നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ
ദീഘനികായോ
മഹാവഗ്ഗപാളി
൧. മഹാപദാനസുത്തം
പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തകഥാ
൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ കരേരികുടികായം. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം കരേരിമണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്താ ധമ്മീ കഥാ ഉദപാദി – ‘‘ഇതിപി പുബ്ബേനിവാസോ, ഇതിപി പുബ്ബേനിവാസോ’’തി.
൨. അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഇമം കഥാസല്ലാപം. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉട്ഠായാസനാ യേന കരേരിമണ്ഡലമാളോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി, നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായനുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ; കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി?
ഏവം വുത്തേ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനം കരേരിമണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്താ ധമ്മീ കഥാ ഉദപാദി – ‘ഇതിപി പുബ്ബേനിവാസോ ഇതിപി പുബ്ബേനിവാസോ’തി. അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ. അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി.
൩. ‘‘ഇച്ഛേയ്യാഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം സോതു’’ന്തി? ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ; ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ; യം ഭഗവാ പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം കരേയ്യ, ഭഗവതോ സുത്വാ [ഭഗവതോ വചനം സുത്വാ (സ്യാ.)] ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ,സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –
൪. ‘‘ഇതോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകനവുതികപ്പേ യം [ഏകനവുതോ കപ്പോ (സ്യാ. കം. പീ.)] വിപസ്സീ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി. ഇതോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകതിംസേ കപ്പേ [ഏകതിം സകപ്പോ (സീ.) ഏകതിം സോ കപ്പോ (സ്യാ. കം. പീ.)] യം സിഖീ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി. തസ്മിഞ്ഞേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകതിംസേ കപ്പേ വേസ്സഭൂ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി. ഇമസ്മിഞ്ഞേവ [ഇമസ്മിം (കത്ഥചീ)] ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്ദകപ്പേ കകുസന്ധോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി. ഇമസ്മിഞ്ഞേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്ദകപ്പേ കോണാഗമനോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി. ഇമസ്മിഞ്ഞേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്ദകപ്പേ കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി. ഇമസ്മിഞ്ഞേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്ദകപ്പേ അഹം ഏതരഹി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ.
൫. ‘‘വിപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഖത്തിയോ ജാതിയാ അഹോസി, ഖത്തിയകുലേ ഉദപാദി. സിഖീ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഖത്തിയോ ജാതിയാ അഹോസി, ഖത്തിയകുലേ ഉദപാദി. വേസ്സഭൂ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഖത്തിയോ ജാതിയാ അഹോസി, ഖത്തിയകുലേ ഉദപാദി. കകുസന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ ജാതിയാ അഹോസി, ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉദപാദി. കോണാഗമനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ ജാതിയാ അഹോസി, ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉദപാദി. കസ്സപോ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ബ്രാഹ്മണോ ജാതിയാ അഹോസി, ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉദപാദി. അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഖത്തിയോ ജാതിയാ അഹോസിം, ഖത്തിയകുലേ ഉപ്പന്നോ.
൬. ‘‘വിപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കോണ്ഡഞ്ഞോ ഗോത്തേന അഹോസി. സിഖീ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കോണ്ഡഞ്ഞോ ഗോത്തേന അഹോസി. വേസ്സഭൂ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കോണ്ഡഞ്ഞോ ഗോത്തേന അഹോസി. കകുസന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കസ്സപോ ഗോത്തേന അഹോസി. കോണാഗമനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കസ്സപോ ഗോത്തേന അഹോസി. കസ്സപോ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കസ്സപോ ഗോത്തേന അഹോസി. അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഗോതമോ ഗോത്തേന അഹോസിം.
൭. ‘‘വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി. സിഖിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സത്തതിവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി. വേസ്സഭുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി. കകുസന്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ചത്താലീസവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി. കോണാഗമനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തിംസവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി. കസ്സപസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി. മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി അപ്പകം ആയുപ്പമാണം പരിത്തം ലഹുകം; യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ.
൮. ‘‘വിപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പാടലിയാ മൂലേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ. സിഖീ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പുണ്ഡരീകസ്സ മൂലേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ. വേസ്സഭൂ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സാലസ്സ മൂലേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ. കകുസന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സിരീസസ്സ മൂലേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ. കോണാഗമനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉദുമ്ബരസ്സ മൂലേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ. കസ്സപോ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ നിഗ്രോധസ്സ മൂലേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ. അഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അസ്സത്ഥസ്സ മൂലേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ.
൯. ‘‘വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഖണ്ഡതിസ്സം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. സിഖിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഭിഭൂസമ്ഭവം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. വേസ്സഭുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സോണുത്തരം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. കകുസന്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വിധുരസഞ്ജീവം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. കോണാഗമനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഭിയ്യോസുത്തരം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. കസ്സപസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തിസ്സഭാരദ്വാജം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം.
൧൦. ‘‘വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തയോ സാവകാനം സന്നിപാതാ അഹേസും. ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി അട്ഠസട്ഠിഭിക്ഖുസതസഹസ്സം, ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സം, ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി അസീതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനി. വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഇമേ തയോ സാവകാനം സന്നിപാതാ അഹേസും സബ്ബേസംയേവ ഖീണാസവാനം.
‘‘സിഖിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തയോ സാവകാനം സന്നിപാതാ അഹേസും. ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സം, ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി അസീതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനി, ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി സത്തതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനി. സിഖിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഇമേ തയോ സാവകാനം സന്നിപാതാ അഹേസും സബ്ബേസംയേവ ഖീണാസവാനം.
‘‘വേസ്സഭുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തയോ സാവകാനം സന്നിപാതാ അഹേസും. ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി അസീതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനി, ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി സത്തതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനി, ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി സട്ഠിഭിക്ഖുസഹസ്സാനി. വേസ്സഭുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഇമേ തയോ സാവകാനം സന്നിപാതാ അഹേസും സബ്ബേസംയേവ ഖീണാസവാനം.
‘‘കകുസന്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി ചത്താലീസഭിക്ഖുസഹസ്സാനി. കകുസന്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അയം ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി സബ്ബേസംയേവ ഖീണാസവാനം.
‘‘കോണാഗമനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി തിംസഭിക്ഖുസഹസ്സാനി. കോണാഗമനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അയം ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി സബ്ബേസംയേവ ഖീണാസവാനം.
‘‘കസ്സപസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി വീസതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനി. കസ്സപസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അയം ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി സബ്ബേസംയേവ ഖീണാസവാനം.
‘‘മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി അഡ്ഢതേളസാനി ഭിക്ഖുസതാനി. മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, അയം ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി സബ്ബേസംയേവ ഖീണാസവാനം.
൧൧. ‘‘വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അസോകോ നാമ ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകോ അഹോസി അഗ്ഗുപട്ഠാകോ. സിഖിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഖേമങ്കരോ നാമ ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകോ അഹോസി അഗ്ഗുപട്ഠാകോ. വേസ്സഭുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഉപസന്തോ നാമ ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകോ അഹോസി അഗ്ഗുപട്ഠാകോ. കകുസന്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ബുദ്ധിജോ നാമ ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകോ അഹോസി അഗ്ഗുപട്ഠാകോ. കോണാഗമനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സോത്ഥിജോ നാമ ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകോ അഹോസി അഗ്ഗുപട്ഠാകോ. കസ്സപസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സബ്ബമിത്തോ നാമ ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകോ അഹോസി അഗ്ഗുപട്ഠാകോ. മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി ആനന്ദോ നാമ ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകോ അഹോസി അഗ്ഗുപട്ഠാകോ.
൧൨. ‘‘വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ബന്ധുമാ നാമ രാജാ പിതാ അഹോസി. ബന്ധുമതീ നാമ ദേവീ മാതാ അഹോസി ജനേത്തി [ജനേത്തീ (സ്യാ.)]. ബന്ധുമസ്സ രഞ്ഞോ ബന്ധുമതീ നാമ നഗരം രാജധാനീ അഹോസി.
‘‘സിഖിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അരുണോ നാമ രാജാ പിതാ അഹോസി. പഭാവതീ നാമ ദേവീ മാതാ അഹോസി ജനേത്തി. അരുണസ്സ രഞ്ഞോ അരുണവതീ നാമ നഗരം രാജധാനീ അഹോസി.
‘‘വേസ്സഭുസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സുപ്പതിതോ നാമ [സുപ്പതീതോ നാമ (സ്യാ.)] രാജാ പിതാ അഹോസി. വസ്സവതീ നാമ [യസവതീ നാമ (സ്യാ. പീ.)] ദേവീ മാതാ അഹോസി ജനേത്തി. സുപ്പതിതസ്സ രഞ്ഞോ അനോമം നാമ നഗരം രാജധാനീ അഹോസി.
‘‘കകുസന്ധസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗിദത്തോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ പിതാ അഹോസി. വിസാഖാ നാമ ബ്രാഹ്മണീ മാതാ അഹോസി ജനേത്തി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന ഖേമോ നാമ രാജാ അഹോസി. ഖേമസ്സ രഞ്ഞോ ഖേമവതീ നാമ നഗരം രാജധാനീ അഹോസി.
‘‘കോണാഗമനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ യഞ്ഞദത്തോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ പിതാ അഹോസി. ഉത്തരാ നാമ ബ്രാഹ്മണീ മാതാ അഹോസി ജനേത്തി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന സോഭോ നാമ രാജാ അഹോസി. സോഭസ്സ രഞ്ഞോ സോഭവതീ നാമ നഗരം രാജധാനീ അഹോസി.
‘‘കസ്സപസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ പിതാ അഹോസി. ധനവതീ നാമ ബ്രാഹ്മണീ മാതാ അഹോസി ജനേത്തി. തേന ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സമയേന കികീ നാമ [കിം കീ നാമ (സ്യാ.)] രാജാ അഹോസി. കികിസ്സ രഞ്ഞോ ബാരാണസീ നാമ നഗരം രാജധാനീ അഹോസി.
‘‘മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി സുദ്ധോദനോ നാമ രാജാ പിതാ അഹോസി. മായാ നാമ ദേവീ മാതാ അഹോസി ജനേത്തി. കപിലവത്ഥു നാമ നഗരം രാജധാനീ അഹോസീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇദം വത്വാന സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.
൧൩. അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ, അബ്ഭുതം, ആവുസോ, തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ. യത്ര ഹി നാമ തഥാഗതോ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേ ജാതിതോപി അനുസ്സരിസ്സതി, നാമതോപി അനുസ്സരിസ്സതി, ഗോത്തതോപി അനുസ്സരിസ്സതി, ആയുപ്പമാണതോപി അനുസ്സരിസ്സതി, സാവകയുഗതോപി അനുസ്സരിസ്സതി, സാവകസന്നിപാതതോപി അനുസ്സരിസ്സതി – ‘ഏവംജച്ചാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപി, ഏവംനാമാ ഏവംഗോത്താ ഏവംസീലാ ഏവംധമ്മാ ഏവംപഞ്ഞാ ഏവംവിഹാരീ ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപീ’’’തി.
‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, തഥാഗതസ്സേവ നു ഖോ ഏസാ ധമ്മധാതു സുപ്പടിവിദ്ധാ, യസ്സാ ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ തഥാഗതോ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേ ജാതിതോപി അനുസ്സരതി, നാമതോപി അനുസ്സരതി, ഗോത്തതോപി അനുസ്സരതി, ആയുപ്പമാണതോപി അനുസ്സരതി, സാവകയുഗതോപി അനുസ്സരതി, സാവകസന്നിപാതതോപി അനുസ്സരതി – ‘ഏവംജച്ചാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപി, ഏവംനാമാ ഏവംഗോത്താ ഏവംസീലാ ഏവംധമ്മാ ഏവംപഞ്ഞാ ഏവംവിഹാരീ ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപീ’തി, ഉദാഹു ദേവതാ തഥാഗതസ്സ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും, യേന തഥാഗതോ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേ ജാതിതോപി അനുസ്സരതി, നാമതോപി അനുസ്സരതി, ഗോത്തതോപി അനുസ്സരതി, ആയുപ്പമാണതോപി അനുസ്സരതി, സാവകയുഗതോപി അനുസ്സരതി, സാവകസന്നിപാതതോപി അനുസ്സരതി – ‘ഏവംജച്ചാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപി, ഏവംനാമാ ഏവംഗോത്താ ഏവംസീലാ ഏവംധമ്മാ ഏവംപഞ്ഞാ ഏവംവിഹാരീ ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപീ’’’തി. അയഞ്ച ഹിദം തേസം ഭിക്ഖൂനം അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി.
൧൪. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന കരേരിമണ്ഡലമാളോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായനുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ; കാ ച പന വോ അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ’’തി?
ഏവം വുത്തേ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ അയം അന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ, അബ്ഭുതം, ആവുസോ, തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ, യത്ര ഹി നാമ തഥാഗതോ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേ ജാതിതോപി അനുസ്സരിസ്സതി, നാമതോപി അനുസ്സരിസ്സതി, ഗോത്തതോപി അനുസ്സരിസ്സതി, ആയുപ്പമാണതോപി അനുസ്സരിസ്സതി, സാവകയുഗതോപി അനുസ്സരിസ്സതി, സാവകസന്നിപാതതോപി അനുസ്സരിസ്സതി – ‘‘ഏവംജച്ചാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപി, ഏവംനാമാ ഏവംഗോത്താ ഏവംസീലാ ഏവംധമ്മാ ഏവംപഞ്ഞാ ഏവംവിഹാരീ ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപീ’’തി. കിം നു ഖോ, ആവുസോ, തഥാഗതസ്സേവ നു ഖോ ഏസാ ധമ്മധാതു സുപ്പടിവിദ്ധാ, യസ്സാ ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ തഥാഗതോ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേ ജാതിതോപി അനുസ്സരതി, നാമതോപി അനുസ്സരതി, ഗോത്തതോപി അനുസ്സരതി, ആയുപ്പമാണതോപി അനുസ്സരതി, സാവകയുഗതോപി അനുസ്സരതി, സാവകസന്നിപാതതോപി അനുസ്സരതി – ‘‘ഏവംജച്ചാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപി, ഏവംനാമാ ഏവംഗോത്താ ഏവംസീലാ ഏവംധമ്മാ ഏവംപഞ്ഞാ ഏവംവിഹാരീ ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപീ’’തി. ഉദാഹു ദേവതാ തഥാഗതസ്സ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും, യേന തഥാഗതോ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേ ജാതിതോപി അനുസ്സരതി, നാമതോപി അനുസ്സരതി, ഗോത്തതോപി അനുസ്സരതി, ആയുപ്പമാണതോപി അനുസ്സരതി, സാവകയുഗതോപി അനുസ്സരതി, സാവകസന്നിപാതതോപി അനുസ്സരതി – ‘ഏവംജച്ചാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപി, ഏവംനാമാ ഏവംഗോത്താ ഏവംസീലാ ഏവംധമ്മാ ഏവംപഞ്ഞാ ഏവംവിഹാരീ ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപീ’തി? അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ, അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ’’തി.
൧൫. ‘‘തഥാഗതസ്സേവേസാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മധാതു സുപ്പടിവിദ്ധാ, യസ്സാ ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ തഥാഗതോ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേ ജാതിതോപി അനുസ്സരതി, നാമതോപി അനുസ്സരതി, ഗോത്തതോപി അനുസ്സരതി, ആയുപ്പമാണതോപി അനുസ്സരതി, സാവകയുഗതോപി അനുസ്സരതി, സാവകസന്നിപാതതോപി അനുസ്സരതി – ‘ഏവംജച്ചാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപി, ഏവംനാമാ ഏവംഗോത്താ ഏവംസീലാ ഏവംധമ്മാ ഏവംപഞ്ഞാ ഏവംവിഹാരീ ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപീ’തി. ദേവതാപി തഥാഗതസ്സ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും, യേന തഥാഗതോ അതീതേ ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ ഛിന്നപപഞ്ചേ ഛിന്നവടുമേ പരിയാദിന്നവട്ടേ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേ ജാതിതോപി അനുസ്സരതി, നാമതോപി അനുസ്സരതി, ഗോത്തതോപി അനുസ്സരതി, ആയുപ്പമാണതോപി അനുസ്സരതി, സാവകയുഗതോപി അനുസ്സരതി, സാവകസന്നിപാതതോപി അനുസ്സരതി – ‘ഏവംജച്ചാ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപി, ഏവംനാമാ ഏവംഗോത്താ ഏവംസീലാ ഏവംധമ്മാ ഏവംപഞ്ഞാ ഏവംവിഹാരീ ഏവംവിമുത്താ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസും ഇതിപീ’തി.
‘‘ഇച്ഛേയ്യാഥ നോ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിയ്യോസോമത്തായ പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം സോതു’’ന്തി? ‘‘ഏതസ്സ, ഭഗവാ, കാലോ; ഏതസ്സ, സുഗത, കാലോ; യം ഭഗവാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം കരേയ്യ, ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –
൧൬. ‘‘ഇതോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഏകനവുതികപ്പേ യം വിപസ്സീ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി. വിപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഖത്തിയോ ജാതിയാ അഹോസി, ഖത്തിയകുലേ ഉദപാദി. വിപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കോണ്ഡഞ്ഞോ ഗോത്തേന അഹോസി. വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി. വിപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പാടലിയാ മൂലേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ. വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഖണ്ഡതിസ്സം നാമ സാവകയുഗം അഹോസി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗം. വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തയോ സാവകാനം സന്നിപാതാ അഹേസും. ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി അട്ഠസട്ഠിഭിക്ഖുസതസഹസ്സം, ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സം, ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ അഹോസി അസീതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനി. വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഇമേ തയോ സാവകാനം സന്നിപാതാ അഹേസും സബ്ബേസംയേവ ഖീണാസവാനം. വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അസോകോ നാമ ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകോ അഹോസി അഗ്ഗുപട്ഠാകോ. വിപസ്സിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ബന്ധുമാ നാമ രാജാ പിതാ അഹോസി. ബന്ധുമതീ നാമ ദേവീ മാതാ അഹോസി ജനേത്തി. ബന്ധുമസ്സ രഞ്ഞോ ബന്ധുമതീ നാമ നഗരം രാജധാനീ അഹോസി.
ബോധിസത്തധമ്മതാ
൧൭. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ ബോധിസത്തോ തുസിതാ കായാ ചവിത്വാ സതോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമി. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൧൮. ‘‘ധമ്മതാ, ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ തുസിതാ കായാ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതി. അഥ സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യാപി താ ലോകന്തരികാ അഘാ അസംവുതാ അന്ധകാരാ അന്ധകാരതിമിസാ, യത്ഥ പിമേ ചന്ദിമസൂരിയാ ഏവംമഹിദ്ധികാ ഏവംമഹാനുഭാവാ ആഭായ നാനുഭോന്തി, തത്ഥപി അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യേപി തത്ഥ സത്താ ഉപപന്നാ, തേപി തേനോഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തി – ‘അഞ്ഞേപി കിര, ഭോ, സന്തി സത്താ ഇധൂപപന്നാ’തി. അയഞ്ച ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു സങ്കമ്പതി സമ്പകമ്പതി സമ്പവേധതി. അപ്പമാണോ ച ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൧൯. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, ചത്താരോ നം ദേവപുത്താ ചതുദ്ദിസം [ചാതുദ്ദിസം (സ്യാ.)] രക്ഖായ ഉപഗച്ഛന്തി – ‘മാ നം ബോധിസത്തം വാ ബോധിസത്തമാതരം വാ മനുസ്സോ വാ അമനുസ്സോ വാ കോചി വാ വിഹേഠേസീ’തി. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൨൦. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, പകതിയാ സീലവതീ ബോധിസത്തമാതാ ഹോതി, വിരതാ പാണാതിപാതാ, വിരതാ അദിന്നാദാനാ, വിരതാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ, വിരതാ മുസാവാദാ, വിരതാ സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാ. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൨൧. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, ന ബോധിസത്തമാതു പുരിസേസു മാനസം ഉപ്പജ്ജതി കാമഗുണൂപസംഹിതം, അനതിക്കമനീയാ ച ബോധിസത്തമാതാ ഹോതി കേനചി പുരിസേന രത്തചിത്തേന. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൨൨. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, ലാഭിനീ ബോധിസത്തമാതാ ഹോതി പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനം. സാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേതി. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൨൩. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, ന ബോധിസത്തമാതു കോചിദേവ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജതി. സുഖിനീ ബോധിസത്തമാതാ ഹോതി അകിലന്തകായാ, ബോധിസത്തഞ്ച ബോധിസത്തമാതാ തിരോകുച്ഛിഗതം പസ്സതി സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം അഹീനിന്ദ്രിയം. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മണി വേളുരിയോ സുഭോ ജാതിമാ അട്ഠംസോ സുപരികമ്മകതോ അച്ഛോ വിപ്പസന്നോ അനാവിലോ സബ്ബാകാരസമ്പന്നോ. തത്രാസ്സ [തത്രസ്സ (സ്യാ.)] സുത്തം ആവുതം നീലം വാ പീതം വാ ലോഹിതം വാ ഓദാതം വാ പണ്ഡുസുത്തം വാ. തമേനം ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഹത്ഥേ കരിത്വാ പച്ചവേക്ഖേയ്യ – ‘അയം ഖോ മണി വേളുരിയോ സുഭോ ജാതിമാ അട്ഠംസോ സുപരികമ്മകതോ അച്ഛോ വിപ്പസന്നോ അനാവിലോ സബ്ബാകാരസമ്പന്നോ. തത്രിദം സുത്തം ആവുതം നീലം വാ പീതം വാ ലോഹിതം വാ ഓദാതം വാ പണ്ഡുസുത്തം വാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി, ന ബോധിസത്തമാതു കോചിദേവ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജതി, സുഖിനീ ബോധിസത്തമാതാ ഹോതി അകിലന്തകായാ, ബോധിസത്തഞ്ച ബോധിസത്തമാതാ തിരോകുച്ഛിഗതം പസ്സതി സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം അഹീനിന്ദ്രിയം. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൨൪. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താഹജാതേ ബോധിസത്തേ ബോധിസത്തമാതാ കാലങ്കരോതി തുസിതം കായം ഉപപജ്ജതി. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൨൫. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ അഞ്ഞാ ഇത്ഥികാ നവ വാ ദസ വാ മാസേ ഗബ്ഭം കുച്ഛിനാ പരിഹരിത്വാ വിജായന്തി, ന ഹേവം ബോധിസത്തം ബോധിസത്തമാതാ വിജായതി. ദസേവ മാസാനി ബോധിസത്തം ബോധിസത്തമാതാ കുച്ഛിനാ പരിഹരിത്വാ വിജായതി. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൨൬. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യഥാ അഞ്ഞാ ഇത്ഥികാ നിസിന്നാ വാ നിപന്നാ വാ വിജായന്തി, ന ഹേവം ബോധിസത്തം ബോധിസത്തമാതാ വിജായതി. ഠിതാവ ബോധിസത്തം ബോധിസത്തമാതാ വിജായതി. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൨൭. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, ദേവാ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, പച്ഛാ മനുസ്സാ. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൨൮. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, അപ്പത്തോവ ബോധിസത്തോ പഥവിം ഹോതി, ചത്താരോ നം ദേവപുത്താ പടിഗ്ഗഹേത്വാ മാതു പുരതോ ഠപേന്തി – ‘അത്തമനാ, ദേവി, ഹോഹി; മഹേസക്ഖോ തേ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ’തി. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൨൯. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, വിസദോവ നിക്ഖമതി അമക്ഖിതോ ഉദേന [ഉദ്ദേന (സ്യാ.), ഉദരേന (കത്ഥചി)] അമക്ഖിതോ സേമ്ഹേന അമക്ഖിതോ രുഹിരേന അമക്ഖിതോ കേനചി അസുചിനാ സുദ്ധോ [വിസുദ്ധോ (സ്യാ.)] വിസദോ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മണിരതനം കാസികേ വത്ഥേ നിക്ഖിത്തം നേവ മണിരതനം കാസികം വത്ഥം മക്ഖേതി, നാപി കാസികം വത്ഥം മണിരതനം മക്ഖേതി. തം കിസ്സ ഹേതു? ഉഭിന്നം സുദ്ധത്താ. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, വിസദോവ നിക്ഖമതി അമക്ഖിതോ, ഉദേന അമക്ഖിതോ സേമ്ഹേന അമക്ഖിതോ രുഹിരേന അമക്ഖിതോ കേനചി അസുചിനാ സുദ്ധോ വിസദോ. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൩൦. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, ദ്വേ ഉദകസ്സ ധാരാ അന്തലിക്ഖാ പാതുഭവന്തി – ഏകാ സീതസ്സ ഏകാ ഉണ്ഹസ്സ യേന ബോധിസത്തസ്സ ഉദകകിച്ചം കരോന്തി മാതു ച. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൩൧. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, സമ്പതിജാതോ ബോധിസത്തോ സമേഹി പാദേഹി പതിട്ഠഹിത്വാ ഉത്തരാഭിമുഖോ [ഉത്തരേനാഭിമുഖോ (സ്യാ.) ഉത്തരേനമുഖോ (ക.)] സത്തപദവീതിഹാരേന ഗച്ഛതി സേതമ്ഹി ഛത്തേ അനുധാരിയമാനേ, സബ്ബാ ച ദിസാ അനുവിലോകേതി, ആസഭിം വാചം ഭാസതി ‘അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സ, ജേട്ഠോഹമസ്മി ലോകസ്സ, സേട്ഠോഹമസ്മി ലോകസ്സ, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോ’തി. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
൩൨. ‘‘ധമ്മതാ ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, യദാ ബോധിസത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ നിക്ഖമതി, അഥ സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി, അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യാപി താ ലോകന്തരികാ അഘാ അസംവുതാ അന്ധകാരാ അന്ധകാരതിമിസാ, യത്ഥ പിമേ ചന്ദിമസൂരിയാ ഏവംമഹിദ്ധികാ ഏവംമഹാനുഭാവാ ആഭായ നാനുഭോന്തി, തത്ഥപി അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. യേപി തത്ഥ സത്താ ഉപപന്നാ, തേപി തേനോഭാസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ജാനന്തി – ‘അഞ്ഞേപി കിര, ഭോ, സന്തി സത്താ ഇധൂപപന്നാ’തി. അയഞ്ച ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു സങ്കമ്പതി സമ്പകമ്പതി സമ്പവേധതി അപ്പമാണോ ച ഉളാരോ ഓഭാസോ ലോകേ പാതുഭവതി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.
ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാ
൩൩. ‘‘ജാതേ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിമ്ഹി കുമാരേ ബന്ധുമതോ രഞ്ഞോ പടിവേദേസും – ‘പുത്തോ തേ, ദേവ [ദേവ തേ (ക.)], ജാതോ, തം ദേവോ പസ്സതൂ’തി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ വിപസ്സിം കുമാരം, ദിസ്വാ നേമിത്തേ ബ്രാഹ്മണേ ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച – ‘പസ്സന്തു ഭോന്തോ നേമിത്താ ബ്രാഹ്മണാ കുമാര’ന്തി. അദ്ദസംസു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നേമിത്താ ബ്രാഹ്മണാ വിപസ്സിം കുമാരം, ദിസ്വാ ബന്ധുമന്തം രാജാനം ഏതദവോചും – ‘അത്തമനോ, ദേവ, ഹോഹി, മഹേസക്ഖോ തേ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ, ലാഭാ തേ, മഹാരാജ, സുലദ്ധം തേ, മഹാരാജ, യസ്സ തേ കുലേ ഏവരൂപോ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ. അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സിമാനി സത്തരതനാനി ഭവന്തി. സേയ്യഥിദം – ചക്കരതനം ഹത്ഥിരതനം അസ്സരതനം മണിരതനം ഇത്ഥിരതനം ഗഹപതിരതനം പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ ഭവന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതി. സചേ ഖോ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവടച്ഛദോ.
൩൪. ‘കതമേഹി ചായം, ദേവ, കുമാരോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാപീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സിമാനി സത്തരതനാനി ഭവന്തി. സേയ്യഥിദം – ചക്കരതനം ഹത്ഥിരതനം അസ്സരതനം മണിരതനം ഇത്ഥിരതനം ഗഹപതിരതനം പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ ഭവന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതി. സചേ ഖോ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവടച്ഛദോ.
൩൫. ‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ. യം പായം, ദേവ, കുമാരോ സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ. ഇദമ്പിസ്സ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി.
‘ഇമസ്സ, ദേവ [ഇമസ്സ ഹി ദേവ (?)], കുമാരസ്സ ഹേട്ഠാ പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനി സഹസ്സാരാനി സനേമികാനി സനാഭികാനി സബ്ബാകാരപരിപൂരാനി. യമ്പി, ഇമസ്സ ദേവ, കുമാരസ്സ ഹേട്ഠാ പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനി സഹസ്സാരാനി സനേമികാനി സനാഭികാനി സബ്ബാകാരപരിപൂരാനി, ഇദമ്പിസ്സ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി.
‘അയഞ്ഹി ദേവ, കുമാരോ ആയതപണ്ഹീ…പേ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ദീഘങ്ഗുലീ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ മുദുതലുനഹത്ഥപാദോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ കുമാരോ ജാലഹത്ഥപാദോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ഉസ്സങ്ഖപാദോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ഏണിജങ്ഘോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ഠിതകോവ അനോനമന്തോ ഉഭോഹി പാണിതലേഹി ജണ്ണുകാനി പരിമസതി [പരാമസതി (ക.)] പരിമജ്ജതി…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ സുവണ്ണവണ്ണോ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ സുഖുമച്ഛവീ; സുഖുമത്താ ഛവിയാ രജോജല്ലം കായേ ന ഉപലിമ്പതി [ഉപലിപ്പതി (സ്യാ.)] …
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ഏകേകലോമോ; ഏകേകാനി ലോമാനി ലോമകൂപേസു ജാതാനി…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ഉദ്ധഗ്ഗലോമോ; ഉദ്ധഗ്ഗാനി ലോമാനി ജാതാനി നീലാനി അഞ്ജനവണ്ണാനി കുണ്ഡലാവട്ടാനി ദക്ഖിണാവട്ടകജാതാനി…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ബ്രഹ്മുജുഗത്തോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ സത്തുസ്സദോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ സീഹപുബ്ബദ്ധകായോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ചിതന്തരംസോ [പിതന്തരംസോ (സ്യാ.)] …
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ യാവതക്വസ്സ കായോ താവതക്വസ്സ ബ്യാമോ, യാവതക്വസ്സ ബ്യാമോ, താവതക്വസ്സ കായോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ സമവട്ടക്ഖന്ധോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ രസഗ്ഗസഗ്ഗീ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ സീഹഹനു…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ചത്താലീസദന്തോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ സമദന്തോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ അവിരളദന്തോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ സുസുക്കദാഠോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ പഹൂതജിവ്ഹോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ബ്രഹ്മസ്സരോ കരവീകഭാണീ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ അഭിനീലനേത്തോ…
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ഗോപഖുമോ…
ഇമസ്സ, ദേവ, കുമാരസ്സ ഉണ്ണാ ഭമുകന്തരേ ജാതാ ഓദാതാ മുദുതൂലസന്നിഭാ. യമ്പി ഇമസ്സ ദേവ കുമാരസ്സ ഉണ്ണാ ഭമുകന്തരേ ജാതാ ഓദാതാ മുദുതൂലസന്നിഭാ, ഇദമ്പിമസ്സ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി.
‘അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോ ഉണ്ഹീസസീസോ. യം പായം, ദേവ, കുമാരോ ഉണ്ഹീസസീസോ, ഇദമ്പിസ്സ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി.
൩൬. ‘ഇമേഹി ഖോ അയം, ദേവ, കുമാരോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സിമാനി സത്തരതനാനി ഭവന്തി. സേയ്യഥിദം – ചക്കരതനം ഹത്ഥിരതനം അസ്സരതനം മണിരതനം ഇത്ഥിരതനം ഗഹപതിരതനം പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ ഭവന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന [ധമ്മേന സമേന (സ്യാ.)] അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതി. സചേ ഖോ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവടച്ഛദോ’തി.
വിപസ്സീസമഞ്ഞാ
൩൭. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ നേമിത്തേ ബ്രാഹ്മണേ അഹതേഹി വത്ഥേഹി അച്ഛാദാപേത്വാ [അച്ഛാദേത്വാ (സ്യാ.)] സബ്ബകാമേഹി സന്തപ്പേസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ധാതിയോ ഉപട്ഠാപേസി. അഞ്ഞാ ഖീരം പായേന്തി, അഞ്ഞാ ന്ഹാപേന്തി, അഞ്ഞാ ധാരേന്തി, അഞ്ഞാ അങ്കേന പരിഹരന്തി. ജാതസ്സ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ സേതച്ഛത്തം ധാരയിത്ഥ ദിവാ ചേവ രത്തിഞ്ച – ‘മാ നം സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ തിണം വാ രജോ വാ ഉസ്സാവോ വാ ബാധയിത്ഥാ’തി. ജാതോ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ബഹുനോ ജനസ്സ പിയോ അഹോസി മനാപോ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പലം വാ പദുമം വാ പുണ്ഡരീകം വാ ബഹുനോ ജനസ്സ പിയം മനാപം; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ബഹുനോ ജനസ്സ പിയോ അഹോസി മനാപോ. സ്വാസ്സുദം അങ്കേനേവ അങ്കം പരിഹരിയതി.
൩൮. ‘‘ജാതോ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ മഞ്ജുസ്സരോ ച [കുമാരോ ബ്രഹ്മസ്സരോ മഞ്ജുസ്സരോ ച (സീ. ക.)] അഹോസി വഗ്ഗുസ്സരോ ച മധുരസ്സരോ ച പേമനിയസ്സരോ ച. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഹിമവന്തേ പബ്ബതേ കരവീകാ നാമ സകുണജാതി മഞ്ജുസ്സരാ ച വഗ്ഗുസ്സരാ ച മധുരസ്സരാ ച പേമനിയസ്സരാ ച; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ മഞ്ജുസ്സരോ ച അഹോസി വഗ്ഗുസ്സരോ ച മധുരസ്സരോ ച പേമനിയസ്സരോ ച.
൩൯. ‘‘ജാതസ്സ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ കമ്മവിപാകജം ദിബ്ബചക്ഖു പാതുരഹോസി യേന സുദം [യേന ദൂരം (സ്യാ.)] സമന്താ യോജനം പസ്സതി ദിവാ ചേവ രത്തിഞ്ച.
൪൦. ‘‘ജാതോ ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ അനിമിസന്തോ പേക്ഖതി സേയ്യഥാപി ദേവാ താവതിംസാ. ‘അനിമിസന്തോ കുമാരോ പേക്ഖതീ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ [അനിമിസന്തോ പേക്ഖതി, ജാതസ്സ ഖോ പന ഭിക്ഖവേ (ക.)], വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ‘വിപസ്സീ വിപസ്സീ’ ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി.
൪൧. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ അത്ഥകരണേ [അട്ട കരണേ (സ്യാ.)] നിസിന്നോ വിപസ്സിം കുമാരം അങ്കേ നിസീദാപേത്വാ അത്ഥേ അനുസാസതി. തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ പിതുഅങ്കേ നിസിന്നോ വിചേയ്യ വിചേയ്യ അത്ഥേ പനായതി ഞായേന [അട്ടേ പനായതി ഞാണേന (സ്യാ.)]. വിചേയ്യ വിചേയ്യ കുമാരോ അത്ഥേ പനായതി ഞായേനാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ ‘വിപസ്സീ വിപസ്സീ’ ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി.
൪൨. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ തയോ പാസാദേ കാരാപേസി, ഏകം വസ്സികം ഏകം ഹേമന്തികം ഏകം ഗിമ്ഹികം; പഞ്ച കാമഗുണാനി ഉപട്ഠാപേസി. തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ വസ്സികേ പാസാദേ ചത്താരോ മാസേ [വസ്സികേ പാസാദേ വസ്സികേ] നിപ്പുരിസേഹി തൂരിയേഹി പരിചാരയമാനോ ന ഹേട്ഠാപാസാദം ഓരോഹതീ’’തി.
പഠമഭാണവാരോ.
ജിണ്ണപുരിസോ
൪൩. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ബഹൂനം വസ്സാനം ബഹൂനം വസ്സസതാനം ബഹൂനം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന സാരഥിം ആമന്തേസി – ‘യോജേഹി, സമ്മ സാരഥി, ഭദ്ദാനി ഭദ്ദാനി യാനാനി ഉയ്യാനഭൂമിം ഗച്ഛാമ സുഭൂമിദസ്സനായാ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാരഥി വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഭദ്ദാനി ഭദ്ദാനി യാനാനി യോജേത്വാ വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിവേദേസി – ‘യുത്താനി ഖോ തേ, ദേവ, ഭദ്ദാനി ഭദ്ദാനി യാനാനി, യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ഭദ്ദം ഭദ്ദം യാനം [ഭദ്രം യാനം (സ്യാ.), ഭദ്ദം യാനം (പീ.) ചത്താരോ മാസേ (സീ. പീ.)] അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്ദേഹി ഭദ്ദേഹി യാനേഹി ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യാസി.
൪൪. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തോ പുരിസം ജിണ്ണം ഗോപാനസിവങ്കം ഭോഗ്ഗം [ഭഗ്ഗം (സ്യാ.)] ദണ്ഡപരായനം പവേധമാനം ഗച്ഛന്തം ആതുരം ഗതയോബ്ബനം. ദിസ്വാ സാരഥിം ആമന്തേസി – ‘അയം പന, സമ്മ സാരഥി, പുരിസോ കിംകതോ? കേസാപിസ്സ ന യഥാ അഞ്ഞേസം, കായോപിസ്സ ന യഥാ അഞ്ഞേസ’ന്തി. ‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, ജിണ്ണോ നാമാ’തി. ‘കിം പനേസോ, സമ്മ സാരഥി, ജിണ്ണോ നാമാ’തി? ‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, ജിണ്ണോ നാമ. ന ദാനി തേന ചിരം ജീവിതബ്ബം ഭവിസ്സതീ’തി. ‘കിം പന, സമ്മ സാരഥി, അഹമ്പി ജരാധമ്മോ, ജരം അനതീതോ’തി? ‘ത്വഞ്ച, ദേവ, മയഞ്ചമ്ഹ സബ്ബേ ജരാധമ്മാ, ജരം അനതീതാ’തി. ‘തേന ഹി, സമ്മ സാരഥി, അലം ദാനജ്ജ ഉയ്യാനഭൂമിയാ. ഇതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാഹീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാരഥി വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ തതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാസി. തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ അന്തേപുരം ഗതോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ പജ്ഝായതി – ‘ധിരത്ഥു കിര, ഭോ, ജാതി നാമ, യത്ര ഹി നാമ ജാതസ്സ ജരാ പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി!
൪൫. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ സാരഥിം ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച – ‘കച്ചി, സമ്മ സാരഥി, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അഭിരമിത്ഥ? കച്ചി, സമ്മ സാരഥി, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അത്തമനോ അഹോസീ’തി? ‘ന ഖോ, ദേവ, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അഭിരമിത്ഥ, ന ഖോ, ദേവ, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അത്തമനോ അഹോസീ’തി. ‘കിം പന, സമ്മ സാരഥി, അദ്ദസ കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തോ’തി? ‘അദ്ദസാ ഖോ, ദേവ, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തോ പുരിസം ജിണ്ണം ഗോപാനസിവങ്കം ഭോഗ്ഗം ദണ്ഡപരായനം പവേധമാനം ഗച്ഛന്തം ആതുരം ഗതയോബ്ബനം. ദിസ്വാ മം ഏതദവോച – ‘‘അയം പന, സമ്മ സാരഥി, പുരിസോ കിംകതോ, കേസാപിസ്സ ന യഥാ അഞ്ഞേസം, കായോപിസ്സ ന യഥാ അഞ്ഞേസ’’ന്തി? ‘‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, ജിണ്ണോ നാമാ’’തി. ‘‘കിം പനേസോ, സമ്മ സാരഥി, ജിണ്ണോ നാമാ’’തി? ‘‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, ജിണ്ണോ നാമ ന ദാനി തേന ചിരം ജീവിതബ്ബം ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘കിം പന, സമ്മ സാരഥി, അഹമ്പി ജരാധമ്മോ, ജരം അനതീതോ’’തി? ‘‘ത്വഞ്ച, ദേവ, മയഞ്ചമ്ഹ സബ്ബേ ജരാധമ്മാ, ജരം അനതീതാ’’തി.
‘‘‘തേന ഹി, സമ്മ സാരഥി, അലം ദാനജ്ജ ഉയ്യാനഭൂമിയാ, ഇതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാഹീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ അഹം, ദേവ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ തതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാസിം. സോ ഖോ, ദേവ, കുമാരോ അന്തേപുരം ഗതോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ പജ്ഝായതി – ‘‘ധിരത്ഥു കിര ഭോ ജാതി നാമ, യത്ര ഹി നാമ ജാതസ്സ ജരാ പഞ്ഞായിസ്സതീ’’’തി.
ബ്യാധിതപുരിസോ
൪൬. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമസ്സ രഞ്ഞോ ഏതദഹോസി –
‘മാ ഹേവ ഖോ വിപസ്സീ കുമാരോ ന രജ്ജം കാരേസി, മാ ഹേവ വിപസ്സീ കുമാരോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി, മാ ഹേവ നേമിത്താനം ബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം അസ്സ വചന’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ പഞ്ച കാമഗുണാനി ഉപട്ഠാപേസി – ‘യഥാ വിപസ്സീ കുമാരോ രജ്ജം കരേയ്യ, യഥാ വിപസ്സീ കുമാരോ ന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ, യഥാ നേമിത്താനം ബ്രാഹ്മണാനം മിച്ഛാ അസ്സ വചന’ന്തി.
‘‘തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ബഹൂനം വസ്സാനം…പേ…
൪൭. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തോ പുരിസം ആബാധികം ദുക്ഖിതം ബാള്ഹഗിലാനം സകേ മുത്തകരീസേ പലിപന്നം സേമാനം [സയമാനം (സ്യാ. ക.)] അഞ്ഞേഹി വുട്ഠാപിയമാനം അഞ്ഞേഹി സംവേസിയമാനം. ദിസ്വാ സാരഥിം ആമന്തേസി – ‘അയം പന, സമ്മ സാരഥി, പുരിസോ കിംകതോ? അക്ഖീനിപിസ്സ ന യഥാ അഞ്ഞേസം, സരോപിസ്സ [സിരോപിസ്സ (സ്യാ.)] ന യഥാ അഞ്ഞേസ’ന്തി? ‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, ബ്യാധിതോ നാമാ’തി. ‘കിം പനേസോ, സമ്മ സാരഥി, ബ്യാധിതോ നാമാ’തി? ‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, ബ്യാധിതോ നാമ അപ്പേവ നാമ തമ്ഹാ ആബാധാ വുട്ഠഹേയ്യാ’തി. ‘കിം പന, സമ്മ സാരഥി, അഹമ്പി ബ്യാധിധമ്മോ, ബ്യാധിം അനതീതോ’തി? ‘ത്വഞ്ച, ദേവ, മയഞ്ചമ്ഹ സബ്ബേ ബ്യാധിധമ്മാ, ബ്യാധിം അനതീതാ’തി. ‘തേന ഹി, സമ്മ സാരഥി, അലം ദാനജ്ജ ഉയ്യാനഭൂമിയാ, ഇതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാഹീ’തി. ‘ഏവം ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാരഥി വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ തതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാസി. തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ അന്തേപുരം ഗതോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ പജ്ഝായതി – ‘ധിരത്ഥു കിര ഭോ ജാതി നാമ, യത്ര ഹി നാമ ജാതസ്സ ജരാ പഞ്ഞായിസ്സതി, ബ്യാധി പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി.
൪൮. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ സാരഥിം ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച – ‘കച്ചി, സമ്മ സാരഥി, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അഭിരമിത്ഥ, കച്ചി, സമ്മ സാരഥി, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അത്തമനോ അഹോസീ’തി? ‘ന ഖോ, ദേവ, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അഭിരമിത്ഥ, ന ഖോ, ദേവ, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അത്തമനോ അഹോസീ’തി. ‘കിം പന, സമ്മ സാരഥി, അദ്ദസ കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തോ’തി? ‘അദ്ദസാ ഖോ, ദേവ, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തോ പുരിസം ആബാധികം ദുക്ഖിതം ബാള്ഹഗിലാനം സകേ മുത്തകരീസേ പലിപന്നം സേമാനം അഞ്ഞേഹി വുട്ഠാപിയമാനം അഞ്ഞേഹി സംവേസിയമാനം. ദിസ്വാ മം ഏതദവോച – ‘‘അയം പന, സമ്മ സാരഥി, പുരിസോ കിംകതോ, അക്ഖീനിപിസ്സ ന യഥാ അഞ്ഞേസം, സരോപിസ്സ ന യഥാ അഞ്ഞേസ’’ന്തി? ‘‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, ബ്യാധിതോ നാമാ’’തി. ‘‘കിം പനേസോ, സമ്മ സാരഥി, ബ്യാധിതോ നാമാ’’തി? ‘‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, ബ്യാധിതോ നാമ അപ്പേവ നാമ തമ്ഹാ ആബാധാ വുട്ഠഹേയ്യാ’’തി. ‘‘കിം പന, സമ്മ സാരഥി, അഹമ്പി ബ്യാധിധമ്മോ, ബ്യാധിം അനതീതോ’’തി? ‘‘ത്വഞ്ച, ദേവ, മയഞ്ചമ്ഹ സബ്ബേ ബ്യാധിധമ്മാ, ബ്യാധിം അനതീതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ സാരഥി, അലം ദാനജ്ജ ഉയ്യാനഭൂമിയാ, ഇതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ അഹം, ദേവ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ തതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാസിം. സോ ഖോ, ദേവ, കുമാരോ അന്തേപുരം ഗതോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ പജ്ഝായതി – ‘‘‘ധിരത്ഥു കിര ഭോ ജാതി നാമ, യത്ര ഹി നാമ ജാതസ്സ ജരാ പഞ്ഞായിസ്സതി, ബ്യാധി പഞ്ഞായിസ്സതീ’’’തി.
കാലങ്കതപുരിസോ
൪൯. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമസ്സ രഞ്ഞോ ഏതദഹോസി – ‘മാ ഹേവ ഖോ വിപസ്സീ കുമാരോ ന രജ്ജം കാരേസി, മാ ഹേവ വിപസ്സീ കുമാരോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി, മാ ഹേവ നേമിത്താനം ബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം അസ്സ വചന’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ പഞ്ച കാമഗുണാനി ഉപട്ഠാപേസി – ‘യഥാ വിപസ്സീ കുമാരോ രജ്ജം കരേയ്യ, യഥാ വിപസ്സീ കുമാരോ ന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ, യഥാ നേമിത്താനം ബ്രാഹ്മണാനം മിച്ഛാ അസ്സ വചന’ന്തി.
‘‘തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ബഹൂനം വസ്സാനം…പേ…
൫൦. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തോ മഹാജനകായം സന്നിപതിതം നാനാരത്താനഞ്ച ദുസ്സാനം വിലാതം കയിരമാനം. ദിസ്വാ സാരഥിം ആമന്തേസി – ‘കിം നു ഖോ, സോ, സമ്മ സാരഥി, മഹാജനകായോ സന്നിപതിതോ നാനാരത്താനഞ്ച ദുസ്സാനം വിലാതം കയിരതീ’തി? ‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, കാലങ്കതോ നാമാ’തി. ‘തേന ഹി, സമ്മ സാരഥി, യേന സോ കാലങ്കതോ തേന രഥം പേസേഹീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാരഥി വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന സോ കാലങ്കതോ തേന രഥം പേസേസി. അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ പേതം കാലങ്കതം, ദിസ്വാ സാരഥിം ആമന്തേസി – ‘കിം പനായം, സമ്മ സാരഥി, കാലങ്കതോ നാമാ’തി? ‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, കാലങ്കതോ നാമ. ന ദാനി തം ദക്ഖന്തി മാതാ വാ പിതാ വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതാ, സോപി ന ദക്ഖിസ്സതി മാതരം വാ പിതരം വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതേ’തി. ‘കിം പന, സമ്മ സാരഥി, അഹമ്പി മരണധമ്മോ മരണം അനതീതോ; മമ്പി ന ദക്ഖന്തി ദേവോ വാ ദേവീ വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതാ; അഹമ്പി ന ദക്ഖിസ്സാമി ദേവം വാ ദേവിം വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതേ’തി? ‘ത്വഞ്ച, ദേവ, മയഞ്ചമ്ഹ സബ്ബേ മരണധമ്മാ മരണം അനതീതാ; തമ്പി ന ദക്ഖന്തി ദേവോ വാ ദേവീ വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതാ; ത്വമ്പി ന ദക്ഖിസ്സസി ദേവം വാ ദേവിം വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതേ’തി. ‘തേന ഹി, സമ്മ സാരഥി, അലം ദാനജ്ജ ഉയ്യാനഭൂമിയാ, ഇതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാഹീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാരഥി വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ തതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാസി. തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ അന്തേപുരം ഗതോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ പജ്ഝായതി – ‘ധിരത്ഥു കിര, ഭോ, ജാതി നാമ, യത്ര ഹി നാമ ജാതസ്സ ജരാ പഞ്ഞായിസ്സതി, ബ്യാധി പഞ്ഞായിസ്സതി, മരണം പഞ്ഞായിസ്സതീ’തി.
൫൧. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ സാരഥിം ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച – ‘കച്ചി, സമ്മ സാരഥി, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അഭിരമിത്ഥ, കച്ചി, സമ്മ സാരഥി, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അത്തമനോ അഹോസീ’തി? ‘ന ഖോ, ദേവ, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അഭിരമിത്ഥ, ന ഖോ, ദേവ, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിയാ അത്തമനോ അഹോസീ’തി. ‘കിം പന, സമ്മ സാരഥി, അദ്ദസ കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തോ’തി? ‘അദ്ദസാ ഖോ, ദേവ, കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തോ മഹാജനകായം സന്നിപതിതം നാനാരത്താനഞ്ച ദുസ്സാനം വിലാതം കയിരമാനം. ദിസ്വാ മം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, സോ, സമ്മ സാരഥി, മഹാജനകായോ സന്നിപതിതോ നാനാരത്താനഞ്ച ദുസ്സാനം വിലാതം കയിരതീ’’തി? ‘‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, കാലങ്കതോ നാമാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ സാരഥി, യേന സോ കാലങ്കതോ തേന രഥം പേസേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം ദേവാ’’തി ഖോ അഹം, ദേവ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന സോ കാലങ്കതോ തേന രഥം പേസേസിം. അദ്ദസാ ഖോ, ദേവ, കുമാരോ പേതം കാലങ്കതം, ദിസ്വാ മം ഏതദവോച – ‘‘കിം പനായം, സമ്മ സാരഥി, കാലങ്കതോ നാമാ’’തി? ‘‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, കാലങ്കതോ നാമ. ന ദാനി തം ദക്ഖന്തി മാതാ വാ പിതാ വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതാ, സോപി ന ദക്ഖിസ്സതി മാതരം വാ പിതരം വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതേ’’തി. ‘‘കിം പന, സമ്മ സാരഥി, അഹമ്പി മരണധമ്മോ മരണം അനതീതോ; മമ്പി ന ദക്ഖന്തി ദേവോ വാ ദേവീ വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതാ; അഹമ്പി ന ദക്ഖിസ്സാമി ദേവം വാ ദേവിം വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതേ’’തി? ‘‘ത്വഞ്ച, ദേവ, മയഞ്ചമ്ഹ സബ്ബേ മരണധമ്മാ മരണം അനതീതാ; തമ്പി ന ദക്ഖന്തി ദേവോ വാ ദേവീ വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതാ, ത്വമ്പി ന ദക്ഖിസ്സസി ദേവം വാ ദേവിം വാ അഞ്ഞേ വാ ഞാതിസാലോഹിതേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ സാരഥി, അലം ദാനജ്ജ ഉയ്യാനഭൂമിയാ, ഇതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാഹീ’തി. ‘‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ അഹം, ദേവ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ തതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാസിം. സോ ഖോ, ദേവ, കുമാരോ അന്തേപുരം ഗതോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ പജ്ഝായതി – ‘‘ധിരത്ഥു കിര ഭോ ജാതി നാമ, യത്ര ഹി നാമ ജാതസ്സ ജരാ പഞ്ഞായിസ്സതി, ബ്യാധി പഞ്ഞായിസ്സതി, മരണം പഞ്ഞായിസ്സതീ’’’തി.
പബ്ബജിതോ
൫൨. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമസ്സ രഞ്ഞോ ഏതദഹോസി – ‘മാ ഹേവ ഖോ വിപസ്സീ കുമാരോ ന രജ്ജം കാരേസി, മാ ഹേവ വിപസ്സീ കുമാരോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി, മാ ഹേവ നേമിത്താനം ബ്രാഹ്മണാനം സച്ചം അസ്സ വചന’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമാ രാജാ വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ പഞ്ച കാമഗുണാനി ഉപട്ഠാപേസി – ‘യഥാ വിപസ്സീ കുമാരോ രജ്ജം കരേയ്യ, യഥാ വിപസ്സീ കുമാരോ ന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ, യഥാ നേമിത്താനം ബ്രാഹ്മണാനം മിച്ഛാ അസ്സ വചന’ന്തി.
‘‘തത്ര സുദം, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ബഹൂനം വസ്സാനം ബഹൂനം വസ്സസതാനം ബഹൂനം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന സാരഥിം ആമന്തേസി – ‘യോജേഹി, സമ്മ സാരഥി, ഭദ്ദാനി ഭദ്ദാനി യാനാനി, ഉയ്യാനഭൂമിം ഗച്ഛാമ സുഭൂമിദസ്സനായാ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാരഥി വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഭദ്ദാനി ഭദ്ദാനി യാനാനി യോജേത്വാ വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിവേദേസി – ‘യുത്താനി ഖോ തേ, ദേവ, ഭദ്ദാനി ഭദ്ദാനി യാനാനി, യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ഭദ്ദം ഭദ്ദം യാനം അഭിരുഹിത്വാ ഭദ്ദേഹി ഭദ്ദേഹി യാനേഹി ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യാസി.
൫൩. ‘‘അദ്ദസാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യന്തോ പുരിസം ഭണ്ഡും പബ്ബജിതം കാസായവസനം. ദിസ്വാ സാരഥിം ആമന്തേസി – ‘അയം പന, സമ്മ സാരഥി, പുരിസോ കിംകതോ? സീസംപിസ്സ ന യഥാ അഞ്ഞേസം, വത്ഥാനിപിസ്സ ന യഥാ അഞ്ഞേസ’ന്തി? ‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, പബ്ബജിതോ നാമാ’തി. ‘കിം പനേസോ, സമ്മ സാരഥി, പബ്ബജിതോ നാമാ’തി? ‘ഏസോ ഖോ, ദേവ, പബ്ബജിതോ നാമ സാധു ധമ്മചരിയാ സാധു സമചരിയാ [സമ്മചരിയാ (ക.)] സാധു കുസലകിരിയാ [കുസലചരിയാ (സ്യാ.)] സാധു പുഞ്ഞകിരിയാ സാധു അവിഹിംസാ സാധു ഭൂതാനുകമ്പാ’തി. ‘സാധു ഖോ സോ, സമ്മ സാരഥി, പബ്ബജിതോ നാമ, സാധു ധമ്മചരിയാ സാധു സമചരിയാ സാധു കുസലകിരിയാ സാധു പുഞ്ഞകിരിയാ സാധു അവിഹിംസാ സാധു ഭൂതാനുകമ്പാ. തേന ഹി, സമ്മ സാരഥി, യേന സോ പബ്ബജിതോ തേന രഥം പേസേഹീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാരഥി വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന സോ പബ്ബജിതോ തേന രഥം പേസേസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ തം പബ്ബജിതം ഏതദവോച – ‘ത്വം പന, സമ്മ, കിംകതോ, സീസമ്പി തേ ന യഥാ അഞ്ഞേസം, വത്ഥാനിപി തേ ന യഥാ അഞ്ഞേസ’ന്തി? ‘അഹം ഖോ, ദേവ, പബ്ബജിതോ നാമാ’തി. ‘കിം പന ത്വം, സമ്മ, പബ്ബജിതോ നാമാ’തി? ‘അഹം ഖോ, ദേവ, പബ്ബജിതോ നാമ, സാധു ധമ്മചരിയാ സാധു സമചരിയാ സാധു കുസലകിരിയാ സാധു പുഞ്ഞകിരിയാ സാധു അവിഹിംസാ സാധു ഭൂതാനുകമ്പാ’തി. ‘സാധു ഖോ ത്വം, സമ്മ, പബ്ബജിതോ നാമ സാധു ധമ്മചരിയാ സാധു സമചരിയാ സാധു കുസലകിരിയാ സാധു പുഞ്ഞകിരിയാ സാധു അവിഹിംസാ സാധു ഭൂതാനുകമ്പാ’തി.
ബോധിസത്തപബ്ബജ്ജാ
൫൪. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ കുമാരോ സാരഥിം ആമന്തേസി – ‘തേന ഹി, സമ്മ സാരഥി, രഥം ആദായ ഇതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാഹി. അഹം പന ഇധേവ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സാരഥി വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ രഥം ആദായ തതോവ അന്തേപുരം പച്ചനിയ്യാസി. വിപസ്സീ പന കുമാരോ തത്ഥേവ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജി.
മഹാജനകായഅനുപബ്ബജ്ജാ
൫൫. ‘‘അസ്സോസി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബന്ധുമതിയാ രാജധാനിയാ മഹാജനകായോ ചതുരാസീതി പാണസഹസ്സാനി – ‘വിപസ്സീ കിര കുമാരോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ’തി. സുത്വാന തേസം ഏതദഹോസി – ‘ന ഹി നൂന സോ ഓരകോ ധമ്മവിനയോ, ന സാ ഓരകാ [ഓരികാ (സീ. സ്യാ.)] പബ്ബജ്ജാ, യത്ഥ വിപസ്സീ കുമാരോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. വിപസ്സീപി നാമ കുമാരോ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സതി, കിമങ്ഗം [കിമങ്ഗ (സീ.)] പന മയ’ന്തി.
‘‘അഥ ഖോ, സോ ഭിക്ഖവേ, മഹാജനകായോ [മഹാജനകായോ (സ്യാ.)] ചതുരാസീതി പാണസഹസ്സാനി കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ വിപസ്സിം ബോധിസത്തം അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതം അനുപബ്ബജിംസു. തായ സുദം, ഭിക്ഖവേ, പരിസായ പരിവുതോ വിപസ്സീ ബോധിസത്തോ ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനീസു ചാരികം ചരതി.
൫൬. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘ന ഖോ മേതം [ന ഖോ പനേതം (സ്യാ.)] പതിരൂപം യോഹം ആകിണ്ണോ വിഹരാമി, യംനൂനാഹം ഏകോ ഗണമ്ഹാ വൂപകട്ഠോ വിഹരേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ ബോധിസത്തോ അപരേന സമയേന ഏകോ ഗണമ്ഹാ വൂപകട്ഠോ വിഹാസി, അഞ്ഞേനേവ താനി ചതുരാസീതി പബ്ബജിതസഹസ്സാനി അഗമംസു, അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന വിപസ്സീ ബോധിസത്തോ.
ബോധിസത്തഅഭിനിവേസോ
൫൭. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ വാസൂപഗതസ്സ രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ, ജായതി ച ജീയതി ച മീയതി ച [ജിയ്യതി ച മിയ്യതി ച (ക.)] ചവതി ച ഉപപജ്ജതി ച, അഥ ച പനിമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം നപ്പജാനാതി ജരാമരണസ്സ, കുദാസ്സു നാമ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായിസ്സതി ജരാമരണസ്സാ’തി?
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിംപച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’ന്തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ജാതി ഹോതി, കിംപച്ചയാ ജാതീ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഭവേ ഖോ സതി ജാതി ഹോതി, ഭവപച്ചയാ ജാതീ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ഭവോ ഹോതി, കിംപച്ചയാ ഭവോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഉപാദാനേ ഖോ സതി ഭവോ ഹോതി, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ഉപാദാനം ഹോതി, കിംപച്ചയാ ഉപാദാന’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘തണ്ഹായ ഖോ സതി ഉപാദാനം ഹോതി, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’ന്തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി തണ്ഹാ ഹോതി, കിംപച്ചയാ തണ്ഹാ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘വേദനായ ഖോ സതി തണ്ഹാ ഹോതി, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി വേദനാ ഹോതി, കിംപച്ചയാ വേദനാ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഫസ്സേ ഖോ സതി വേദനാ ഹോതി, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി ഫസ്സോ ഹോതി, കിംപച്ചയാ ഫസ്സോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘സളായതനേ ഖോ സതി ഫസ്സോ ഹോതി, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി സളായതനം ഹോതി, കിംപച്ചയാ സളായതന’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘നാമരൂപേ ഖോ സതി സളായതനം ഹോതി, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’ന്തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി നാമരൂപം ഹോതി, കിംപച്ചയാ നാമരൂപ’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘വിഞ്ഞാണേ ഖോ സതി നാമരൂപം ഹോതി, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’ന്തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതി, കിംപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘നാമരൂപേ ഖോ സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതി, നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’ന്തി.
൫൮. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘പച്ചുദാവത്തതി ഖോ ഇദം വിഞ്ഞാണം നാമരൂപമ്ഹാ, നാപരം ഗച്ഛതി. ഏത്താവതാ ജായേഥ വാ ജിയ്യേഥ വാ മിയ്യേഥ വാ ചവേഥ വാ ഉപപജ്ജേഥ വാ, യദിദം നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ, ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം, ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ സമ്ഭവന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതി’.
൫൯. ‘‘‘സമുദയോ സമുദയോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.
൬൦. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ജരാമരണം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ജാതിയാ ഖോ അസതി ജരാമരണം ന ഹോതി, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണനിരോധോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ജാതി ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ജാതിനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഭവേ ഖോ അസതി ജാതി ന ഹോതി, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ഭവോ ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ഭവനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഉപാദാനേ ഖോ അസതി ഭവോ ന ഹോതി, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ഉപാദാനം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘തണ്ഹായ ഖോ അസതി ഉപാദാനം ന ഹോതി, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി തണ്ഹാ ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘വേദനായ ഖോ അസതി തണ്ഹാ ന ഹോതി, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി വേദനാ ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ വേദനാനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘ഫസ്സേ ഖോ അസതി വേദനാ ന ഹോതി, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി ഫസ്സോ ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘സളായതനേ ഖോ അസതി ഫസ്സോ ന ഹോതി, സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി സളായതനം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ സളായതനനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘നാമരൂപേ ഖോ അസതി സളായതനം ന ഹോതി, നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി നാമരൂപം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘വിഞ്ഞാണേ ഖോ അസതി നാമരൂപം ന ഹോതി, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ’തി.
‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിമ്ഹി നു ഖോ അസതി വിഞ്ഞാണം ന ഹോതി, കിസ്സ നിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ’തി? അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ – ‘നാമരൂപേ ഖോ അസതി വിഞ്ഞാണം ന ഹോതി, നാമരൂപനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ’തി.
൬൧. ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘അധിഗതോ ഖോ മ്യായം മഗ്ഗോ സമ്ബോധായ യദിദം – നാമരൂപനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോ, വിഞ്ഞാണനിരോധാ നാമരൂപനിരോധോ, നാമരൂപനിരോധാ സളായതനനിരോധോ, സളായതനനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ, വേദനാനിരോധാ തണ്ഹാനിരോധോ, തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ, ഉപാദാനനിരോധാ ഭവനിരോധോ, ഭവനിരോധാ ജാതിനിരോധോ, ജാതിനിരോധാ ജരാമരണം സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി’.
൬൨. ‘‘‘നിരോധോ നിരോധോ’തി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ ബോധിസത്തസ്സ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു ചക്ഖും ഉദപാദി, ഞാണം ഉദപാദി, പഞ്ഞാ ഉദപാദി, വിജ്ജാ ഉദപാദി, ആലോകോ ഉദപാദി.