൨൨. ഹത്ഥിവഗ്ഗോ

൧. ഹത്ഥിദായകത്ഥേരഅപദാനം

൧. ‘‘സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ, ദ്വിപദിന്ദസ്സ താദിനോ;

നാഗസേട്ഠോ മയാ ദിന്നോ, ഈസാദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ.

൨. ‘‘ഉത്തമത്ഥം അനുഭോമി, സന്തിപദമനുത്തരം;

നാഗദാനം [അഗ്ഗദാനം (സീ. ക.)] മയാ ദിന്നം, സബ്ബലോകഹിതേസിനോ.

൩. ‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം നാഗ [ദാന (സീ. ക.)] മദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, നാഗദാനസ്സിദം ഫലം.

൪. ‘‘അട്ഠസത്തതികപ്പമ്ഹി, സോളസാസിംസു ഖത്തിയാ;

സമന്തപാസാദികാ നാമ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

൫. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ ഹത്ഥിദായകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

ഹത്ഥിദായകത്ഥേരസ്സാപദാനം പഠമം.

൨. പാനധിദായകത്ഥേരഅപദാനം

൬. ‘‘ആരഞ്ഞികസ്സ ഇസിനോ, ചിരരത്തതപസ്സിനോ [ഝായിനോ, മേത്തചിത്തതപസ്സിനോ (സ്യാ.)];

ബുദ്ധസ്സ [ധമ്മസ്സ (സ്യാ. ക.)] ഭാവിതത്തസ്സ, അദാസിം പാനധിം അഹം.

൭. ‘‘തേന കമ്മേന ദ്വിപദിന്ദ, ലോകജേട്ഠ നരാസഭ;

ദിബ്ബയാനം [സബ്ബം യാനം (സീ.)] അനുഭോമി, പുബ്ബകമ്മസ്സിദം ഫലം.

൮. ‘‘ചതുന്നവുതേ ഇതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പാനധിസ്സ ഇദം ഫലം.

൯. ‘‘സത്തസത്തതിതോ കപ്പേ, അട്ഠ ആസിംസു ഖത്തിയാ;

സുയാനാ നാമ നാമേന, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

൧൦. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ പാനധിദായകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

പാനധിദായകത്ഥേരസ്സാപദാനം ദുതിയം.

൩. സച്ചസഞ്ഞകത്ഥേരഅപദാനം

൧൧. ‘‘വേസ്സഭൂ തമ്ഹി സമയേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതോ;

ദേസേതി അരിയസച്ചാനി, നിബ്ബാപേന്തോ മഹാജനം.

൧൨. ‘‘പരമകാരുഞ്ഞപത്തോമ്ഹി, സമിതിം അഗമാസഹം;

സോഹം നിസിന്നകോ സന്തോ, ധമ്മമസ്സോസി സത്ഥുനോ.

൧൩. ‘‘തസ്സാഹം ധമ്മം സുത്വാന, ദേവലോകം അഗച്ഛഹം;

തിംസകപ്പാനി ദേവേസു, അവസിം തത്ഥഹം പുരേ.

൧൪. ‘‘ഏകത്തിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, സച്ചസഞ്ഞായിദം ഫലം.

൧൫. ‘‘ഛബ്ബീസമ്ഹി ഇതോ കപ്പേ, ഏകോ ആസിം ജനാധിപോ;

ഏകഫുസിതനാമേന, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

൧൬. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ സച്ചസഞ്ഞകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

സച്ചസഞ്ഞകത്ഥേരസ്സാപദാനം തതിയം.

൪. ഏകസഞ്ഞകത്ഥേരഅപദാനം

൧൭. ‘‘ദുമഗ്ഗേ പംസുകൂലികം [പംസുകൂലകം (?)], ലഗ്ഗം ദിസ്വാന സത്ഥുനോ;

അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, പംസുകൂലം അവന്ദഹം.

൧൮. ‘‘ഏകത്തിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

൧൯. ‘‘പഞ്ചവീസേ ഇതോ കപ്പേ, ഏകോ ആസിം ജനാധിപോ;

അമിതാഭോതി നാമേന, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

൨൦. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ ഏകസഞ്ഞകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

ഏകസഞ്ഞകത്ഥേരസ്സാപദാനം ചതുത്ഥം.

൫. രംസിസഞ്ഞകത്ഥേരഅപദാനം

൨൧. ‘‘ഉദേന്തം സതരംസിംവ, പീതരംസിംവ [സിതരംസിം വ (സീ. സ്യാ.)] ഭാണുമം;

ബ്യഗ്ഘൂസഭംവ പവരം, സുജാതം പബ്ബതന്തരേ.

൨൨. ‘‘ബുദ്ധസ്സ ആനുഭാവോ സോ, ജലതേ പബ്ബതന്തരേ;

രംസേ [രംസ്യാ (?)] ചിത്തം പസാദേത്വാ, കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദഹം.

൨൩. ‘‘അവസേസേസു കപ്പേസു, കുസലം ചരിതം മയാ;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, ബുദ്ധാനുസ്സതിയാപി ച.

൨൪. ‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സേതോ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധസഞ്ഞായിദം ഫലം.

൨൫. ‘‘സത്തപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, ഏകോ ആസിം ജനാധിപോ;

സുജാതോ നാമ നാമേന, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

൨൬. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ രംസിസഞ്ഞകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

രംസിസഞ്ഞകത്ഥേരസ്സാപദാനം പഞ്ചമം.

൬. സന്ധിതത്ഥേരഅപദാനം

൨൭. ‘‘അസ്സത്ഥേ ഹരിതോഭാസേ, സംവിരൂള്ഹമ്ഹി പാദപേ;

ഏകം ബുദ്ധഗതം സഞ്ഞം, അലഭിംഹം [അലഭിസ്സം (സീ.)] പതിസ്സതോ.

൨൮. ‘‘ഏകത്തിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

തസ്സാ സഞ്ഞായ വാഹസാ, പത്തോ മേ ആസവക്ഖയോ.

൨൯. ‘‘ഇതോ തേരസകപ്പമ്ഹി, ധനിട്ഠോ നാമ ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

൩൦. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ സന്ധിതോ [സണ്ഠിതോ (സീ.)] ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

സന്ധിതത്ഥേരസ്സാപദാനം ഛട്ഠം.

൭. താലവണ്ടദായകത്ഥേരഅപദാനം

൩൧. ‘‘താലവണ്ടം മയാ ദിന്നം, തിസ്സസ്സാദിച്ചബന്ധുനോ;

ഗിമ്ഹനിബ്ബാപനത്ഥായ, പരിളാഹോപസന്തിയാ.

൩൨. ‘‘സന്നിബ്ബാപേമി രാഗഗ്ഗിം, ദോസഗ്ഗിഞ്ച തദുത്തരിം;

നിബ്ബാപേമി ച മോഹഗ്ഗിം, താലവണ്ടസ്സിദം ഫലം.

൩൩. ‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

ധാരേമി അന്തിമം ദേഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ.

൩൪. ‘‘ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, താലവണ്ടസ്സിദം ഫലം.

൩൫. ‘‘തേസട്ഠിമ്ഹി ഇതോ കപ്പേ, മഹാനാമസനാമകോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

൩൬. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ താലവണ്ടദായകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

താലവണ്ടദായകത്ഥേരസ്സാപദാനം സത്തമം.

൮. അക്കന്തസഞ്ഞകത്ഥേരഅപദാനം

൩൭. ‘‘കുസാടകം ഗഹേത്വാന, ഉപജ്ഝായസ്സഹം പുരേ;

മന്തഞ്ച അനുസിക്ഖാമി, ഗന്ഥാദോസസ്സ [കണ്ഡഭേദസ്സ (സീ.), ഗണ്ഡഭേദസ്സ (സ്യാ.)] പത്തിയാ.

൩൮. ‘‘അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹം;

ഉസഭം പവരം അഗ്ഗം, തിസ്സം ബുദ്ധം ഗണുത്തമം [ഗജുത്തമം (സ്യാ.)].

൩൯. ‘‘കുസാടകം പത്ഥരിതം, അക്കമന്തം നരുത്തമം;

സമുഗ്ഗതം മഹാവീരം, ലോകജേട്ഠം നരാസഭം.

൪൦. ‘‘ദിസ്വാ തം ലോകപജ്ജോതം, വിമലം ചന്ദസന്നിഭം;

അവന്ദിം സത്ഥുനോ പാദേ, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

൪൧. ‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം അദാസിം കുസാടകം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, കുസാടകസ്സിദം ഫലം.

൪൨. ‘‘സത്തതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, ഏകോ ആസിം ജനാധിപോ;

സുനന്ദോ നാമ നാമേന, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

൪൩. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ അക്കന്തസഞ്ഞകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി;

അക്കന്തസഞ്ഞകത്ഥേരസ്സാപദാനം അട്ഠമം.

൯. സപ്പിദായകത്ഥേരഅപദാനം

൪൪. ‘‘നിസിന്നോ പാസാദവരേ, നാരീഗണപുരക്ഖതോ;

ബ്യാധിതം സമണം ദിസ്വാ, അഭിനാമേസഹം ഘരം.

൪൫. ‘‘ഉപവിട്ഠം മഹാവീരം, ദേവദേവം നരാസഭം;

സപ്പിതേലം മയാ ദിന്നം, സിദ്ധത്ഥസ്സ മഹേസിനോ.

൪൬. ‘‘പസ്സദ്ധദരഥം ദിസ്വാ, വിപ്പസന്നമുഖിന്ദ്രിയം;

വന്ദിത്വാ സത്ഥുനോ പാദേ, അനുസംസാവയിം പുരേ.

൪൭. ‘‘ദിസ്വാ മം സുപ്പസന്നത്തം [സുപ്പസന്നന്തം (സ്യാ. ക.) സുപ്പസന്നചിത്തന്തി അത്ഥോ], ഇദ്ധിയാ പാരമിങ്ഗതോ;

നഭം അബ്ഭുഗ്ഗമീ ധീരോ, ഹംസരാജാവ അമ്ബരേ.

൪൮. ‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, സപ്പിതേലസ്സിദം ഫലം.

൪൯. ‘‘ഇതോ സത്തരസേ കപ്പേ, ജുതിദേവ [ദുതിദേവ (സ്യാ.), തുതിദേവ (ക.)] സനാമകോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

൫൦. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ സപ്പിദായകോ ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

സപ്പിദായകത്ഥേരസ്സാപദാനം നവമം.

൧൦. പാപനിവാരിയത്ഥേരഅപദാനം

൫൧. ‘‘പിയദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ, ചങ്കമം സോധിതം മയാ;

നളകേഹി പടിച്ഛന്നം, വാതാതപനിവാരണം.

൫൨. ‘‘പാപം വിവജ്ജനത്ഥായ, കുസലസ്സുപസമ്പദാ;

കിലേസാനം പഹാനായ, പദഹിം സത്ഥു സാസനേ.

൫൩. ‘‘ഇതോ ഏകാദസേ കപ്പേ, അഗ്ഗിദേവോതി വിസ്സുതോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

൫൪. ‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം’’.

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ പാപനിവാരിയോ [വാതാതപനിവാരിയോ (?)] ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

പാപനിവാരിയത്ഥേരസ്സാപദാനം ദസമം.

ഹത്ഥിവഗ്ഗോ ബാവീസതിമോ.