ സോ, ആഗച്ഛി മമ സന്തികേ.

൪. ‘‘കിം കരോസി മഹാപുഞ്ഞ, ദേഹി മേ അഗ്ഗിദാരുകം;

അഹമഗ്ഗിം പരിചരേ, തതോ മേ സുദ്ധി ഹോഹിതി [ഹേഹിതി (സീ.)].

൫. ‘‘സുഭദ്ദകോ ത്വം മനുജേ, ദേവതേ ത്വം പജാനസി;

തുവം അഗ്ഗിം പരിചര, ഹന്ദ തേ അഗ്ഗിദാരുകം.

൬. ‘‘തതോ കട്ഠം ഗഹേത്വാന, അഗ്ഗിം ഉജ്ജാലയീ ജിനോ;

ന തത്ഥ കട്ഠം പജ്ഝായി, പാടിഹേരം മഹേസിനോ.

൭. ‘‘ന തേ അഗ്ഗി പജ്ജലതി, ആഹുതീ തേ ന വിജ്ജതി;

നിരത്ഥകം വതം തുയ്ഹം, അഗ്ഗിം പരിചരസ്സു മേ.

൮. ‘‘കീദിസോ സോ [തേ (സ്യാ. ക.)] മഹാവീര, അഗ്ഗി തവ പവുച്ചതി;

മയ്ഹമ്പി കഥയസ്സേതം, ഉഭോ പരിചരാമസേ.

൯. ‘‘ഹേതുധമ്മനിരോധായ, കിലേസസമണായ ച;

ഇസ്സാമച്ഛരിയം ഹിത്വാ, തയോ ഏതേ മമാഹുതീ.

൧൦. ‘‘കീദിസോ ത്വം മഹാവീര, കഥം ഗോത്തോസി മാരിസ;

ആചാരപടിപത്തി തേ, ബാള്ഹം ഖോ മമ രുച്ചതി.

൧൧. ‘‘ഖത്തിയമ്ഹി കുലേ ജാതോ, അഭിഞ്ഞാപാരമിം ഗതോ;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

൧൨. ‘‘യദി ബുദ്ധോസി സബ്ബഞ്ഞൂ, പഭങ്കര തമോനുദ;

നമസ്സിസ്സാമി തം ദേവ, ദുക്ഖസ്സന്തകരോ തുവം.

൧൩. ‘‘പത്ഥരിത്വാജിനചമ്മം, നിസീദനമദാസഹം;

നിസീദ നാഥ സബ്ബഞ്ഞു, ഉപട്ഠിസ്സാമഹം തുവം.

൧൪. ‘‘നിസീദി ഭഗവാ തത്ഥ, അജിനമ്ഹി സുവിത്ഥതേ;

നിമന്തയിത്വാ സമ്ബുദ്ധം, പബ്ബതം അഗമാസഹം.

൧൫. ‘‘ഖാരിഭാരഞ്ച പൂരേത്വാ, തിന്ദുകഫലമാഹരിം;

മധുനാ യോജയിത്വാന, ഫലം ബുദ്ധസ്സദാസഹം.

൧൬. ‘‘മമ നിജ്ഝായമാനസ്സ, പരിഭുഞ്ജി തദാ ജിനോ;

തത്ഥ ചിത്തം പസാദേസിം, പേക്ഖന്തോ ലോകനായകം.

൧൭. ‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

മമസ്സമേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

൧൮. ‘‘‘യോ മം ഫലേന തപ്പേസി, പസന്നോ സേഹി പാണിഭി;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

൧൯. ‘‘‘പഞ്ചവീസതിക്ഖത്തും സോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി;

സഹസ്സക്ഖത്തും രാജാ ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

൨൦. ‘‘‘തസ്സ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, പുബ്ബകമ്മസമങ്ഗിനോ;

അന്നം പാനഞ്ച വത്ഥഞ്ച, സയനഞ്ച മഹാരഹം.

൨൧. ‘‘‘പുഞ്ഞകമ്മേന സംയുത്താ, നിബ്ബത്തിസ്സന്തി താവദേ;

സദാ പമുദിതോ ചായം, ഭവിസ്സതി അനാമയോ.

൨൨. ‘‘‘ഉപപജ്ജതി യം യോനിം, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

സബ്ബത്ഥ സുഖിതോ ഹുത്വാ, മനുസ്സത്തം ഗമിസ്സതി.

൨൩. ‘‘‘അജ്ഝായകോ മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ;

സമ്ബുദ്ധം ഉപഗന്ത്വാന, അരഹാ സോ ഭവിസ്സതി’.

൨൪. ‘‘യതോ സരാമി അത്താനം, യതോ പത്തോസ്മി വിഞ്ഞുതം;

ഭോഗേ മേ ഊനതാ നത്ഥി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

൨൫. ‘‘വരധമ്മമനുപ്പത്തോ, രാഗദോസേ സമൂഹനിം;

സബ്ബാസവപരിക്ഖീണോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

൨൬. ‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവോ.

൨൭. ‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, മമ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

൨൮. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ തിസ്സമേത്തേയ്യോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

തിസ്സമേത്തേയ്യത്ഥേരസ്സാപദാനം പഠമം.

൨. പുണ്ണകത്ഥേരഅപദാനം

൨൯. ‘‘പബ്ഭാരകൂടം നിസ്സായ, സയമ്ഭൂ അപരാജിതോ;

ആബാധികോ ച സോ [ആബാധികോ ഗരു (സീ.)] ബുദ്ധോ, വസതി പബ്ബതന്തരേ.

൩൦. ‘‘മമ അസ്സമസാമന്താ, പനാദോ ആസി താവദേ;

ബുദ്ധേ നിബ്ബായമാനമ്ഹി, ആലോകോ ഉദപജ്ജഥ [ആസി താവദേ (സ്യാ. ക.)].

൩൧. ‘‘യാവതാ വനസണ്ഡസ്മിം, അച്ഛകോകതരച്ഛകാ;

വാളാ ച [ബ്യഗ്ഘാ (സീ.)] കേസരീ സബ്ബേ, അഭിഗജ്ജിംസു താവദേ.

൩൨. ‘‘ഉപ്പാതം തമഹം ദിസ്വാ, പബ്ഭാരം അഗമാസഹം;

തത്ഥദ്ദസ്സാസിം സമ്ബുദ്ധം, നിബ്ബുതം അപരാജിതം.

൩൩. ‘‘സുഫുല്ലം സാലരാജംവ, സതരംസിംവ ഉഗ്ഗതം;

വീതച്ചികംവ അങ്ഗാരം, നിബ്ബുതം അപരാജിതം.

൩൪. ‘‘തിണം കട്ഠഞ്ച പൂരേത്വാ, ചിതകം തത്ഥകാസഹം;

ചിതകം സുകതം കത്വാ, സരീരം ഝാപയിം അഹം.

൩൫. ‘‘സരീരം ഝാപയിത്വാന, ഗന്ധതോയം സമോകിരിം;

അന്തലിക്ഖേ ഠിതോ യക്ഖോ, നാമമഗ്ഗഹി താവദേ.

൩൬. ‘‘യം പൂരിതം [തം പൂരിതം (സ്യാ.), സപ്പുരിസ (ക.)] തയാ കിച്ചം, സയമ്ഭുസ്സ മഹേസിനോ;

പുണ്ണകോ നാമ നാമേന, സദാ ഹോഹി തുവം [യദാ ഹോസി തുവം (സ്യാ.), സദാ ഹോഹിതി ത്വം (ക.)] മുനേ.

൩൭. ‘‘തമ്ഹാ കായാ ചവിത്വാന, ദേവലോകം അഗച്ഛഹം;

തത്ഥ ദിബ്ബമയോ ഗന്ധോ, അന്തലിക്ഖാ പവസ്സതി [അന്തലിക്ഖേ പവായതി (സീ.)].

൩൮. ‘‘തത്രാപി നാമധേയ്യം മേ, പുണ്ണകോതി അഹൂ തദാ;

ദേവഭൂതോ മനുസ്സോ വാ, സങ്കപ്പം പൂരയാമഹം.

൩൯. ‘‘ഇദം പച്ഛിമകം മയ്ഹം, ചരിമോ വത്തതേ ഭവോ;

ഇധാപി പുണ്ണകോ നാമ, നാമധേയ്യം പകാസതി.

൪൦. ‘‘തോസയിത്വാന സമ്ബുദ്ധം, ഗോതമം സക്യപുങ്ഗവം;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

൪൧. ‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, തനുകിച്ചസ്സിദം ഫലം.

൪൨. ‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… വിഹരാമി അനാസവോ.

൪൩. ‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

൪൪. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ പുണ്ണകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

പുണ്ണകത്ഥേരസ്സാപദാനം ദുതിയം.

൩. മേത്തഗുത്ഥേരഅപദാനം

൪൫. ‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, അസോകോ നാമ പബ്ബതോ;

തത്ഥാസി അസ്സമോ മയ്ഹം, വിസ്സകമ്മേന [വിസുകമ്മേന (സീ. സ്യാ. ക.)] മാപിതോ.

൪൬. ‘‘സുമേധോ നാമ സമ്ബുദ്ധോ, അഗ്ഗോ കാരുണികോ മുനി;

നിവാസയിത്വാ പുബ്ബണ്ഹേ, പിണ്ഡായ മേ [മം (സീ.)] ഉപാഗമി.

൪൭. ‘‘ഉപാഗതം മഹാവീരം, സുമേധം ലോകനായകം;

പഗ്ഗയ്ഹ സുഗതപത്തം [സുഗതം പത്തം (സീ.), സുഭകം പത്തം (പീ.)], സപ്പിതേലം അപൂരയിം [സപ്പിതേലേന പൂരയിം (സീ.), സപ്പിതേലസ്സ’പൂരയിം (?)].

൪൮. ‘‘ദത്വാനഹം ബുദ്ധസേട്ഠേ, സുമേധേ ലോകനായകേ;

അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, ഭിയ്യോ [ഭീയോ (സീ.), ഭീയ്യോ (പീ.)] ഹാസം ജനേസഹം.

൪൯. ‘‘ഇമിനാ സപ്പിദാനേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ദേവഭൂതോ മനുസ്സോ വാ, ലഭാമി വിപുലം സുഖം.

൫൦. ‘‘വിനിപാതം വിവജ്ജേത്വാ, സംസരാമി ഭവാഭവേ;

തത്ഥ ചിത്തം പണിധിത്വാ, ലഭാമി അചലം പദം.

൫൧. ‘‘ലാഭാ തുയ്ഹം സുലദ്ധം തേ, യം മം അദ്ദക്ഖി ബ്രാഹ്മണ;

മമ ദസ്സനമാഗമ്മ, അരഹത്തം ഭവിസ്സതി [അരഹാ ത്വം ഭവിസ്സസി (സീ. പീ.), അരഹത്തം ഗമിസ്സസി (സ്യാ.)].

൫൨. ‘‘വിസ്സത്ഥോ [വിസ്സട്ഠോ (സ്യാ. പീ.), വിസട്ഠോ (ക.)] ഹോഹി മാ ഭായി, അധിഗന്ത്വാ മഹായസം;

മമഞ്ഹി സപ്പിം ദത്വാന, പരിമോക്ഖസി ജാതിയാ.

൫൩. ‘‘ഇമിനാ സപ്പിദാനേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ദേവഭൂതോ മനുസ്സോ വാ, ലഭസേ വിപുലം സുഖം.

൫൪. ‘‘ഇമിനാ സപ്പിദാനേന, മേത്തചിത്തവതായ ച;

അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, ദേവലോകേ രമിസ്സസി.

൫൫. ‘‘അട്ഠതിംസതിക്ഖത്തുഞ്ച, ദേവരാജാ ഭവിസ്സസി;

പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം.

൫൬. ‘‘ഏകപഞ്ഞാസക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സസി;

ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ, ജമ്ബുമണ്ഡസ്സ [ജമ്ബുസണ്ഡസ്സ (സീ. പീ.)] ഇസ്സരോ.

൫൭. ‘‘മഹാസമുദ്ദോവക്ഖോഭോ, ദുദ്ധരോ പഥവീ യഥാ;

ഏവമേവ ച തേ ഭോഗാ, അപ്പമേയ്യാ ഭവിസ്സരേ.

൫൮. ‘‘സട്ഠികോടീ ഹിരഞ്ഞസ്സ, ചജിത്വാ [ചത്വാന (സീ. ക.), ദത്വാന (സ്യാ. പീ.)] പബ്ബജിം അഹം;

കിം കുസലം ഗവേസന്തോ, ബാവരിം ഉപസങ്കമിം.

൫൯. ‘‘തത്ഥ മന്തേ അധീയാമി, ഛളങ്ഗം നാമ ലക്ഖണം;

തമന്ധകാരം വിധമം, ഉപ്പജ്ജി ത്വം മഹാമുനി.

൬൦. ‘‘തവ ദസ്സനകാമോഹം, ആഗതോമ്ഹി മഹാമുനി;

തവ ധമ്മം സുണിത്വാന, പത്തോമ്ഹി അചലം പദം.

൬൧. ‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, സപ്പിം ബുദ്ധസ്സദാസഹം;

ഏത്ഥന്തരേ നാഭിജാനേ, സപ്പിം വിഞ്ഞാപിതം [വിഞ്ഞാപിതാ (?)] മയാ.

൬൨. ‘‘മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, ഉപ്പജ്ജതി യദിച്ഛകം;

ചിത്തമഞ്ഞായ നിബ്ബത്തം, സബ്ബേ സന്തപ്പയാമഹം.

൬൩. ‘‘അഹോ ബുദ്ധാ അഹോ ധമ്മാ [അഹോ ബുദ്ധോ അഹോ ധമ്മോ (സീ.) ഥേരഗാ. ൨൦൧ ഥേരഗാഥായ തദട്ഠകഥായ ച സംസന്ദേതബ്ബം], അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാ;

ഥോകഞ്ഹി സപ്പിം ദത്വാന, അപ്പമേയ്യം ലഭാമഹം.

൬൪. ‘‘മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം, യാവതാ നേരുപസ്സതോ;

മമ സപ്പിം ഉപാദായ, കലഭാഗം ന ഹേസ്സതി [ഹിസ്സതി (സ്യാ. ക.), ഏസ്സതി (സീ.)].

൬൫. ‘‘യാവതാ ചക്കവാളസ്സ, കരിയന്തസ്സ [കാരയന്തസ്സ (സ്യാ.), കയിരന്തസ്സ (പീ.), ആഹരന്തസ്സ (ക.)] രാസിതോ;

മമ നിബ്ബത്തവത്ഥാനം [മയാ നിവത്ഥവത്ഥാനം (പീ.)], ഓകാസോ സോ ന സമ്മതി.

൬൬. ‘‘പബ്ബതരാജാ ഹിമവാ, പവരോപി സിലുച്ചയോ;

മമാനുലിത്തഗന്ധസ്സ, ഉപനിധിം [ഉപനിധം (സീ. സ്യാ. ക.), ഉപനീയം (പീ.)] ന ഹേസ്സതി.

൬൭. ‘‘വത്ഥം ഗന്ധഞ്ച സപ്പിഞ്ച, അഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠധമ്മികം;

അസങ്ഖതഞ്ച നിബ്ബാനം, സപ്പിദാനസ്സിദം ഫലം.

൬൮. ‘‘സതിപട്ഠാനസയനോ, സമാധിഝാനഗോചരോ;

ബോജ്ഝങ്ഗഭോജനോ [… ജനനോ (സ്യാ. ക.)] അജ്ജ, സപ്പിദാനസ്സിദം ഫലം.

൬൯. ‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… വിഹരാമി അനാസവോ.

൭൦. ‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

൭൧. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ മേത്തഗൂ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ

അഭാസിത്ഥാതി.

മേത്തഗുത്ഥേരസ്സാപദാനം തതിയം.

൪. ധോതകത്ഥേരഅപദാനം

൭൨. ‘‘ഗങ്ഗാ ഭാഗീരഥീ നാമ, ഹിമവന്താ പഭാവിതാ [ഹിമവന്തപ്പഭാവിതാ (സീ.)];

ഹംസവതിയാ ദ്വാരേന, അനുസന്ദതി താവദേ.