൫. ജനവസഭസുത്തം

നാതികിയാദിബ്യാകരണം

൨൭൩. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ നാതികേ [നാദികേ (സീ. സ്യാ. പീ.)] വിഹരതി ഗിഞ്ജകാവസഥേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ പരിതോ പരിതോ ജനപദേസു പരിചാരകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി കാസികോസലേസു വജ്ജിമല്ലേസു ചേതിവംസേസു [ചേതിയവംസേസു (ക.)] കുരുപഞ്ചാലേസു മജ്ഝസൂരസേനേസു [മച്ഛസുരസേനേസു (സ്യാ.), മച്ഛസൂരസേനേസു (സീ. പീ.)] – ‘‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ [ഉപപന്നോതി (ക.)]. പരോപഞ്ഞാസ നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ. സാധികാ നവുതി നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമിനോ, സകിദേവ [സകിംദേവ (ക.)] ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. സാതിരേകാനി പഞ്ചസതാനി നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’’തി.

൨൭൪. അസ്സോസും ഖോ നാതികിയാ പരിചാരകാ – ‘‘ഭഗവാ കിര പരിതോ പരിതോ ജനപദേസു പരിചാരകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി കാസികോസലേസു വജ്ജിമല്ലേസു ചേതിവംസേസു കുരുപഞ്ചാലേസു മജ്ഝസൂരസേനേസു – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ. പരോപഞ്ഞാസ നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ. സാധികാ നവുതി നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമിനോ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. സാതിരേകാനി പഞ്ചസതാനി നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’തി. തേന ച നാതികിയാ പരിചാരകാ അത്തമനാ അഹേസും പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഭഗവതോ പഞ്ഹവേയ്യാകരണം [പഞ്ഹാവേയ്യാകരണം (സ്യാ. ക.)] സുത്വാ.

൨൭൫. അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ – ‘‘ഭഗവാ കിര പരിതോ പരിതോ ജനപദേസു പരിചാരകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി കാസികോസലേസു വജ്ജിമല്ലേസു ചേതിവംസേസു കുരുപഞ്ചാലേസു മജ്ഝസൂരസേനേസു – ‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ. പരോപഞ്ഞാസ നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ. സാധികാ നവുതി നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമിനോ സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. സാതിരേകാനി പഞ്ചസതാനി നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ’തി. തേന ച നാതികിയാ പരിചാരകാ അത്തമനാ അഹേസും പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഭഗവതോ പഞ്ഹവേയ്യാകരണം സുത്വാ’’തി.

ആനന്ദപരികഥാ

൨൭൬. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമേ ഖോ പനാപി അഹേസും മാഗധകാ പരിചാരകാ ബഹൂ ചേവ രത്തഞ്ഞൂ ച അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ. സുഞ്ഞാ മഞ്ഞേ അങ്ഗമഗധാ അങ്ഗമാഗധകേഹി [അങ്ഗമാഗധികേഹി (സ്യാ.)] പരിചാരകേഹി അബ്ഭതീതേഹി കാലങ്കതേഹി. തേ ഖോ പനാപി [തേന ഖോ പനാപി (സ്യാ.)] അഹേസും ബുദ്ധേ പസന്നാ ധമ്മേ പസന്നാ സങ്ഘേ പസന്നാ സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ. തേ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ ഭഗവതാ അബ്യാകതാ; തേസമ്പിസ്സ സാധു വേയ്യാകരണം, ബഹുജനോ പസീദേയ്യ, തതോ ഗച്ഛേയ്യ സുഗതിം. അയം ഖോ പനാപി അഹോസി രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ഹിതോ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം നേഗമാനഞ്ചേവ ജാനപദാനഞ്ച. അപിസ്സുദം മനുസ്സാ കിത്തയമാനരൂപാ വിഹരന്തി – ‘ഏവം നോ സോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ സുഖാപേത്വാ കാലങ്കതോ, ഏവം മയം തസ്സ ധമ്മികസ്സ ധമ്മരഞ്ഞോ വിജിതേ ഫാസു [ഫാസുകം (സ്യാ.)] വിഹരിമ്ഹാ’തി. സോ ഖോ പനാപി അഹോസി ബുദ്ധേ പസന്നോ ധമ്മേ പസന്നോ സങ്ഘേ പസന്നോ സീലേസു പരിപൂരകാരീ. അപിസ്സുദം മനുസ്സാ ഏവമാഹംസു – ‘യാവ മരണകാലാപി രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ഭഗവന്തം കിത്തയമാനരൂപോ കാലങ്കതോ’തി. സോ അബ്ഭതീതോ കാലങ്കതോ ഭഗവതാ അബ്യാകതോ. തസ്സപിസ്സ സാധു വേയ്യാകരണം ബഹുജനോ പസീദേയ്യ, തതോ ഗച്ഛേയ്യ സുഗതിം. ഭഗവതോ ഖോ പന സമ്ബോധി മഗധേസു. യത്ഥ ഖോ പന ഭഗവതോ സമ്ബോധി മഗധേസു, കഥം തത്ര ഭഗവാ മാഗധകേ പരിചാരകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ന ബ്യാകരേയ്യ. ഭഗവാ ചേ ഖോ പന മാഗധകേ പരിചാരകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ന ബ്യാകരേയ്യ, ദീനമനാ [നിന്നമനാ (സ്യാ.), ദീനമാനാ (സീ. പീ.)] തേനസ്സു മാഗധകാ പരിചാരകാ; യേന ഖോ പനസ്സു ദീനമനാ മാഗധകാ പരിചാരകാ കഥം തേ ഭഗവാ ന ബ്യാകരേയ്യാ’’തി?

൨൭൭. ഇദമായസ്മാ ആനന്ദോ മാഗധകേ പരിചാരകേ ആരബ്ഭ ഏകോ രഹോ അനുവിചിന്തേത്വാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭന്തേ – ‘ഭഗവാ കിര പരിതോ പരിതോ ജനപദേസു പരിചാരകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ബ്യാകരോതി കാസികോസലേസു വജ്ജിമല്ലേസു ചേതിവംസേസു കുരുപഞ്ചാലേസു മജ്ഝസൂരസേനേസു – ‘‘അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ, അസു അമുത്ര ഉപപന്നോ. പരോപഞ്ഞാസ നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായിനോ അനാവത്തിധമ്മാ തസ്മാ ലോകാ. സാധികാ നവുതി നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമിനോ, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. സാതിരേകാനി പഞ്ചസതാനി നാതികിയാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാതി. തേന ച നാതികിയാ പരിചാരകാ അത്തമനാ അഹേസും പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ഭഗവതോ പഞ്ഹവേയ്യാകരണം സുത്വാ’’തി. ഇമേ ഖോ പനാപി, ഭന്തേ, അഹേസും മാഗധകാ പരിചാരകാ ബഹൂ ചേവ രത്തഞ്ഞൂ ച അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ. സുഞ്ഞാ മഞ്ഞേ അങ്ഗമഗധാ അങ്ഗമാഗധകേഹി പരിചാരകേഹി അബ്ഭതീതേഹി കാലങ്കതേഹി. തേ ഖോ പനാപി, ഭന്തേ, അഹേസും ബുദ്ധേ പസന്നാ ധമ്മേ പസന്നാ സങ്ഘേ പസന്നാ സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ, തേ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ ഭഗവതാ അബ്യാകതാ. തേസമ്പിസ്സ സാധു വേയ്യാകരണം, ബഹുജനോ പസീദേയ്യ, തതോ ഗച്ഛേയ്യ സുഗതിം. അയം ഖോ പനാപി, ഭന്തേ, അഹോസി രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ഹിതോ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം നേഗമാനഞ്ചേവ ജാനപദാനഞ്ച. അപിസ്സുദം മനുസ്സാ കിത്തയമാനരൂപാ വിഹരന്തി – ‘ഏവം നോ സോ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ സുഖാപേത്വാ കാലങ്കതോ. ഏവം മയം തസ്സ ധമ്മികസ്സ ധമ്മരഞ്ഞോ വിജിതേ ഫാസു വിഹരിമ്ഹാ’തി. സോ ഖോ പനാപി, ഭന്തേ, അഹോസി ബുദ്ധേ പസന്നോ ധമ്മേ പസന്നോ സങ്ഘേ പസന്നോ സീലേസു പരിപൂരകാരീ. അപിസ്സുദം മനുസ്സാ ഏവമാഹംസു – ‘യാവ മരണകാലാപി രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ഭഗവന്തം കിത്തയമാനരൂപോ കാലങ്കതോ’തി. സോ അബ്ഭതീതോ കാലങ്കതോ ഭഗവതാ അബ്യാകതോ; തസ്സപിസ്സ സാധു വേയ്യാകരണം, ബഹുജനോ പസീദേയ്യ, തതോ ഗച്ഛേയ്യ സുഗതിം. ഭഗവതോ ഖോ പന, ഭന്തേ, സമ്ബോധി മഗധേസു. യത്ഥ ഖോ പന, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സമ്ബോധി മഗധേസു, കഥം തത്ര ഭഗവാ മാഗധകേ പരിചാരകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ന ബ്യാകരേയ്യ? ഭഗവാ ചേ ഖോ പന, ഭന്തേ, മാഗധകേ പരിചാരകേ അബ്ഭതീതേ കാലങ്കതേ ഉപപത്തീസു ന ബ്യാകരേയ്യ ദീനമനാ തേനസ്സു മാഗധകാ പരിചാരകാ; യേന ഖോ പനസ്സു ദീനമനാ മാഗധകാ പരിചാരകാ കഥം തേ ഭഗവാ ന ബ്യാകരേയ്യാ’’തി. ഇദമായസ്മാ ആനന്ദോ മാഗധകേ പരിചാരകേ ആരബ്ഭ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ പരികഥം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

൨൭൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ അചിരപക്കന്തേ ആയസ്മന്തേ ആനന്ദേ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ നാതികം പിണ്ഡായ പാവിസി. നാതികേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ ഗിഞ്ജകാവസഥം പവിസിത്വാ മാഗധകേ പരിചാരകേ ആരബ്ഭ അട്ഠിം കത്വാ [അട്ഠികത്വാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] മനസികത്വാ സബ്ബം ചേതസാ [സബ്ബചേതസാ (പീ.)] സമന്നാഹരിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി – ‘‘ഗതിം നേസം ജാനിസ്സാമി അഭിസമ്പരായം, യംഗതികാ തേ ഭവന്തോ യംഅഭിസമ്പരായാ’’തി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മാഗധകേ പരിചാരകേ ‘‘യംഗതികാ തേ ഭവന്തോ യംഅഭിസമ്പരായാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഗിഞ്ജകാവസഥാ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരപച്ഛായായം പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി.

൨൭൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഉപസന്തപദിസ്സോ [ഉപസന്തപതിസോ (ക.)] ഭന്തേ ഭഗവാ ഭാതിരിവ ഭഗവതോ മുഖവണ്ണോ വിപ്പസന്നത്താ ഇന്ദ്രിയാനം. സന്തേന നൂനജ്ജ ഭന്തേ ഭഗവാ വിഹാരേന വിഹാസീ’’തി? ‘‘യദേവ ഖോ മേ ത്വം, ആനന്ദ, മാഗധകേ പരിചാരകേ ആരബ്ഭ സമ്മുഖാ പരികഥം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കന്തോ, തദേവാഹം നാതികേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ ഗിഞ്ജകാവസഥം പവിസിത്വാ മാഗധകേ പരിചാരകേ ആരബ്ഭ അട്ഠിം കത്വാ മനസികത്വാ സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദിം – ‘ഗതിം നേസം ജാനിസ്സാമി അഭിസമ്പരായം, യംഗതികാ തേ ഭവന്തോ യംഅഭിസമ്പരായാ’തി. അദ്ദസം ഖോ അഹം, ആനന്ദ, മാഗധകേ പരിചാരകേ ‘യംഗതികാ തേ ഭവന്തോ യംഅഭിസമ്പരായാ’’’തി.

ജനവസഭയക്ഖോ

൨൮൦. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, അന്തരഹിതോ യക്ഖോ സദ്ദമനുസ്സാവേസി – ‘ജനവസഭോ അഹം ഭഗവാ; ജനവസഭോ അഹം സുഗതാ’തി. അഭിജാനാസി നോ ത്വം, ആനന്ദ, ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപം നാമധേയ്യം സുതം [സുത്വാ (പീ.)] യദിദം ജനവസഭോ’’തി?

‘‘ന ഖോ അഹം, ഭന്തേ, അഭിജാനാമി ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപം നാമധേയ്യം സുതം യദിദം ജനവസഭോതി, അപി ച മേ, ഭന്തേ, ലോമാനി ഹട്ഠാനി ‘ജനവസഭോ’തി നാമധേയ്യം സുത്വാ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘ന ഹി നൂന സോ ഓരകോ യക്ഖോ ഭവിസ്സതി യദിദം ഏവരൂപം നാമധേയ്യം സുപഞ്ഞത്തം യദിദം ജനവസഭോ’’തി. ‘‘അനന്തരാ ഖോ, ആനന്ദ, സദ്ദപാതുഭാവാ ഉളാരവണ്ണോ മേ യക്ഖോ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി. ദുതിയമ്പി സദ്ദമനുസ്സാവേസി – ‘ബിമ്ബിസാരോ അഹം ഭഗവാ; ബിമ്ബിസാരോ അഹം സുഗതാതി. ഇദം സത്തമം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ സഹബ്യതം ഉപപജ്ജാമി, സോ തതോ ചുതോ മനുസ്സരാജാ ഭവിതും പഹോമി [സോ തതോ ചുതോ മനുസ്സരാജാ, അമനുസ്സരാജാ ദിവി ഹോമി (സീ. പീ.)].

ഇതോ സത്ത തതോ സത്ത, സംസാരാനി ചതുദ്ദസ;

നിവാസമഭിജാനാമി, യത്ഥ മേ വുസിതം പുരേ.

൨൮൧. ‘ദീഘരത്തം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, അവിനിപാതോ അവിനിപാതം സഞ്ജാനാമി, ആസാ ച പന മേ സന്തിട്ഠതി സകദാഗാമിതായാ’തി. ‘അച്ഛരിയമിദം ആയസ്മതോ ജനവസഭസ്സ യക്ഖസ്സ, അബ്ഭുതമിദം ആയസ്മതോ ജനവസഭസ്സ യക്ഖസ്സ. ‘‘ദീഘരത്തം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, അവിനിപാതോ അവിനിപാതം സഞ്ജാനാമീ’’തി ച വദേസി, ‘‘ആസാ ച പന മേ സന്തിട്ഠതി സകദാഗാമിതായാ’’തി ച വദേസി, കുതോനിദാനം പനായസ്മാ ജനവസഭോ യക്ഖോ ഏവരൂപം ഉളാരം വിസേസാധിഗമം സഞ്ജാനാതീതി? ന അഞ്ഞത്ര, ഭഗവാ, തവ സാസനാ, ന അഞ്ഞത്ര [അഞ്ഞത്ഥ (സീ. പീ.)], സുഗത, തവ സാസനാ; യദഗ്ഗേ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതി ഏകന്തികതോ [ഏകന്തതോ (സ്യാ.), ഏകന്തഗതോ (പീ.)] അഭിപ്പസന്നോ, തദഗ്ഗേ അഹം, ഭന്തേ, ദീഘരത്തം അവിനിപാതോ അവിനിപാതം സഞ്ജാനാമി, ആസാ ച പന മേ സന്തിട്ഠതി സകദാഗാമിതായ. ഇധാഹം, ഭന്തേ, വേസ്സവണേന മഹാരാജേന പേസിതോ വിരൂള്ഹകസ്സ മഹാരാജസ്സ സന്തികേ കേനചിദേവ കരണീയേന അദ്ദസം ഭഗവന്തം അന്തരാമഗ്ഗേ ഗിഞ്ജകാവസഥം പവിസിത്വാ മാഗധകേ പരിചാരകേ ആരബ്ഭ അട്ഠിം കത്വാ മനസികത്വാ സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ നിസിന്നം – ‘‘ഗതിം നേസം ജാനിസ്സാമി അഭിസമ്പരായം, യംഗതികാ തേ ഭവന്തോ യംഅഭിസമ്പരായാ’’തി. അനച്ഛരിയം ഖോ പനേതം, ഭന്തേ, യം വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ തസ്സം പരിസായം ഭാസതോ സമ്മുഖാ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘‘യംഗതികാ തേ ഭവന്തോ യംഅഭിസമ്പരായാ’’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ഭഗവന്തഞ്ച ദക്ഖാമി, ഇദഞ്ച ഭഗവതോ ആരോചേസ്സാമീതി. ഇമേ ഖോ മേ, ഭന്തേ, ദ്വേപച്ചയാ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും’.

ദേവസഭാ

൨൮൨. ‘പുരിമാനി, ഭന്തേ, ദിവസാനി പുരിമതരാനി തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ വസ്സൂപനായികായ പുണ്ണായ പുണ്ണമായ രത്തിയാ കേവലകപ്പാ ച ദേവാ താവതിംസാ സുധമ്മായം സഭായം സന്നിസിന്നാ ഹോന്തി സന്നിപതിതാ. മഹതീ ച ദിബ്ബപരിസാ [ദിബ്ബാ പരിസാ (സീ. പീ.)] സമന്തതോ നിസിന്നാ ഹോന്തി [നിസിന്നാ ഹോതി (സീ.), സന്നിസിന്നാ ഹോന്തി സന്നിപതിതാ (ക.)], ചത്താരോ ച മഹാരാജാനോ ചതുദ്ദിസാ നിസിന്നാ ഹോന്തി. പുരത്ഥിമായ ദിസായ ധതരട്ഠോ മഹാരാജാ പച്ഛിമാഭിമുഖോ [പച്ഛാഭിമുഖോ (ക.)] നിസിന്നോ ഹോതി ദേവേ പുരക്ഖത്വാ; ദക്ഖിണായ ദിസായ വിരൂള്ഹകോ മഹാരാജാ ഉത്തരാഭിമുഖോ നിസിന്നോ ഹോതി ദേവേ പുരക്ഖത്വാ; പച്ഛിമായ ദിസായ വിരൂപക്ഖോ മഹാരാജാ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസിന്നോ ഹോതി ദേവേ പുരക്ഖത്വാ; ഉത്തരായ ദിസായ വേസ്സവണോ മഹാരാജാ ദക്ഖിണാഭിമുഖോ നിസിന്നോ ഹോതി ദേവേ പുരക്ഖത്വാ. യദാ, ഭന്തേ, കേവലകപ്പാ ച ദേവാ താവതിംസാ സുധമ്മായം സഭായം സന്നിസിന്നാ ഹോന്തി സന്നിപതിതാ, മഹതീ ച ദിബ്ബപരിസാ സമന്തതോ നിസിന്നാ ഹോന്തി, ചത്താരോ ച മഹാരാജാനോ ചതുദ്ദിസാ നിസിന്നാ ഹോന്തി. ഇദം നേസം ഹോതി ആസനസ്മിം; അഥ പച്ഛാ അമ്ഹാകം ആസനം ഹോതി. യേ തേ, ഭന്തേ, ദേവാ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ അധുനൂപപന്നാ താവതിംസകായം, തേ അഞ്ഞേ ദേവേ അതിരോചന്തി വണ്ണേന ചേവ യസസാ ച. തേന സുദം, ഭന്തേ, ദേവാ താവതിംസാ അത്തമനാ ഹോന്തി പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ‘‘ദിബ്ബാ വത ഭോ കായാ പരിപൂരേന്തി, ഹായന്തി അസുരകായാ’’തി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവാനം താവതിംസാനം സമ്പസാദം വിദിത്വാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘‘മോദന്തി വത ഭോ ദേവാ, താവതിംസാ സഹിന്ദകാ [സഇന്ദകാ (സീ.)];

തഥാഗതം നമസ്സന്താ, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മതം.

നവേ ദേവേ ച പസ്സന്താ, വണ്ണവന്തേ യസസ്സിനേ [യസസ്സിനോ (സ്യാ.)];

സുഗതസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയം, ചരിത്വാന ഇധാഗതേ.

തേ അഞ്ഞേ അതിരോചന്തി, വണ്ണേന യസസായുനാ;

സാവകാ ഭൂരിപഞ്ഞസ്സ, വിസേസൂപഗതാ ഇധ.

ഇദം ദിസ്വാന നന്ദന്തി, താവതിംസാ സഹിന്ദകാ;

തഥാഗതം നമസ്സന്താ, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മത’’ന്തി.

‘തേന സുദം, ഭന്തേ, ദേവാ താവതിംസാ ഭിയ്യോസോമത്തായ അത്തമനാ ഹോന്തി പമുദിതാ പീതിസോമനസ്സജാതാ ‘‘ദിബ്ബാ വത, ഭോ, കായാ പരിപൂരേന്തി, ഹായന്തി അസുരകായാ’’തി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, യേനത്ഥേന ദേവാ താവതിംസാ സുധമ്മായം സഭായം സന്നിസിന്നാ ഹോന്തി സന്നിപതിതാ, തം അത്ഥം ചിന്തയിത്വാ തം അത്ഥം മന്തയിത്വാ വുത്തവചനാപി തം [വുത്തവചനാ നാമിദം (ക.)] ചത്താരോ മഹാരാജാനോ തസ്മിം അത്ഥേ ഹോന്തി. പച്ചാനുസിട്ഠവചനാപി തം [പച്ചാനുസിട്ഠവചനാ നാമിദം (ക.)] ചത്താരോ മഹാരാജാനോ തസ്മിം അത്ഥേ ഹോന്തി, സകേസു സകേസു ആസനേസു ഠിതാ അവിപക്കന്താ [അധിപക്കന്താ (ക.)].

തേ വുത്തവാക്യാ രാജാനോ, പടിഗ്ഗയ്ഹാനുസാസനിം;

വിപ്പസന്നമനാ സന്താ, അട്ഠംസു സമ്ഹി ആസനേതി.

൨൮൩. ‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, ഉത്തരായ ദിസായ ഉളാരോ ആലോകോ സഞ്ജായി, ഓഭാസോ പാതുരഹോസി അതിക്കമ്മേവ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി – ‘‘യഥാ ഖോ, മാരിസാ, നിമിത്താനി ദിസ്സന്തി, ഉളാരോ ആലോകോ സഞ്ജായതി, ഓഭാസോ പാതുഭവതി, ബ്രഹ്മാ പാതുഭവിസ്സതി. ബ്രഹ്മുനോ ഹേതം പുബ്ബനിമിത്തം പാതുഭാവായ യദിദം ആലോകോ സഞ്ജായതി ഓഭാസോ പാതുഭവതീതി.

‘‘യഥാ നിമിത്താ ദിസ്സന്തി, ബ്രഹ്മാ പാതുഭവിസ്സതി;

ബ്രഹ്മുനോ ഹേതം നിമിത്തം, ഓഭാസോ വിപുലോ മഹാ’’തി.

സനങ്കുമാരകഥാ

൨൮൪. ‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, ദേവാ താവതിംസാ യഥാസകേസു ആസനേസു നിസീദിംസു – ‘‘ഓഭാസമേതം ഞസ്സാമ, യംവിപാകോ ഭവിസ്സതി, സച്ഛികത്വാവ നം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ചത്താരോപി മഹാരാജാനോ യഥാസകേസു ആസനേസു നിസീദിംസു – ‘‘ഓഭാസമേതം ഞസ്സാമ യംവിപാകോ ഭവിസ്സതി, സച്ഛികത്വാവ നം ഗമിസ്സാമാ’’തി. ഇദം സുത്വാ ദേവാ താവതിംസാ ഏകഗ്ഗാ സമാപജ്ജിംസു – ‘‘ഓഭാസമേതം ഞസ്സാമ, യംവിപാകോ ഭവിസ്സതി, സച്ഛികത്വാവ നം ഗമിസ്സാമാ’’തി.

‘യദാ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ദേവാനം താവതിംസാനം പാതുഭവതി, ഓളാരികം അത്തഭാവം അഭിനിമ്മിനിത്വാ പാതുഭവതി. യോ ഖോ പന, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മുനോ പകതിവണ്ണോ അനഭിസമ്ഭവനീയോ സോ ദേവാനം താവതിംസാനം ചക്ഖുപഥസ്മിം. യദാ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ദേവാനം താവതിംസാനം പാതുഭവതി, സോ അഞ്ഞേ ദേവേ അതിരോചതി വണ്ണേന ചേവ യസസാ ച. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, സോവണ്ണോ വിഗ്ഗഹോ മാനുസം വിഗ്ഗഹം അതിരോചതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, യദാ ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ദേവാനം താവതിംസാനം പാതുഭവതി, സോ അഞ്ഞേ ദേവേ അതിരോചതി വണ്ണേന ചേവ യസസാ ച. യദാ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ദേവാനം താവതിംസാനം പാതുഭവതി, ന തസ്സം പരിസായം കോചി ദേവോ അഭിവാദേതി വാ പച്ചുട്ഠേതി വാ ആസനേന വാ നിമന്തേതി. സബ്ബേവ തുണ്ഹീഭൂതാ പഞ്ജലികാ പല്ലങ്കേന നിസീദന്തി – ‘‘യസ്സദാനി ദേവസ്സ പല്ലങ്കം ഇച്ഛിസ്സതി ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ, തസ്സ ദേവസ്സ പല്ലങ്കേ നിസീദിസ്സതീ’’തി.

‘യസ്സ ഖോ പന, ഭന്തേ, ദേവസ്സ ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ പല്ലങ്കേ നിസീദതി, ഉളാരം സോ ലഭതി ദേവോ വേദപടിലാഭം; ഉളാരം സോ ലഭതി ദേവോ സോമനസ്സപടിലാഭം. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ അധുനാഭിസിത്തോ രജ്ജേന, ഉളാരം സോ ലഭതി വേദപടിലാഭം, ഉളാരം സോ ലഭതി സോമനസ്സപടിലാഭം. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, യസ്സ ദേവസ്സ ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ പല്ലങ്കേ നിസീദതി, ഉളാരം സോ ലഭതി ദേവോ വേദപടിലാഭം, ഉളാരം സോ ലഭതി ദേവോ സോമനസ്സപടിലാഭം. അഥ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഓളാരികം അത്തഭാവം അഭിനിമ്മിനിത്വാ കുമാരവണ്ണീ [കുമാരവണ്ണോ (സ്യാ. ക.)] ഹുത്വാ പഞ്ചസിഖോ ദേവാനം താവതിംസാനം പാതുരഹോസി. സോ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ബലവാ പുരിസോ സുപച്ചത്ഥതേ വാ പല്ലങ്കേ സമേ വാ ഭൂമിഭാഗേ പല്ലങ്കേന നിസീദേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേ അന്തലിക്ഖേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ ദേവാനം താവതിംസാനം സമ്പസാദം വിദിത്വാ ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘‘മോദന്തി വത ഭോ ദേവാ, താവതിംസാ സഹിന്ദകാ;

തഥാഗതം നമസ്സന്താ, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മതം.

‘‘നവേ ദേവേ ച പസ്സന്താ, വണ്ണവന്തേ യസസ്സിനേ;

സുഗതസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയം, ചരിത്വാന ഇധാഗതേ.

‘‘തേ അഞ്ഞേ അതിരോചന്തി, വണ്ണേന യസസായുനാ;

സാവകാ ഭൂരിപഞ്ഞസ്സ, വിസേസൂപഗതാ ഇധ.

‘‘ഇദം ദിസ്വാന നന്ദന്തി, താവതിംസാ സഹിന്ദകാ;

തഥാഗതം നമസ്സന്താ, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മത’’ന്തി.

൨൮൫. ‘ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഭാസിത്ഥ; ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മുനോ സനങ്കുമാരസ്സ ഭാസതോ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ സരോ ഹോതി വിസ്സട്ഠോ ച വിഞ്ഞേയ്യോ ച മഞ്ജു ച സവനീയോ ച ബിന്ദു ച അവിസാരീ ച ഗമ്ഭീരോ ച നിന്നാദീ ച. യഥാപരിസം ഖോ പന, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ സരേന വിഞ്ഞാപേതി; ന ചസ്സ ബഹിദ്ധാ പരിസായ ഘോസോ നിച്ഛരതി. യസ്സ ഖോ പന, ഭന്തേ, ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ സരോ ഹോതി, സോ വുച്ചതി ‘‘ബ്രഹ്മസ്സരോ’’തി.

‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ തേത്തിംസേ അത്തഭാവേ അഭിനിമ്മിനിത്വാ ദേവാനം താവതിംസാനം പച്ചേകപല്ലങ്കേസു പല്ലങ്കേന [പച്ചേകപല്ലങ്കേന (ക.)] നിസീദിത്വാ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി – ‘‘തം കിം മഞ്ഞന്തി, ഭോന്തോ ദേവാ താവതിംസാ, യാവഞ്ച സോ ഭഗവാ ബഹുജനഹിതായ പടിപന്നോ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാനം. യേ ഹി കേചി, ഭോ, ബുദ്ധം സരണം ഗതാ ധമ്മം സരണം ഗതാ സങ്ഘം സരണം ഗതാ സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപ്പേകച്ചേ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജന്തി, അപ്പേകച്ചേ നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജന്തി, അപ്പേകച്ചേ തുസിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജന്തി, അപ്പേകച്ചേ യാമാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജന്തി, അപ്പേകച്ചേ താവതിംസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജന്തി, അപ്പേകച്ചേ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജന്തി. യേ സബ്ബനിഹീനം കായം പരിപൂരേന്തി, തേ ഗന്ധബ്ബകായം പരിപൂരേന്തീ’’’തി.

൨൮൬. ‘ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഭാസിത്ഥ; ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മുനോ സനങ്കുമാരസ്സ ഭാസതോ ഘോസോയേവ ദേവാ മഞ്ഞന്തി – ‘‘യ്വായം മമ പല്ലങ്കേ സ്വായം ഏകോവ ഭാസതീ’’തി.

ഏകസ്മിം ഭാസമാനസ്മിം, സബ്ബേ ഭാസന്തി നിമ്മിതാ;

ഏകസ്മിം തുണ്ഹിമാസീനേ, സബ്ബേ തുണ്ഹീ ഭവന്തി തേ.

തദാസു ദേവാ മഞ്ഞന്തി, താവതിംസാ സഹിന്ദകാ;

യ്വായം മമ പല്ലങ്കസ്മിം, സ്വായം ഏകോവ ഭാസതീതി.

‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഏകത്തേന അത്താനം ഉപസംഹരതി, ഏകത്തേന അത്താനം ഉപസംഹരിത്വാ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ പല്ലങ്കേ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി –

ഭാവിതഇദ്ധിപാദോ

൨൮൭. ‘‘‘തം കിം മഞ്ഞന്തി, ഭോന്തോ ദേവാ താവതിംസാ, യാവ സുപഞ്ഞത്താ ചിമേ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ഞത്താ ഇദ്ധിപഹുതായ [ഇദ്ധിബഹുലീകതായ (സ്യാ.)] ഇദ്ധിവിസവിതായ [ഇദ്ധിവിസേവിതായ (സ്യാ.)] ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ ഭോ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. വീരിയസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. ചിത്തസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. വീമംസാസമാധിപ്പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതി. ഇമേ ഖോ, ഭോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ പഞ്ഞത്താ ഇദ്ധിപഹുതായ ഇദ്ധിവിസവിതായ ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായ.

‘‘‘യേ ഹി കേചി ഭോ അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോസും, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ. യേപി ഹി കേചി ഭോ അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോസ്സന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ. യേപി ഹി കേചി ഭോ ഏതരഹി സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോന്തി, സബ്ബേ തേ ഇമേസംയേവ ചതുന്നം ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ. പസ്സന്തി നോ ഭോന്തോ ദേവാ താവതിംസാ മമപിമം ഏവരൂപം ഇദ്ധാനുഭാവ’’ന്തി? ‘‘ഏവം മഹാബ്രഹ്മേ’’തി. ‘‘അഹമ്പി ഖോ ഭോ ഇമേസംയേവ ചതുന്നഞ്ച ഇദ്ധിപാദാനം ഭാവിതത്താ ബഹുലീകതത്താ ഏവം മഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’’തി. ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഭാസിത്ഥ. ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഭാസിത്വാ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി –

തിവിധോ ഓകാസാധിഗമോ

൨൮൮. ‘‘‘തം കിം മഞ്ഞന്തി, ഭോന്തോ ദേവാ താവതിംസാ, യാവഞ്ചിദം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തയോ ഓകാസാധിഗമാ അനുബുദ്ധാ സുഖസ്സാധിഗമായ. കതമേ തയോ? ഇധ ഭോ ഏകച്ചോ സംസട്ഠോ വിഹരതി കാമേഹി സംസട്ഠോ അകുസലേഹി ധമ്മേഹി. സോ അപരേന സമയേന അരിയധമ്മം സുണാതി, യോനിസോ മനസി കരോതി, ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജതി. സോ അരിയധമ്മസ്സവനം ആഗമ്മ യോനിസോമനസികാരം ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിം അസംസട്ഠോ വിഹരതി കാമേഹി അസംസട്ഠോ അകുസലേഹി ധമ്മേഹി. തസ്സ അസംസട്ഠസ്സ കാമേഹി അസംസട്ഠസ്സ അകുസലേഹി ധമ്മേഹി ഉപ്പജ്ജതി സുഖം, സുഖാ ഭിയ്യോ സോമനസ്സം. സേയ്യഥാപി, ഭോ, പമുദാ പാമോജ്ജം [പാമുജ്ജം (പീ. ക.)] ജായേഥ, ഏവമേവ ഖോ, ഭോ, അസംസട്ഠസ്സ കാമേഹി അസംസട്ഠസ്സ അകുസലേഹി ധമ്മേഹി ഉപ്പജ്ജതി സുഖം, സുഖാ ഭിയ്യോ സോമനസ്സം. അയം ഖോ, ഭോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പഠമോ ഓകാസാധിഗമോ അനുബുദ്ധോ സുഖസ്സാധിഗമായ.

‘‘‘പുന ചപരം, ഭോ, ഇധേകച്ചസ്സ ഓളാരികാ കായസങ്ഖാരാ അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി, ഓളാരികാ വചീസങ്ഖാരാ അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി, ഓളാരികാ ചിത്തസങ്ഖാരാ അപ്പടിപ്പസ്സദ്ധാ ഹോന്തി. സോ അപരേന സമയേന അരിയധമ്മം സുണാതി, യോനിസോ മനസി കരോതി, ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജതി. തസ്സ അരിയധമ്മസ്സവനം ആഗമ്മ യോനിസോമനസികാരം ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിം ഓളാരികാ കായസങ്ഖാരാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, ഓളാരികാ വചീസങ്ഖാരാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, ഓളാരികാ ചിത്തസങ്ഖാരാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി. തസ്സ ഓളാരികാനം കായസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ഓളാരികാനം വചീസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ഓളാരികാനം ചിത്തസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ഉപ്പജ്ജതി സുഖം, സുഖാ ഭിയ്യോ സോമനസ്സം. സേയ്യഥാപി, ഭോ, പമുദാ പാമോജ്ജം ജായേഥ, ഏവമേവ ഖോ ഭോ ഓളാരികാനം കായസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ഓളാരികാനം വചീസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ഓളാരികാനം ചിത്തസങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ ഉപ്പജ്ജതി സുഖം, സുഖാ ഭിയ്യോ സോമനസ്സം. അയം ഖോ, ഭോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദുതിയോ ഓകാസാധിഗമോ അനുബുദ്ധോ സുഖസ്സാധിഗമായ.

‘‘‘പുന ചപരം, ഭോ, ഇധേകച്ചോ ‘ഇദം കുസല’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, ‘ഇദം അകുസല’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. ‘ഇദം സാവജ്ജം ഇദം അനവജ്ജം, ഇദം സേവിതബ്ബം ഇദം ന സേവിതബ്ബം, ഇദം ഹീനം ഇദം പണീതം, ഇദം കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗ’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. സോ അപരേന സമയേന അരിയധമ്മം സുണാതി, യോനിസോ മനസി കരോതി, ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജതി. സോ അരിയധമ്മസ്സവനം ആഗമ്മ യോനിസോമനസികാരം ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിം, ‘ഇദം കുസല’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘ഇദം അകുസല’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഇദം സാവജ്ജം ഇദം അനവജ്ജം, ഇദം സേവിതബ്ബം ഇദം ന സേവിതബ്ബം, ഇദം ഹീനം ഇദം പണീതം, ഇദം കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ അവിജ്ജാ പഹീയതി, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ ഉപ്പജ്ജതി സുഖം, സുഖാ ഭിയ്യോ സോമനസ്സം. സേയ്യഥാപി, ഭോ, പമുദാ പാമോജ്ജം ജായേഥ, ഏവമേവ ഖോ, ഭോ, അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ ഉപ്പജ്ജതി സുഖം, സുഖാ ഭിയ്യോ സോമനസ്സം. അയം ഖോ, ഭോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തതിയോ ഓകാസാധിഗമോ അനുബുദ്ധോ സുഖസ്സാധിഗമായ. ഇമേ ഖോ, ഭോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന തയോ ഓകാസാധിഗമാ അനുബുദ്ധാ സുഖസ്സാധിഗമായാ’’തി. ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഭാസിത്ഥ, ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഭാസിത്വാ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി –

ചതുസതിപട്ഠാനം

൨൮൯. ‘‘‘തം കിം മഞ്ഞന്തി, ഭോന്തോ ദേവാ താവതിംസാ, യാവ സുപഞ്ഞത്താ ചിമേ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ പഞ്ഞത്താ കുസലസ്സാധിഗമായ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭോ, ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തം കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ തത്ഥ സമ്മാ സമാധിയതി, സമ്മാ വിപ്പസീദതി. സോ തത്ഥ സമ്മാ സമാഹിതോ സമ്മാ വിപ്പസന്നോ ബഹിദ്ധാ പരകായേ ഞാണദസ്സനം അഭിനിബ്ബത്തേതി. അജ്ഝത്തം വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ബഹിദ്ധാ പരവേദനാസു ഞാണദസ്സനം അഭിനിബ്ബത്തേതി. അജ്ഝത്തം ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി…പേ… ബഹിദ്ധാ പരചിത്തേ ഞാണദസ്സനം അഭിനിബ്ബത്തേതി. അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ തത്ഥ സമ്മാ സമാധിയതി, സമ്മാ വിപ്പസീദതി. സോ തത്ഥ സമ്മാ സമാഹിതോ സമ്മാ വിപ്പസന്നോ ബഹിദ്ധാ പരധമ്മേസു ഞാണദസ്സനം അഭിനിബ്ബത്തേതി. ഇമേ ഖോ, ഭോ, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ പഞ്ഞത്താ കുസലസ്സാധിഗമായാ’’തി. ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഭാസിത്ഥ. ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഭാസിത്വാ ദേവേ താവതിംസേ ആമന്തേസി –

സത്ത സമാധിപരിക്ഖാരാ

൨൯൦. ‘‘‘തം കിം മഞ്ഞന്തി, ഭോന്തോ ദേവാ താവതിംസാ, യാവ സുപഞ്ഞത്താ ചിമേ തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സത്ത സമാധിപരിക്ഖാരാ സമ്മാസമാധിസ്സ പരിഭാവനായ സമ്മാസമാധിസ്സ പാരിപൂരിയാ. കതമേ സത്ത? സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി. യാ ഖോ, ഭോ, ഇമേഹി സത്തഹങ്ഗേഹി ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതാ പരിക്ഖതാ, അയം വുച്ചതി, ഭോ, അരിയോ സമ്മാസമാധി സഉപനിസോ ഇതിപി സപരിക്ഖാരോ ഇതിപി. സമ്മാദിട്ഠിസ്സ ഭോ, സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതി, സമ്മാസങ്കപ്പസ്സ സമ്മാവാചാ പഹോതി, സമ്മാവാചസ്സ സമ്മാകമ്മന്തോ പഹോതി. സമ്മാകമ്മന്തസ്സ സമ്മാആജീവോ പഹോതി, സമ്മാആജീവസ്സ സമ്മാവായാമോ പഹോതി, സമ്മാവായാമസ്സ സമ്മാസതി പഹോതി, സമ്മാസതിസ്സ സമ്മാസമാധി പഹോതി, സമ്മാസമാധിസ്സ സമ്മാഞാണം പഹോതി, സമ്മാഞാണസ്സ സമ്മാവിമുത്തി പഹോതി. യഞ്ഹി തം, ഭോ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹി അപാരുതാ അമതസ്സ ദ്വാരാ’തി ഇദമേവ തം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. സ്വാക്ഖാതോ ഹി, ഭോ, ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ, അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹി അപാരുതാ അമതസ്സ ദ്വാരാ [ദ്വാരാതി (സ്യാ. ക.)].

‘‘‘യേ ഹി കേചി, ഭോ, ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ, ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ, സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതാ, അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതാ, യേ ചിമേ ഓപപാതികാ ധമ്മവിനീതാ സാതിരേകാനി ചതുവീസതിസതസഹസ്സാനി മാഗധകാ പരിചാരകാ അബ്ഭതീതാ കാലങ്കതാ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നാ അവിനിപാതധമ്മാ നിയതാ സമ്ബോധിപരായണാ. അത്ഥി ചേവേത്ഥ സകദാഗാമിനോ.

‘‘അത്ഥായം [അഥായം (സീ. സ്യാ.)] ഇതരാ പജാ, പുഞ്ഞാഭാഗാതി മേ മനോ;

സങ്ഖാതും നോപി സക്കോമി, മുസാവാദസ്സ ഓത്തപ്പ’’ന്തി.

൨൯൧. ‘ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ഭാസിത്ഥ, ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മുനോ സനങ്കുമാരസ്സ ഭാസതോ വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ, ഏവരൂപോപി നാമ ഉളാരോ സത്ഥാ ഭവിസ്സതി, ഏവരൂപം ഉളാരം ധമ്മക്ഖാനം, ഏവരൂപാ ഉളാരാ വിസേസാധിഗമാ പഞ്ഞായിസ്സന്തീ’’തി. അഥ, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ വേസ്സവണം മഹാരാജാനം ഏതദവോച – ‘‘തം കിം മഞ്ഞതി ഭവം വേസ്സവണോ മഹാരാജാ അതീതമ്പി അദ്ധാനം ഏവരൂപോ ഉളാരോ സത്ഥാ അഹോസി, ഏവരൂപം ഉളാരം ധമ്മക്ഖാനം, ഏവരൂപാ ഉളാരാ വിസേസാധിഗമാ പഞ്ഞായിംസു. അനാഗതമ്പി അദ്ധാനം ഏവരൂപോ ഉളാരോ സത്ഥാ ഭവിസ്സതി, ഏവരൂപം ഉളാരം ധമ്മക്ഖാനം, ഏവരൂപാ ഉളാരാ വിസേസാധിഗമാ പഞ്ഞായിസ്സന്തീ’’’തി.

൨൯൨. ‘‘‘ഇമമത്ഥം, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മാ സനങ്കുമാരോ ദേവാനം താവതിംസാനം അഭാസി, ഇമമത്ഥം വേസ്സവണോ മഹാരാജാ ബ്രഹ്മുനോ സനങ്കുമാരസ്സ ദേവാനം താവതിംസാനം ഭാസതോ സമ്മുഖാ സുതം [സുത്വാ (സീ. പീ.)] സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം സയം പരിസായം ആരോചേസി’’.

ഇമമത്ഥം ജനവസഭോ യക്ഖോ വേസ്സവണസ്സ മഹാരാജസ്സ സയം പരിസായം ഭാസതോ സമ്മുഖാ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം [പടിഗ്ഗഹേത്വാ (സീ. പീ.)] ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഇമമത്ഥം ഭഗവാ ജനവസഭസ്സ യക്ഖസ്സ സമ്മുഖാ സുത്വാ സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ സാമഞ്ച അഭിഞ്ഞായ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ആരോചേസി, ഇമമത്ഥമായസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുത്വാ സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ആരോചേസി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം. തയിദം ബ്രഹ്മചരിയം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച വിത്ഥാരികം ബാഹുജഞ്ഞം പുഥുഭൂതം യാവ ദേവമനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിതന്തി.

ജനവസഭസുത്തം നിട്ഠിതം പഞ്ചമം.