൪. മഹാസുദസ്സനസുത്തം

൨൪൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കുസിനാരായം വിഹരതി ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേ അന്തരേന യമകസാലാനം പരിനിബ്ബാനസമയേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മാ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇമസ്മിം ഖുദ്ദകനഗരകേ ഉജ്ജങ്ഗലനഗരകേ സാഖാനഗരകേ പരിനിബ്ബായി. സന്തി, ഭന്തേ, അഞ്ഞാനി മഹാനഗരാനി. സേയ്യഥിദം – ചമ്പാ, രാജഗഹം, സാവത്ഥി, സാകേതം, കോസമ്ബീ, ബാരാണസീ; ഏത്ഥ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായതു. ഏത്ഥ ബഹൂ ഖത്തിയമഹാസാലാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഗഹപതിമഹാസാലാ തഥാഗതേ അഭിപ്പസന്നാ, തേ തഥാഗതസ്സ സരീരപൂജം കരിസ്സന്തീ’’തി.

൨൪൨. ‘‘മാ ഹേവം, ആനന്ദ, അവച; മാ ഹേവം, ആനന്ദ, അവച – ഖുദ്ദകനഗരകം ഉജ്ജങ്ഗലനഗരകം സാഖാനഗരക’’ന്തി.

കുസാവതീരാജധാനീ

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ നാമ അഹോസി ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ [ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ (ക.), ചക്കവത്തീധമ്മികോ ധമ്മരാജാ (മഹാപരിനിബ്ബാനസുത്ത)] ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ. രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ അയം കുസിനാരാ കുസാവതീ നാമ രാജധാനീ അഹോസി. പുരത്ഥിമേന ച പച്ഛിമേന ച ദ്വാദസയോജനാനി ആയാമേന, ഉത്തരേന ച ദക്ഖിണേന ച സത്തയോജനാനി വിത്ഥാരേന. കുസാവതീ, ആനന്ദ, രാജധാനീ ഇദ്ധാ ചേവ അഹോസി ഫീതാ ച ബഹുജനാ ച ആകിണ്ണമനുസ്സാ ച സുഭിക്ഖാ ച. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ദേവാനം ആളകമന്ദാ നാമ രാജധാനീ ഇദ്ധാ ചേവ ഹോതി ഫീതാ ച [ഇദ്ധാ ചേവ അഹോസി ഫീതാ ച (സ്യാ.)] ബഹുജനാ ച ആകിണ്ണയക്ഖാ ച സുഭിക്ഖാ ച; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, കുസാവതീ രാജധാനീ ഇദ്ധാ ചേവ അഹോസി ഫീതാ ച ബഹുജനാ ച ആകിണ്ണമനുസ്സാ ച സുഭിക്ഖാ ച. കുസാവതീ, ആനന്ദ, രാജധാനീ ദസഹി സദ്ദേഹി അവിവിത്താ അഹോസി ദിവാ ചേവ രത്തിഞ്ച, സേയ്യഥിദം – ഹത്ഥിസദ്ദേന അസ്സസദ്ദേന രഥസദ്ദേന ഭേരിസദ്ദേന മുദിങ്ഗസദ്ദേന വീണാസദ്ദേന ഗീതസദ്ദേന സങ്ഖസദ്ദേന സമ്മസദ്ദേന പാണിതാളസദ്ദേന ‘അസ്നാഥ പിവഥ ഖാദഥാ’തി ദസമേന സദ്ദേന.

‘‘കുസാവതീ, ആനന്ദ, രാജധാനീ സത്തഹി പാകാരേഹി പരിക്ഖിത്താ അഹോസി. ഏകോ പാകാരോ സോവണ്ണമയോ, ഏകോ രൂപിയമയോ, ഏകോ വേളുരിയമയോ, ഏകോ ഫലികമയോ, ഏകോ ലോഹിതങ്കമയോ [ലോഹിതങ്ഗമയോ (ക.), ലോഹിതകമയോ (ബ്യാകരണേസു)], ഏകോ മസാരഗല്ലമയോ, ഏകോ സബ്ബരതനമയോ. കുസാവതിയാ, ആനന്ദ, രാജധാനിയാ ചതുന്നം വണ്ണാനം ദ്വാരാനി അഹേസും. ഏകം ദ്വാരം സോവണ്ണമയം, ഏകം രൂപിയമയം, ഏകം വേളുരിയമയം, ഏകം ഫലികമയം. ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ സത്ത സത്ത ഏസികാ നിഖാതാ അഹേസും തിപോരിസങ്ഗാ തിപോരിസനിഖാതാ ദ്വാദസപോരിസാ ഉബ്ബേധേന. ഏകാ ഏസികാ സോവണ്ണമയാ, ഏകാ രൂപിയമയാ, ഏകാ വേളുരിയമയാ, ഏകാ ഫലികമയാ, ഏകാ ലോഹിതങ്കമയാ, ഏകാ മസാരഗല്ലമയാ, ഏകാ സബ്ബരതനമയാ. കുസാവതീ, ആനന്ദ, രാജധാനീ സത്തഹി താലപന്തീഹി പരിക്ഖിത്താ അഹോസി. ഏകാ താലപന്തി സോവണ്ണമയാ, ഏകാ രൂപിയമയാ, ഏകാ വേളുരിയമയാ, ഏകാ ഫലികമയാ, ഏകാ ലോഹിതങ്കമയാ, ഏകാ മസാരഗല്ലമയാ, ഏകാ സബ്ബരതനമയാ. സോവണ്ണമയസ്സ താലസ്സ സോവണ്ണമയോ ഖന്ധോ അഹോസി, രൂപിയമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. രൂപിയമയസ്സ താലസ്സ രൂപിയമയോ ഖന്ധോ അഹോസി, സോവണ്ണമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. വേളുരിയമയസ്സ താലസ്സ വേളുരിയമയോ ഖന്ധോ അഹോസി, ഫലികമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. ഫലികമയസ്സ താലസ്സ ഫലികമയോ ഖന്ധോ അഹോസി, വേളുരിയമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. ലോഹിതങ്കമയസ്സ താലസ്സ ലോഹിതങ്കമയോ ഖന്ധോ അഹോസി, മസാരഗല്ലമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. മസാരഗല്ലമയസ്സ താലസ്സ മസാരഗല്ലമയോ ഖന്ധോ അഹോസി, ലോഹിതങ്കമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. സബ്ബരതനമയസ്സ താലസ്സ സബ്ബരതനമയോ ഖന്ധോ അഹോസി, സബ്ബരതനമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. താസം ഖോ പനാനന്ദ, താലപന്തീനം വാതേരിതാനം സദ്ദോ അഹോസി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച ഖമനീയോ [കമനീയോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ച മദനീയോ ച. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, പഞ്ചങ്ഗികസ്സ തൂരിയസ്സ സുവിനീതസ്സ സുപ്പടിതാളിതസ്സ സുകുസലേഹി സമന്നാഹതസ്സ സദ്ദോ ഹോതി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച ഖമനീയോ ച മദനീയോ ച, ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, താസം താലപന്തീനം വാതേരിതാനം സദ്ദോ അഹോസി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച ഖമനീയോ ച മദനീയോ ച. യേ ഖോ പനാനന്ദ, തേന സമയേന കുസാവതിയാ രാജധാനിയാ ധുത്താ അഹേസും സോണ്ഡാ പിപാസാ, തേ താസം താലപന്തീനം വാതേരിതാനം സദ്ദേന പരിചാരേസും.

ചക്കരതനം

൨൪൩. ‘‘രാജാ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ സത്തഹി രതനേഹി സമന്നാഗതോ അഹോസി ചതൂഹി ച ഇദ്ധീഹി. കതമേഹി സത്തഹി? ഇധാനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ സീസംന്ഹാതസ്സ ഉപോസഥികസ്സ ഉപരിപാസാദവരഗതസ്സ ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുരഹോസി സഹസ്സാരം സനേമികം സനാഭികം സബ്ബാകാരപരിപൂരം. ദിസ്വാ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘സുതം ഖോ പനേതം – ‘‘യസ്സ രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ സീസംന്ഹാതസ്സ ഉപോസഥികസ്സ ഉപരിപാസാദവരഗതസ്സ ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുഭവതി സഹസ്സാരം സനേമികം സനാഭികം സബ്ബാകാരപരിപൂരം, സോ ഹോതി രാജാ ചക്കവത്തീ’’തി. അസ്സം നു ഖോ അഹം രാജാ ചക്കവത്തീ’തി.

൨൪൪. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ വാമേന ഹത്ഥേന സുവണ്ണഭിങ്കാരം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന ചക്കരതനം അബ്ഭുക്കിരി – ‘പവത്തതു ഭവം ചക്കരതനം, അഭിവിജിനാതു ഭവം ചക്കരതന’ന്തി. അഥ ഖോ തം, ആനന്ദ, ചക്കരതനം പുരത്ഥിമം ദിസം പവത്തി [പവത്തതി (സ്യാ. ക.)], അന്വദേവ [അനുദേവ (സ്യാ.)] രാജാ മഹാസുദസ്സനോ സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ, യസ്മിം ഖോ പനാനന്ദ, പദേസേ ചക്കരതനം പതിട്ഠാസി, തത്ഥ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ വാസം ഉപഗച്ഛി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. യേ ഖോ പനാനന്ദ, പുരത്ഥിമായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘ഏഹി ഖോ മഹാരാജ, സ്വാഗതം തേ മഹാരാജ, സകം തേ മഹാരാജ, അനുസാസ മഹാരാജാ’തി. രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ഏവമാഹ – ‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം ന ആദാതബ്ബം, കാമേസു മിച്ഛാ ന ചരിതബ്ബാ, മുസാ ന ഭണിതബ്ബാ, മജ്ജം ന പാതബ്ബം, യഥാഭുത്തഞ്ച ഭുഞ്ജഥാ’തി. യേ ഖോ പനാനന്ദ, പുരത്ഥിമായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ അനുയന്താ അഹേസും. അഥ ഖോ തം, ആനന്ദ, ചക്കരതനം പുരത്ഥിമം സമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ദക്ഖിണം ദിസം പവത്തി…പേ… ദക്ഖിണം സമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ പച്ഛിമം ദിസം പവത്തി…പേ… പച്ഛിമം സമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഉത്തരം ദിസം പവത്തി, അന്വദേവ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. യസ്മിം ഖോ പനാനന്ദ, പദേസേ ചക്കരതനം പതിട്ഠാസി, തത്ഥ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ വാസം ഉപഗച്ഛി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. യേ ഖോ പനാനന്ദ, ഉത്തരായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘ഏഹി ഖോ മഹാരാജ, സ്വാഗതം തേ മഹാരാജ, സകം തേ മഹാരാജ, അനുസാസ മഹാരാജാ’തി. രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ഏവമാഹ – ‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം ന ആദാതബ്ബം, കാമേസു മിച്ഛാ ന ചരിതബ്ബാ, മുസാ ന ഭണിതബ്ബാ, മജ്ജം ന പാതബ്ബം, യഥാഭുത്തഞ്ച ഭുഞ്ജഥാ’തി. യേ ഖോ പനാനന്ദ, ഉത്തരായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ അനുയന്താ അഹേസും.

൨൪൫. ‘‘അഥ ഖോ തം, ആനന്ദ, ചക്കരതനം സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം അഭിവിജിനിത്വാ കുസാവതിം രാജധാനിം പച്ചാഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ അന്തേപുരദ്വാരേ അത്ഥകരണപമുഖേ അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസി രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ അന്തേപുരം ഉപസോഭയമാനം. രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏവരൂപം ചക്കരതനം പാതുരഹോസി.

ഹത്ഥിരതനം

൨൪൬. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഹത്ഥിരതനം പാതുരഹോസി സബ്ബസേതോ സത്തപ്പതിട്ഠോ ഇദ്ധിമാ വേഹാസങ്ഗമോ ഉപോസഥോ നാമ നാഗരാജാ. തം ദിസ്വാ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ചിത്തം പസീദി – ‘ഭദ്ദകം വത ഭോ ഹത്ഥിയാനം, സചേ ദമഥം ഉപേയ്യാ’തി. അഥ ഖോ തം, ആനന്ദ, ഹത്ഥിരതനം – സേയ്യഥാപി നാമ ഗന്ധഹത്ഥാജാനിയോ ദീഘരത്തം സുപരിദന്തോ, ഏവമേവ ദമഥം ഉപഗച്ഛി. ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ തമേവ ഹത്ഥിരതനം വീമംസമാനോ പുബ്ബണ്ഹസമയം അഭിരുഹിത്വാ സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം അനുയായിത്വാ കുസാവതിം രാജധാനിം പച്ചാഗന്ത്വാ പാതരാസമകാസി. രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏവരൂപം ഹത്ഥിരതനം പാതുരഹോസി.

അസ്സരതനം

൨൪൭. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ അസ്സരതനം പാതുരഹോസി സബ്ബസേതോ കാളസീസോ മുഞ്ജകേസോ ഇദ്ധിമാ വേഹാസങ്ഗമോ വലാഹകോ നാമ അസ്സരാജാ. തം ദിസ്വാ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ചിത്തം പസീദി – ‘ഭദ്ദകം വത ഭോ അസ്സയാനം സചേ ദമഥം ഉപേയ്യാ’തി. അഥ ഖോ തം, ആനന്ദ, അസ്സരതനം സേയ്യഥാപി നാമ ഭദ്ദോ അസ്സാജാനിയോ ദീഘരത്തം സുപരിദന്തോ, ഏവമേവ ദമഥം ഉപഗച്ഛി. ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ തമേവ അസ്സരതനം വീമംസമാനോ പുബ്ബണ്ഹസമയം അഭിരുഹിത്വാ സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം അനുയായിത്വാ കുസാവതിം രാജധാനിം പച്ചാഗന്ത്വാ പാതരാസമകാസി. രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏവരൂപം അസ്സരതനം പാതുരഹോസി.

മണിരതനം

൨൪൮. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ മണിരതനം പാതുരഹോസി. സോ അഹോസി മണി വേളുരിയോ സുഭോ ജാതിമാ അട്ഠംസോ സുപരികമ്മകതോ അച്ഛോ വിപ്പസന്നോ അനാവിലോ സബ്ബാകാരസമ്പന്നോ. തസ്സ ഖോ പനാനന്ദ, മണിരതനസ്സ ആഭാ സമന്താ യോജനം ഫുടാ അഹോസി. ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ തമേവ മണിരതനം വീമംസമാനോ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ മണിം ധജഗ്ഗം ആരോപേത്വാ രത്തന്ധകാരതിമിസായ പായാസി. യേ ഖോ പനാനന്ദ, സമന്താ ഗാമാ അഹേസും, തേ തേനോഭാസേന കമ്മന്തേ പയോജേസും ദിവാതി മഞ്ഞമാനാ. രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏവരൂപം മണിരതനം പാതുരഹോസി.

ഇത്ഥിരതനം

൨൪൯. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഇത്ഥിരതനം പാതുരഹോസി അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ നാതിദീഘാ നാതിരസ്സാ നാതികിസാ നാതിഥൂലാ നാതികാളികാ നാച്ചോദാതാ അതിക്കന്താ മാനുസിവണ്ണം [മാനുസ്സിവണ്ണം (സ്യാ.)] അപ്പത്താ ദിബ്ബവണ്ണം. തസ്സ ഖോ പനാനന്ദ, ഇത്ഥിരതനസ്സ ഏവരൂപോ കായസമ്ഫസ്സോ ഹോതി, സേയ്യഥാപി നാമ തൂലപിചുനോ വാ കപ്പാസപിചുനോ വാ. തസ്സ ഖോ പനാനന്ദ, ഇത്ഥിരതനസ്സ സീതേ ഉണ്ഹാനി ഗത്താനി ഹോന്തി, ഉണ്ഹേ സീതാനി. തസ്സ ഖോ പനാനന്ദ, ഇത്ഥിരതനസ്സ കായതോ ചന്ദനഗന്ധോ വായതി, മുഖതോ ഉപ്പലഗന്ധോ. തം ഖോ പനാനന്ദ, ഇത്ഥിരതനം രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ പുബ്ബുട്ഠായിനീ അഹോസി പച്ഛാനിപാതിനീ കിങ്കാരപടിസ്സാവിനീ മനാപചാരിനീ പിയവാദിനീ. തം ഖോ പനാനന്ദ, ഇത്ഥിരതനം രാജാനം മഹാസുദസ്സനം മനസാപി നോ അതിചരി [അതിചരീ (ക.), അതിചാരീ (സീ. സ്യാ. പീ.)], കുതോ പന കായേന. രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏവരൂപം ഇത്ഥിരതനം പാതുരഹോസി.

ഗഹപതിരതനം

൨൫൦. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഗഹപതിരതനം പാതുരഹോസി. തസ്സ കമ്മവിപാകജം ദിബ്ബചക്ഖു പാതുരഹോസി യേന നിധിം പസ്സതി സസ്സാമികമ്പി അസ്സാമികമ്പി. സോ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘അപ്പോസ്സുക്കോ ത്വം, ദേവ, ഹോഹി, അഹം തേ ധനേന ധനകരണീയം കരിസ്സാമീ’തി. ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ തമേവ ഗഹപതിരതനം വീമംസമാനോ നാവം അഭിരുഹിത്വാ മജ്ഝേ ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതം ഓഗാഹിത്വാ ഗഹപതിരതനം ഏതദവോച – ‘അത്ഥോ മേ, ഗഹപതി, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണേനാ’തി. ‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ഏകം തീരം നാവാ ഉപേതൂ’തി. ‘ഇധേവ മേ, ഗഹപതി, അത്ഥോ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണേനാ’തി. അഥ ഖോ തം, ആനന്ദ, ഗഹപതിരതനം ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഉദകം ഓമസിത്വാ പൂരം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ കുമ്ഭിം ഉദ്ധരിത്വാ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഏതദവോച – ‘അലമേത്താവതാ മഹാരാജ, കതമേത്താവതാ മഹാരാജ, പൂജിതമേത്താവതാ മഹാരാജാ’തി? രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ഏവമാഹ – ‘അലമേത്താവതാ ഗഹപതി, കതമേത്താവതാ ഗഹപതി, പൂജിതമേത്താവതാ ഗഹപതീ’തി. രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏവരൂപം ഗഹപതിരതനം പാതുരഹോസി.

പരിണായകരതനം

൨൫൧. ‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ പരിണായകരതനം പാതുരഹോസി പണ്ഡിതോ വിയത്തോ മേധാവീ പടിബലോ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഉപയാപേതബ്ബം ഉപയാപേതും, അപയാപേതബ്ബം അപയാപേതും, ഠപേതബ്ബം ഠപേതും. സോ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘അപ്പോസ്സുക്കോ ത്വം, ദേവ, ഹോഹി, അഹമനുസാസിസ്സാമീ’തി. രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏവരൂപം പരിണായകരതനം പാതുരഹോസി.

‘‘രാജാ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ ഇമേഹി സത്തഹി രതനേഹി സമന്നാഗതോ അഹോസി.

ചതുഇദ്ധിസമന്നാഗതോ

൨൫൨. ‘‘രാജാ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ ചതൂഹി ഇദ്ധീഹി സമന്നാഗതോ അഹോസി. കതമാഹി ചതൂഹി ഇദ്ധീഹി? ഇധാനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ അഭിരൂപോ അഹോസി ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി മനുസ്സേഹി. രാജാ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ ഇമായ പഠമായ ഇദ്ധിയാ സമന്നാഗതോ അഹോസി.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ദീഘായുകോ അഹോസി ചിരട്ഠിതികോ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി മനുസ്സേഹി. രാജാ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ ഇമായ ദുതിയായ ഇദ്ധിയാ സമന്നാഗതോ അഹോസി.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ അപ്പാബാധോ അഹോസി അപ്പാതങ്കോ സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതോ നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായ അതിവിയ അഞ്ഞേഹി മനുസ്സേഹി. രാജാ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ ഇമായ തതിയായ ഇദ്ധിയാ സമന്നാഗതോ അഹോസി.

‘‘പുന ചപരം, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം പിയോ അഹോസി മനാപോ. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, പിതാ പുത്താനം പിയോ ഹോതി മനാപോ, ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം പിയോ അഹോസി മനാപോ. രഞ്ഞോപി, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ പിയാ അഹേസും മനാപാ. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, പിതു പുത്താ പിയാ ഹോന്തി മനാപാ, ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോപി മഹാസുദസ്സനസ്സ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ പിയാ അഹേസും മനാപാ.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ ഉയ്യാനഭൂമിം നിയ്യാസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘അതരമാനോ, ദേവ, യാഹി, യഥാ തം മയം ചിരതരം പസ്സേയ്യാമാ’തി. രാജാപി, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ സാരഥിം ആമന്തേസി – ‘അതരമാനോ, സാരഥി, രഥം പേസേഹി, യഥാ അഹം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേ ചിരതരം പസ്സേയ്യ’ന്തി. രാജാ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ ഇമായ ചതുത്ഥിയാ [ചതുത്ഥായ (സ്യാ.)] ഇദ്ധിയാ സമന്നാഗതോ അഹോസി. രാജാ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ ഇമാഹി ചതൂഹി ഇദ്ധീഹി സമന്നാഗതോ അഹോസി.

ധമ്മപാസാദപോക്ഖരണീ

൨൫൩. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ഇമാസു താലന്തരികാസു ധനുസതേ ധനുസതേ പോക്ഖരണിയോ മാപേയ്യ’ന്തി.

‘‘മാപേസി ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ താസു താലന്തരികാസു ധനുസതേ ധനുസതേ പോക്ഖരണിയോ. താ ഖോ പനാനന്ദ, പോക്ഖരണിയോ ചതുന്നം വണ്ണാനം ഇട്ഠകാഹി ചിതാ അഹേസും – ഏകാ ഇട്ഠകാ സോവണ്ണമയാ, ഏകാ രൂപിയമയാ, ഏകാ വേളുരിയമയാ, ഏകാ ഫലികമയാ.

‘‘താസു ഖോ പനാനന്ദ, പോക്ഖരണീസു ചത്താരി ചത്താരി സോപാനാനി അഹേസും ചതുന്നം വണ്ണാനം, ഏകം സോപാനം സോവണ്ണമയം ഏകം രൂപിയമയം ഏകം വേളുരിയമയം ഏകം ഫലികമയം. സോവണ്ണമയസ്സ സോപാനസ്സ സോവണ്ണമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും, രൂപിയമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. രൂപിയമയസ്സ സോപാനസ്സ രൂപിയമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും, സോവണ്ണമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. വേളുരിയമയസ്സ സോപാനസ്സ വേളുരിയമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും, ഫലികമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. ഫലികമയസ്സ സോപാനസ്സ ഫലികമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും, വേളുരിയമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. താ ഖോ പനാനന്ദ, പോക്ഖരണിയോ ദ്വീഹി വേദികാഹി പരിക്ഖിത്താ അഹേസും ഏകാ വേദികാ സോവണ്ണമയാ, ഏകാ രൂപിയമയാ. സോവണ്ണമയായ വേദികായ സോവണ്ണമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും, രൂപിയമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. രൂപിയമയായ വേദികായ രൂപിയമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും, സോവണ്ണമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ഇമാസു പോക്ഖരണീസു ഏവരൂപം മാലം രോപാപേയ്യം ഉപ്പലം പദുമം കുമുദം പുണ്ഡരീകം സബ്ബോതുകം സബ്ബജനസ്സ അനാവട’ന്തി. രോപാപേസി ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ താസു പോക്ഖരണീസു ഏവരൂപം മാലം ഉപ്പലം പദുമം കുമുദം പുണ്ഡരീകം സബ്ബോതുകം സബ്ബജനസ്സ അനാവടം.

൨൫൪. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ഇമാസം പോക്ഖരണീനം തീരേ ന്ഹാപകേ പുരിസേ ഠപേയ്യം, യേ ആഗതാഗതം ജനം ന്ഹാപേസ്സന്തീ’തി. ഠപേസി ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ താസം പോക്ഖരണീനം തീരേ ന്ഹാപകേ പുരിസേ, യേ ആഗതാഗതം ജനം ന്ഹാപേസും.

‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ഇമാസം പോക്ഖരണീനം തീരേ ഏവരൂപം ദാനം പട്ഠപേയ്യം – അന്നം അന്നട്ഠികസ്സ [അന്നത്ഥിതസ്സ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.), ഏവം സബ്ബത്ഥ പകഭിരൂപേനേവ ദിസ്സതി], പാനം പാനട്ഠികസ്സ, വത്ഥം വത്ഥട്ഠികസ്സ, യാനം യാനട്ഠികസ്സ, സയനം സയനട്ഠികസ്സ, ഇത്ഥിം ഇത്ഥിട്ഠികസ്സ, ഹിരഞ്ഞം ഹിരഞ്ഞട്ഠികസ്സ, സുവണ്ണം സുവണ്ണട്ഠികസ്സാ’തി. പട്ഠപേസി ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ താസം പോക്ഖരണീനം തീരേ ഏവരൂപം ദാനം – അന്നം അന്നട്ഠികസ്സ, പാനം പാനട്ഠികസ്സ, വത്ഥം വത്ഥട്ഠികസ്സ, യാനം യാനട്ഠികസ്സ, സയനം സയനട്ഠികസ്സ, ഇത്ഥിം ഇത്ഥിട്ഠികസ്സ, ഹിരഞ്ഞം ഹിരഞ്ഞട്ഠികസ്സ, സുവണ്ണം സുവണ്ണട്ഠികസ്സ.

൨൫൫. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ പഹൂതം സാപതേയ്യം ആദായ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘ഇദം, ദേവ, പഹൂതം സാപതേയ്യം ദേവഞ്ഞേവ ഉദ്ദിസ്സ ആഭതം, തം ദേവോ പടിഗ്ഗണ്ഹതൂ’തി. ‘അലം ഭോ, മമപിദം പഹൂതം സാപതേയ്യം ധമ്മികേന ബലിനാ അഭിസങ്ഖതം, തഞ്ച വോ ഹോതു, ഇതോ ച ഭിയ്യോ ഹരഥാ’തി. തേ രഞ്ഞാ പടിക്ഖിത്താ ഏകമന്തം അപക്കമ്മ ഏവം സമചിന്തേസും – ‘ന ഖോ ഏതം അമ്ഹാകം പതിരൂപം, യം മയം ഇമാനി സാപതേയ്യാനി പുനദേവ സകാനി ഘരാനി പടിഹരേയ്യാമ. യംനൂന മയം രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ നിവേസനം മാപേയ്യാമാ’തി. തേ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘നിവേസനം തേ ദേവ, മാപേസ്സാമാ’തി. അധിവാസേസി ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ തുണ്ഹീഭാവേന.

൨൫൬. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ വിസ്സകമ്മം [വിസുകമ്മം (ക.)] ദേവപുത്തം ആമന്തേസി – ‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ വിസ്സകമ്മ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ നിവേസനം മാപേഹി ധമ്മം നാമ പാസാദ’ന്തി. ‘ഏവം ഭദ്ദന്തവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, വിസ്സകമ്മോ ദേവപുത്തോ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ പടിസ്സുത്വാ സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ ദേവേസു താവതിംസേസു അന്തരഹിതോ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ പുരതോ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, വിസ്സകമ്മോ ദേവപുത്തോ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഏതദവോച – ‘നിവേസനം തേ ദേവ, മാപേസ്സാമി ധമ്മം നാമ പാസാദ’ന്തി. അധിവാസേസി ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ തുണ്ഹീഭാവേന.

‘‘മാപേസി ഖോ, ആനന്ദ, വിസ്സകമ്മോ ദേവപുത്തോ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ നിവേസനം ധമ്മം നാമ പാസാദം. ധമ്മോ, ആനന്ദ, പാസാദോ പുരത്ഥിമേന പച്ഛിമേന ച യോജനം ആയാമേന അഹോസി. ഉത്തരേന ദക്ഖിണേന ച അഡ്ഢയോജനം വിത്ഥാരേന. ധമ്മസ്സ, ആനന്ദ, പാസാദസ്സ തിപോരിസം ഉച്ചതരേന വത്ഥു ചിതം അഹോസി ചതുന്നം വണ്ണാനം ഇട്ഠകാഹി – ഏകാ ഇട്ഠകാ സോവണ്ണമയാ, ഏകാ രൂപിയമയാ, ഏകാ വേളുരിയമയാ, ഏകാ ഫലികമയാ.

‘‘ധമ്മസ്സ, ആനന്ദ, പാസാദസ്സ ചതുരാസീതി ഥമ്ഭസഹസ്സാനി അഹേസും ചതുന്നം വണ്ണാനം – ഏകോ ഥമ്ഭോ സോവണ്ണമയോ, ഏകോ രൂപിയമയോ, ഏകോ വേളുരിയമയോ, ഏകോ ഫലികമയോ. ധമ്മോ, ആനന്ദ, പാസാദോ ചതുന്നം വണ്ണാനം ഫലകേഹി സന്ഥതോ അഹോസി – ഏകം ഫലകം സോവണ്ണമയം, ഏകം രൂപിയമയം, ഏകം വേളുരിയമയം, ഏകം ഫലികമയം.

‘‘ധമ്മസ്സ, ആനന്ദ, പാസാദസ്സ ചതുവീസതി സോപാനാനി അഹേസും ചതുന്നം വണ്ണാനം – ഏകം സോപാനം സോവണ്ണമയം, ഏകം രൂപിയമയം, ഏകം വേളുരിയമയം, ഏകം ഫലികമയം. സോവണ്ണമയസ്സ സോപാനസ്സ സോവണ്ണമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും രൂപിയമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. രൂപിയമയസ്സ സോപാനസ്സ രൂപിയമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും സോവണ്ണമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. വേളുരിയമയസ്സ സോപാനസ്സ വേളുരിയമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും ഫലികമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. ഫലികമയസ്സ സോപാനസ്സ ഫലികമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും വേളുരിയമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച.

‘‘ധമ്മേ, ആനന്ദ, പാസാദേ ചതുരാസീതി കൂടാഗാരസഹസ്സാനി അഹേസും ചതുന്നം വണ്ണാനം – ഏകം കൂടാഗാരം സോവണ്ണമയം, ഏകം രൂപിയമയം, ഏകം വേളുരിയമയം, ഏകം ഫലികമയം. സോവണ്ണമയേ കൂടാഗാരേ രൂപിയമയോ പല്ലങ്കോ പഞ്ഞത്തോ അഹോസി, രൂപിയമയേ കൂടാഗാരേ സോവണ്ണമയോ പല്ലങ്കോ പഞ്ഞത്തോ അഹോസി, വേളുരിയമയേ കൂടാഗാരേ ദന്തമയോ പല്ലങ്കോ പഞ്ഞത്തോ അഹോസി, ഫലികമയേ കൂടാഗാരേ സാരമയോ പല്ലങ്കോ പഞ്ഞത്തോ അഹോസി. സോവണ്ണമയസ്സ കൂടാഗാരസ്സ ദ്വാരേ രൂപിയമയോ താലോ ഠിതോ അഹോസി, തസ്സ രൂപിയമയോ ഖന്ധോ സോവണ്ണമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. രൂപിയമയസ്സ കൂടാഗാരസ്സ ദ്വാരേ സോവണ്ണമയോ താലോ ഠിതോ അഹോസി, തസ്സ സോവണ്ണമയോ ഖന്ധോ, രൂപിയമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. വേളുരിയമയസ്സ കൂടാഗാരസ്സ ദ്വാരേ ഫലികമയോ താലോ ഠിതോ അഹോസി, തസ്സ ഫലികമയോ ഖന്ധോ, വേളുരിയമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. ഫലികമയസ്സ കൂടാഗാരസ്സ ദ്വാരേ വേളുരിയമയോ താലോ ഠിതോ അഹോസി, തസ്സ വേളുരിയമയോ ഖന്ധോ, ഫലികമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച.

൨൫൭. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം മഹാവിയൂഹസ്സ കൂടാഗാരസ്സ ദ്വാരേ സബ്ബസോവണ്ണമയം താലവനം മാപേയ്യം, യത്ഥ ദിവാവിഹാരം നിസീദിസ്സാമീ’തി. മാപേസി ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ മഹാവിയൂഹസ്സ കൂടാഗാരസ്സ ദ്വാരേ സബ്ബസോവണ്ണമയം താലവനം, യത്ഥ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. ധമ്മോ, ആനന്ദ, പാസാദോ ദ്വീഹി വേദികാഹി പരിക്ഖിത്തോ അഹോസി, ഏകാ വേദികാ സോവണ്ണമയാ, ഏകാ രൂപിയമയാ. സോവണ്ണമയായ വേദികായ സോവണ്ണമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും, രൂപിയമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. രൂപിയമയായ വേദികായ രൂപിയമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും, സോവണ്ണമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച.

൨൫൮. ‘‘ധമ്മോ, ആനന്ദ, പാസാദോ ദ്വീഹി കിങ്കിണികജാലേഹി [കിങ്കണികജാലേഹി (സ്യാ. ക.)] പരിക്ഖിത്തോ അഹോസി – ഏകം ജാലം സോവണ്ണമയം ഏകം രൂപിയമയം. സോവണ്ണമയസ്സ ജാലസ്സ രൂപിയമയാ കിങ്കിണികാ അഹേസും, രൂപിയമയസ്സ ജാലസ്സ സോവണ്ണമയാ കിങ്കിണികാ അഹേസും. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, കിങ്കിണികജാലാനം വാതേരിതാനം സദ്ദോ അഹോസി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച ഖമനീയോ ച മദനീയോ ച. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, പഞ്ചങ്ഗികസ്സ തൂരിയസ്സ സുവിനീതസ്സ സുപ്പടിതാളിതസ്സ സുകുസലേഹി [കുസലേഹി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] സമന്നാഹതസ്സ സദ്ദോ ഹോതി, വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച ഖമനീയോ ച മദനീയോ ച, ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, തേസം കിങ്കിണികജാലാനം വാതേരിതാനം സദ്ദോ അഹോസി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച ഖമനീയോ ച മദനീയോ ച. യേ ഖോ പനാനന്ദ, തേന സമയേന കുസാവതിയാ രാജധാനിയാ ധുത്താ അഹേസും സോണ്ഡാ പിപാസാ, തേ തേസം കിങ്കിണികജാലാനം വാതേരിതാനം സദ്ദേന പരിചാരേസും. നിട്ഠിതോ ഖോ പനാനന്ദ, ധമ്മോ പാസാദോ ദുദ്ദിക്ഖോ അഹോസി മുസതി ചക്ഖൂനി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, വസ്സാനം പച്ഛിമേ മാസേ സരദസമയേ വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ ദേവേ ആദിച്ചോ നഭം അബ്ഭുസ്സക്കമാനോ [അബ്ഭുഗ്ഗമമാനോ (സീ. പീ. ക.)] ദുദ്ദിക്ഖോ [ദുദിക്ഖോ (പീ.)] ഹോതി മുസതി ചക്ഖൂനി; ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, ധമ്മോ പാസാദോ ദുദ്ദിക്ഖോ അഹോസി മുസതി ചക്ഖൂനി.

൨൫൯. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘യംനൂനാഹം ധമ്മസ്സ പാസാദസ്സ പുരതോ ധമ്മം നാമ പോക്ഖരണിം മാപേയ്യ’ന്തി. മാപേസി ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ധമ്മസ്സ പാസാദസ്സ പുരതോ ധമ്മം നാമ പോക്ഖരണിം. ധമ്മാ, ആനന്ദ, പോക്ഖരണീ പുരത്ഥിമേന പച്ഛിമേന ച യോജനം ആയാമേന അഹോസി, ഉത്തരേന ദക്ഖിണേന ച അഡ്ഢയോജനം വിത്ഥാരേന. ധമ്മാ, ആനന്ദ, പോക്ഖരണീ ചതുന്നം വണ്ണാനം ഇട്ഠകാഹി ചിതാ അഹോസി – ഏകാ ഇട്ഠകാ സോവണ്ണമയാ, ഏകാ രൂപിയമയാ, ഏകാ വേളുരിയമയാ, ഏകാ ഫലികമയാ.

‘‘ധമ്മായ, ആനന്ദ, പോക്ഖരണിയാ ചതുവീസതി സോപാനാനി അഹേസും ചതുന്നം വണ്ണാനം – ഏകം സോപാനം സോവണ്ണമയം, ഏകം രൂപിയമയം, ഏകം വേളുരിയമയം, ഏകം ഫലികമയം. സോവണ്ണമയസ്സ സോപാനസ്സ സോവണ്ണമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും രൂപിയമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. രൂപിയമയസ്സ സോപാനസ്സ രൂപിയമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും സോവണ്ണമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. വേളുരിയമയസ്സ സോപാനസ്സ വേളുരിയമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും ഫലികമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. ഫലികമയസ്സ സോപാനസ്സ ഫലികമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും വേളുരിയമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച.

‘‘ധമ്മാ, ആനന്ദ, പോക്ഖരണീ ദ്വീഹി വേദികാഹി പരിക്ഖിത്താ അഹോസി – ഏകാ വേദികാ സോവണ്ണമയാ, ഏകാ രൂപിയമയാ. സോവണ്ണമയായ വേദികായ സോവണ്ണമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും രൂപിയമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച. രൂപിയമയായ വേദികായ രൂപിയമയാ ഥമ്ഭാ അഹേസും സോവണ്ണമയാ സൂചിയോ ച ഉണ്ഹീസഞ്ച.

‘‘ധമ്മാ, ആനന്ദ, പോക്ഖരണീ സത്തഹി താലപന്തീഹി പരിക്ഖിത്താ അഹോസി – ഏകാ താലപന്തി സോവണ്ണമയാ, ഏകാ രൂപിയമയാ, ഏകാ വേളുരിയമയാ, ഏകാ ഫലികമയാ, ഏകാ ലോഹിതങ്കമയാ, ഏകാ മസാരഗല്ലമയാ, ഏകാ സബ്ബരതനമയാ. സോവണ്ണമയസ്സ താലസ്സ സോവണ്ണമയോ ഖന്ധോ അഹോസി രൂപിയമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. രൂപിയമയസ്സ താലസ്സ രൂപിയമയോ ഖന്ധോ അഹോസി സോവണ്ണമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. വേളുരിയമയസ്സ താലസ്സ വേളുരിയമയോ ഖന്ധോ അഹോസി ഫലികമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. ഫലികമയസ്സ താലസ്സ ഫലികമയോ ഖന്ധോ അഹോസി വേളുരിയമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. ലോഹിതങ്കമയസ്സ താലസ്സ ലോഹിതങ്കമയോ ഖന്ധോ അഹോസി മസാരഗല്ലമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. മസാരഗല്ലമയസ്സ താലസ്സ മസാരഗല്ലമയോ ഖന്ധോ അഹോസി ലോഹിതങ്കമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. സബ്ബരതനമയസ്സ താലസ്സ സബ്ബരതനമയോ ഖന്ധോ അഹോസി, സബ്ബരതനമയാനി പത്താനി ച ഫലാനി ച. താസം ഖോ പനാനന്ദ, താലപന്തീനം വാതേരിതാനം സദ്ദോ അഹോസി, വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച ഖമനീയോ ച മദനീയോ ച. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, പഞ്ചങ്ഗികസ്സ തൂരിയസ്സ സുവിനീതസ്സ സുപ്പടിതാളിതസ്സ സുകുസലേഹി സമന്നാഹതസ്സ സദ്ദോ ഹോതി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച ഖമനീയോ ച മദനീയോ ച, ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, താസം താലപന്തീനം വാതേരിതാനം സദ്ദോ അഹോസി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച ഖമനീയോ ച മദനീയോ ച. യേ ഖോ പനാനന്ദ, തേന സമയേന കുസാവതിയാ രാജധാനിയാ ധുത്താ അഹേസും സോണ്ഡാ പിപാസാ, തേ താസം താലപന്തീനം വാതേരിതാനം സദ്ദേന പരിചാരേസും.

‘‘നിട്ഠിതേ ഖോ പനാനന്ദ, ധമ്മേ പാസാദേ നിട്ഠിതായ ധമ്മായ ച പോക്ഖരണിയാ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ‘യേ [യേ കോ പനാനന്ദ (സ്യാ. ക.)] തേന സമയേന സമണേസു വാ സമണസമ്മതാ ബ്രാഹ്മണേസു വാ ബ്രാഹ്മണസമ്മതാ’, തേ സബ്ബകാമേഹി സന്തപ്പേത്വാ ധമ്മം പാസാദം അഭിരുഹി.

പഠമഭാണവാരോ.

ഝാനസമ്പത്തി

൨൬൦. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കിസ്സ നു ഖോ മേ ഇദം കമ്മസ്സ ഫലം കിസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകോ, യേനാഹം ഏതരഹി ഏവംമഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’തി? അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘തിണ്ണം ഖോ മേ ഇദം കമ്മാനം ഫലം തിണ്ണം കമ്മാനം വിപാകോ, യേനാഹം ഏതരഹി ഏവംമഹിദ്ധികോ ഏവംമഹാനുഭാവോ, സേയ്യഥിദം ദാനസ്സ ദമസ്സ സംയമസ്സാ’തി.

‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ യേന മഹാവിയൂഹം കൂടാഗാരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മഹാവിയൂഹസ്സ കൂടാഗാരസ്സ ദ്വാരേ ഠിതോ ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘തിട്ഠ, കാമവിതക്ക, തിട്ഠ, ബ്യാപാദവിതക്ക, തിട്ഠ, വിഹിംസാവിതക്ക. ഏത്താവതാ കാമവിതക്ക, ഏത്താവതാ ബ്യാപാദവിതക്ക, ഏത്താവതാ വിഹിംസാവിതക്കാ’തി.

൨൬൧. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ മഹാവിയൂഹം കൂടാഗാരം പവിസിത്വാ സോവണ്ണമയേ പല്ലങ്കേ നിസിന്നോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹാസി, സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേസി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി.

൨൬൨. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ മഹാവിയൂഹാ കൂടാഗാരാ നിക്ഖമിത്വാ സോവണ്ണമയം കൂടാഗാരം പവിസിത്വാ രൂപിയമയേ പല്ലങ്കേ നിസിന്നോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹാസി. തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹാസി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹാസി തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹാസി.

ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാദി

൨൬൩. ‘‘രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി അഹേസും കുസാവതീരാജധാനിപ്പമുഖാനി; ചതുരാസീതി പാസാദസഹസ്സാനി അഹേസും ധമ്മപാസാദപ്പമുഖാനി; ചതുരാസീതി കൂടാഗാരസഹസ്സാനി അഹേസും മഹാവിയൂഹകൂടാഗാരപ്പമുഖാനി; ചതുരാസീതി പല്ലങ്കസഹസ്സാനി അഹേസും സോവണ്ണമയാനി രൂപിയമയാനി ദന്തമയാനി സാരമയാനി ഗോനകത്ഥതാനി പടികത്ഥതാനി പടലികത്ഥതാനി കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണാനി സഉത്തരച്ഛദാനി ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനാനി; ചതുരാസീതി നാഗസഹസ്സാനി അഹേസും സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി ഉപോസഥനാഗരാജപ്പമുഖാനി; ചതുരാസീതി അസ്സസഹസ്സാനി അഹേസും സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വലാഹകഅസ്സരാജപ്പമുഖാനി; ചതുരാസീതി രഥസഹസ്സാനി അഹേസും സീഹചമ്മപരിവാരാനി ബ്യഗ്ഘചമ്മപരിവാരാനി ദീപിചമ്മപരിവാരാനി പണ്ഡുകമ്ബലപരിവാരാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വേജയന്തരഥപ്പമുഖാനി; ചതുരാസീതി മണിസഹസ്സാനി അഹേസും മണിരതനപ്പമുഖാനി; ചതുരാസീതി ഇത്ഥിസഹസ്സാനി അഹേസും സുഭദ്ദാദേവിപ്പമുഖാനി; ചതുരാസീതി ഗഹപതിസഹസ്സാനി അഹേസും ഗഹപതിരതനപ്പമുഖാനി; ചതുരാസീതി ഖത്തിയസഹസ്സാനി അഹേസും അനുയന്താനി പരിണായകരതനപ്പമുഖാനി; ചതുരാസീതി ധേനുസഹസ്സാനി അഹേസും ദുഹസന്ദനാനി [ദുകൂലസന്ദനാനി(പീ.)] ദുകൂലസന്ദാനാനി [ദുകൂലസന്ദനാനി (പീ.) ദുകൂലസന്ദാനാനി (സം. നി. ൩.൯൬)] കംസൂപധാരണാനി; ചതുരാസീതി വത്ഥകോടിസഹസ്സാനി അഹേസും ഖോമസുഖുമാനം കപ്പാസികസുഖുമാനം കോസേയ്യസുഖുമാനം കമ്ബലസുഖുമാനം; (രഞ്ഞോ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനസ്സ) [( ) സീ. ഇപോത്ഥകേസു നത്ഥി] ചതുരാസീതി ഥാലിപാകസഹസ്സാനി അഹേസും സായം പാതം ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരിയിത്ഥ.

൨൬൪. ‘‘തേന ഖോ പനാനന്ദ, സമയേന രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ചതുരാസീതി നാഗസഹസ്സാനി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘ഇമാനി ഖോ മേ ചതുരാസീതി നാഗസഹസ്സാനി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തി, യംനൂന വസ്സസതസ്സ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന ദ്വേചത്താലീസം ദ്വേചത്താലീസം നാഗസഹസ്സാനി സകിം സകിം ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛേയ്യു’ന്തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ പരിണായകരതനം ആമന്തേസി – ‘ഇമാനി ഖോ മേ, സമ്മ പരിണായകരതന, ചതുരാസീതി നാഗസഹസ്സാനി സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തി, തേന ഹി, സമ്മ പരിണായകരതന, വസ്സസതസ്സ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന ദ്വേചത്താലീസം ദ്വേചത്താലീസം നാഗസഹസ്സാനി സകിം സകിം ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തൂ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, പരിണായകരതനം രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ അപരേന സമയേന വസ്സസതസ്സ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന ദ്വേചത്താലീസം ദ്വേചത്താലീസം നാഗസഹസ്സാനി സകിം സകിം ഉപട്ഠാനം ആഗമംസു.

സുഭദ്ദാദേവിഉപസങ്കമനം

൨൬൫. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സുഭദ്ദായ ദേവിയാ ബഹുന്നം വസ്സാനം ബഹുന്നം വസ്സസതാനം ബഹുന്നം വസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന ഏതദഹോസി – ‘ചിരം ദിട്ഠോ ഖോ മേ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ. യംനൂനാഹം രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സുഭദ്ദാ ദേവീ ഇത്ഥാഗാരം ആമന്തേസി – ‘ഏഥ തുമ്ഹേ സീസാനി ന്ഹായഥ പീതാനി വത്ഥാനി പാരുപഥ. ചിരം ദിട്ഠോ നോ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ, രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമാ’തി. ‘ഏവം, അയ്യേ’തി ഖോ, ആനന്ദ, ഇത്ഥാഗാരം സുഭദ്ദായ ദേവിയാ പടിസ്സുത്വാ സീസാനി ന്ഹായിത്വാ പീതാനി വത്ഥാനി പാരുപിത്വാ യേന സുഭദ്ദാ ദേവീ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സുഭദ്ദാ ദേവീ പരിണായകരതനം ആമന്തേസി – ‘കപ്പേഹി, സമ്മ പരിണായകരതന, ചതുരങ്ഗിനിം സേനം, ചിരം ദിട്ഠോ നോ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ, രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സാമാ’തി. ‘ഏവം, ദേവീ’തി ഖോ, ആനന്ദ, പരിണായകരതനം സുഭദ്ദായ ദേവിയാ പടിസ്സുത്വാ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം കപ്പാപേത്വാ സുഭദ്ദായ ദേവിയാ പടിവേദേസി – ‘കപ്പിതാ ഖോ, ദേവി, ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ, യസ്സദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സുഭദ്ദാ ദേവീ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ സദ്ധിം ഇത്ഥാഗാരേന യേന ധമ്മോ പാസാദോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ യേന മഹാവിയൂഹം കൂടാഗാരം തേനുപസങ്കമി. ഉപസങ്കമിത്വാ മഹാവിയൂഹസ്സ കൂടാഗാരസ്സ ദ്വാരബാഹം ആലമ്ബിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ സദ്ദം സുത്വാ – ‘കിം നു ഖോ മഹതോ വിയ ജനകായസ്സ സദ്ദോ’തി മഹാവിയൂഹാ കൂടാഗാരാ നിക്ഖമന്തോ അദ്ദസ സുഭദ്ദം ദേവിം ദ്വാരബാഹം ആലമ്ബിത്വാ ഠിതം, ദിസ്വാന സുഭദ്ദം ദേവിം ഏതദവോച – ‘ഏത്ഥേവ, ദേവി, തിട്ഠ മാ പാവിസീ’തി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസി – ‘ഏഹി ത്വം, അമ്ഭോ പുരിസ, മഹാവിയൂഹാ കൂടാഗാരാ സോവണ്ണമയം പല്ലങ്കം നീഹരിത്വാ സബ്ബസോവണ്ണമയേ താലവനേ പഞ്ഞപേഹീ’തി. ‘ഏവം, ദേവാ’തി ഖോ, ആനന്ദ, സോ പുരിസോ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ പടിസ്സുത്വാ മഹാവിയൂഹാ കൂടാഗാരാ സോവണ്ണമയം പല്ലങ്കം നീഹരിത്വാ സബ്ബസോവണ്ണമയേ താലവനേ പഞ്ഞപേസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേസി പാദേ പാദം അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ.

൨൬൬. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സുഭദ്ദായ ദേവിയാ ഏതദഹോസി – ‘വിപ്പസന്നാനി ഖോ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ, മാ ഹേവ ഖോ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ കാലമകാസീ’തി രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഏതദവോച –

‘ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി കുസാവതീരാജധാനിപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി പാസാദസഹസ്സാനി ധമ്മപാസാദപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി കൂടാഗാരസഹസ്സാനി മഹാവിയൂഹകൂടാഗാരപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി പല്ലങ്കസഹസ്സാനി സോവണ്ണമയാനി രൂപിയമയാനി ദന്തമയാനി സാരമയാനി ഗോനകത്ഥതാനി പടികത്ഥതാനി പടലികത്ഥതാനി കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണാനി സഉത്തരച്ഛദാനി ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി, ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി നാഗസഹസ്സാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി ഉപോസഥനാഗരാജപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി അസ്സസഹസ്സാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വലാഹകഅസ്സരാജപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ ചതുരാസീതി രഥസഹസ്സാനി സീഹചമ്മപരിവാരാനി ബ്യഗ്ഘചമ്മപരിവാരാനി ദീപിചമ്മപരിവാരാനി പണ്ഡുകമ്ബലപരിവാരാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വേജയന്തരഥപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി മണിസഹസ്സാനി മണിരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഇത്ഥിസഹസ്സാനി ഇത്ഥിരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഗഹപതിസഹസ്സാനി ഗഹപതിരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഖത്തിയസഹസ്സാനി അനുയന്താനി പരിണായകരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ധേനുസഹസ്സാനി ദുഹസന്ദനാനി കംസൂപധാരണാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി വത്ഥകോടിസഹസ്സാനി ഖോമസുഖുമാനം കപ്പാസികസുഖുമാനം കോസേയ്യസുഖുമാനം കമ്ബലസുഖുമാനം. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി, ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഥാലിപാകസഹസ്സാനി സായം പാതം ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരിയതി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖം കരോഹീ’തി.

൨൬൭. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ സുഭദ്ദം ദേവിം ഏതദവോച –

‘ദീഘരത്തം ഖോ മം ത്വം, ദേവി, ഇട്ഠേഹി കന്തേഹി പിയേഹി മനാപേഹി സമുദാചരിത്ഥ; അഥ ച പന മം ത്വം പച്ഛിമേ കാലേ അനിട്ഠേഹി അകന്തേഹി അപ്പിയേഹി അമനാപേഹി സമുദാചരസീ’തി. ‘കഥം ചരഹി തം, ദേവ, സമുദാചരാമീ’തി? ‘ഏവം ഖോ മം ത്വം, ദേവി, സമുദാചര – ‘‘സബ്ബേഹേവ, ദേവ, പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ അഞ്ഞഥാഭാവോ, മാ ഖോ ത്വം, ദേവ, സാപേക്ഖോ കാലമകാസി, ദുക്ഖാ സാപേക്ഖസ്സ കാലങ്കിരിയാ, ഗരഹിതാ ച സാപേക്ഖസ്സ കാലങ്കിരിയാ. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി കുസാവതീരാജധാനിപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി പാസാദസഹസ്സാനി ധമ്മപാസാദപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി കൂടാഗാരസഹസ്സാനി മഹാവിയൂഹകൂടാഗാരപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി പല്ലങ്കസഹസ്സാനി സോവണ്ണമയാനി രൂപിയമയാനി ദന്തമയാനി സാരമയാനി ഗോനകത്ഥതാനി പടികത്ഥതാനി പടലികത്ഥതാനി കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണാനി സഉത്തരച്ഛദാനി ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി നാഗസഹസ്സാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി ഉപോസഥനാഗരാജപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി അസ്സസഹസ്സാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വലാഹകഅസ്സരാജപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി രഥസഹസ്സാനി സീഹചമ്മപരിവാരാനി ബ്യഗ്ഘചമ്മപരിവാരാനി ദീപിചമ്മപരിവാരാനി പണ്ഡുകമ്ബലപരിവാരാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വേജയന്തരഥപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി മണിസഹസ്സാനി മണിരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഇത്ഥിസഹസ്സാനി സുഭദ്ദാദേവിപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഗഹപതിസഹസ്സാനി ഗഹപതിരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഖത്തിയസഹസ്സാനി അനുയന്താനി പരിണായകരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ധേനുസഹസ്സാനി ദുഹസന്ദനാനി കംസൂപധാരണാനി. ഏത്ഥ ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി വത്ഥകോടിസഹസ്സാനി ഖോമസുഖുമാനം കപ്പാസികസുഖുമാനം കോസേയ്യസുഖുമാനം കമ്ബലസുഖുമാനം. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ ദേവ ചതുരാസീതി ഥാലിപാകസഹസ്സാനി സായം പാതം ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരിയതി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസീ’’’തി.

൨൬൮. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ആനന്ദ, സുഭദ്ദാ ദേവീ പരോദി അസ്സൂനി പവത്തേസി. അഥ ഖോ, ആനന്ദ, സുഭദ്ദാ ദേവീ അസ്സൂനി പുഞ്ഛിത്വാ [പമജ്ജിത്വാ (സീ. സ്യാ. പീ.), പുഞ്ജിത്വാ (ക.)] രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഏതദവോച –

‘സബ്ബേഹേവ, ദേവ, പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ അഞ്ഞഥാഭാവോ, മാ ഖോ ത്വം, ദേവ, സാപേക്ഖോ കാലമകാസി, ദുക്ഖാ സാപേക്ഖസ്സ കാലങ്കിരിയാ, ഗരഹിതാ ച സാപേക്ഖസ്സ കാലങ്കിരിയാ. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി കുസാവതീരാജധാനിപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി പാസാദസഹസ്സാനി ധമ്മപാസാദപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി കൂടാഗാരസഹസ്സാനി മഹാവിയൂഹകൂടാഗാരപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി പല്ലങ്കസഹസ്സാനി സോവണ്ണമയാനി രൂപിയമയാനി ദന്തമയാനി സാരമയാനി ഗോനകത്ഥതാനി പടികത്ഥതാനി പടലികത്ഥതാനി കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണാനി സഉത്തരച്ഛദാനി ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി നാഗസഹസ്സാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി ഉപോസഥനാഗരാജപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി അസ്സസഹസ്സാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വലാഹകഅസ്സരാജപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ, ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി രഥസഹസ്സാനി സീഹചമ്മപരിവാരാനി ബ്യഗ്ഘചമ്മപരിവാരാനി ദീപിചമ്മപരിവാരാനി പണ്ഡുകമ്ബലപരിവാരാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വേജയന്തരഥപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി മണിസഹസ്സാനി മണിരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഇത്ഥിസഹസ്സാനി ഇത്ഥിരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ, ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഗഹപതിസഹസ്സാനി ഗഹപതിരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഖത്തിയസഹസ്സാനി അനുയന്താനി പരിണായകരതനപ്പമുഖാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ധേനുസഹസ്സാനി ദുഹസന്ദനാനി കംസൂപധാരണാനി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി വത്ഥകോടിസഹസ്സാനി ഖോമസുഖുമാനം കപ്പാസികസുഖുമാനം കോസേയ്യസുഖുമാനം കമ്ബലസുഖുമാനം. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസി. ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി ഥാലിപാകസഹസ്സാനി സായം പാതം ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരിയതി. ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം പജഹ ജീവിതേ അപേക്ഖം മാകാസീ’തി.

ബ്രഹ്മലോകൂപഗമം

൨൬൯. ‘‘അഥ ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ നചിരസ്സേവ കാലമകാസി. സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, ഗഹപതിസ്സ വാ ഗഹപതിപുത്തസ്സ വാ മനുഞ്ഞം ഭോജനം ഭുത്താവിസ്സ ഭത്തസമ്മദോ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, ആനന്ദ, രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ മാരണന്തികാ വേദനാ അഹോസി. കാലങ്കതോ ച, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ സുഗതിം ബ്രഹ്മലോകം ഉപപജ്ജി. രാജാ, ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ ചതുരാസീതി വസ്സസഹസ്സാനി കുമാരകീളം [കീളിതം (ക.), കീളികം (സീ. പീ.)] കീളി. ചതുരാസീതി വസ്സസഹസ്സാനി ഓപരജ്ജം കാരേസി. ചതുരാസീതി വസ്സസഹസ്സാനി രജ്ജം കാരേസി. ചതുരാസീതി വസ്സസഹസ്സാനി ഗിഹിഭൂതോ [ഗിഹീഭൂതോ (സീ. പീ.)] ധമ്മേ പാസാദേ ബ്രഹ്മചരിയം ചരി [ബ്രഹ്മചരിയമചരി (ക.)]. സോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

൨൭൦. ‘‘സിയാ ഖോ പനാനന്ദ, ഏവമസ്സ – ‘അഞ്ഞോ നൂന തേന സമയേന രാജാ മഹാസുദസ്സനോ അഹോസീ’തി, ന ഖോ പനേതം, ആനന്ദ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം. അഹം തേന സമയേന രാജാ മഹാസുദസ്സനോ അഹോസിം. മമ താനി ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി കുസാവതീരാജധാനിപ്പമുഖാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി പാസാദസഹസ്സാനി ധമ്മപാസാദപ്പമുഖാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി കൂടാഗാരസഹസ്സാനി മഹാവിയൂഹകൂടാഗാരപ്പമുഖാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി പല്ലങ്കസഹസ്സാനി സോവണ്ണമയാനി രൂപിയമയാനി ദന്തമയാനി സാരമയാനി ഗോനകത്ഥതാനി പടികത്ഥതാനി പടലികത്ഥതാനി കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണാനി സഉത്തരച്ഛദാനി ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി നാഗസഹസ്സാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി ഉപോസഥനാഗരാജപ്പമുഖാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി അസ്സസഹസ്സാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വലാഹകഅസ്സരാജപ്പമുഖാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി രഥസഹസ്സാനി സീഹചമ്മപരിവാരാനി ബ്യഗ്ഘചമ്മപരിവാരാനി ദീപിചമ്മപരിവാരാനി പണ്ഡുകമ്ബലപരിവാരാനി സോവണ്ണാലങ്കാരാനി സോവണ്ണധജാനി ഹേമജാലപടിച്ഛന്നാനി വേജയന്തരഥപ്പമുഖാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി മണിസഹസ്സാനി മണിരതനപ്പമുഖാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി ഇത്ഥിസഹസ്സാനി സുഭദ്ദാദേവിപ്പമുഖാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി ഗഹപതിസഹസ്സാനി ഗഹപതിരതനപ്പമുഖാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി ഖത്തിയസഹസ്സാനി അനുയന്താനി പരിണായകരതനപ്പമുഖാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി ധേനുസഹസ്സാനി ദുഹസന്ദനാനി കംസൂപധാരണാനി, മമ താനി ചതുരാസീതി വത്ഥകോടിസഹസ്സാനി ഖോമസുഖുമാനം കപ്പാസികസുഖുമാനം കോസേയ്യസുഖുമാനം കമ്ബലസുഖുമാനം, മമ താനി ചതുരാസീതി ഥാലിപാകസഹസ്സാനി സായം പാതം ഭത്താഭിഹാരോ അഭിഹരിയിത്ഥ.

൨൭൧. ‘‘തേസം ഖോ പനാനന്ദ, ചതുരാസീതിനഗരസഹസ്സാനം ഏകഞ്ഞേവ തം നഗരം ഹോതി, യം തേന സമയേന അജ്ഝാവസാമി യദിദം കുസാവതീ രാജധാനീ. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, ചതുരാസീതിപാസാദസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ പാസാദോ ഹോതി, യം തേന സമയേന അജ്ഝാവസാമി യദിദം ധമ്മോ പാസാദോ. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, ചതുരാസീതികൂടാഗാരസഹസ്സാനം ഏകഞ്ഞേവ തം കൂടാഗാരം ഹോതി, യം തേന സമയേന അജ്ഝാവസാമി യദിദം മഹാവിയൂഹം കൂടാഗാരം. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, ചതുരാസീതിപല്ലങ്കസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ പല്ലങ്കോ ഹോതി, യം തേന സമയേന പരിഭുഞ്ജാമി യദിദം സോവണ്ണമയോ വാ രൂപിയമയോ വാ ദന്തമയോ വാ സാരമയോ വാ. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, ചതുരാസീതിനാഗസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ നാഗോ ഹോതി, യം തേന സമയേന അഭിരുഹാമി യദിദം ഉപോസഥോ നാഗരാജാ. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, ചതുരാസീതിഅസ്സസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ അസ്സോ ഹോതി, യം തേന സമയേന അഭിരുഹാമി യദിദം വലാഹകോ അസ്സരാജാ. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, ചതുരാസീതിരഥസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ രഥോ ഹോതി, യം തേന സമയേന അഭിരുഹാമി യദിദം വേജയന്തരഥോ. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, ചതുരാസീതിഇത്ഥിസഹസ്സാനം ഏകായേവ സാ ഇത്ഥീ ഹോതി, യാ തേന സമയേന പച്ചുപട്ഠാതി ഖത്തിയാനീ വാ വേസ്സിനീ [വേസ്സായിനീ (സ്യാ.), വേലാമികാനീ (ക. സീ. പീ.) വേലാമികാ (സം. നി. ൩.൯൬)] വാ. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, വാ. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, ചതുരാസീതിവത്ഥകോടിസഹസ്സാനം ഏകംയേവ തം ദുസ്സയുഗം ഹോതി, യം തേന സമയേന പരിദഹാമി ഖോമസുഖുമം വാ കപ്പാസികസുഖുമം വാ കോസേയ്യസുഖുമം വാ കമ്ബലസുഖുമം വാ. തേസം ഖോ പനാനന്ദ, ചതുരാസീതിഥാലിപാകസഹസ്സാനം ഏകോയേവ സോ ഥാലിപാകോ ഹോതി, യതോ നാളികോദനപരമം ഭുഞ്ജാമി തദുപിയഞ്ച സൂപേയ്യം.

൨൭൨. ‘‘പസ്സാനന്ദ, സബ്ബേതേ സങ്ഖാരാ അതീതാ നിരുദ്ധാ വിപരിണതാ. ഏവം അനിച്ചാ ഖോ, ആനന്ദ, സങ്ഖാരാ; ഏവം അദ്ധുവാ ഖോ, ആനന്ദ, സങ്ഖാരാ; ഏവം അനസ്സാസികാ ഖോ, ആനന്ദ, സങ്ഖാരാ! യാവഞ്ചിദം, ആനന്ദ, അലമേവ സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദിതും, അലം വിരജ്ജിതും, അലം വിമുച്ചിതും.

‘‘ഛക്ഖത്തും ഖോ പനാഹം, ആനന്ദ, അഭിജാനാമി ഇമസ്മിം പദേസേ സരീരം നിക്ഖിപിതം, തഞ്ച ഖോ രാജാവ സമാനോ ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ, അയം സത്തമോ സരീരനിക്ഖേപോ. ന ഖോ പനാഹം, ആനന്ദ, തം പദേസം സമനുപസ്സാമി സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ യത്ഥ തഥാഗതോ അട്ഠമം സരീരം നിക്ഖിപേയ്യാ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ, ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ, ഉപ്പാദവയധമ്മിനോ;

ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തേസം വൂപസമോ സുഖോ’’തി.

മഹാസുദസ്സനസുത്തം നിട്ഠിതം ചതുത്ഥം.