൬. മഹാഗോവിന്ദസുത്തം

൨൯൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. അഥ ഖോ പഞ്ചസിഖോ ഗന്ധബ്ബപുത്തോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ അഭിക്കന്തവണ്ണോ കേവലകപ്പം ഗിജ്ഝകൂടം പബ്ബതം ഓഭാസേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ പഞ്ചസിഖോ ഗന്ധബ്ബപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യം ഖോ മേ, ഭന്തേ, ദേവാനം താവതിംസാനം സമ്മുഖാ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം, ആരോചേമി തം ഭഗവതോ’’തി. ‘‘ആരോചേഹി മേ ത്വം, പഞ്ചസിഖാ’’തി ഭഗവാ അവോച.

ദേവസഭാ

൨൯൪. ‘‘പുരിമാനി, ഭന്തേ, ദിവസാനി പുരിമതരാനി തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ പവാരണായ പുണ്ണായ പുണ്ണമായ രത്തിയാ കേവലകപ്പാ ച ദേവാ താവതിംസാ സുധമ്മായം സഭായം സന്നിസിന്നാ ഹോന്തി സന്നിപതിതാ; മഹതീ ച ദിബ്ബപരിസാ സമന്തതോ നിസിന്നാ ഹോന്തി, ചത്താരോ ച മഹാരാജാനോ ചതുദ്ദിസാ നിസിന്നാ ഹോന്തി; പുരത്ഥിമായ ദിസായ ധതരട്ഠോ മഹാരാജാ പച്ഛിമാഭിമുഖോ നിസിന്നോ ഹോതി ദേവേ പുരക്ഖത്വാ; ദക്ഖിണായ ദിസായ വിരൂള്ഹകോ മഹാരാജാ ഉത്തരാഭിമുഖോ നിസിന്നോ ഹോതി ദേവേ പുരക്ഖത്വാ; പച്ഛിമായ ദിസായ വിരൂപക്ഖോ മഹാരാജാ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസിന്നോ ഹോതി ദേവേ പുരക്ഖത്വാ; ഉത്തരായ ദിസായ വേസ്സവണോ മഹാരാജാ ദക്ഖിണാഭിമുഖോ നിസിന്നോ ഹോതി ദേവേ പുരക്ഖത്വാ. യദാ ഭന്തേ, കേവലകപ്പാ ച ദേവാ താവതിംസാ സുധമ്മായം സഭായം സന്നിസിന്നാ ഹോന്തി സന്നിപതിതാ, മഹതീ ച ദിബ്ബപരിസാ സമന്തതോ നിസിന്നാ ഹോന്തി, ചത്താരോ ച മഹാരാജാനോ ചതുദ്ദിസാ നിസിന്നാ ഹോന്തി, ഇദം നേസം ഹോതി ആസനസ്മിം; അഥ പച്ഛാ അമ്ഹാകം ആസനം ഹോതി.

‘‘യേ തേ, ഭന്തേ, ദേവാ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ അധുനൂപപന്നാ താവതിംസകായം, തേ അഞ്ഞേ ദേവേ അതിരോചന്തി വണ്ണേന ചേവ യസസാ ച. തേന സുദം, ഭന്തേ, ദേവാ താവതിംസാ അത്തമനാ ഹോന്തി പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ; ‘ദിബ്ബാ വത, ഭോ, കായാ പരിപൂരേന്തി, ഹായന്തി അസുരകായാ’തി.

൨൯൫. ‘‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവാനം താവതിംസാനം സമ്പസാദം വിദിത്വാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘മോദന്തി വത ഭോ ദേവാ, താവതിംസാ സഹിന്ദകാ;

തഥാഗതം നമസ്സന്താ, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മതം.

നവേ ദേവേ ച പസ്സന്താ, വണ്ണവന്തേ യസസ്സിനേ;

സുഗതസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയം, ചരിത്വാന ഇധാഗതേ.

തേ അഞ്ഞേ അതിരോചന്തി, വണ്ണേന യസസായുനാ;

സാവകാ ഭൂരിപഞ്ഞസ്സ, വിസേസൂപഗതാ ഇധ.

ഇദം ദിസ്വാന നന്ദന്തി, താവതിംസാ സഹിന്ദകാ;

തഥാഗതം നമസ്സന്താ, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മത’ന്തി.

‘‘തേന സുദം, ഭന്തേ, ദേവാ താവതിംസാ ഭിയ്യോസോ മത്തായ അത്തമനാ ഹോന്തി പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ; ‘ദിബ്ബാ വത, ഭോ, കായാ പരിപൂരേന്തി, ഹായന്തി അസുരകായാ’’’തി.

അട്ഠ യഥാഭുച്ചവണ്ണാ

൨൯൬. ‘‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവാനം താവതിംസാനം സമ്പസാദം വിദിത്വാ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി – ‘ഇച്ഛേയ്യാഥ നോ തുമ്ഹേ, മാരിസാ, തസ്സ ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ സോതു’ന്തി? ‘ഇച്ഛാമ മയം, മാരിസ, തസ്സ ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ സോതു’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവാനം താവതിംസാനം ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ പയിരുദാഹാസി – ‘തം കിം മഞ്ഞന്തി, ഭോന്തോ ദേവാ താവതിംസാ? യാവഞ്ച സോ ഭഗവാ ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നോ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. ഏവം ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നം ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഖോ പന തേന ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹി. ഏവം ഓപനേയ്യികസ്സ ധമ്മസ്സ ദേസേതാരം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘ഇദം കുസലന്തി ഖോ പന തേന ഭഗവതാ സുപഞ്ഞത്തം, ഇദം അകുസലന്തി സുപഞ്ഞത്തം. ഇദം സാവജ്ജം ഇദം അനവജ്ജം, ഇദം സേവിതബ്ബം ഇദം ന സേവിതബ്ബം, ഇദം ഹീനം ഇദം പണീതം, ഇദം കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗന്തി സുപഞ്ഞത്തം. ഏവം കുസലാകുസലസാവജ്ജാനവജ്ജസേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബഹീന-പണീതകണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാനം ധമ്മാനം പഞ്ഞപേതാരം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘സുപഞ്ഞത്താ ഖോ പന തേന ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ, സംസന്ദതി നിബ്ബാനഞ്ച പടിപദാ ച. സേയ്യഥാപി നാമ ഗങ്ഗോദകം യമുനോദകേന സംസന്ദതി സമേതി, ഏവമേവ സുപഞ്ഞത്താ തേന ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ, സംസന്ദതി നിബ്ബാനഞ്ച പടിപദാ ച. ഏവം നിബ്ബാനഗാമിനിയാ പടിപദായ പഞ്ഞപേതാരം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘അഭിനിപ്ഫന്നോ [അഭിനിപ്പന്നോ (പീ. ക.)] ഖോ പന തസ്സ ഭഗവതോ ലാഭോ അഭിനിപ്ഫന്നോ സിലോകോ, യാവ മഞ്ഞേ ഖത്തിയാ സമ്പിയായമാനരൂപാ വിഹരന്തി, വിഗതമദോ ഖോ പന സോ ഭഗവാ ആഹാരം ആഹാരേതി. ഏവം വിഗതമദം ആഹാരം ആഹരയമാനം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘ലദ്ധസഹായോ ഖോ പന സോ ഭഗവാ സേഖാനഞ്ചേവ പടിപന്നാനം ഖീണാസവാനഞ്ച വുസിതവതം. തേ ഭഗവാ അപനുജ്ജ ഏകാരാമതം അനുയുത്തോ വിഹരതി. ഏവം ഏകാരാമതം അനുയുത്തം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘യഥാവാദീ ഖോ പന സോ ഭഗവാ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ, ഇതി യഥാവാദീ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ. ഏവം ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘തിണ്ണവിചികിച്ഛോ ഖോ പന സോ ഭഗവാ വിഗതകഥംകഥോ പരിയോസിതസങ്കപ്പോ അജ്ഝാസയം ആദിബ്രഹ്മചരിയം. ഏവം തിണ്ണവിചികിച്ഛം വിഗതകഥംകഥം പരിയോസിതസങ്കപ്പം അജ്ഝാസയം ആദിബ്രഹ്മചരിയം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ’തി.

൨൯൭. ‘‘ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവാനം താവതിംസാനം ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ പയിരുദാഹാസി. തേന സുദം, ഭന്തേ, ദേവാ താവതിംസാ ഭിയ്യോസോ മത്തായ അത്തമനാ ഹോന്തി പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ സുത്വാ. തത്ര, ഭന്തേ, ഏകച്ചേ ദേവാ ഏവമാഹംസു – ‘അഹോ വത, മാരിസാ, ചത്താരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ധമ്മഞ്ച ദേസേയ്യും യഥരിവ ഭഗവാ. തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’ന്തി. ഏകച്ചേ ദേവാ ഏവമാഹംസു – ‘തിട്ഠന്തു, മാരിസാ, ചത്താരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, അഹോ വത, മാരിസാ, തയോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ധമ്മഞ്ച ദേസേയ്യും യഥരിവ ഭഗവാ. തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’ന്തി. ഏകച്ചേ ദേവാ ഏവമാഹംസു – ‘തിട്ഠന്തു, മാരിസാ, തയോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, അഹോ വത, മാരിസാ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ധമ്മഞ്ച ദേസേയ്യും യഥരിവ ഭഗവാ. തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’ന്തി.

൨൯൮. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവേ താവതിംസേ ഏതദവോച – ‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, മാരിസാ, അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. അഹോ വത, മാരിസാ, സോ ഭഗവാ അപ്പാബാധോ അപ്പാതങ്കോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ. തദസ്സ ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, യേനത്ഥേന ദേവാ താവതിംസാ സുധമ്മായം സഭായം സന്നിസിന്നാ ഹോന്തി സന്നിപതിതാ, തം അത്ഥം ചിന്തയിത്വാ തം അത്ഥം മന്തയിത്വാ വുത്തവചനാപി തം ചത്താരോ മഹാരാജാനോ തസ്മിം അത്ഥേ ഹോന്തി. പച്ചാനുസിട്ഠവചനാപി തം ചത്താരോ മഹാരാജാനോ തസ്മിം അത്ഥേ ഹോന്തി, സകേസു സകേസു ആസനേസു ഠിതാ അവിപക്കന്താ.

തേ വുത്തവാക്യാ രാജാനോ, പടിഗ്ഗയ്ഹാനുസാസനിം;

വിപ്പസന്നമനാ സന്താ, അട്ഠംസു സമ്ഹി ആസനേതി.

൨൯൯. ‘‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, ഉത്തരായ ദിസായ ഉളാരോ ആലോകോ സഞ്ജായി, ഓഭാസോ പാതുരഹോസി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി – ‘യഥാ ഖോ, മാരിസാ, നിമിത്താനി ദിസ്സന്തി, ഉളാരോ ആലോകോ സഞ്ജായതി, ഓഭാസോ പാതുഭവതി, ബ്രഹ്മാ പാതുഭവിസ്സതി; ബ്രഹ്മുനോ ഹേതം പുബ്ബനിമിത്തം പാതുഭാവായ, യദിദം ആലോകോ സഞ്ജായതി ഓഭാസോ പാതുഭവതീതി.

‘യഥാ നിമിത്താ ദിസ്സന്തി, ബ്രഹ്മാ പാതുഭവിസ്സതി;

ബ്രഹ്മുനോ ഹേതം നിമിത്തം, ഓഭാസോ വിപുലോ മഹാ’തി.

സനങ്കുമാരകഥാ

൩൦൦. ‘‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, ദേവാ താവതിംസാ യഥാസകേസു ആസനേസു നിസീദിംസു – ‘ഓഭാസമേതം ഞസ്സാമ, യംവിപാകോ ഭവിസ്സതി, സച്ഛികത്വാവ നം ഗമിസ്സാമാ’തി. ചത്താരോപി മഹാരാജാനോ യഥാസകേസു ആസനേസു നിസീദിംസു – ‘ഓഭാസമേതം ഞസ്സാമ, യംവിപാകോ ഭവിസ്സതി, സച്ഛികത്വാവ നം ഗമിസ്സാമാ’തി. ഇദം സുത്വാ ദേവാ താവതിംസാ ഏകഗ്ഗാ സമാപജ്ജിംസു – ‘ഓഭാസമേതം ഞസ്സാമ, യംവിപാകോ ഭവിസ്സതി, സച്ഛികത്വാവ നം ഗമിസ്സാമാ’തി.

‘‘യദാ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ദേവാനം താവതിംസാനം പാതുഭവതി, ഓളാരികം അത്തഭാവം അഭിനിമ്മിനിത്വാ പാതുഭവതി. യോ ഖോ പന, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മുനോ പകതിവണ്ണോ, അനഭിസമ്ഭവനീയോ സോ ദേവാനം താവതിംസാനം ചക്ഖുപഥസ്മിം. യദാ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ദേവാനം താവതിംസാനം പാതുഭവതി, സോ അഞ്ഞേ ദേവേ അതിരോചതി വണ്ണേന ചേവ യസസാ ച. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, സോവണ്ണോ വിഗ്ഗഹോ മാനുസം വിഗ്ഗഹം അതിരോചതി, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, യദാ ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ദേവാനം താവതിംസാനം പാതുഭവതി, സോ അഞ്ഞേ ദേവേ അതിരോചതി വണ്ണേന ചേവ യസസാ ച. യദാ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ദേവാനം താവതിംസാനം പാതുഭവതി, ന തസ്സം പരിസായം കോചി ദേവോ അഭിവാദേതി വാ പച്ചുട്ഠേതി വാ ആസനേന വാ നിമന്തേതി. സബ്ബേവ തുണ്ഹീഭൂതാ പഞ്ജലികാ പല്ലങ്കേന നിസീദന്തി – ‘യസ്സദാനി ദേവസ്സ പല്ലങ്കം ഇച്ഛിസ്സതി ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ, തസ്സ ദേവസ്സ പല്ലങ്കേ നിസീദിസ്സതീ’തി. യസ്സ ഖോ പന, ഭന്തേ, ദേവസ്സ ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ പല്ലങ്കേ നിസീദതി, ഉളാരം സോ ലഭതി ദേവോ വേദപടിലാഭം, ഉളാരം സോ ലഭതി ദേവോ സോമനസ്സപടിലാഭം. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ അധുനാഭിസിത്തോ രജ്ജേന, ഉളാരം സോ ലഭതി വേദപടിലാഭം, ഉളാരം സോ ലഭതി സോമനസ്സപടിലാഭം, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, യസ്സ ദേവസ്സ ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ പല്ലങ്കേ നിസീദതി, ഉളാരം സോ ലഭതി ദേവോ വേദപടിലാഭം, ഉളാരം സോ ലഭതി ദേവോ സോമനസ്സപടിലാഭം. അഥ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ദേവാനം താവതിംസാനം സമ്പസാദം വിദിത്വാ അന്തരഹിതോ ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘മോദന്തി വത ഭോ ദേവാ, താവതിംസാ സഹിന്ദകാ;

തഥാഗതം നമസ്സന്താ, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മതം.

‘നവേ ദേവേ ച പസ്സന്താ, വണ്ണവന്തേ യസസ്സിനേ;

സുഗതസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയം, ചരിത്വാന ഇധാഗതേ.

‘തേ അഞ്ഞേ അതിരോചന്തി, വണ്ണേന യസസായുനാ;

സാവകാ ഭൂരിപഞ്ഞസ്സ, വിസേസൂപഗതാ ഇധ.

‘ഇദം ദിസ്വാന നന്ദന്തി, താവതിംസാ സഹിന്ദകാ;

തഥാഗതം നമസ്സന്താ, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മത’ന്തി.

൩൦൧. ‘‘ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ അഭാസിത്ഥ. ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മുനോ സനങ്കുമാരസ്സ ഭാസതോ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ സരോ ഹോതി വിസ്സട്ഠോ ച വിഞ്ഞേയ്യോ ച മഞ്ജു ച സവനീയോ ച ബിന്ദു ച അവിസാരീ ച ഗമ്ഭീരോ ച നിന്നാദീ ച. യഥാപരിസം ഖോ പന, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ സരേന വിഞ്ഞാപേതി, ന ചസ്സ ബഹിദ്ധാ പരിസായ ഘോസോ നിച്ഛരതി. യസ്സ ഖോ പന, ഭന്തേ, ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ സരോ ഹോതി, സോ വുച്ചതി ‘ബ്രഹ്മസ്സരോ’തി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, ദേവാ താവതിംസാ ബ്രഹ്മാനം സനങ്കുമാരം ഏതദവോചും – ‘സാധു, മഹാബ്രഹ്മേ, ഏതദേവ മയം സങ്ഖായ മോദാമ; അത്ഥി ച സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന തസ്സ ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചാ വണ്ണാ ഭാസിതാ; തേ ച മയം സങ്ഖായ മോദാമാ’തി.

അട്ഠ യഥാഭുച്ചവണ്ണാ

൩൦൨. ‘‘അഥ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ സക്കം ദേവാനമിന്ദം ഏതദവോച – ‘സാധു, ദേവാനമിന്ദ, മയമ്പി തസ്സ ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ സുണേയ്യാമാ’തി. ‘ഏവം മഹാബ്രഹ്മേ’തി ഖോ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ബ്രഹ്മുനോ സനങ്കുമാരസ്സ ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ പയിരുദാഹാസി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞതി, ഭവം മഹാബ്രഹ്മാ? യാവഞ്ച സോ ഭഗവാ ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നോ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. ഏവം ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നം ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഖോ പന തേന ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹി. ഏവം ഓപനേയ്യികസ്സ ധമ്മസ്സ ദേസേതാരം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘ഇദം കുസല’ന്തി ഖോ പന തേന ഭഗവതാ സുപഞ്ഞത്തം, ‘ഇദം അകുസല’ന്തി സുപഞ്ഞത്തം, ‘ഇദം സാവജ്ജം ഇദം അനവജ്ജം, ഇദം സേവിതബ്ബം ഇദം ന സേവിതബ്ബം, ഇദം ഹീനം ഇദം പണീതം, ഇദം കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗ’ന്തി സുപഞ്ഞത്തം. ഏവം കുസലാകുസലസാവജ്ജാനവജ്ജസേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബഹീനപണീതകണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാനം ധമ്മാനം പഞ്ഞാപേതാരം. ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘സുപഞ്ഞത്താ ഖോ പന തേന ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ സംസന്ദതി നിബ്ബാനഞ്ച പടിപദാ ച. സേയ്യഥാപി നാമ ഗങ്ഗോദകം യമുനോദകേന സംസന്ദതി സമേതി, ഏവമേവ സുപഞ്ഞത്താ തേന ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ സംസന്ദതി നിബ്ബാനഞ്ച പടിപദാ ച. ഏവം നിബ്ബാനഗാമിനിയാ പടിപദായ പഞ്ഞാപേതാരം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘അഭിനിപ്ഫന്നോ ഖോ പന തസ്സ ഭഗവതോ ലാഭോ അഭിനിപ്ഫന്നോ സിലോകോ, യാവ മഞ്ഞേ ഖത്തിയാ സമ്പിയായമാനരൂപാ വിഹരന്തി. വിഗതമദോ ഖോ പന സോ ഭഗവാ ആഹാരം ആഹാരേതി. ഏവം വിഗതമദം ആഹാരം ആഹരയമാനം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘ലദ്ധസഹായോ ഖോ പന സോ ഭഗവാ സേഖാനഞ്ചേവ പടിപന്നാനം ഖീണാസവാനഞ്ച വുസിതവതം, തേ ഭഗവാ അപനുജ്ജ ഏകാരാമതം അനുയുത്തോ വിഹരതി. ഏവം ഏകാരാമതം അനുയുത്തം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘യഥാവാദീ ഖോ പന സോ ഭഗവാ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ; ഇതി യഥാവാദീ തഥാകാരീ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ. ഏവം ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപ്പന്നം ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ.

‘‘തിണ്ണവിചികിച്ഛോ ഖോ പന സോ ഭഗവാ വിഗതകഥംകഥോ പരിയോസിതസങ്കപ്പോ അജ്ഝാസയം ആദിബ്രഹ്മചരിയം. ഏവം തിണ്ണവിചികിച്ഛം വിഗതകഥംകഥം പരിയോസിതസങ്കപ്പം അജ്ഝാസയം ആദിബ്രഹ്മചരിയം. ഇമിനാപങ്ഗേന സമന്നാഗതം സത്ഥാരം നേവ അതീതംസേ സമനുപസ്സാമ, ന പനേതരഹി, അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ’തി.

൩൦൩. ‘‘ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ബ്രഹ്മുനോ സനങ്കുമാരസ്സ ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ പയിരുദാഹാസി. തേന സുദം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ അത്തമനോ ഹോതി പമുദിതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ഭഗവതോ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ വണ്ണേ സുത്വാ. അഥ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഓളാരികം അത്തഭാവം അഭിനിമ്മിനിത്വാ കുമാരവണ്ണീ ഹുത്വാ പഞ്ചസിഖോ ദേവാനം താവതിംസാനം പാതുരഹോസി. സോ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ബലവാ പുരിസോ സുപച്ചത്ഥതേ വാ പല്ലങ്കേ സമേ വാ ഭൂമിഭാഗേ പല്ലങ്കേന നിസീദേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി –

ഗോവിന്ദബ്രാഹ്മണവത്ഥു

൩൦൪. ‘‘തം കിം മഞ്ഞന്തി, ഭോന്തോ ദേവാ താവതിംസാ, യാവ ദീഘരത്തം മഹാപഞ്ഞോവ സോ ഭഗവാ അഹോസി. ഭൂതപുബ്ബം, ഭോ, രാജാ ദിസമ്പതി നാമ അഹോസി. ദിസമ്പതിസ്സ രഞ്ഞോ ഗോവിന്ദോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ പുരോഹിതോ അഹോസി. ദിസമ്പതിസ്സ രഞ്ഞോ രേണു നാമ കുമാരോ പുത്തോ അഹോസി. ഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ജോതിപാലോ നാമ മാണവോ പുത്തോ അഹോസി. ഇതി രേണു ച രാജപുത്തോ ജോതിപാലോ ച മാണവോ അഞ്ഞേ ച ഛ ഖത്തിയാ ഇച്ചേതേ അട്ഠ സഹായാ അഹേസും. അഥ ഖോ, ഭോ, അഹോരത്താനം അച്ചയേന ഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ കാലമകാസി. ഗോവിന്ദേ ബ്രാഹ്മണേ കാലങ്കതേ രാജാ ദിസമ്പതി പരിദേവേസി – ‘‘യസ്മിം വത, ഭോ, മയം സമയേ ഗോവിന്ദേ ബ്രാഹ്മണേ സബ്ബകിച്ചാനി സമ്മാ വോസ്സജ്ജിത്വാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേമ, തസ്മിം നോ സമയേ ഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ കാലങ്കതോ’’തി. ഏവം വുത്തേ ഭോ രേണു രാജപുത്തോ രാജാനം ദിസമ്പതിം ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ ത്വം, ദേവ, ഗോവിന്ദേ ബ്രാഹ്മണേ കാലങ്കതേ അതിബാള്ഹം പരിദേവേസി. അത്ഥി, ദേവ, ഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ജോതിപാലോ നാമ മാണവോ പുത്തോ പണ്ഡിതതരോ ചേവ പിതരാ, അലമത്ഥദസതരോ ചേവ പിതരാ; യേപിസ്സ പിതാ അത്ഥേ അനുസാസി, തേപി ജോതിപാലസ്സേവ മാണവസ്സ അനുസാസനിയാ’’തി. ‘‘ഏവം കുമാരാ’’തി? ‘‘ഏവം ദേവാ’’തി.

മഹാഗോവിന്ദവത്ഥു

൩൦൫. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, രാജാ ദിസമ്പതി അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേന ജോതിപാലോ നാമ മാണവോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ജോതിപാലം മാണവം ഏവം വദേഹി – ‘ഭവമത്ഥു ഭവന്തം ജോതിപാലം, രാജാ ദിസമ്പതി ഭവന്തം ജോതിപാലം മാണവം ആമന്തയതി, രാജാ ദിസമ്പതി ഭോതോ ജോതിപാലസ്സ മാണവസ്സ ദസ്സനകാമോ’’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ, ഭോ, സോ പുരിസോ ദിസമ്പതിസ്സ രഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ യേന ജോതിപാലോ മാണവോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ജോതിപാലം മാണവം ഏതദവോച – ‘‘ഭവമത്ഥു ഭവന്തം ജോതിപാലം, രാജാ ദിസമ്പതി ഭവന്തം ജോതിപാലം മാണവം ആമന്തയതി, രാജാ ദിസമ്പതി ഭോതോ ജോതിപാലസ്സ മാണവസ്സ ദസ്സനകാമോ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ ഭോ ജോതിപാലോ മാണവോ തസ്സ പുരിസസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന രാജാ ദിസമ്പതി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ദിസമ്പതിനാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം സമ്മോദി; സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ, ഭോ, ജോതിപാലം മാണവം രാജാ ദിസമ്പതി ഏതദവോച – ‘‘അനുസാസതു നോ ഭവം ജോതിപാലോ, മാ നോ ഭവം ജോതിപാലോ അനുസാസനിയാ പച്ചബ്യാഹാസി. പേത്തികേ തം ഠാനേ ഠപേസ്സാമി, ഗോവിന്ദിയേ അഭിസിഞ്ചിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ, ഭോ, സോ ജോതിപാലോ മാണവോ ദിസമ്പതിസ്സ രഞ്ഞോ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ, ഭോ, രാജാ ദിസമ്പതി ജോതിപാലം മാണവം ഗോവിന്ദിയേ അഭിസിഞ്ചി, തം പേത്തികേ ഠാനേ ഠപേസി. അഭിസിത്തോ ജോതിപാലോ മാണവോ ഗോവിന്ദിയേ പേത്തികേ ഠാനേ ഠപിതോ യേപിസ്സ പിതാ അത്ഥേ അനുസാസി തേപി അത്ഥേ അനുസാസതി, യേപിസ്സ പിതാ അത്ഥേ നാനുസാസി, തേപി അത്ഥേ അനുസാസതി; യേപിസ്സ പിതാ കമ്മന്തേ അഭിസമ്ഭോസി, തേപി കമ്മന്തേ അഭിസമ്ഭോതി, യേപിസ്സ പിതാ കമ്മന്തേ നാഭിസമ്ഭോസി, തേപി കമ്മന്തേ അഭിസമ്ഭോതി. തമേനം മനുസ്സാ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഗോവിന്ദോ വത, ഭോ, ബ്രാഹ്മണോ, മഹാഗോവിന്ദോ വത, ഭോ, ബ്രാഹ്മണോ’’തി. ഇമിനാ ഖോ ഏവം, ഭോ, പരിയായേന ജോതിപാലസ്സ മാണവസ്സ ഗോവിന്ദോ മഹാഗോവിന്ദോത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി.

രജ്ജസംവിഭജനം

൩൦൬. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ യേന തേ ഛ ഖത്തിയാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഛ ഖത്തിയേ ഏതദവോച – ‘‘ദിസമ്പതി ഖോ, ഭോ, രാജാ ജിണ്ണോ വുദ്ധോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ, കോ നു ഖോ പന, ഭോ, ജാനാതി ജീവിതം? ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം ദിസമ്പതിമ്ഹി രഞ്ഞേ കാലങ്കതേ രാജകത്താരോ രേണും രാജപുത്തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചേയ്യും. ആയന്തു, ഭോന്തോ, യേന രേണു രാജപുത്തോ തേനുപസങ്കമഥ; ഉപസങ്കമിത്വാ രേണും രാജപുത്തം ഏവം വദേഥ – ‘‘മയം ഖോ ഭോതോ രേണുസ്സ സഹായാ പിയാ മനാപാ അപ്പടികൂലാ, യംസുഖോ ഭവം തംസുഖാ മയം, യംദുക്ഖോ ഭവം തംദുക്ഖാ മയം. ദിസമ്പതി ഖോ, ഭോ, രാജാ ജിണ്ണോ വുദ്ധോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ, കോ നു ഖോ പന, ഭോ, ജാനാതി ജീവിതം? ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം ദിസമ്പതിമ്ഹി രഞ്ഞേ കാലങ്കതേ രാജകത്താരോ ഭവന്തം രേണും രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചേയ്യും. സചേ ഭവം രേണു രജ്ജം ലഭേഥ, സംവിഭജേഥ നോ രജ്ജേനാ’’തി. ‘‘ഏവം ഭോ’’തി ഖോ, ഭോ, തേ ഛ ഖത്തിയാ മഹാഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന രേണു രാജപുത്തോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ രേണും രാജപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘മയം ഖോ ഭോതോ രേണുസ്സ സഹായാ പിയാ മനാപാ അപ്പടികൂലാ; യംസുഖോ ഭവം തംസുഖാ മയം, യംദുക്ഖോ ഭവം തംദുക്ഖാ മയം. ദിസമ്പതി ഖോ, ഭോ, രാജാ ജിണ്ണോ വുദ്ധോ മഹല്ലകോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ, കോ നു ഖോ പന ഭോ ജാനാതി ജീവിതം? ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം ദിസമ്പതിമ്ഹി രഞ്ഞേ കാലങ്കതേ രാജകത്താരോ ഭവന്തം രേണും രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചേയ്യും. സചേ ഭവം രേണു രജ്ജം ലഭേഥ, സംവിഭജേഥ നോ രജ്ജേനാ’’തി. ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ, അഞ്ഞോ മമ വിജിതേ സുഖോ ഭവേഥ [സുഖാ ഭവേയ്യാഥ (ക.), സുഖം ഭവേയ്യാഥ, സുഖമേധേയ്യാഥ (സീ. പീ.),സുഖ മേധേഥ (?)], അഞ്ഞത്ര ഭവന്തേഭി? സചാഹം, ഭോ, രജ്ജം ലഭിസ്സാമി, സംവിഭജിസ്സാമി വോ രജ്ജേനാ’’’തി.

൩൦൭. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, അഹോരത്താനം അച്ചയേന രാജാ ദിസമ്പതി കാലമകാസി. ദിസമ്പതിമ്ഹി രഞ്ഞേ കാലങ്കതേ രാജകത്താരോ രേണും രാജപുത്തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചിംസു. അഭിസിത്തോ രേണു രജ്ജേന പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി. അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ യേന തേ ഛ ഖത്തിയാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഛ ഖത്തിയേ ഏതദവോച – ‘‘ദിസമ്പതി ഖോ, ഭോ, രാജാ കാലങ്കതോ. അഭിസിത്തോ രേണു രജ്ജേന പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി. കോ നു ഖോ പന, ഭോ, ജാനാതി, മദനീയാ കാമാ? ആയന്തു, ഭോന്തോ, യേന രേണു രാജാ തേനുപസങ്കമഥ; ഉപസങ്കമിത്വാ രേണും രാജാനം ഏവം വദേഥ – ദിസമ്പതി ഖോ, ഭോ, രാജാ കാലങ്കതോ, അഭിസിത്തോ ഭവം രേണു രജ്ജേന, സരതി ഭവം തം വചന’’’ന്തി?

൩൦൮. ‘‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ, ഭോ, തേ ഛ ഖത്തിയാ മഹാഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന രേണു രാജാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ രേണും രാജാനം ഏതദവോചും – ‘‘ദിസമ്പതി ഖോ, ഭോ, രാജാ കാലങ്കതോ, അഭിസിത്തോ ഭവം രേണു രജ്ജേന, സരതി ഭവം തം വചന’’ന്തി? ‘‘സരാമഹം, ഭോ, തം വചനം [വചനന്തി (സ്യാ. ക.)]. കോ നു ഖോ, ഭോ, പഹോതി ഇമം മഹാപഥവിം ഉത്തരേന ആയതം ദക്ഖിണേന സകടമുഖം സത്തധാ സമം സുവിഭത്തം വിഭജിതു’’ന്തി? ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ, അഞ്ഞോ പഹോതി, അഞ്ഞത്ര മഹാഗോവിന്ദേന ബ്രാഹ്മണേനാ’’തി? അഥ ഖോ, ഭോ, രേണു രാജാ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, യേന മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മഹാഗോവിന്ദം ബ്രാഹ്മണം ഏവം വദേഹി – ‘രാജാ തം, ഭന്തേ, രേണു ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം ദേവാ’’തി ഖോ, ഭോ, സോ പുരിസോ രേണുസ്സ രഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ യേന മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മഹാഗോവിന്ദം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘രാജാ തം, ഭന്തേ, രേണു ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്സ പുരിസസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന രേണു രാജാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രേണുനാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദം ബ്രാഹ്മണം രേണു രാജാ ഏതദവോച – ‘‘ഏതു, ഭവം ഗോവിന്ദോ, ഇമം മഹാപഥവിം ഉത്തരേന ആയതം ദക്ഖിണേന സകടമുഖം സത്തധാ സമം സുവിഭത്തം വിഭജതൂ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ രേണുസ്സ രഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ ഇമം മഹാപഥവിം ഉത്തരേന ആയതം ദക്ഖിണേന സകടമുഖം സത്തധാ സമം സുവിഭത്തം വിഭജി. സബ്ബാനി സകടമുഖാനി പട്ഠപേസി [അട്ഠപേസി (സീ. പീ.)]. തത്ര സുദം മജ്ഝേ രേണുസ്സ രഞ്ഞോ ജനപദോ ഹോതി.

൩൦൯. ദന്തപുരം കലിങ്ഗാനം [കാലിങ്ഗാനം (സ്യാ. പീ. ക.)], അസ്സകാനഞ്ച പോതനം.

മഹേസയം [മാഹിസ്സതി (സീ. സ്യാ. പീ.)] അവന്തീനം, സോവീരാനഞ്ച രോരുകം.

മിഥിലാ ച വിദേഹാനം, ചമ്പാ അങ്ഗേസു മാപിതാ;

ബാരാണസീ ച കാസീനം, ഏതേ ഗോവിന്ദമാപിതാതി.

൩൧൦. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, തേ ഛ ഖത്തിയാ യഥാസകേന ലാഭേന അത്തമനാ അഹേസും പരിപുണ്ണസങ്കപ്പാ – ‘‘യം വത നോ അഹോസി ഇച്ഛിതം, യം ആകങ്ഖിതം, യം അധിപ്പേതം, യം അഭിപത്ഥിതം, തം നോ ലദ്ധ’’ന്തി.

‘‘സത്തഭൂ ബ്രഹ്മദത്തോ ച, വേസ്സഭൂ ഭരതോ സഹ;

രേണു ദ്വേ ധതരട്ഠാ ച, തദാസും സത്ത ഭാരധാ’തി.

പഠമഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

കിത്തിസദ്ദഅബ്ഭുഗ്ഗമനം

൩൧൧. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, തേ ഛ ഖത്തിയാ യേന മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ മഹാഗോവിന്ദം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോചും – ‘‘യഥാ ഖോ ഭവം ഗോവിന്ദോ രേണുസ്സ രഞ്ഞോ സഹായോ പിയോ മനാപോ അപ്പടികൂലോ. ഏവമേവ ഖോ ഭവം ഗോവിന്ദോ അമ്ഹാകമ്പി സഹായോ പിയോ മനാപോ അപ്പടികൂലോ, അനുസാസതു നോ ഭവം ഗോവിന്ദോ; മാ നോ ഭവം ഗോവിന്ദോ അനുസാസനിയാ പച്ചബ്യാഹാസീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ തേസം ഛന്നം ഖത്തിയാനം പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ സത്ത ച രാജാനോ ഖത്തിയേ മുദ്ധാവസിത്തേ രജ്ജേ [മുദ്ധാഭിസിത്തേ രജ്ജേന (സ്യാ.)] അനുസാസി, സത്ത ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലേ സത്ത ച ന്ഹാതകസതാനി മന്തേ വാചേസി.

൩൧൨. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അപരേന സമയേന ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛി [അബ്ഭുഗ്ഗഞ്ഛി (സീ. പീ.)] – ‘‘സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി സല്ലപതി മന്തേതീ’’തി. അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മയ്ഹം ഖോ ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി സല്ലപതി മന്തേതീ’തി. ന ഖോ പനാഹം ബ്രഹ്മാനം പസ്സാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ മന്തേമി. സുതം ഖോ പന മേതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയതി, കരുണം ഝാനം ഝായതി, സോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപതി ബ്രഹ്മുനാ മന്തേതീ’തി. യംനൂനാഹം വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയേയ്യം, കരുണം ഝാനം ഝായേയ്യ’’ന്തി.

൩൧൩. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ യേന രേണു രാജാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രേണും രാജാനം ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭോ, ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി സല്ലപതി മന്തേതീ’തി. ന ഖോ പനാഹം, ഭോ, ബ്രഹ്മാനം പസ്സാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ മന്തേമി. സുതം ഖോ പന മേതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയതി, കരുണം ഝാനം ഝായതി, സോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപതി ബ്രഹ്മുനാ മന്തേതീ’തി. ഇച്ഛാമഹം, ഭോ, വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയിതും, കരുണം ഝാനം ഝായിതും; നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ഏകേന ഭത്താഭിഹാരേനാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ഭവം ഗോവിന്ദോ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.

൩൧൪. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ യേന തേ ഛ ഖത്തിയാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഛ ഖത്തിയേ ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭോ, ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി സല്ലപതി മന്തേതീ’തി. ന ഖോ പനാഹം, ഭോ, ബ്രഹ്മാനം പസ്സാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ മന്തേമി. സുതം ഖോ പന മേതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം, ‘യോ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയതി, കരുണം ഝാനം ഝായതി, സോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപതി ബ്രഹ്മുനാ മന്തേതീ’തി. ഇച്ഛാമഹം, ഭോ, വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയിതും, കരുണം ഝാനം ഝായിതും; നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ഏകേന ഭത്താഭിഹാരേനാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ഭവം ഗോവിന്ദോ കാലം മഞ്ഞതീ’’’തി.

൩൧൫. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ യേന തേ സത്ത ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ സത്ത ച ന്ഹാതകസതാനി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ സത്ത ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലേ സത്ത ച ന്ഹാതകസതാനി ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭോ, ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി സല്ലപതി മന്തേതീ’തി. ന ഖോ പനാഹം, ഭോ, ബ്രഹ്മാനം പസ്സാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ മന്തേമി. സുതം ഖോ പന മേതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയതി, കരുണം ഝാനം ഝായതി, സോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി, ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപതി, ബ്രഹ്മുനാ മന്തേതീ’തി. തേന ഹി, ഭോ, യഥാസുതേ യഥാപരിയത്തേ മന്തേ വിത്ഥാരേന സജ്ഝായം കരോഥ, അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച മന്തേ വാചേഥ; ഇച്ഛാമഹം, ഭോ, വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയിതും, കരുണം ഝാനം ഝായിതും; നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ഏകേന ഭത്താഭിഹാരേനാ’’തി. ‘‘യസ്സ ദാനി ഭവം ഗോവിന്ദോ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.

൩൧൬. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ചത്താരീസാ ഭരിയാ സാദിസിയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ചത്താരീസാ ഭരിയാ സാദിസിയോ ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭോതീ, ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, സക്ഖി മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി സല്ലപതി മന്തേതീ’തി. ന ഖോ പനാഹം, ഭോതീ, ബ്രഹ്മാനം പസ്സാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ മന്തേമി. സുതം ഖോ പന മേതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം ‘യോ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയതി, കരുണം ഝാനം ഝായതി, സോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി, ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപതി, ബ്രഹ്മുനാ മന്തേതീതി, ഇച്ഛാമഹം, ഭോതീ, വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയിതും, കരുണം ഝാനം ഝായിതും; നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ഏകേന ഭത്താഭിഹാരേനാ’’തി. ‘‘യസ്സ ദാനി ഭവം ഗോവിന്ദോ കാലം മഞ്ഞതീ’’’തി.

൩൧൭. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ പുരത്ഥിമേന നഗരസ്സ നവം സന്ധാഗാരം കാരാപേത്വാ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയി, കരുണം ഝാനം ഝായി; നാസ്സുധ കോചി ഉപസങ്കമതി [ഉപസങ്കമി (പീ.)] അഞ്ഞത്ര ഏകേന ഭത്താഭിഹാരേന. അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന അഹുദേവ ഉക്കണ്ഠനാ അഹു പരിതസ്സനാ – ‘‘സുതം ഖോ പന മേതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം – ‘യോ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ പടിസല്ലീയതി, കരുണം ഝാനം ഝായതി, സോ ബ്രഹ്മാനം പസ്സതി, ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേതി ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപതി ബ്രഹ്മുനാ മന്തേതീ’തി. ന ഖോ പനാഹം ബ്രഹ്മാനം പസ്സാമി, ന ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛേമി ന ബ്രഹ്മുനാ സല്ലപാമി ന ബ്രഹ്മുനാ മന്തേമീ’’’തി.

ബ്രഹ്മുനാ സാകച്ഛാ

൩൧൮. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ മഹാഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ, ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ മഹാഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അഹുദേവ ഭയം അഹു ഛമ്ഭിതത്തം അഹു ലോമഹംസോ യഥാ തം അദിട്ഠപുബ്ബം രൂപം ദിസ്വാ. അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ ബ്രഹ്മാനം സനങ്കുമാരം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘‘വണ്ണവാ യസവാ സിരിമാ, കോ നു ത്വമസി മാരിസ;

അജാനന്താ തം പുച്ഛാമ, കഥം ജാനേമു തം മയ’’ന്തി.

‘‘മം വേ കുമാരം ജാനന്തി, ബ്രഹ്മലോകേ സനന്തനം [സനന്തിച (ക.)];

സബ്ബേ ജാനന്തി മം ദേവാ, ഏവം ഗോവിന്ദ ജാനഹി’’.

‘‘‘ആസനം ഉദകം പജ്ജം, മധുസാകഞ്ച [മധുപാകഞ്ച (സീ. സ്യാ. പീ.)] ബ്രഹ്മുനോ;

അഗ്ഘേ ഭവന്തം പുച്ഛാമ, അഗ്ഘം കുരുതു നോ ഭവം’’.

‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാമ തേ അഗ്ഘം, യം ത്വം ഗോവിന്ദ ഭാസസി;

ദിട്ഠധമ്മഹിതത്ഥായ, സമ്പരായ സുഖായ ച;

കതാവകാസോ പുച്ഛസ്സു, യം കിഞ്ചി അഭിപത്ഥിത’’ന്തി.

൩൧൯. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കതാവകാസോ ഖോമ്ഹി ബ്രഹ്മുനാ സനങ്കുമാരേന. കിം നു ഖോ അഹം ബ്രഹ്മാനം സനങ്കുമാരം പുച്ഛേയ്യം ദിട്ഠധമ്മികം വാ അത്ഥം സമ്പരായികം വാ’തി? അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കുസലോ ഖോ അഹം ദിട്ഠധമ്മികാനം അത്ഥാനം, അഞ്ഞേപി മം ദിട്ഠധമ്മികം അത്ഥം പുച്ഛന്തി. യംനൂനാഹം ബ്രഹ്മാനം സനങ്കുമാരം സമ്പരായികഞ്ഞേവ അത്ഥം പുച്ഛേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മാനം സനങ്കുമാരം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘പുച്ഛാമി ബ്രഹ്മാനം സനങ്കുമാരം,

കങ്ഖീ അകങ്ഖിം പരവേദിയേസു;

കത്ഥട്ഠിതോ കിമ്ഹി ച സിക്ഖമാനോ,

പപ്പോതി മച്ചോ അമതം ബ്രഹ്മലോക’’ന്തി.

‘‘ഹിത്വാ മമത്തം മനുജേസു ബ്രഹ്മേ,

ഏകോദിഭൂതോ കരുണേധിമുത്തോ [കരുണാധിമുത്തോ (സീ. സ്യാ. പീ.)];

നിരാമഗന്ധോ വിരതോ മേഥുനസ്മാ,

ഏത്ഥട്ഠിതോ ഏത്ഥ ച സിക്ഖമാനോ;

പപ്പോതി മച്ചോ അമതം ബ്രഹ്മലോക’’ന്തി.

൩൨൦. ‘‘ഹിത്വാ മമത്ത’ന്തി അഹം ഭോതോ ആജാനാമി. ഇധേകച്ചോ അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, ‘ഇതി ഹിത്വാ മമത്ത’ന്തി അഹം ഭോതോ ആജാനാമി. ‘ഏകോദിഭൂതോ’തി അഹം ഭോതോ ആജാനാമി. ഇധേകച്ചോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം, ഇതി ഏകോദിഭൂതോ’തി അഹം ഭോതോ ആജാനാമി. ‘കരുണേധിമുത്തോ’തി അഹം ഭോതോ ആജാനാമി. ഇധേകച്ചോ കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോതിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. ഇതി ‘കരുണേധിമുത്തോ’തി അഹം ഭോതോ ആജാനാമി. ആമഗന്ധേ ച ഖോ അഹം ഭോതോ ഭാസമാനസ്സ ന ആജാനാമി.

‘‘കേ ആമഗന്ധാ മനുജേസു ബ്രഹ്മേ,

ഏതേ അവിദ്വാ ഇധ ബ്രൂഹി ധീര;

കേനാവടാ [കേനാവുടാ (സ്യാ.)] വാതി പജാ കുരുതു [കുരുരൂ (സ്യാ.), കുരുട്ഠരൂ (പീ.), കുരൂരു (?)],

ആപായികാ നിവുതബ്രഹ്മലോകാ’’തി.

‘‘കോധോ മോസവജ്ജം നികതി ച ദുബ്ഭോ,

കദരിയതാ അതിമാനോ ഉസൂയാ;

ഇച്ഛാ വിവിച്ഛാ പരഹേഠനാ ച,

ലോഭോ ച ദോസോ ച മദോ ച മോഹോ;

ഏതേസു യുത്താ അനിരാമഗന്ധാ,

ആപായികാ നിവുതബ്രഹ്മലോകാ’’തി.

‘‘യഥാ ഖോ അഹം ഭോതോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ ആജാനാമി. തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ. പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’ന്തി. ‘‘യസ്സദാനി ഭവം ഗോവിന്ദോ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി.

രേണുരാജആമന്തനാ

൩൨൧. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ യേന രേണു രാജാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രേണും രാജാനം ഏതദവോച – ‘‘അഞ്ഞം ദാനി ഭവം പുരോഹിതം പരിയേസതു, യോ ഭോതോ രജ്ജം അനുസാസിസ്സതി. ഇച്ഛാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ, തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ. പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’ന്തി.

‘‘ആമന്തയാമി രാജാനം, രേണും ഭൂമിപതിം അഹം;

ത്വം പജാനസ്സു രജ്ജേന, നാഹം പോരോഹിച്ചേ രമേ’’.

‘‘സചേ തേ ഊനം കാമേഹി, അഹം പരിപൂരയാമി തേ;

യോ തം ഹിംസതി വാരേമി, ഭൂമിസേനാപതി അഹം;

തുവം പിതാ അഹം പുത്തോ, മാ നോ ഗോവിന്ദ പാജഹി’’ [പാജേഹി (അട്ഠകഥായം സംവണ്ണിതപാഠന്തരം)].

‘‘നമത്ഥി ഊനം കാമേഹി, ഹിംസിതാ മേ ന വിജ്ജതി;

അമനുസ്സവചോ സുത്വാ, തസ്മാഹം ന ഗഹേ രമേ’’.

‘‘അമനുസ്സോ കഥംവണ്ണോ, കിം തേ അത്ഥം അഭാസഥ;

യഞ്ച സുത്വാ ജഹാസി നോ, ഗേഹേ അമ്ഹേ ച കേവലീ’’.

‘‘ഉപവുത്ഥസ്സ മേ പുബ്ബേ, യിട്ഠുകാമസ്സ മേ സതോ;

അഗ്ഗി പജ്ജലിതോ ആസി, കുസപത്തപരിത്ഥതോ’’.

‘‘തതോ മേ ബ്രഹ്മാ പാതുരഹു, ബ്രഹ്മലോകാ സനന്തനോ;

സോ മേ പഞ്ഹം വിയാകാസി, തം സുത്വാ ന ഗഹേ രമേ’’.

‘‘സദ്ദഹാമി അഹം ഭോതോ, യം ത്വം ഗോവിന്ദ ഭാസസി;

അമനുസ്സവചോ സുത്വാ, കഥം വത്തേഥ അഞ്ഞഥാ.

‘‘തേ തം അനുവത്തിസ്സാമ, സത്ഥാ ഗോവിന്ദ നോ ഭവം;

മണി യഥാ വേളുരിയോ, അകാചോ വിമലോ സുഭോ;

ഏവം സുദ്ധാ ചരിസ്സാമ, ഗോവിന്ദസ്സാനുസാസനേ’’തി.

‘‘‘സചേ ഭവം ഗോവിന്ദോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സതി, മയമ്പി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമ. അഥ യാ തേ ഗതി, സാ നോ ഗതി ഭവിസ്സതീ’’തി.

ഛ ഖത്തിയആമന്തനാ

൩൨൨. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ യേന തേ ഛ ഖത്തിയാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഛ ഖത്തിയേ ഏതദവോച – ‘‘അഞ്ഞം ദാനി ഭവന്തോ പുരോഹിതം പരിയേസന്തു, യോ ഭവന്താനം രജ്ജേ അനുസാസിസ്സതി. ഇച്ഛാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ, തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ. പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭോ, തേ ഛ ഖത്തിയാ ഏകമന്തം അപക്കമ്മ ഏവം സമചിന്തേസും – ‘‘ഇമേ ഖോ ബ്രാഹ്മണാ നാമ ധനലുദ്ധാ; യംനൂന മയം മഹാഗോവിന്ദം ബ്രാഹ്മണം ധനേന സിക്ഖേയ്യാമാ’’തി. തേ മഹാഗോവിന്ദം ബ്രാഹ്മണം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘സംവിജ്ജതി ഖോ, ഭോ, ഇമേസു സത്തസു രജ്ജേസു പഹൂതം സാപതേയ്യം, തതോ ഭോതോ യാവതകേന അത്ഥോ, താവതകം ആഹരീയത’’ന്തി. ‘‘അലം, ഭോ, മമപിദം പഹൂതം സാപതേയ്യം ഭവന്താനംയേവ വാഹസാ. തമഹം സബ്ബം പഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമി. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ, തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ, പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭോ, തേ ഛ ഖത്തിയാ ഏകമന്തം അപക്കമ്മ ഏവം സമചിന്തേസും – ‘‘ഇമേ ഖോ ബ്രാഹ്മണാ നാമ ഇത്ഥിലുദ്ധാ; യംനൂന മയം മഹാഗോവിന്ദം ബ്രാഹ്മണം ഇത്ഥീഹി സിക്ഖേയ്യാമാ’’തി. തേ മഹാഗോവിന്ദം ബ്രാഹ്മണം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘സംവിജ്ജന്തി ഖോ, ഭോ, ഇമേസു സത്തസു രജ്ജേസു പഹൂതാ ഇത്ഥിയോ, തതോ ഭോതോ യാവതികാഹി അത്ഥോ, താവതികാ ആനീയത’’ന്തി. ‘‘അലം, ഭോ, മമപിമാ [മമപിതാ (ക.), മമപി (സീ.)] ചത്താരീസാ ഭരിയാ സാദിസിയോ. താപാഹം സബ്ബാ പഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമി. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ, തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ, പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയന്തി’’.

൩൨൩. ‘‘സചേ ഭവം ഗോവിന്ദോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സതി, മയമ്പി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമ, അഥ യാ തേ ഗതി, സാ നോ ഗതി ഭവിസ്സതീതി.

‘‘സചേ ജഹഥ കാമാനി, യത്ഥ സത്തോ പുഥുജ്ജനോ;

ആരമ്ഭവ്ഹോ ദള്ഹാ ഹോഥ, ഖന്തിബലസമാഹിതാ.

‘‘ഏസ മഗ്ഗോ ഉജുമഗ്ഗോ, ഏസ മഗ്ഗോ അനുത്തരോ;

സദ്ധമ്മോ സബ്ഭി രക്ഖിതോ, ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിയാതി.

‘‘തേന ഹി ഭവം ഗോവിന്ദോ സത്ത വസ്സാനി ആഗമേതു. സത്തന്നം വസ്സാനം അച്ചയേന മയമ്പി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമ, അഥ യാ തേ ഗതി, സാ നോ ഗതി ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘‘അതിചിരം ഖോ, ഭോ, സത്ത വസ്സാനി, നാഹം സക്കോമി, ഭവന്തേ, സത്ത വസ്സാനി ആഗമേതും. കോ നു ഖോ പന, ഭോ, ജാനാതി ജീവിതാനം! ഗമനീയോ സമ്പരായോ, മന്തായം [മന്തായ (ബഹൂസു)] ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ, തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ, പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ഭവം ഗോവിന്ദോ ഛബ്ബസ്സാനി ആഗമേതു…പേ… പഞ്ച വസ്സാനി ആഗമേതു… ചത്താരി വസ്സാനി ആഗമേതു… തീണി വസ്സാനി ആഗമേതു… ദ്വേ വസ്സാനി ആഗമേതു… ഏകം വസ്സം ആഗമേതു, ഏകസ്സ വസ്സസ്സ അച്ചയേന മയമ്പി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമ, അഥ യാ തേ ഗതി, സാ നോ ഗതി ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘‘അതിചിരം ഖോ, ഭോ, ഏകം വസ്സം, നാഹം സക്കോമി ഭവന്തേ ഏകം വസ്സം ആഗമേതും. കോ നു ഖോ പന, ഭോ, ജാനാതി ജീവിതാനം! ഗമനീയോ സമ്പരായോ, മന്തായം ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ, തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ, പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ഭവം ഗോവിന്ദോ സത്ത മാസാനി ആഗമേതു, സത്തന്നം മാസാനം അച്ചയേന മയമ്പി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമ, അഥ യാ തേ ഗതി, സാ നോ ഗതി ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘‘അതിചിരം ഖോ, ഭോ, സത്ത മാസാനി, നാഹം സക്കോമി ഭവന്തേ സത്ത മാസാനി ആഗമേതും. കോ നു ഖോ പന, ഭോ, ജാനാതി ജീവിതാനം. ഗമനീയോ സമ്പരായോ, മന്തായം ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ, തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ, പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’ന്തി.

‘‘‘തേന ഹി ഭവം ഗോവിന്ദോ ഛ മാസാനി ആഗമേതു…പേ… പഞ്ച മാസാനി ആഗമേതു… ചത്താരി മാസാനി ആഗമേതു… തീണി മാസാനി ആഗമേതു… ദ്വേ മാസാനി ആഗമേതു… ഏകം മാസം ആഗമേതു… അദ്ധമാസം ആഗമേതു, അദ്ധമാസസ്സ അച്ചയേന മയമ്പി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമ, അഥ യാ തേ ഗതി, സാ നോ ഗതി ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘‘അതിചിരം ഖോ, ഭോ, അദ്ധമാസോ, നാഹം സക്കോമി ഭവന്തേ അദ്ധമാസം ആഗമേതും. കോ നു ഖോ പന, ഭോ, ജാനാതി ജീവിതാനം! ഗമനീയോ സമ്പരായോ, മന്തായം ബോദ്ധബ്ബം, കത്തബ്ബം കുസലം, ചരിതബ്ബം ബ്രഹ്മചരിയം, നത്ഥി ജാതസ്സ അമരണം. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ, തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ, പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ഭവം ഗോവിന്ദോ സത്താഹം ആഗമേതു, യാവ മയം സകേ പുത്തഭാതരോ രജ്ജേന [രജ്ജേ (സ്യാ.)] അനുസാസിസ്സാമ, സത്താഹസ്സ അച്ചയേന മയമ്പി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമ, അഥ യാ തേ ഗതി, സാ നോ ഗതി ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘ന ചിരം ഖോ, ഭോ, സത്താഹം, ആഗമേസ്സാമഹം ഭവന്തേ സത്താഹ’’ന്തി.

ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാദീനം ആമന്തനാ

൩൨൪. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ യേന തേ സത്ത ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ സത്ത ച ന്ഹാതകസതാനി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ സത്ത ച ബ്രാഹ്മണമഹാസാലേ സത്ത ച ന്ഹാതകസതാനി ഏതദവോച – ‘‘അഞ്ഞം ദാനി ഭവന്തോ ആചരിയം പരിയേസന്തു, യോ ഭവന്താനം മന്തേ വാചേസ്സതി. ഇച്ഛാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ. തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ, പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’ന്തി. ‘‘മാ ഭവം ഗോവിന്ദോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി. പബ്ബജ്ജാ, ഭോ, അപ്പേസക്ഖാ ച അപ്പലാഭാ ച; ബ്രഹ്മഞ്ഞം മഹേസക്ഖഞ്ച മഹാലാഭഞ്ചാ’’തി. ‘‘മാ ഭവന്തോ ഏവം അവചുത്ഥ – ‘‘പബ്ബജ്ജാ അപ്പേസക്ഖാ ച അപ്പലാഭാ ച, ബ്രഹ്മഞ്ഞം മഹേസക്ഖഞ്ച മഹാലാഭഞ്ചാ’’തി. കോ നു ഖോ, ഭോ, അഞ്ഞത്ര മയാ മഹേസക്ഖതരോ വാ മഹാലാഭതരോ വാ! അഹഞ്ഹി, ഭോ, ഏതരഹി രാജാവ രഞ്ഞം ബ്രഹ്മാവ ബ്രാഹ്മണാനം [ബ്രഹ്മാനം (സീ. പീ. ക.)] ദേവതാവ ഗഹപതികാനം. തമഹം സബ്ബം പഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമി. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ, തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ. പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’ന്തി. ‘‘സചേ ഭവം ഗോവിന്ദോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സതി, മയമ്പി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമ, അഥ യാ തേ ഗതി, സാ നോ ഗതി ഭവിസ്സതീ’’തി.

ഭരിയാനം ആമന്തനാ

൩൨൫. ‘‘അഥ ഖോ, ഭോ, മഹാഗോവിന്ദോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ചത്താരീസാ ഭരിയാ സാദിസിയോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ചത്താരീസാ ഭരിയാ സാദിസിയോ ഏതദവോച – ‘‘യാ ഭോതീനം ഇച്ഛതി, സകാനി വാ ഞാതികുലാനി ഗച്ഛതു അഞ്ഞം വാ ഭത്താരം പരിയേസതു. ഇച്ഛാമഹം, ഭോതീ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതും. യഥാ ഖോ പന മേ സുതം ബ്രഹ്മുനോ ആമഗന്ധേ ഭാസമാനസ്സ, തേ ന സുനിമ്മദയാ അഗാരം അജ്ഝാവസതാ. പബ്ബജിസ്സാമഹം, ഭോതീ, അഗാരസ്മാ അനഗാരിയ’’ന്തി. ‘‘ത്വഞ്ഞേവ നോ ഞാതി ഞാതികാമാനം, ത്വം പന ഭത്താ ഭത്തുകാമാനം. സചേ ഭവം ഗോവിന്ദോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സതി, മയമ്പി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമ, അഥ യാ തേ ഗതി, സാ നോ ഗതി ഭവിസ്സതീ’’തി.

മഹാഗോവിന്ദപബ്ബജ്ജാ