൨. സാമഞ്ഞഫലസുത്തം

രാജാമച്ചകഥാ

൧൫൦. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ കോമുദിയാ ചാതുമാസിനിയാ പുണ്ണായ പുണ്ണമായ രത്തിയാ രാജാമച്ചപരിവുതോ ഉപരിപാസാദവരഗതോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ തദഹുപോസഥേ ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘രമണീയാ വത ഭോ ദോസിനാ രത്തി, അഭിരൂപാ വത ഭോ ദോസിനാ രത്തി, ദസ്സനീയാ വത ഭോ ദോസിനാ രത്തി, പാസാദികാ വത ഭോ ദോസിനാ രത്തി, ലക്ഖഞ്ഞാ വത ഭോ ദോസിനാ രത്തി. കം നു ഖ്വജ്ജ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ പയിരുപാസേയ്യാമ, യം നോ പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി?

൧൫൧. ഏവം വുത്തേ, അഞ്ഞതരോ രാജാമച്ചോ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ദേവ, പൂരണോ കസ്സപോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. തം ദേവോ പൂരണം കസ്സപം പയിരുപാസതു. അപ്പേവ നാമ ദേവസ്സ പൂരണം കസ്സപം പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

൧൫൨. അഞ്ഞതരോപി ഖോ രാജാമച്ചോ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ദേവ, മക്ഖലി ഗോസാലോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. തം ദേവോ മക്ഖലിം ഗോസാലം പയിരുപാസതു. അപ്പേവ നാമ ദേവസ്സ മക്ഖലിം ഗോസാലം പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

൧൫൩. അഞ്ഞതരോപി ഖോ രാജാമച്ചോ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ദേവ, അജിതോ കേസകമ്ബലോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. തം ദേവോ അജിതം കേസകമ്ബലം പയിരുപാസതു. അപ്പേവ നാമ ദേവസ്സ അജിതം കേസകമ്ബലം പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

൧൫൪. അഞ്ഞതരോപി ഖോ രാജാമച്ചോ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ദേവ, പകുധോ [പകുദ്ധോ (സീ.)] കച്ചായനോ സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. തം ദേവോ പകുധം കച്ചായനം പയിരുപാസതു. അപ്പേവ നാമ ദേവസ്സ പകുധം കച്ചായനം പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

൧൫൫. അഞ്ഞതരോപി ഖോ രാജാമച്ചോ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ദേവ, സഞ്ചയോ [സഞ്ജയോ (സീ. സ്യാ.)] ബേലട്ഠപുത്തോ [ബേല്ലട്ഠിപുത്തോ (സീ.), വേലട്ഠപുത്തോ (സ്യാ.)] സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. തം ദേവോ സഞ്ചയം ബേലട്ഠപുത്തം പയിരുപാസതു. അപ്പേവ നാമ ദേവസ്സ സഞ്ചയം ബേലട്ഠപുത്തം പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

൧൫൬. അഞ്ഞതരോപി ഖോ രാജാമച്ചോ രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ദേവ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ [നാഥപുത്തോ (സീ.), നാതപുത്തോ (പീ.)] സങ്ഘീ ചേവ ഗണീ ച ഗണാചരിയോ ച ഞാതോ യസസ്സീ തിത്ഥകരോ സാധുസമ്മതോ ബഹുജനസ്സ രത്തഞ്ഞൂ ചിരപബ്ബജിതോ അദ്ധഗതോ വയോഅനുപ്പത്തോ. തം ദേവോ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം പയിരുപാസതു. അപ്പേവ നാമ ദേവസ്സ നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി. ഏവം വുത്തേ, രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

കോമാരഭച്ചജീവകകഥാ

൧൫൭. തേന ഖോ പന സമയേന ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സ അവിദൂരേ തുണ്ഹീഭൂതോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘ത്വം പന, സമ്മ ജീവക, കിം തുണ്ഹീ’’തി? ‘‘അയം, ദേവ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അമ്ഹാകം അമ്ബവനേ വിഹരതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. തം ഖോ പന ഭഗവന്തം [ഭഗവന്തം ഗോതമം (സീ. ക. പീ.)] ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. തം ദേവോ ഭഗവന്തം പയിരുപാസതു. അപ്പേവ നാമ ദേവസ്സ ഭഗവന്തം പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’തി.

൧൫൮. ‘‘തേന ഹി, സമ്മ ജീവക, ഹത്ഥിയാനാനി കപ്പാപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സ പടിസ്സുണിത്വാ പഞ്ചമത്താനി ഹത്ഥിനികാസതാനി കപ്പാപേത്വാ രഞ്ഞോ ച ആരോഹണീയം നാഗം, രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സ പടിവേദേസി – ‘‘കപ്പിതാനി ഖോ തേ, ദേവ, ഹത്ഥിയാനാനി, യസ്സദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

൧൫൯. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ പഞ്ചസു ഹത്ഥിനികാസതേസു പച്ചേകാ ഇത്ഥിയോ ആരോപേത്വാ ആരോഹണീയം നാഗം അഭിരുഹിത്വാ ഉക്കാസു ധാരിയമാനാസു രാജഗഹമ്ഹാ നിയ്യാസി മഹച്ചരാജാനുഭാവേന, യേന ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനം തേന പായാസി.

അഥ ഖോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ അജാതസത്തുസ്സ വേദേഹിപുത്തസ്സ അവിദൂരേ അമ്ബവനസ്സ അഹുദേവ ഭയം, അഹു ഛമ്ഭിതത്തം, അഹു ലോമഹംസോ. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി മം, സമ്മ ജീവക, ന വഞ്ചേസി? കച്ചി മം, സമ്മ ജീവക, ന പലമ്ഭേസി? കച്ചി മം, സമ്മ ജീവക, ന പച്ചത്ഥികാനം ദേസി? കഥഞ്ഹി നാമ താവ മഹതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഡ്ഢതേളസാനം ഭിക്ഖുസതാനം നേവ ഖിപിതസദ്ദോ ഭവിസ്സതി, ന ഉക്കാസിതസദ്ദോ ന നിഗ്ഘോസോ’’തി.

‘‘മാ ഭായി, മഹാരാജ, മാ ഭായി, മഹാരാജ. ന തം ദേവ, വഞ്ചേമി; ന തം, ദേവ, പലമ്ഭാമി; ന തം, ദേവ, പച്ചത്ഥികാനം ദേമി. അഭിക്കമ, മഹാരാജ, അഭിക്കമ, മഹാരാജ, ഏതേ മണ്ഡലമാളേ ദീപാ [പദീപാ (സീ. സ്യാ.)] ഝായന്തീ’’തി.

സാമഞ്ഞഫലപുച്ഛാ

൧൬൦. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ യാവതികാ നാഗസ്സ ഭൂമി നാഗേന ഗന്ത്വാ, നാഗാ പച്ചോരോഹിത്വാ, പത്തികോവ [പദികോവ (സ്യാ.)] യേന മണ്ഡലമാളസ്സ ദ്വാരം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘കഹം പന, സമ്മ ജീവക, ഭഗവാ’’തി? ‘‘ഏസോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ; ഏസോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ മജ്ഝിമം ഥമ്ഭം നിസ്സായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസിന്നോ പുരക്ഖതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാ’’തി.

൧൬൧. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാ രഹദമിവ വിപ്പസന്നം ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘ഇമിനാ മേ ഉപസമേന ഉദയഭദ്ദോ [ഉദായിഭദ്ദോ (സീ. പീ.)] കുമാരോ സമന്നാഗതോ ഹോതു, യേനേതരഹി ഉപസമേന ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സമന്നാഗതോ’’തി. ‘‘അഗമാ ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, യഥാപേമ’’ന്തി. ‘‘പിയോ മേ, ഭന്തേ, ഉദയഭദ്ദോ കുമാരോ. ഇമിനാ മേ, ഭന്തേ, ഉപസമേന ഉദയഭദ്ദോ കുമാരോ സമന്നാഗതോ ഹോതു യേനേതരഹി ഉപസമേന ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സമന്നാഗതോ’’തി.

൧൬൨. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഞ്ജലിം പണാമേത്വാ, ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പുച്ഛേയ്യാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം കിഞ്ചിദേവ ദേസം [കിഞ്ചിദേവ ദേസം ലേസമത്തം (സ്യാ. കം. ക.)]; സചേ മേ ഭഗവാ ഓകാസം കരോതി പഞ്ഹസ്സ വേയ്യാകരണായാ’’തി. ‘‘പുച്ഛ, മഹാരാജ, യദാകങ്ഖസീ’’തി.

൧൬൩. ‘‘യഥാ നു ഖോ ഇമാനി, ഭന്തേ, പുഥുസിപ്പായതനാനി, സേയ്യഥിദം – ഹത്ഥാരോഹാ അസ്സാരോഹാ രഥികാ ധനുഗ്ഗഹാ ചേലകാ ചലകാ പിണ്ഡദായകാ ഉഗ്ഗാ രാജപുത്താ പക്ഖന്ദിനോ മഹാനാഗാ സൂരാ ചമ്മയോധിനോ ദാസികപുത്താ ആളാരികാ കപ്പകാ ന്ഹാപകാ [നഹാപികാ (സീ.), ന്ഹാപികാ (സ്യാ.)] സൂദാ മാലാകാരാ രജകാ പേസകാരാ നളകാരാ കുമ്ഭകാരാ ഗണകാ മുദ്ദികാ, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി ഏവംഗതാനി പുഥുസിപ്പായതനാനി, തേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സിപ്പഫലം ഉപജീവന്തി; തേ തേന അത്താനം സുഖേന്തി പീണേന്തി [പീനേന്തി (കത്ഥചി)], മാതാപിതരോ സുഖേന്തി പീണേന്തി, പുത്തദാരം സുഖേന്തി പീണേന്തി, മിത്താമച്ചേ സുഖേന്തി പീണേന്തി, സമണബ്രാഹ്മണേസു [സമണേസു ബ്രാഹ്മണേസു (ക.)] ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠപേന്തി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം. സക്കാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഏവമേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞപേതു’’ന്തി?

൧൬൪. ‘‘അഭിജാനാസി നോ ത്വം, മഹാരാജ, ഇമം പഞ്ഹം അഞ്ഞേ സമണബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛിതാ’’തി? ‘‘അഭിജാനാമഹം, ഭന്തേ, ഇമം പഞ്ഹം അഞ്ഞേ സമണബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛിതാ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന തേ, മഹാരാജ, ബ്യാകരിംസു, സചേ തേ അഗരു ഭാസസ്സൂ’’തി. ‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഗരു, യത്ഥസ്സ ഭഗവാ നിസിന്നോ, ഭഗവന്തരൂപോ വാ’’തി [ചാതി (സീ. ക.)]. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ഭാസസ്സൂ’’തി.

പൂരണകസ്സപവാദോ

൧൬൫. ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം യേന പൂരണോ കസ്സപോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പൂരണേന കസ്സപേന സദ്ധിം സമ്മോദിം. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, പൂരണം കസ്സപം ഏതദവോചം – ‘യഥാ നു ഖോ ഇമാനി, ഭോ കസ്സപ, പുഥുസിപ്പായതനാനി, സേയ്യഥിദം – ഹത്ഥാരോഹാ അസ്സാരോഹാ രഥികാ ധനുഗ്ഗഹാ ചേലകാ ചലകാ പിണ്ഡദായകാ ഉഗ്ഗാ രാജപുത്താ പക്ഖന്ദിനോ മഹാനാഗാ സൂരാ ചമ്മയോധിനോ ദാസികപുത്താ ആളാരികാ കപ്പകാ ന്ഹാപകാ സൂദാ മാലാകാരാ രജകാ പേസകാരാ നളകാരാ കുമ്ഭകാരാ ഗണകാ മുദ്ദികാ, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി ഏവംഗതാനി പുഥുസിപ്പായതനാനി- തേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സിപ്പഫലം ഉപജീവന്തി; തേ തേന അത്താനം സുഖേന്തി പീണേന്തി, മാതാപിതരോ സുഖേന്തി പീണേന്തി, പുത്തദാരം സുഖേന്തി പീണേന്തി, മിത്താമച്ചേ സുഖേന്തി പീണേന്തി, സമണബ്രാഹ്മണേസു ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠപേന്തി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം. സക്കാ നു ഖോ, ഭോ കസ്സപ, ഏവമേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞപേതു’ന്തി?

൧൬൬. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, പൂരണോ കസ്സപോ മം ഏതദവോച – ‘കരോതോ ഖോ, മഹാരാജ, കാരയതോ, ഛിന്ദതോ ഛേദാപയതോ, പചതോ പാചാപയതോ സോചയതോ, സോചാപയതോ, കിലമതോ കിലമാപയതോ, ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോ, പാണമതിപാതാപയതോ, അദിന്നം ആദിയതോ, സന്ധിം ഛിന്ദതോ, നില്ലോപം ഹരതോ, ഏകാഗാരികം കരോതോ, പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ, പരദാരം ഗച്ഛതോ, മുസാ ഭണതോ, കരോതോ ന കരീയതി പാപം. ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേന യോ ഇമിസ്സാ പഥവിയാ പാണേ ഏകം മംസഖലം ഏകം മംസപുഞ്ജം കരേയ്യ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ദക്ഖിണം ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പാചാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പാപം, നത്ഥി പാപസ്സ ആഗമോ. ഉത്തരഞ്ചേപി ഗങ്ഗായ തീരം ഗച്ഛേയ്യ ദദന്തോ ദാപേന്തോ യജന്തോ യജാപേന്തോ, നത്ഥി തതോനിദാനം പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ. ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന നത്ഥി പുഞ്ഞം, നത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’തി. ഇത്ഥം ഖോ മേ, ഭന്തേ, പൂരണോ കസ്സപോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ അകിരിയം ബ്യാകാസി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, അമ്ബം വാ പുട്ഠോ ലബുജം ബ്യാകരേയ്യ, ലബുജം വാ പുട്ഠോ അമ്ബം ബ്യാകരേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ, പൂരണോ കസ്സപോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ അകിരിയം ബ്യാകാസി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ വിജിതേ വസന്തം അപസാദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, പൂരണസ്സ കസ്സപസ്സ ഭാസിതം നേവ അഭിനന്ദിം നപ്പടിക്കോസിം. അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടികോസിത്വാ അനത്തമനോ, അനത്തമനവാചം അനിച്ഛാരേത്വാ, തമേവ വാചം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനിക്കുജ്ജന്തോ [അനിക്കുജ്ജേന്തോ (സ്യാ. കം. ക.)] ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിം [പക്കാമിം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)].

മക്ഖലിഗോസാലവാദോ

൧൬൭. ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം യേന മക്ഖലി ഗോസാലോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ മക്ഖലിനാ ഗോസാലേന സദ്ധിം സമ്മോദിം. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, മക്ഖലിം ഗോസാലം ഏതദവോചം – ‘യഥാ നു ഖോ ഇമാനി, ഭോ ഗോസാല, പുഥുസിപ്പായതനാനി…പേ… സക്കാ നു ഖോ, ഭോ ഗോസാല, ഏവമേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞപേതു’ന്തി?

൧൬൮. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, മക്ഖലി ഗോസാലോ മം ഏതദവോച – ‘നത്ഥി മഹാരാജ ഹേതു നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ, അഹേതൂ [അഹേതു (കത്ഥചി)] അപച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി. നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ, അഹേതൂ അപച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തി. നത്ഥി അത്തകാരേ, നത്ഥി പരകാരേ, നത്ഥി പുരിസകാരേ, നത്ഥി ബലം, നത്ഥി വീരിയം, നത്ഥി പുരിസഥാമോ, നത്ഥി പുരിസപരക്കമോ. സബ്ബേ സത്താ സബ്ബേ പാണാ സബ്ബേ ഭൂതാ സബ്ബേ ജീവാ അവസാ അബലാ അവീരിയാ നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാ ഛസ്വേവാഭിജാതീസു സുഖദുക്ഖം [സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച (സ്യാ.)] പടിസംവേദേന്തി. ചുദ്ദസ ഖോ പനിമാനി യോനിപമുഖസതസഹസ്സാനി സട്ഠി ച സതാനി ഛ ച സതാനി പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനി പഞ്ച ച കമ്മാനി തീണി ച കമ്മാനി കമ്മേ ച അഡ്ഢകമ്മേ ച ദ്വട്ഠിപടിപദാ ദ്വട്ഠന്തരകപ്പാ ഛളാഭിജാതിയോ അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോ ഏകൂനപഞ്ഞാസ ആജീവകസതേ ഏകൂനപഞ്ഞാസ പരിബ്ബാജകസതേ ഏകൂനപഞ്ഞാസ നാഗാവാസസതേ വീസേ ഇന്ദ്രിയസതേ തിംസേ നിരയസതേ ഛത്തിംസ രജോധാതുയോ സത്ത സഞ്ഞീഗബ്ഭാ സത്ത അസഞ്ഞീഗബ്ഭാ സത്ത നിഗണ്ഠിഗബ്ഭാ സത്ത ദേവാ സത്ത മാനുസാ സത്ത പിസാചാ സത്ത സരാ സത്ത പവുടാ [സപുടാ (ക.), പബുടാ (സീ.)] സത്ത പവുടസതാനി സത്ത പപാതാ സത്ത പപാതസതാനി സത്ത സുപിനാ സത്ത സുപിനസതാനി ചുല്ലാസീതി മഹാകപ്പിനോ [മഹാകപ്പുനോ (ക. സീ. പീ.)] സതസഹസ്സാനി, യാനി ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തി. തത്ഥ നത്ഥി ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ അപരിപക്കം വാ കമ്മം പരിപാചേസ്സാമി, പരിപക്കം വാ കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തിം കരിസ്സാമീ’തി ഹേവം നത്ഥി. ദോണമിതേ സുഖദുക്ഖേ പരിയന്തകതേ സംസാരേ, നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനേ, നത്ഥി ഉക്കംസാവകംസേ. സേയ്യഥാപി നാമ സുത്തഗുളേ ഖിത്തേ നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതി, ഏവമേവ ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സന്തീ’തി.

൧൬൯. ‘‘ഇത്ഥം ഖോ മേ, ഭന്തേ, മക്ഖലി ഗോസാലോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ സംസാരസുദ്ധിം ബ്യാകാസി. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, അമ്ബം വാ പുട്ഠോ ലബുജം ബ്യാകരേയ്യ, ലബുജം വാ പുട്ഠോ അമ്ബം ബ്യാകരേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ, മക്ഖലി ഗോസാലോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ സംസാരസുദ്ധിം ബ്യാകാസി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ വിജിതേ വസന്തം അപസാദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, മക്ഖലിസ്സ ഗോസാലസ്സ ഭാസിതം നേവ അഭിനന്ദിം നപ്പടിക്കോസിം. അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ അനത്തമനോ, അനത്തമനവാചം അനിച്ഛാരേത്വാ, തമേവ വാചം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനിക്കുജ്ജന്തോ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിം.

അജിതകേസകമ്ബലവാദോ

൧൭൦. ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം യേന അജിതോ കേസകമ്ബലോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ അജിതേന കേസകമ്ബലേന സദ്ധിം സമ്മോദിം. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, അജിതം കേസകമ്ബലം ഏതദവോചം – ‘യഥാ നു ഖോ ഇമാനി, ഭോ അജിത, പുഥുസിപ്പായതനാനി…പേ… സക്കാ നു ഖോ, ഭോ അജിത, ഏവമേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞപേതു’ന്തി?

൧൭൧. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, അജിതോ കേസകമ്ബലോ മം ഏതദവോച – ‘നത്ഥി, മഹാരാജ, ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ [പരലോകോ (സ്യാ.)], നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ [സമഗ്ഗതാ (ക.), സമഗ്ഗതാ (സ്യാ.)] സമ്മാപടിപന്നാ, യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തി. ചാതുമഹാഭൂതികോ അയം പുരിസോ, യദാ കാലങ്കരോതി, പഥവീ പഥവികായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, ആപോ ആപോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, തേജോ തേജോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, വായോ വായോകായം അനുപേതി അനുപഗച്ഛതി, ആകാസം ഇന്ദ്രിയാനി സങ്കമന്തി. ആസന്ദിപഞ്ചമാ പുരിസാ മതം ആദായ ഗച്ഛന്തി. യാവാളാഹനാ പദാനി പഞ്ഞായന്തി. കാപോതകാനി അട്ഠീനി ഭവന്തി, ഭസ്സന്താ ആഹുതിയോ. ദത്തുപഞ്ഞത്തം യദിദം ദാനം. തേസം തുച്ഛം മുസാ വിലാപോ യേ കേചി അത്ഥികവാദം വദന്തി. ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജന്തി വിനസ്സന്തി, ന ഹോന്തി പരം മരണാ’തി.

൧൭൨. ‘‘ഇത്ഥം ഖോ മേ, ഭന്തേ, അജിതോ കേസകമ്ബലോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ ഉച്ഛേദം ബ്യാകാസി. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, അമ്ബം വാ പുട്ഠോ ലബുജം ബ്യാകരേയ്യ, ലബുജം വാ പുട്ഠോ അമ്ബം ബ്യാകരേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ, അജിതോ കേസകമ്ബലോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ ഉച്ഛേദം ബ്യാകാസി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ വിജിതേ വസന്തം അപസാദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, അജിതസ്സ കേസകമ്ബലസ്സ ഭാസിതം നേവ അഭിനന്ദിം നപ്പടിക്കോസിം. അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ അനത്തമനോ അനത്തമനവാചം അനിച്ഛാരേത്വാ തമേവ വാചം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനിക്കുജ്ജന്തോ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിം.

പകുധകച്ചായനവാദോ

൧൭൩. ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം യേന പകുധോ കച്ചായനോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ പകുധേന കച്ചായനേന സദ്ധിം സമ്മോദിം. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, പകുധം കച്ചായനം ഏതദവോചം – ‘യഥാ നു ഖോ ഇമാനി, ഭോ കച്ചായന, പുഥുസിപ്പായതനാനി…പേ… സക്കാ നു ഖോ, ഭോ കച്ചായന, ഏവമേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞപേതു’ന്തി?

൧൭൪. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, പകുധോ കച്ചായനോ മം ഏതദവോച – ‘സത്തിമേ, മഹാരാജ, കായാ അകടാ അകടവിധാ അനിമ്മിതാ അനിമ്മാതാ വഞ്ഝാ കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ. തേ ന ഇഞ്ജന്തി, ന വിപരിണമന്തി, ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തി, നാലം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ സുഖദുക്ഖായ വാ. കതമേ സത്ത? പഥവികായോ, ആപോകായോ, തേജോകായോ, വായോകായോ, സുഖേ, ദുക്ഖേ, ജീവേ സത്തമേ – ഇമേ സത്ത കായാ അകടാ അകടവിധാ അനിമ്മിതാ അനിമ്മാതാ വഞ്ഝാ കൂടട്ഠാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാ. തേ ന ഇഞ്ജന്തി, ന വിപരിണമന്തി, ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തി, നാലം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സുഖായ വാ ദുക്ഖായ വാ സുഖദുക്ഖായ വാ. തത്ഥ നത്ഥി ഹന്താ വാ ഘാതേതാ വാ, സോതാ വാ സാവേതാ വാ, വിഞ്ഞാതാ വാ വിഞ്ഞാപേതാ വാ. യോപി തിണ്ഹേന സത്ഥേന സീസം ഛിന്ദതി, ന കോചി കിഞ്ചി [കഞ്ചി (കം.)] ജീവിതാ വോരോപേതി; സത്തന്നം ത്വേവ [സത്തന്നം യേവ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കായാനമന്തരേന സത്ഥം വിവരമനുപതതീ’തി.

൧൭൫. ‘‘ഇത്ഥം ഖോ മേ, ഭന്തേ, പകുധോ കച്ചായനോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ അഞ്ഞേന അഞ്ഞം ബ്യാകാസി. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, അമ്ബം വാ പുട്ഠോ ലബുജം ബ്യാകരേയ്യ, ലബുജം വാ പുട്ഠോ അമ്ബം ബ്യാകരേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ, പകുധോ കച്ചായനോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ അഞ്ഞേന അഞ്ഞം ബ്യാകാസി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ വിജിതേ വസന്തം അപസാദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, പകുധസ്സ കച്ചായനസ്സ ഭാസിതം നേവ അഭിനന്ദിം നപ്പടിക്കോസിം, അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ അനത്തമനോ, അനത്തമനവാചം അനിച്ഛാരേത്വാ തമേവ വാചം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനിക്കുജ്ജന്തോ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിം.

നിഗണ്ഠനാടപുത്തവാദോ

൧൭൬. ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ നിഗണ്ഠേന നാടപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദിം. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, നിഗണ്ഠം നാടപുത്തം ഏതദവോചം – ‘യഥാ നു ഖോ ഇമാനി, ഭോ അഗ്ഗിവേസ്സന, പുഥുസിപ്പായതനാനി…പേ… സക്കാ നു ഖോ, ഭോ അഗ്ഗിവേസ്സന, ഏവമേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞപേതു’ന്തി?

൧൭൭. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘ഇധ, മഹാരാജ, നിഗണ്ഠോ ചാതുയാമസംവരസംവുതോ ഹോതി. കഥഞ്ച, മഹാരാജ, നിഗണ്ഠോ ചാതുയാമസംവരസംവുതോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, നിഗണ്ഠോ സബ്ബവാരിവാരിതോ ച ഹോതി, സബ്ബവാരിയുത്തോ ച, സബ്ബവാരിധുതോ ച, സബ്ബവാരിഫുടോ ച. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, നിഗണ്ഠോ ചാതുയാമസംവരസംവുതോ ഹോതി. യതോ ഖോ, മഹാരാജ, നിഗണ്ഠോ ഏവം ചാതുയാമസംവരസംവുതോ ഹോതി; അയം വുച്ചതി, മഹാരാജ, നിഗണ്ഠോ [നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ (സ്യാ. ക.)] ഗതത്തോ ച യതത്തോ ച ഠിതത്തോ ചാ’തി.

൧൭൮. ‘‘ഇത്ഥം ഖോ മേ, ഭന്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ ചാതുയാമസംവരം ബ്യാകാസി. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, അമ്ബം വാ പുട്ഠോ ലബുജം ബ്യാകരേയ്യ, ലബുജം വാ പുട്ഠോ അമ്ബം ബ്യാകരേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ ചാതുയാമസംവരം ബ്യാകാസി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ വിജിതേ വസന്തം അപസാദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ ഭാസിതം നേവ അഭിനന്ദിം നപ്പടിക്കോസിം. അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ അനത്തമനോ അനത്തമനവാചം അനിച്ഛാരേത്വാ തമേവ വാചം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനിക്കുജ്ജന്തോ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിം.

സഞ്ചയബേലട്ഠപുത്തവാദോ

൧൭൯. ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം യേന സഞ്ചയോ ബേലട്ഠപുത്തോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ സഞ്ചയേന ബേലട്ഠപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദിം. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ അഹം ഭന്തേ, സഞ്ചയം ബേലട്ഠപുത്തം ഏതദവോചം – ‘യഥാ നു ഖോ ഇമാനി, ഭോ സഞ്ചയ, പുഥുസിപ്പായതനാനി…പേ… സക്കാ നു ഖോ, ഭോ സഞ്ചയ, ഏവമേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞപേതു’ന്തി?

൧൮൦. ‘‘ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, സഞ്ചയോ ബേലട്ഠപുത്തോ മം ഏതദവോച – ‘അത്ഥി പരോ ലോകോതി ഇതി ചേ മം പുച്ഛസി, അത്ഥി പരോ ലോകോതി ഇതി ചേ മേ അസ്സ, അത്ഥി പരോ ലോകോതി ഇതി തേ നം ബ്യാകരേയ്യം. ഏവന്തിപി മേ നോ, തഥാതിപി മേ നോ, അഞ്ഞഥാതിപി മേ നോ, നോതിപി മേ നോ, നോ നോതിപി മേ നോ. നത്ഥി പരോ ലോകോ…പേ… അത്ഥി ച നത്ഥി ച പരോ ലോകോ…പേ… നേവത്ഥി ന നത്ഥി പരോ ലോകോ…പേ… അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ…പേ… നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ…പേ… അത്ഥി ച നത്ഥി ച സത്താ ഓപപാതികാ…പേ… നേവത്ഥി ന നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ…പേ… അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ…പേ… നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ…പേ…അത്ഥി ച നത്ഥി ച സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ…പേ… നേവത്ഥി ന നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ…പേ… ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ…പേ… ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ…പേ… ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ…പേ… നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഇതി ചേ മം പുച്ഛസി, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഇതി ചേ മേ അസ്സ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഇതി തേ നം ബ്യാകരേയ്യം. ഏവന്തിപി മേ നോ, തഥാതിപി മേ നോ, അഞ്ഞഥാതിപി മേ നോ, നോതിപി മേ നോ, നോ നോതിപി മേ നോ’തി.

൧൮൧. ‘‘ഇത്ഥം ഖോ മേ, ഭന്തേ, സഞ്ചയോ ബേലട്ഠപുത്തോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ വിക്ഖേപം ബ്യാകാസി. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, അമ്ബം വാ പുട്ഠോ ലബുജം ബ്യാകരേയ്യ, ലബുജം വാ പുട്ഠോ അമ്ബം ബ്യാകരേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ മേ, ഭന്തേ, സഞ്ചയോ ബേലട്ഠപുത്തോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ വിക്ഖേപം ബ്യാകാസി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അയഞ്ച ഇമേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം സബ്ബബാലോ സബ്ബമൂള്ഹോ. കഥഞ്ഹി നാമ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുട്ഠോ സമാനോ വിക്ഖേപം ബ്യാകരിസ്സതീ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ വിജിതേ വസന്തം അപസാദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’തി. സോ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, സഞ്ചയസ്സ ബേലട്ഠപുത്തസ്സ ഭാസിതം നേവ അഭിനന്ദിം നപ്പടിക്കോസിം. അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ അനത്തമനോ അനത്തമനവാചം അനിച്ഛാരേത്വാ തമേവ വാചം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനിക്കുജ്ജന്തോ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിം.

പഠമസന്ദിട്ഠികസാമഞ്ഞഫലം

൧൮൨. ‘‘സോഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തമ്പി പുച്ഛാമി – ‘യഥാ നു ഖോ ഇമാനി, ഭന്തേ, പുഥുസിപ്പായതനാനി സേയ്യഥിദം – ഹത്ഥാരോഹാ അസ്സാരോഹാ രഥികാ ധനുഗ്ഗഹാ ചേലകാ ചലകാ പിണ്ഡദായകാ ഉഗ്ഗാ രാജപുത്താ പക്ഖന്ദിനോ മഹാനാഗാ സൂരാ ചമ്മയോധിനോ ദാസികപുത്താ ആളാരികാ കപ്പകാ ന്ഹാപകാ സൂദാ മാലാകാരാ രജകാ പേസകാരാ നളകാരാ കുമ്ഭകാരാ ഗണകാ മുദ്ദികാ, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി ഏവംഗതാനി പുഥുസിപ്പായതനാനി, തേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സിപ്പഫലം ഉപജീവന്തി, തേ തേന അത്താനം സുഖേന്തി പീണേന്തി, മാതാപിതരോ സുഖേന്തി പീണേന്തി, പുത്തദാരം സുഖേന്തി പീണേന്തി, മിത്താമച്ചേ സുഖേന്തി പീണേന്തി, സമണബ്രാഹ്മണേസു ഉദ്ധഗ്ഗികം ദക്ഖിണം പതിട്ഠപേന്തി സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനികം. സക്കാ നു ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഏവമേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞപേതു’ന്തി?

൧൮൩. ‘‘സക്കാ, മഹാരാജ. തേന ഹി, മഹാരാജ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ, തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ തേ അസ്സ പുരിസോ ദാസോ കമ്മകാരോ [കമ്മകരോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിങ്കാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ മുഖുല്ലോകകോ [മുഖുല്ലോകികോ (സ്യാ. കം. ക.)]. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അച്ഛരിയം, വത ഭോ, അബ്ഭുതം, വത ഭോ, പുഞ്ഞാനം ഗതി, പുഞ്ഞാനം വിപാകോ. അയഞ്ഹി രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ മനുസ്സോ; അഹമ്പി മനുസ്സോ. അയഞ്ഹി രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി, ദേവോ മഞ്ഞേ. അഹം പനമ്ഹിസ്സ ദാസോ കമ്മകാരോ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിങ്കാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ മുഖുല്ലോകകോ. സോ വതസ്സാഹം പുഞ്ഞാനി കരേയ്യം. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി. സോ അപരേന സമയേന കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ കായേന സംവുതോ വിഹരേയ്യ, വാചായ സംവുതോ വിഹരേയ്യ, മനസാ സംവുതോ വിഹരേയ്യ, ഘാസച്ഛാദനപരമതായ സന്തുട്ഠോ, അഭിരതോ പവിവേകേ. തം ചേ തേ പുരിസാ ഏവമാരോചേയ്യും – ‘യഗ്ഘേ ദേവ ജാനേയ്യാസി, യോ തേ സോ പുരിസോ [യോ തേ പുരിസോ (സീ. ക.)] ദാസോ കമ്മകാരോ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിങ്കാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ മുഖുല്ലോകകോ; സോ, ദേവ, കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ കായേന സംവുതോ വിഹരതി, വാചായ സംവുതോ വിഹരതി, മനസാ സംവുതോ വിഹരതി, ഘാസച്ഛാദനപരമതായ സന്തുട്ഠോ, അഭിരതോ പവിവേകേ’തി. അപി നു ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘ഏതു മേ, ഭോ, സോ പുരിസോ, പുനദേവ ഹോതു ദാസോ കമ്മകാരോ പുബ്ബുട്ഠായീ പച്ഛാനിപാതീ കിങ്കാരപടിസ്സാവീ മനാപചാരീ പിയവാദീ മുഖുല്ലോകകോ’തി?

൧൮൪. ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. അഥ ഖോ നം മയമേവ അഭിവാദേയ്യാമപി, പച്ചുട്ഠേയ്യാമപി, ആസനേനപി നിമന്തേയ്യാമ, അഭിനിമന്തേയ്യാമപി നം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി, ധമ്മികമ്പിസ്സ രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹേയ്യാമാ’’തി.

൧൮൫. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, യദി ഏവം സന്തേ ഹോതി വാ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം നോ വാ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭന്തേ, ഏവം സന്തേ ഹോതി സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫല’’ന്തി. ‘‘ഇദം ഖോ തേ, മഹാരാജ, മയാ പഠമം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി.

ദുതിയസന്ദിട്ഠികസാമഞ്ഞഫലം

൧൮൬. ‘‘സക്കാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞമ്പി ഏവമേവ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞപേതു’’ന്തി? ‘‘സക്കാ, മഹാരാജ. തേന ഹി, മഹാരാജ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ തേ ഖമേയ്യ, തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ തേ അസ്സ പുരിസോ കസ്സകോ ഗഹപതികോ കരകാരകോ രാസിവഡ്ഢകോ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ, പുഞ്ഞാനം ഗതി, പുഞ്ഞാനം വിപാകോ. അയഞ്ഹി രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ മനുസ്സോ, അഹമ്പി മനുസ്സോ. അയഞ്ഹി രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ സമങ്ഗീഭൂതോ പരിചാരേതി, ദേവോ മഞ്ഞേ. അഹം പനമ്ഹിസ്സ കസ്സകോ ഗഹപതികോ കരകാരകോ രാസിവഡ്ഢകോ. സോ വതസ്സാഹം പുഞ്ഞാനി കരേയ്യം. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി.

‘‘സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ, അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ കായേന സംവുതോ വിഹരേയ്യ, വാചായ സംവുതോ വിഹരേയ്യ, മനസാ സംവുതോ വിഹരേയ്യ, ഘാസച്ഛാദനപരമതായ സന്തുട്ഠോ, അഭിരതോ പവിവേകേ. തം ചേ തേ പുരിസാ ഏവമാരോചേയ്യും – ‘യഗ്ഘേ, ദേവ ജാനേയ്യാസി, യോ തേ സോ പുരിസോ [യോ തേ പുരിസോ (സീ.)] കസ്സകോ ഗഹപതികോ കരകാരകോ രാസിവഡ്ഢകോ; സോ ദേവ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ. സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ കായേന സംവുതോ വിഹരതി, വാചായ സംവുതോ വിഹരതി, മനസാ സംവുതോ വിഹരതി, ഘാസച്ഛാദനപരമതായ സന്തുട്ഠോ, അഭിരതോ പവിവേകേ’’തി. അപി നു ത്വം ഏവം വദേയ്യാസി – ‘ഏതു മേ, ഭോ, സോ പുരിസോ, പുനദേവ ഹോതു കസ്സകോ ഗഹപതികോ കരകാരകോ രാസിവഡ്ഢകോ’തി?

൧൮൭. ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ. അഥ ഖോ നം മയമേവ അഭിവാദേയ്യാമപി, പച്ചുട്ഠേയ്യാമപി, ആസനേനപി നിമന്തേയ്യാമ, അഭിനിമന്തേയ്യാമപി നം ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി, ധമ്മികമ്പിസ്സ രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹേയ്യാമാ’’തി.

൧൮൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ? യദി ഏവം സന്തേ ഹോതി വാ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം നോ വാ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭന്തേ, ഏവം സന്തേ ഹോതി സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫല’’ന്തി. ‘‘ഇദം ഖോ തേ, മഹാരാജ, മയാ ദുതിയം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി.

പണീതതരസാമഞ്ഞഫലം

൧൮൯. ‘‘സക്കാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞമ്പി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞപേതും ഇമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ചാ’’തി? ‘‘സക്കാ, മഹാരാജ. തേന ഹി, മഹാരാജ, സുണോഹി, സാധുകം മനസി കരോഹി, ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി.

൧൯൦. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി.

൧൯൧. ‘‘തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജോപഥോ, അബ്ഭോകാസോ പബ്ബജ്ജാ. നയിദം സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ഏകന്തപരിസുദ്ധം സങ്ഖലിഖിതം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യ’ന്തി.

൧൯൨. ‘‘സോ അപരേന സമയേന അപ്പം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ അപ്പം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹന്തം വാ ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി.

൧൯൩. ‘‘സോ ഏവം പബ്ബജിതോ സമാനോ പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു, കായകമ്മവചീകമ്മേന സമന്നാഗതോ കുസലേന, പരിസുദ്ധാജീവോ സീലസമ്പന്നോ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ [ഗുത്തദ്വാരോ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ (ക.)], സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ, സന്തുട്ഠോ.

ചൂളസീലം

൧൯൪. ‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി. നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

‘‘അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ഹോതി ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ, അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

‘‘അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ഹോതി ആരാചാരീ വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

‘‘മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

‘‘പിസുണം വാചം പഹായ പിസുണായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി; ഇതോ സുത്വാ ന അമുത്ര അക്ഖാതാ ഇമേസം ഭേദായ; അമുത്ര വാ സുത്വാ ന ഇമേസം അക്ഖാതാ, അമൂസം ഭേദായ. ഇതി ഭിന്നാനം വാ സന്ധാതാ, സഹിതാനം വാ അനുപ്പദാതാ, സമഗ്ഗാരാമോ സമഗ്ഗരതോ സമഗ്ഗനന്ദീ സമഗ്ഗകരണിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

‘‘ഫരുസം വാചം പഹായ ഫരുസായ വാചായ പടിവിരതോ ഹോതി; യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

‘‘സമ്ഫപ്പലാപം പഹായ സമ്ഫപ്പലാപാ പടിവിരതോ ഹോതി കാലവാദീ ഭൂതവാദീ അത്ഥവാദീ ധമ്മവാദീ വിനയവാദീ, നിധാനവതിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി കാലേന സാപദേസം പരിയന്തവതിം അത്ഥസംഹിതം. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

‘‘ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ. നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ ഹോതി. മാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. അജേളകപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. കുക്കുടസൂകരപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഹത്ഥിഗവസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതി. ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. കയവിക്കയാ പടിവിരതോ ഹോതി. തുലാകൂടകംസകൂടമാനകൂടാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഉക്കോടനവഞ്ചനനികതിസാചിയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഛേദനവധബന്ധനവിപരാമോസആലോപസഹസാകാരാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

ചൂളസീലം നിട്ഠിതം.

മജ്ഝിമസീലം

൧൯൫. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. സേയ്യഥിദം – മൂലബീജം ഖന്ധബീജം ഫളുബീജം അഗ്ഗബീജം ബീജബീജമേവ പഞ്ചമം, ഇതി ഏവരൂപാ ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൧൯൬. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം സന്നിധികാരപരിഭോഗം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. സേയ്യഥിദം – അന്നസന്നിധിം പാനസന്നിധിം വത്ഥസന്നിധിം യാനസന്നിധിം സയനസന്നിധിം ഗന്ധസന്നിധിം ആമിസസന്നിധിം, ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപാ സന്നിധികാരപരിഭോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൧൯൭. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം വിസൂകദസ്സനം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. സേയ്യഥിദം – നച്ചം ഗീതം വാദിതം പേക്ഖം അക്ഖാനം പാണിസ്സരം വേതാളം കുമ്ഭഥൂണം സോഭനകം ചണ്ഡാലം വംസം ധോവനം ഹത്ഥിയുദ്ധം അസ്സയുദ്ധം മഹിംസയുദ്ധം ഉസഭയുദ്ധം അജയുദ്ധം മേണ്ഡയുദ്ധം കുക്കുടയുദ്ധം വട്ടകയുദ്ധം ദണ്ഡയുദ്ധം മുട്ഠിയുദ്ധം നിബ്ബുദ്ധം ഉയ്യോധികം ബലഗ്ഗം സേനാബ്യൂഹം അനീകദസ്സനം ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപാ വിസൂകദസ്സനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൧൯൮. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം ജൂതപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. സേയ്യഥിദം – അട്ഠപദം ദസപദം ആകാസം പരിഹാരപഥം സന്തികം ഖലികം ഘടികം സലാകഹത്ഥം അക്ഖം പങ്ഗചീരം വങ്കകം മോക്ഖചികം ചിങ്ഗുലികം പത്താള്ഹകം രഥകം ധനുകം അക്ഖരികം മനേസികം യഥാവജ്ജം ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപാ ജൂതപ്പമാദട്ഠാനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൧൯൯. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. സേയ്യഥിദം – ആസന്ദിം പല്ലങ്കം ഗോനകം ചിത്തകം പടികം പടലികം തൂലികം വികതികം ഉദ്ദലോമിം ഏകന്തലോമിം കട്ടിസ്സം കോസേയ്യം കുത്തകം ഹത്ഥത്ഥരം അസ്സത്ഥരം രഥത്ഥരം അജിനപ്പവേണിം കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണം സഉത്തരച്ഛദം ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനം ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപാ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൦൦. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം മണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാനുയോഗം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. സേയ്യഥിദം – ഉച്ഛാദനം പരിമദ്ദനം ന്ഹാപനം സമ്ബാഹനം ആദാസം അഞ്ജനം മാലാഗന്ധവിലേപനം മുഖചുണ്ണം മുഖലേപനം ഹത്ഥബന്ധം സിഖാബന്ധം ദണ്ഡം നാളികം അസിം [ഖഗ്ഗം (സീ. പീ.), അസിം ഖഗ്ഗം (സ്യാ. കം.), ഖഗ്ഗം അസിം (ക.)] ഛത്തം ചിത്രുപാഹനം ഉണ്ഹീസം മണിം വാലബീജനിം ഓദാതാനി വത്ഥാനി ദീഘദസാനി ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപാ മണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൦൧. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം തിരച്ഛാനകഥം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. സേയ്യഥിദം – രാജകഥം ചോരകഥം മഹാമത്തകഥം സേനാകഥം ഭയകഥം യുദ്ധകഥം അന്നകഥം പാനകഥം വത്ഥകഥം സയനകഥം മാലാകഥം ഗന്ധകഥം ഞാതികഥം യാനകഥം ഗാമകഥം നിഗമകഥം നഗരകഥം ജനപദകഥം ഇത്ഥികഥം [ഇത്ഥികഥം പുരിസകഥം കുമാരകഥം കുമാരികഥം (ക.)] സൂരകഥം വിസിഖാകഥം കുമ്ഭട്ഠാനകഥം പുബ്ബപേതകഥം നാനത്തകഥം ലോകക്ഖായികം സമുദ്ദക്ഖായികം ഇതിഭവാഭവകഥം ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനകഥായ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൦൨. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം വിഗ്ഗാഹികകഥം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. സേയ്യഥിദം – ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമി, കിം ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനിസ്സസി, മിച്ഛാ പടിപന്നോ ത്വമസി, അഹമസ്മി സമ്മാ പടിപന്നോ, സഹിതം മേ, അസഹിതം തേ, പുരേ വചനീയം പച്ഛാ അവച, പച്ഛാ വചനീയം പുരേ അവച, അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തം, ആരോപിതോ തേ വാദോ, നിഗ്ഗഹിതോ ത്വമസി, ചര വാദപ്പമോക്ഖായ, നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീതി ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപായ വിഗ്ഗാഹികകഥായ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൦൩. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപം ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗം അനുയുത്താ വിഹരന്തി. സേയ്യഥിദം – രഞ്ഞം, രാജമഹാമത്താനം, ഖത്തിയാനം, ബ്രാഹ്മണാനം, ഗഹപതികാനം, കുമാരാനം – ‘ഇധ ഗച്ഛ, അമുത്രാഗച്ഛ, ഇദം ഹര, അമുത്ര ഇദം ആഹരാ’തി ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപാ ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൦൪. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ കുഹകാ ച ഹോന്തി ലപകാ ച നേമിത്തികാ ച നിപ്പേസികാ ച ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീംസിതാരോ ച. ഇതി ഏവരൂപാ കുഹനലപനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം’’.

മജ്ഝിമസീലം നിട്ഠിതം.

മഹാസീലം

൨൦൫. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതം കപ്പേന്തി. സേയ്യഥിദം – അങ്ഗം നിമിത്തം ഉപ്പാതം സുപിനം ലക്ഖണം മൂസികച്ഛിന്നം അഗ്ഗിഹോമം ദബ്ബിഹോമം ഥുസഹോമം കണഹോമം തണ്ഡുലഹോമം സപ്പിഹോമം തേലഹോമം മുഖഹോമം ലോഹിതഹോമം അങ്ഗവിജ്ജാ വത്ഥുവിജ്ജാ ഖത്തവിജ്ജാ സിവവിജ്ജാ ഭൂതവിജ്ജാ ഭൂരിവിജ്ജാ അഹിവിജ്ജാ വിസവിജ്ജാ വിച്ഛികവിജ്ജാ മൂസികവിജ്ജാ സകുണവിജ്ജാ വായസവിജ്ജാ പക്കജ്ഝാനം സരപരിത്താണം മിഗചക്കം ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൦൬. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതം കപ്പേന്തി. സേയ്യഥിദം – മണിലക്ഖണം വത്ഥലക്ഖണം ദണ്ഡലക്ഖണം സത്ഥലക്ഖണം അസിലക്ഖണം ഉസുലക്ഖണം ധനുലക്ഖണം ആവുധലക്ഖണം ഇത്ഥിലക്ഖണം പുരിസലക്ഖണം കുമാരലക്ഖണം കുമാരിലക്ഖണം ദാസലക്ഖണം ദാസിലക്ഖണം ഹത്ഥിലക്ഖണം അസ്സലക്ഖണം മഹിംസലക്ഖണം ഉസഭലക്ഖണം ഗോലക്ഖണം അജലക്ഖണം മേണ്ഡലക്ഖണം കുക്കുടലക്ഖണം വട്ടകലക്ഖണം ഗോധാലക്ഖണം കണ്ണികലക്ഖണം കച്ഛപലക്ഖണം മിഗലക്ഖണം ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൦൭. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതം കപ്പേന്തി. സേയ്യഥിദം – രഞ്ഞം നിയ്യാനം ഭവിസ്സതി, രഞ്ഞം അനിയ്യാനം ഭവിസ്സതി, അബ്ഭന്തരാനം രഞ്ഞം ഉപയാനം ഭവിസ്സതി, ബാഹിരാനം രഞ്ഞം അപയാനം ഭവിസ്സതി, ബാഹിരാനം രഞ്ഞം ഉപയാനം ഭവിസ്സതി, അബ്ഭന്തരാനം രഞ്ഞം അപയാനം ഭവിസ്സതി, അബ്ഭന്തരാനം രഞ്ഞം ജയോ ഭവിസ്സതി, ബാഹിരാനം രഞ്ഞം പരാജയോ ഭവിസ്സതി, ബാഹിരാനം രഞ്ഞം ജയോ ഭവിസ്സതി, അബ്ഭന്തരാനം രഞ്ഞം പരാജയോ ഭവിസ്സതി, ഇതി ഇമസ്സ ജയോ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ പരാജയോ ഭവിസ്സതി ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൦൮. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതം കപ്പേന്തി. സേയ്യഥിദം – ചന്ദഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതി, സൂരിയഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതി, നക്ഖത്തഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതി, ചന്ദിമസൂരിയാനം പഥഗമനം ഭവിസ്സതി, ചന്ദിമസൂരിയാനം ഉപ്പഥഗമനം ഭവിസ്സതി, നക്ഖത്താനം പഥഗമനം ഭവിസ്സതി, നക്ഖത്താനം ഉപ്പഥഗമനം ഭവിസ്സതി, ഉക്കാപാതോ ഭവിസ്സതി, ദിസാഡാഹോ ഭവിസ്സതി, ഭൂമിചാലോ ഭവിസ്സതി, ദേവദുദ്രഭി ഭവിസ്സതി, ചന്ദിമസൂരിയനക്ഖത്താനം ഉഗ്ഗമനം ഓഗമനം സംകിലേസം വോദാനം ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകോ ചന്ദഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകോ സൂരിയഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകോ നക്ഖത്തഗ്ഗാഹോ ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകം ചന്ദിമസൂരിയാനം പഥഗമനം ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകം ചന്ദിമസൂരിയാനം ഉപ്പഥഗമനം ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകം നക്ഖത്താനം പഥഗമനം ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകം നക്ഖത്താനം ഉപ്പഥഗമനം ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകോ ഉക്കാപാതോ ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകോ ദിസാഡാഹോ ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകോ ഭൂമിചാലോ ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകോ ദേവദുദ്രഭി ഭവിസ്സതി, ഏവംവിപാകം ചന്ദിമസൂരിയനക്ഖത്താനം ഉഗ്ഗമനം ഓഗമനം സംകിലേസം വോദാനം ഭവിസ്സതി ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൦൯. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതം കപ്പേന്തി. സേയ്യഥിദം – സുവുട്ഠികാ ഭവിസ്സതി, ദുബ്ബുട്ഠികാ ഭവിസ്സതി, സുഭിക്ഖം ഭവിസ്സതി, ദുബ്ഭിക്ഖം ഭവിസ്സതി, ഖേമം ഭവിസ്സതി, ഭയം ഭവിസ്സതി, രോഗോ ഭവിസ്സതി, ആരോഗ്യം ഭവിസ്സതി, മുദ്ദാ, ഗണനാ, സങ്ഖാനം, കാവേയ്യം, ലോകായതം ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൧൦. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതം കപ്പേന്തി. സേയ്യഥിദം – ആവാഹനം വിവാഹനം സംവരണം വിവരണം സങ്കിരണം വികിരണം സുഭഗകരണം ദുബ്ഭഗകരണം വിരുദ്ധഗബ്ഭകരണം ജിവ്ഹാനിബന്ധനം ഹനുസംഹനനം ഹത്ഥാഭിജപ്പനം ഹനുജപ്പനം കണ്ണജപ്പനം ആദാസപഞ്ഹം കുമാരികപഞ്ഹം ദേവപഞ്ഹം ആദിച്ചുപട്ഠാനം മഹതുപട്ഠാനം അബ്ഭുജ്ജലനം സിരിവ്ഹായനം ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൧൧. ‘‘യഥാ വാ പനേകേ ഭോന്തോ സമണബ്രാഹ്മണാ സദ്ധാദേയ്യാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ തേ ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതം കപ്പേന്തി. സേയ്യഥിദം – സന്തികമ്മം പണിധികമ്മം ഭൂതകമ്മം ഭൂരികമ്മം വസ്സകമ്മം വോസ്സകമ്മം വത്ഥുകമ്മം വത്ഥുപരികമ്മം ആചമനം ന്ഹാപനം ജുഹനം വമനം വിരേചനം ഉദ്ധംവിരേചനം അധോവിരേചനം സീസവിരേചനം കണ്ണതേലം നേത്തതപ്പനം നത്ഥുകമ്മം അഞ്ജനം പച്ചഞ്ജനം സാലാകിയം സല്ലകത്തിയം ദാരകതികിച്ഛാ, മൂലഭേസജ്ജാനം അനുപ്പദാനം, ഓസധീനം പടിമോക്ഖോ ഇതി വാ ഇതി ഏവരൂപായ തിരച്ഛാനവിജ്ജായ മിച്ഛാജീവാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മിം.

൨൧൨. ‘‘സ ഖോ സോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഏവം സീലസമ്പന്നോ ന കുതോചി ഭയം സമനുപസ്സതി, യദിദം സീലസംവരതോ. സേയ്യഥാപി – മഹാരാജ, രാജാ ഖത്തിയോ മുദ്ധാഭിസിത്തോ നിഹതപച്ചാമിത്തോ ന കുതോചി ഭയം സമനുപസ്സതി, യദിദം പച്ചത്ഥികതോ; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഏവം സീലസമ്പന്നോ ന കുതോചി ഭയം സമനുപസ്സതി, യദിദം സീലസംവരതോ. സോ ഇമിനാ അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അനവജ്ജസുഖം പടിസംവേദേതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ ഹോതി.

മഹാസീലം നിട്ഠിതം.

ഇന്ദ്രിയസംവരോ

൨൧൩. ‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാ ദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാ ദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോ ഇമിനാ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ അജ്ഝത്തം അബ്യാസേകസുഖം പടിസംവേദേതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതി.

സതിസമ്പജഞ്ഞം

൨൧൪. ‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.

സന്തോസോ

൨൧൫. ‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന, കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി, സമാദായേവ പക്കമതി. സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പക്ഖീ സകുണോ യേന യേനേവ ഡേതി, സപത്തഭാരോവ ഡേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി കായപരിഹാരികേന ചീവരേന കുച്ഛിപരിഹാരികേന പിണ്ഡപാതേന. സോ യേന യേനേവ പക്കമതി, സമാദായേവ പക്കമതി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠോ ഹോതി.

നീവരണപ്പഹാനം

൨൧൬. ‘‘സോ ഇമിനാ ച അരിയേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന സമന്നാഗതോ, ഇമിനാ ച അരിയേന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ, ഇമായ ച അരിയായ സന്തുട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ, വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. സോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ.

൨൧൭. ‘‘സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി. ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥിനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ, സതോ സമ്പജാനോ, ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി, അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി. വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി, അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതി.

൨൧൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ ഇണം ആദായ കമ്മന്തേ പയോജേയ്യ. തസ്സ തേ കമ്മന്താ സമിജ്ഝേയ്യും. സോ യാനി ച പോരാണാനി ഇണമൂലാനി, താനി ച ബ്യന്തിം കരേയ്യ [ബ്യന്തീകരേയ്യ (സീ. സ്യാ. കം.)], സിയാ ചസ്സ ഉത്തരിം അവസിട്ഠം ദാരഭരണായ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ഇണം ആദായ കമ്മന്തേ പയോജേസിം. തസ്സ മേ തേ കമ്മന്താ സമിജ്ഝിംസു. സോഹം യാനി ച പോരാണാനി ഇണമൂലാനി, താനി ച ബ്യന്തിം അകാസിം, അത്ഥി ച മേ ഉത്തരിം അവസിട്ഠം ദാരഭരണായാ’തി. സോ തതോനിദാനം ലഭേഥ പാമോജ്ജം, അധിഗച്ഛേയ്യ സോമനസ്സം.

൨൧൯. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ ആബാധികോ അസ്സ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ; ഭത്തഞ്ചസ്സ നച്ഛാദേയ്യ, ന ചസ്സ കായേ ബലമത്താ. സോ അപരേന സമയേന തമ്ഹാ ആബാധാ മുച്ചേയ്യ; ഭത്തം ചസ്സ ഛാദേയ്യ, സിയാ ചസ്സ കായേ ബലമത്താ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ആബാധികോ അഹോസിം ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ; ഭത്തഞ്ച മേ നച്ഛാദേസി, ന ച മേ ആസി [ന ചസ്സ മേ (ക.)] കായേ ബലമത്താ. സോമ്ഹി ഏതരഹി തമ്ഹാ ആബാധാ മുത്തോ; ഭത്തഞ്ച മേ ഛാദേതി, അത്ഥി ച മേ കായേ ബലമത്താ’തി. സോ തതോനിദാനം ലഭേഥ പാമോജ്ജം, അധിഗച്ഛേയ്യ സോമനസ്സം.

൨൨൦. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ ബന്ധനാഗാരേ ബദ്ധോ അസ്സ. സോ അപരേന സമയേന തമ്ഹാ ബന്ധനാഗാരാ മുച്ചേയ്യ സോത്ഥിനാ അബ്ഭയേന [ഉബ്ബയേന (സീ. ക.)], ന ചസ്സ കിഞ്ചി ഭോഗാനം വയോ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ബന്ധനാഗാരേ ബദ്ധോ അഹോസിം, സോമ്ഹി ഏതരഹി തമ്ഹാ ബന്ധനാഗാരാ മുത്തോ സോത്ഥിനാ അബ്ഭയേന. നത്ഥി ച മേ കിഞ്ചി ഭോഗാനം വയോ’തി. സോ തതോനിദാനം ലഭേഥ പാമോജ്ജം, അധിഗച്ഛേയ്യ സോമനസ്സം.

൨൨൧. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ ദാസോ അസ്സ അനത്താധീനോ പരാധീനോ ന യേനകാമംഗമോ. സോ അപരേന സമയേന തമ്ഹാ ദാസബ്യാ മുച്ചേയ്യ അത്താധീനോ അപരാധീനോ ഭുജിസ്സോ യേനകാമംഗമോ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ ദാസോ അഹോസിം അനത്താധീനോ പരാധീനോ ന യേനകാമംഗമോ. സോമ്ഹി ഏതരഹി തമ്ഹാ ദാസബ്യാ മുത്തോ അത്താധീനോ അപരാധീനോ ഭുജിസ്സോ യേനകാമംഗമോ’തി. സോ തതോനിദാനം ലഭേഥ പാമോജ്ജം, അധിഗച്ഛേയ്യ സോമനസ്സം.

൨൨൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ സധനോ സഭോഗോ കന്താരദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജേയ്യ ദുബ്ഭിക്ഖം സപ്പടിഭയം. സോ അപരേന സമയേന തം കന്താരം നിത്ഥരേയ്യ സോത്ഥിനാ, ഗാമന്തം അനുപാപുണേയ്യ ഖേമം അപ്പടിഭയം. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അഹം ഖോ പുബ്ബേ സധനോ സഭോഗോ കന്താരദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജിം ദുബ്ഭിക്ഖം സപ്പടിഭയം. സോമ്ഹി ഏതരഹി തം കന്താരം നിത്ഥിണ്ണോ സോത്ഥിനാ, ഗാമന്തം അനുപ്പത്തോ ഖേമം അപ്പടിഭയ’ന്തി. സോ തതോനിദാനം ലഭേഥ പാമോജ്ജം, അധിഗച്ഛേയ്യ സോമനസ്സം.

൨൨൩. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു യഥാ ഇണം യഥാ രോഗം യഥാ ബന്ധനാഗാരം യഥാ ദാസബ്യം യഥാ കന്താരദ്ധാനമഗ്ഗം, ഏവം ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ അപ്പഹീനേ അത്തനി സമനുപസ്സതി.

൨൨൪. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, യഥാ ആണണ്യം യഥാ ആരോഗ്യം യഥാ ബന്ധനാമോക്ഖം യഥാ ഭുജിസ്സം യഥാ ഖേമന്തഭൂമിം; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹീനേ അത്തനി സമനുപസ്സതി.

൨൨൫. ‘‘തസ്സിമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹീനേ അത്തനി സമനുപസ്സതോ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി.

പഠമജ്ഝാനം

൨൨൬. ‘‘സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി, വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമമേവ കായം വിവേകജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി, നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ വിവേകജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി.

൨൨൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, ദക്ഖോ ന്ഹാപകോ വാ ന്ഹാപകന്തേവാസീ വാ കംസഥാലേ ന്ഹാനീയചുണ്ണാനി ആകിരിത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസകം പരിപ്ഫോസകം സന്നേയ്യ, സായം ന്ഹാനീയപിണ്ഡി സ്നേഹാനുഗതാ സ്നേഹപരേതാ സന്തരബാഹിരാ ഫുടാ സ്നേഹേന, ന ച പഗ്ഘരണീ; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം വിവേകജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി, നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ വിവേകജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി. ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

ദുതിയജ്ഝാനം

൨൨൮. ‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമമേവ കായം സമാധിജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി, നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ സമാധിജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി.

൨൨൯. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, ഉദകരഹദോ ഗമ്ഭീരോ ഉബ്ഭിദോദകോ [ഉബ്ഭിതോദകോ (സ്യാ. കം. ക.)] തസ്സ നേവസ്സ പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഉദകസ്സ ആയമുഖം, ന ദക്ഖിണായ ദിസായ ഉദകസ്സ ആയമുഖം, ന പച്ഛിമായ ദിസായ ഉദകസ്സ ആയമുഖം, ന ഉത്തരായ ദിസായ ഉദകസ്സ ആയമുഖം, ദേവോ ച ന കാലേനകാലം സമ്മാധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. അഥ ഖോ തമ്ഹാവ ഉദകരഹദാ സീതാ വാരിധാരാ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ തമേവ ഉദകരഹദം സീതേന വാരിനാ അഭിസന്ദേയ്യ പരിസന്ദേയ്യ പരിപൂരേയ്യ പരിപ്ഫരേയ്യ, നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ ഉദകരഹദസ്സ സീതേന വാരിനാ അപ്ഫുടം അസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം സമാധിജേന പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി, നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ സമാധിജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി. ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

തതിയജ്ഝാനം

൨൩൦. ‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി, തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ ഇമമേവ കായം നിപ്പീതികേന സുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി, നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ നിപ്പീതികേന സുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി.

൨൩൧. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, ഉപ്പലിനിയം വാ പദുമിനിയം വാ പുണ്ഡരീകിനിയം വാ അപ്പേകച്ചാനി ഉപ്പലാനി വാ പദുമാനി വാ പുണ്ഡരീകാനി വാ ഉദകേ ജാതാനി ഉദകേ സംവഡ്ഢാനി ഉദകാനുഗ്ഗതാനി അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനി, താനി യാവ ചഗ്ഗാ യാവ ച മൂലാ സീതേന വാരിനാ അഭിസന്നാനി പരിസന്നാനി [അഭിസന്ദാനി പരിസന്ദാനി (ക.)] പരിപൂരാനി പരിപ്ഫുടാനി [പരിപ്ഫുട്ഠാനി (പീ.)], നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതം ഉപ്പലാനം വാ പദുമാനം വാ പുണ്ഡരീകാനം വാ സീതേന വാരിനാ അപ്ഫുടം അസ്സ; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം നിപ്പീതികേന സുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതി, നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ നിപ്പീതികേന സുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതി. ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

ചതുത്ഥജ്ഝാനം

൨൩൨. ‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, സോ ഇമമേവ കായം പരിസുദ്ധേന ചേതസാ പരിയോദാതേന ഫരിത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി, നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ പരിസുദ്ധേന ചേതസാ പരിയോദാതേന അപ്ഫുടം ഹോതി.

൨൩൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ ഓദാതേന വത്ഥേന സസീസം പാരുപിത്വാ നിസിന്നോ അസ്സ, നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ ഓദാതേന വത്ഥേന അപ്ഫുടം അസ്സ; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഇമമേവ കായം പരിസുദ്ധേന ചേതസാ പരിയോദാതേന ഫരിത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി, നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ പരിസുദ്ധേന ചേതസാ പരിയോദാതേന അപ്ഫുടം ഹോതി. ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

വിപസ്സനാഞാണം

൨൩൪. ‘‘സോ [പുന ചപരം മഹാരാജ ഭിക്ഖു സോ (ക.)] ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘അയം ഖോ മേ കായോ രൂപീ ചാതുമഹാഭൂതികോ മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ ഓദനകുമ്മാസൂപചയോ അനിച്ചുച്ഛാദന-പരിമദ്ദന-ഭേദന-വിദ്ധംസന-ധമ്മോ; ഇദഞ്ച പന മേ വിഞ്ഞാണം ഏത്ഥ സിതം ഏത്ഥ പടിബദ്ധ’ന്തി.

൨൩൫. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, മണി വേളുരിയോ സുഭോ ജാതിമാ അട്ഠംസോ സുപരികമ്മകതോ അച്ഛോ വിപ്പസന്നോ അനാവിലോ സബ്ബാകാരസമ്പന്നോ. തത്രാസ്സ സുത്തം ആവുതം നീലം വാ പീതം വാ ലോഹിതം വാ [പീതകം വാ ലോഹിതകം വാ (ക.)] ഓദാതം വാ പണ്ഡുസുത്തം വാ. തമേനം ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഹത്ഥേ കരിത്വാ പച്ചവേക്ഖേയ്യ – ‘അയം ഖോ മണി വേളുരിയോ സുഭോ ജാതിമാ അട്ഠംസോ സുപരികമ്മകതോ അച്ഛോ വിപ്പസന്നോ അനാവിലോ സബ്ബാകാരസമ്പന്നോ; തത്രിദം സുത്തം ആവുതം നീലം വാ പീതം വാ ലോഹിതം വാ ഓദാതം വാ പണ്ഡുസുത്തം വാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ ഏവം പജാനാതി – ‘അയം ഖോ മേ കായോ രൂപീ ചാതുമഹാഭൂതികോ മാതാപേത്തികസമ്ഭവോ ഓദനകുമ്മാസൂപചയോ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ; ഇദഞ്ച പന മേ വിഞ്ഞാണം ഏത്ഥ സിതം ഏത്ഥ പടിബദ്ധ’ന്തി. ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

മനോമയിദ്ധിഞാണം

൨൩൬. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ മനോമയം കായം അഭിനിമ്മാനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതി രൂപിം മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം അഹീനിന്ദ്രിയം.

൨൩൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ മുഞ്ജമ്ഹാ ഈസികം പവാഹേയ്യ [പബ്ബാഹേയ്യ (സ്യാ. ക.)]. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അയം മുഞ്ജോ, അയം ഈസികാ, അഞ്ഞോ മുഞ്ജോ, അഞ്ഞാ ഈസികാ, മുഞ്ജമ്ഹാ ത്വേവ ഈസികാ പവാള്ഹാ’തി [പബ്ബാള്ഹാതി (സ്യാ. ക.)]. സേയ്യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ അസിം കോസിയാ പവാഹേയ്യ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അയം അസി, അയം കോസി, അഞ്ഞോ അസി, അഞ്ഞാ കോസി, കോസിയാ ത്വേവ അസി പവാള്ഹോ’’തി. സേയ്യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ അഹിം കരണ്ഡാ ഉദ്ധരേയ്യ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അയം അഹി, അയം കരണ്ഡോ. അഞ്ഞോ അഹി, അഞ്ഞോ കരണ്ഡോ, കരണ്ഡാ ത്വേവ അഹി ഉബ്ഭതോ’തി [ഉദ്ധരിതോ (സ്യാ. കം.)]. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ മനോമയം കായം അഭിനിമ്മാനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതി രൂപിം മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗിം അഹീനിന്ദ്രിയം. ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

ഇദ്ധിവിധഞാണം

൨൩൮. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ഇദ്ധിവിധായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി; ആവിഭാവം തിരോഭാവം തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി സേയ്യഥാപി ആകാസേ. പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി സേയ്യഥാപി ഉദകേ. ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛതി [അഭിജ്ജമാനോ (സീ. ക.)] സേയ്യഥാപി പഥവിയാ. ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ. ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരാമസതി പരിമജ്ജതി. യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി.

൨൩൯. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, ദക്ഖോ കുമ്ഭകാരോ വാ കുമ്ഭകാരന്തേവാസീ വാ സുപരികമ്മകതായ മത്തികായ യം യദേവ ഭാജനവികതിം ആകങ്ഖേയ്യ, തം തദേവ കരേയ്യ അഭിനിപ്ഫാദേയ്യ. സേയ്യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ദക്ഖോ ദന്തകാരോ വാ ദന്തകാരന്തേവാസീ വാ സുപരികമ്മകതസ്മിം ദന്തസ്മിം യം യദേവ ദന്തവികതിം ആകങ്ഖേയ്യ, തം തദേവ കരേയ്യ അഭിനിപ്ഫാദേയ്യ. സേയ്യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ദക്ഖോ സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ സുപരികമ്മകതസ്മിം സുവണ്ണസ്മിം യം യദേവ സുവണ്ണവികതിം ആകങ്ഖേയ്യ, തം തദേവ കരേയ്യ അഭിനിപ്ഫാദേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ഇദ്ധിവിധായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി – ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതി; ആവിഭാവം തിരോഭാവം തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛതി സേയ്യഥാപി ആകാസേ. പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോതി സേയ്യഥാപി ഉദകേ. ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛതി സേയ്യഥാപി പഥവിയാ. ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമതി സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ. ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരാമസതി പരിമജ്ജതി. യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി. ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

ദിബ്ബസോതഞാണം

൨൪൦. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാതി ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച യേ ദൂരേ സന്തികേ ച.

൨൪൧. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ. സോ സുണേയ്യ ഭേരിസദ്ദമ്പി മുദിങ്ഗസദ്ദമ്പി [മുതിങ്ഗസദ്ദമ്പി (സീ. പീ.)] സങ്ഖപണവദിന്ദിമസദ്ദമ്പി [സങ്ഖപണവദേണ്ഡിമസദ്ദമ്പി (സീ. പീ.), സങ്ഖസദ്ദംപി പണവസദ്ദംപി ദേന്ദിമസദ്ദംപി (സ്യാ. കം.)]. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘ഭേരിസദ്ദോ’ ഇതിപി, ‘മുദിങ്ഗസദ്ദോ’ ഇതിപി, ‘സങ്ഖപണവദിന്ദിമസദ്ദോ’ ഇതിപി [സങ്ഖസദ്ദോ ഇതിപി പണവസദ്ദോ ഇതിപി ദേന്ദിമസദ്ദോ ഇതിപി (സ്യാ. കം.)]. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാതി ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച യേ ദൂരേ സന്തികേ ച. ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

ചേതോപരിയഞാണം

൨൪൨. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ചേതോപരിയഞാണായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി – സരാഗം വാ ചിത്തം ‘സരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, വീതരാഗം വാ ചിത്തം ‘വീതരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, സദോസം വാ ചിത്തം ‘സദോസം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, വീതദോസം വാ ചിത്തം ‘വീതദോസം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, സമോഹം വാ ചിത്തം ‘സമോഹം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, വീതമോഹം വാ ചിത്തം ‘വീതമോഹം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, സങ്ഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘സങ്ഖിത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘വിക്ഖിത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘മഹഗ്ഗതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘അമഹഗ്ഗതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, സഉത്തരം വാ ചിത്തം ‘സഉത്തരം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, അനുത്തരം വാ ചിത്തം ‘അനുത്തരം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, സമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘സമാഹിതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, അസമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘അസമാഹിതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, വിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘വിമുത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, അവിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘അവിമുത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി.

൨൪൩. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദഹരോ യുവാ മണ്ഡനജാതികോ ആദാസേ വാ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അച്ഛേ വാ ഉദകപത്തേ സകം മുഖനിമിത്തം പച്ചവേക്ഖമാനോ സകണികം വാ ‘സകണിക’ന്തി ജാനേയ്യ, അകണികം വാ ‘അകണിക’ന്തി ജാനേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ചേതോപരിയഞാണായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി – സരാഗം വാ ചിത്തം ‘സരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, വീതരാഗം വാ ചിത്തം ‘വീതരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, സദോസം വാ ചിത്തം ‘സദോസം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, വീതദോസം വാ ചിത്തം ‘വീതദോസം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, സമോഹം വാ ചിത്തം ‘സമോഹം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, വീതമോഹം വാ ചിത്തം ‘വീതമോഹം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, സങ്ഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘സങ്ഖിത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘വിക്ഖിത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘മഹഗ്ഗതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘അമഹഗ്ഗതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, സഉത്തരം വാ ചിത്തം ‘സഉത്തരം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, അനുത്തരം വാ ചിത്തം ‘അനുത്തരം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, സമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘സമാഹിതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, അസമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘അസമാഹിതം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി, വിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘വിമുത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അവിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘അവിമുത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി. ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം

൨൪൪. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ, ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

൨൪൫. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ സകമ്ഹാ ഗാമാ അഞ്ഞം ഗാമം ഗച്ഛേയ്യ, തമ്ഹാപി ഗാമാ അഞ്ഞം ഗാമം ഗച്ഛേയ്യ. സോ തമ്ഹാ ഗാമാ സകംയേവ ഗാമം പച്ചാഗച്ഛേയ്യ. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അഹം ഖോ സകമ്ഹാ ഗാമാ അമും ഗാമം അഗച്ഛിം [അഗഞ്ഛിം (സ്യാ. കം.)], തത്രാപി ഏവം അട്ഠാസിം, ഏവം നിസീദിം, ഏവം അഭാസിം, ഏവം തുണ്ഹീ അഹോസിം, തമ്ഹാപി ഗാമാ അമും ഗാമം അഗച്ഛിം, തത്രാപി ഏവം അട്ഠാസിം, ഏവം നിസീദിം, ഏവം അഭാസിം, ഏവം തുണ്ഹീ അഹോസിം, സോമ്ഹി തമ്ഹാ ഗാമാ സകംയേവ ഗാമം പച്ചാഗതോ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ, ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം; തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി, ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം

൨൪൬. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ, യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ. തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ, യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

൨൪൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, മജ്ഝേ സിങ്ഘാടകേ പാസാദോ. തത്ഥ ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഠിതോ പസ്സേയ്യ മനുസ്സേ ഗേഹം പവിസന്തേപി നിക്ഖമന്തേപി രഥികായപി വീഥിം സഞ്ചരന്തേ [രഥിയാപീ രഥിം സഞ്ചരന്തേ (സീ.), രഥിയായ വിഥിം സഞ്ചരന്തേപി (സ്യാ.)] മജ്ഝേ സിങ്ഘാടകേ നിസിന്നേപി. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘ഏതേ മനുസ്സാ ഗേഹം പവിസന്തി, ഏതേ നിക്ഖമന്തി, ഏതേ രഥികായ വീഥിം സഞ്ചരന്തി, ഏതേ മജ്ഝേ സിങ്ഘാടകേ നിസിന്നാ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ, യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി – ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ. തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ; യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി. ‘ഇദമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച.

ആസവക്ഖയഞാണം

൨൪൮. ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. സോ ഇദം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഇമേ ആസവാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ആസവസമുദയോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ആസവനിരോധോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ‘വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമി’തി ഞാണം ഹോതി, ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി.

൨൪൯. ‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പബ്ബതസങ്ഖേപേ ഉദകരഹദോ അച്ഛോ വിപ്പസന്നോ അനാവിലോ. തത്ഥ ചക്ഖുമാ പുരിസോ തീരേ ഠിതോ പസ്സേയ്യ സിപ്പിസമ്ബുകമ്പി സക്ഖരകഥലമ്പി മച്ഛഗുമ്ബമ്പി ചരന്തമ്പി തിട്ഠന്തമ്പി. തസ്സ ഏവമസ്സ – ‘അയം ഖോ ഉദകരഹദോ അച്ഛോ വിപ്പസന്നോ അനാവിലോ. തത്രിമേ സിപ്പിസമ്ബുകാപി സക്ഖരകഥലാപി മച്ഛഗുമ്ബാപി ചരന്തിപി തിട്ഠന്തിപീ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി. ‘സോ ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ‘ഇമേ ആസവാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ‘വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി, ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി പജാനാതി. ഇദം ഖോ, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പുരിമേഹി സന്ദിട്ഠികേഹി സാമഞ്ഞഫലേഹി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച. ഇമസ്മാ ച പന, മഹാരാജ, സന്ദിട്ഠികാ സാമഞ്ഞഫലാ അഞ്ഞം സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ നത്ഥീ’’തി.

അജാതസത്തുഉപാസകത്തപടിവേദനാ

൨൫൦. ഏവം വുത്തേ, രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ. സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതം. അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോഹം പിതരം ധമ്മികം ധമ്മരാജാനം ഇസ്സരിയകാരണാ ജീവിതാ വോരോപേസിം. തസ്സ മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയതിം സംവരായാ’’തി.

൨൫൧. ‘‘തഗ്ഘ ത്വം, മഹാരാജ, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യം ത്വം പിതരം ധമ്മികം ധമ്മരാജാനം ജീവിതാ വോരോപേസി. യതോ ച ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോസി, തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. വുദ്ധിഹേസാ, മഹാരാജ, അരിയസ്സ വിനയേ, യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി, ആയതിം സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി.

൨൫൨. ഏവം വുത്തേ, രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ ച ദാനി മയം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമ ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, മഹാരാജ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.