൩. അമ്ബട്ഠസുത്തം

൨൫൪. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി യേന ഇച്ഛാനങ്ഗലം നാമ കോസലാനം ബ്രാഹ്മണഗാമോ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ ഇച്ഛാനങ്ഗലേ വിഹരതി ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേ.

പോക്ഖരസാതിവത്ഥു

൨൫൫. തേന ഖോ പന സമയേന ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഉക്കട്ഠം [പോക്ഖരസാതീ (സീ.), പോക്ഖരസാദി (പീ.)] അജ്ഝാവസതി സത്തുസ്സദം സതിണകട്ഠോദകം സധഞ്ഞം രാജഭോഗ്ഗം രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്നം രാജദായം ബ്രഹ്മദേയ്യം. അസ്സോസി ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി ഇച്ഛാനങ്ഗലം അനുപ്പത്തോ ഇച്ഛാനങ്ഗലേ വിഹരതി ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’ [ഭഗവാതി (സ്യാ. കം.), ഉപരിസോണദണ്ഡസുത്താദീസുപി ബുദ്ധഗുണകഥായം ഏവമേവ ദിസ്സതി]. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം, സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി.

അമ്ബട്ഠമാണവോ

൨൫൬. തേന ഖോ പന സമയേന ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ അമ്ബട്ഠോ നാമ മാണവോ അന്തേവാസീ ഹോതി അജ്ഝായകോ മന്തധരോ തിണ്ണം വേദാനം [ബേദാനം (ക.)] പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം പദകോ വേയ്യാകരണോ ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ അനുഞ്ഞാതപടിഞ്ഞാതോ സകേ ആചരിയകേ തേവിജ്ജകേ പാവചനേ – ‘‘യമഹം ജാനാമി, തം ത്വം ജാനാസി; യം ത്വം ജാനാസി തമഹം ജാനാമീ’’തി.

൨൫൭. അഥ ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി അമ്ബട്ഠം മാണവം ആമന്തേസി – ‘‘അയം, താത അമ്ബട്ഠ, സമണോ ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി ഇച്ഛാനങ്ഗലം അനുപ്പത്തോ ഇച്ഛാനങ്ഗലേ വിഹരതി ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം, സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീതി. ഏഹി ത്വം താത അമ്ബട്ഠ, യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ സമണം ഗോതമം ജാനാഹി, യദി വാ തം ഭവന്തം ഗോതമം തഥാസന്തംയേവ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, യദി വാ നോ തഥാ. യദി വാ സോ ഭവം ഗോതമോ താദിസോ, യദി വാ ന താദിസോ, തഥാ മയം തം ഭവന്തം ഗോതമം വേദിസ്സാമാ’’തി.

൨൫൮. ‘‘യഥാ കഥം പനാഹം, ഭോ, തം ഭവന്തം ഗോതമം ജാനിസ്സാമി – ‘യദി വാ തം ഭവന്തം ഗോതമം തഥാസന്തംയേവ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, യദി വാ നോ തഥാ. യദി വാ സോ ഭവം ഗോതമോ താദിസോ, യദി വാ ന താദിസോ’’’തി?

‘‘ആഗതാനി ഖോ, താത അമ്ബട്ഠ, അമ്ഹാകം മന്തേസു ദ്വത്തിംസ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേയേവ ഗതിയോ ഭവന്തി അനഞ്ഞാ. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി, രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ സത്തരതനസമന്നാഗതോ. തസ്സിമാനി സത്ത രതനാനി ഭവന്തി. സേയ്യഥിദം – ചക്കരതനം, ഹത്ഥിരതനം, അസ്സരതനം, മണിരതനം, ഇത്ഥിരതനം, ഗഹപതിരതനം, പരിണായകരതനമേവ സത്തമം. പരോസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ ഭവന്തി സൂരാ വീരങ്ഗരൂപാ പരസേനപ്പമദ്ദനാ. സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതി. സചേ ഖോ പന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ. അഹം ഖോ പന, താത അമ്ബട്ഠ, മന്താനം ദാതാ; ത്വം മന്താനം പടിഗ്ഗഹേതാ’’തി.

൨൫൯. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ബ്രാഹ്മണം പോക്ഖരസാതിം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ വളവാരഥമാരുയ്ഹ സമ്ബഹുലേഹി മാണവകേഹി സദ്ധിം യേന ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡോ തേന പായാസി. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ ആരാമം പാവിസി. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമന്തി. അഥ ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘കഹം നു ഖോ, ഭോ, ഏതരഹി സോ ഭവം ഗോതമോ വിഹരതി? തഞ്ഹി മയം ഭവന്തം ഗോതമം ദസ്സനായ ഇധൂപസങ്കന്താ’’തി.

൨൬൦. അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ അഭിഞ്ഞാതകോലഞ്ഞോ ചേവ അഭിഞ്ഞാതസ്സ ച ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ അന്തേവാസീ. അഗരു ഖോ പന ഭഗവതോ ഏവരൂപേഹി കുലപുത്തേഹി സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ ഹോതീ’’തി. തേ അമ്ബട്ഠം മാണവം ഏതദവോചും – ‘‘ഏസോ അമ്ബട്ഠ വിഹാരോ സംവുതദ്വാരോ, തേന അപ്പസദ്ദോ ഉപസങ്കമിത്വാ അതരമാനോ ആളിന്ദം പവിസിത്വാ ഉക്കാസിത്വാ അഗ്ഗളം ആകോടേഹി, വിവരിസ്സതി തേ ഭഗവാ ദ്വാര’’ന്തി.

൨൬൧. അഥ ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ യേന സോ വിഹാരോ സംവുതദ്വാരോ, തേന അപ്പസദ്ദോ ഉപസങ്കമിത്വാ അതരമാനോ ആളിന്ദം പവിസിത്വാ ഉക്കാസിത്വാ അഗ്ഗളം ആകോടേസി. വിവരി ഭഗവാ ദ്വാരം. പാവിസി അമ്ബട്ഠോ മാണവോ. മാണവകാപി പവിസിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അമ്ബട്ഠോ പന മാണവോ ചങ്കമന്തോപി നിസിന്നേന ഭഗവതാ കഞ്ചി കഞ്ചി [കിഞ്ചി കിഞ്ചി (ക.)] കഥം സാരണീയം വീതിസാരേതി, ഠിതോപി നിസിന്നേന ഭഗവതാ കിഞ്ചി കിഞ്ചി കഥം സാരണീയം വീതിസാരേതി.

൨൬൨. അഥ ഖോ ഭഗവാ അമ്ബട്ഠം മാണവം ഏതദവോച – ‘‘ഏവം നു തേ, അമ്ബട്ഠ, ബ്രാഹ്മണേഹി വുദ്ധേഹി മഹല്ലകേഹി ആചരിയപാചരിയേഹി സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ ഹോതി, യഥയിദം ചരം തിട്ഠം നിസിന്നേന മയാ കിഞ്ചി കിഞ്ചി കഥം സാരണീയം വീതിസാരേതീ’’തി?

പഠമഇബ്ഭവാദോ

൨൬൩. ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ. ഗച്ഛന്തോ വാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഗച്ഛന്തേന ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം സല്ലപിതുമരഹതി, ഠിതോ വാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, ഠിതേന ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം സല്ലപിതുമരഹതി, നിസിന്നോ വാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, നിസിന്നേന ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം സല്ലപിതുമരഹതി, സയാനോ വാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, സയാനേന ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം സല്ലപിതുമരഹതി. യേ ച ഖോ തേ, ഭോ ഗോതമ, മുണ്ഡകാ സമണകാ ഇബ്ഭാ കണ്ഹാ [കിണ്ഹാ (ക. സീ. പീ.)] ബന്ധുപാദാപച്ചാ, തേഹിപി മേ സദ്ധിം ഏവം കഥാസല്ലാപോ ഹോതി, യഥരിവ ഭോതാ ഗോതമേനാ’’തി. ‘‘അത്ഥികവതോ ഖോ പന തേ, അമ്ബട്ഠ, ഇധാഗമനം അഹോസി, യായേവ ഖോ പനത്ഥായ ആഗച്ഛേയ്യാഥ [ആഗച്ഛേയ്യാഥോ (സീ. പീ.)], തമേവ അത്ഥം സാധുകം മനസി കരേയ്യാഥ [മനസികരേയ്യാഥോ (സീ. പീ.)]. അവുസിതവായേവ ഖോ പന ഭോ അയം അമ്ബട്ഠോ മാണവോ വുസിതമാനീ കിമഞ്ഞത്ര അവുസിതത്താ’’തി.

൨൬൪. അഥ ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഭഗവതാ അവുസിതവാദേന വുച്ചമാനോ കുപിതോ അനത്തമനോ ഭഗവന്തംയേവ ഖുംസേന്തോ ഭഗവന്തംയേവ വമ്ഭേന്തോ ഭഗവന്തംയേവ ഉപവദമാനോ – ‘‘സമണോ ച മേ, ഭോ, ഗോതമോ പാപിതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ചണ്ഡാ, ഭോ ഗോതമ, സക്യജാതി; ഫരുസാ, ഭോ ഗോതമ, സക്യജാതി; ലഹുസാ, ഭോ ഗോതമ, സക്യജാതി; ഭസ്സാ, ഭോ ഗോതമ, സക്യജാതി; ഇബ്ഭാ സന്താ ഇബ്ഭാ സമാനാ ന ബ്രാഹ്മണേ സക്കരോന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ ഗരും കരോന്തി [ഗരുകരോന്തി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], ന ബ്രാഹ്മണേ മാനേന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ പൂജേന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ അപചായന്തി. തയിദം, ഭോ ഗോതമ, നച്ഛന്നം, തയിദം നപ്പതിരൂപം, യദിമേ സക്യാ ഇബ്ഭാ സന്താ ഇബ്ഭാ സമാനാ ന ബ്രാഹ്മണേ സക്കരോന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ ഗരും കരോന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ മാനേന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ പൂജേന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ അപചായന്തീ’’തി. ഇതിഹ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഇദം പഠമം സക്യേസു ഇബ്ഭവാദം നിപാതേസി.

ദുതിയഇബ്ഭവാദോ

൨൬൫. ‘‘കിം പന തേ, അമ്ബട്ഠ, സക്യാ അപരദ്ധു’’ന്തി? ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭോ ഗോതമ, സമയം ആചരിയസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ കേനചിദേവ കരണീയേന കപിലവത്ഥും അഗമാസിം. യേന സക്യാനം സന്ധാഗാരം തേനുപസങ്കമിം. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ സക്യാ ചേവ സക്യകുമാരാ ച സന്ധാഗാരേ [സന്ഥാഗാരേ (സീ. പീ.)] ഉച്ചേസു ആസനേസു നിസിന്നാ ഹോന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം അങ്ഗുലിപതോദകേഹി [അങ്ഗുലിപതോദകേന (പീ.)] സഞ്ജഗ്ഘന്താ സംകീളന്താ, അഞ്ഞദത്ഥു മമഞ്ഞേവ മഞ്ഞേ അനുജഗ്ഘന്താ, ന മം കോചി ആസനേനപി നിമന്തേസി. തയിദം, ഭോ ഗോതമ, നച്ഛന്നം, തയിദം നപ്പതിരൂപം, യദിമേ സക്യാ ഇബ്ഭാ സന്താ ഇബ്ഭാ സമാനാ ന ബ്രാഹ്മണേ സക്കരോന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ ഗരും കരോന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ മാനേന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ പൂജേന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ അപചായന്തീ’’തി. ഇതിഹ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഇദം ദുതിയം സക്യേസു ഇബ്ഭവാദം നിപാതേസി.

തതിയഇബ്ഭവാദോ

൨൬൬. ‘‘ലടുകികാപി ഖോ, അമ്ബട്ഠ, സകുണികാ സകേ കുലാവകേ കാമലാപിനീ ഹോതി. സകം ഖോ പനേതം, അമ്ബട്ഠ, സക്യാനം യദിദം കപിലവത്ഥും, നാരഹതായസ്മാ അമ്ബട്ഠോ ഇമായ അപ്പമത്തായ അഭിസജ്ജിതു’’ന്തി. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭോ ഗോതമ, വണ്ണാ – ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ വേസ്സാ സുദ്ദാ. ഇമേസഞ്ഹി, ഭോ ഗോതമ, ചതുന്നം വണ്ണാനം തയോ വണ്ണാ – ഖത്തിയാ ച വേസ്സാ ച സുദ്ദാ ച – അഞ്ഞദത്ഥു ബ്രാഹ്മണസ്സേവ പരിചാരകാ സമ്പജ്ജന്തി. തയിദം, ഭോ ഗോതമ, നച്ഛന്നം, തയിദം നപ്പതിരൂപം, യദിമേ സക്യാ ഇബ്ഭാ സന്താ ഇബ്ഭാ സമാനാ ന ബ്രാഹ്മണേ സക്കരോന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ ഗരും കരോന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ മാനേന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ പൂജേന്തി, ന ബ്രാഹ്മണേ അപചായന്തീ’’തി. ഇതിഹ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഇദം തതിയം സക്യേസു ഇബ്ഭവാദം നിപാതേസി.

ദാസിപുത്തവാദോ

൨൬൭. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘അതിബാള്ഹം ഖോ അയം അമ്ബട്ഠോ മാണവോ സക്യേസു ഇബ്ഭവാദേന നിമ്മാദേതി, യംനൂനാഹം ഗോത്തം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അമ്ബട്ഠം മാണവം ഏതദവോച – ‘‘കഥം ഗോത്തോസി, അമ്ബട്ഠാ’’തി? ‘‘കണ്ഹായനോഹമസ്മി, ഭോ ഗോതമാ’’തി. പോരാണം ഖോ പന തേ അമ്ബട്ഠ മാതാപേത്തികം നാമഗോത്തം അനുസ്സരതോ അയ്യപുത്താ സക്യാ ഭവന്തി; ദാസിപുത്തോ ത്വമസി സക്യാനം. സക്യാ ഖോ പന, അമ്ബട്ഠ, രാജാനം ഓക്കാകം പിതാമഹം ദഹന്തി.

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, അമ്ബട്ഠ, രാജാ ഓക്കാകോ യാ സാ മഹേസീ പിയാ മനാപാ, തസ്സാ പുത്തസ്സ രജ്ജം പരിണാമേതുകാമോ ജേട്ഠകുമാരേ രട്ഠസ്മാ പബ്ബാജേസി – ഓക്കാമുഖം കരകണ്ഡം [ഉക്കാമുഖം കരകണ്ഡും (സീ. സ്യാ.)] ഹത്ഥിനികം സിനിസൂരം [സിനിപുരം (സീ. സ്യാ.)]. തേ രട്ഠസ്മാ പബ്ബാജിതാ ഹിമവന്തപസ്സേ പോക്ഖരണിയാ തീരേ മഹാസാകസണ്ഡോ, തത്ഥ വാസം കപ്പേസും. തേ ജാതിസമ്ഭേദഭയാ സകാഹി ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേസും.

‘‘അഥ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, രാജാ ഓക്കാകോ അമച്ചേ പാരിസജ്ജേ ആമന്തേസി – ‘കഹം നു ഖോ, ഭോ, ഏതരഹി കുമാരാ സമ്മന്തീ’തി? ‘അത്ഥി, ദേവ, ഹിമവന്തപസ്സേ പോക്ഖരണിയാ തീരേ മഹാസാകസണ്ഡോ, തത്ഥേതരഹി കുമാരാ സമ്മന്തി. തേ ജാതിസമ്ഭേദഭയാ സകാഹി ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേന്തീ’തി. അഥ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, രാജാ ഓക്കാകോ ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘സക്യാ വത, ഭോ, കുമാരാ, പരമസക്യാ വത, ഭോ, കുമാരാ’തി. തദഗ്ഗേ ഖോ പന അമ്ബട്ഠ സക്യാ പഞ്ഞായന്തി; സോ ച നേസം പുബ്ബപുരിസോ.

‘‘രഞ്ഞോ ഖോ പന, അമ്ബട്ഠ, ഓക്കാകസ്സ ദിസാ നാമ ദാസീ അഹോസി. സാ കണ്ഹം നാമ [സാ കണ്ഹം (പീ.)] ജനേസി. ജാതോ കണ്ഹോ പബ്യാഹാസി – ‘ധോവഥ മം, അമ്മ, നഹാപേഥ മം അമ്മ, ഇമസ്മാ മം അസുചിസ്മാ പരിമോചേഥ, അത്ഥായ വോ ഭവിസ്സാമീ’തി. യഥാ ഖോ പന അമ്ബട്ഠ ഏതരഹി മനുസ്സാ പിസാചേ ദിസ്വാ ‘പിസാചാ’തി സഞ്ജാനന്തി; ഏവമേവ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ പിസാചേ ‘കണ്ഹാ’തി സഞ്ജാനന്തി. തേ ഏവമാഹംസു – ‘അയം ജാതോ പബ്യാഹാസി, കണ്ഹോ ജാതോ, പിസാചോ ജാതോ’തി. തദഗ്ഗേ ഖോ പന, അമ്ബട്ഠ കണ്ഹായനാ പഞ്ഞായന്തി, സോ ച കണ്ഹായനാനം പുബ്ബപുരിസോ. ഇതി ഖോ തേ, അമ്ബട്ഠ, പോരാണം മാതാപേത്തികം നാമഗോത്തം അനുസ്സരതോ അയ്യപുത്താ സക്യാ ഭവന്തി, ദാസിപുത്തോ ത്വമസി സക്യാന’’ന്തി.

൨൬൮. ഏവം വുത്തേ, തേ മാണവകാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘മാ ഭവം ഗോതമോ അമ്ബട്ഠം അതിബാള്ഹം ദാസിപുത്തവാദേന നിമ്മാദേസി. സുജാതോ ച, ഭോ ഗോതമ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, കുലപുത്തോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, ബഹുസ്സുതോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, കല്യാണവാക്കരണോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, പണ്ഡിതോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, പഹോതി ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഭോതാ ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതു’’ന്തി.

൨൬൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ തേ മാണവകേ ഏതദവോച – ‘‘സചേ ഖോ തുമ്ഹാകം മാണവകാനം ഏവം ഹോതി – ‘ദുജ്ജാതോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, അകുലപുത്തോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, അപ്പസ്സുതോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, അകല്യാണവാക്കരണോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, ദുപ്പഞ്ഞോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, ന ച പഹോതി അമ്ബട്ഠോ മാണവോ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതു’ന്തി, തിട്ഠതു അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, തുമ്ഹേ മയാ സദ്ധിം മന്തവ്ഹോ അസ്മിം വചനേ. സചേ പന തുമ്ഹാകം മാണവകാനം ഏവം ഹോതി – ‘സുജാതോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, കുലപുത്തോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, ബഹുസ്സുതോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, കല്യാണവാക്കരണോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, പണ്ഡിതോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, പഹോതി ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതു’ന്തി, തിട്ഠഥ തുമ്ഹേ; അമ്ബട്ഠോ മാണവോ മയാ സദ്ധിം പടിമന്തേതൂ’’തി.

‘‘സുജാതോ ച, ഭോ ഗോതമ, അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, കുലപുത്തോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, ബഹുസ്സുതോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, കല്യാണവാക്കരണോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, പണ്ഡിതോ ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, പഹോതി ച അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഭോതാ ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതും, തുണ്ഹീ മയം ഭവിസ്സാമ, അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഭോതാ ഗോതമേന സദ്ധിം അസ്മിം വചനേ പടിമന്തേതൂ’’തി.

൨൭൦. അഥ ഖോ ഭഗവാ അമ്ബട്ഠം മാണവം ഏതദവോച – ‘‘അയം ഖോ പന തേ, അമ്ബട്ഠ, സഹധമ്മികോ പഞ്ഹോ ആഗച്ഛതി, അകാമാ ബ്യാകാതബ്ബോ. സചേ ത്വം ന ബ്യാകരിസ്സസി, അഞ്ഞേന വാ അഞ്ഞം പടിചരിസ്സസി, തുണ്ഹീ വാ ഭവിസ്സസി, പക്കമിസ്സസി വാ ഏത്ഥേവ തേ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലിസ്സതി. തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, കിന്തി തേ സുതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം കുതോപഭുതികാ കണ്ഹായനാ, കോ ച കണ്ഹായനാനം പുബ്ബപുരിസോ’’തി?

ഏവം വുത്തേ, അമ്ബട്ഠോ മാണവോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ അമ്ബട്ഠം മാണവം ഏതദവോച – ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, കിന്തി തേ സുതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം കുതോപഭുതികാ കണ്ഹായനാ, കോ ച കണ്ഹായനാനം പുബ്ബപുരിസോ’’തി? ദുതിയമ്പി ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അമ്ബട്ഠം മാണവം ഏതദവോച – ‘‘ബ്യാകരോഹി ദാനി അമ്ബട്ഠ, ന ദാനി, തേ തുണ്ഹീഭാവസ്സ കാലോ. യോ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, തഥാഗതേന യാവതതിയകം സഹധമ്മികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന ബ്യാകരോതി, ഏത്ഥേവസ്സ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലിസ്സതീ’’തി.

൨൭൧. തേന ഖോ പന സമയേന വജിരപാണീ യക്ഖോ മഹന്തം അയോകൂടം ആദായ ആദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം സജോതിഭൂതം [സഞ്ജോതിഭൂതം (സ്യാ.)] അമ്ബട്ഠസ്സ മാണവസ്സ ഉപരി വേഹാസം ഠിതോ ഹോതി – ‘‘സചായം അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഭഗവതാ യാവതതിയകം സഹധമ്മികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ ന ബ്യാകരിസ്സതി, ഏത്ഥേവസ്സ സത്തധാ മുദ്ധം ഫാലേസ്സാമീ’’തി. തം ഖോ പന വജിരപാണിം യക്ഖം ഭഗവാ ചേവ പസ്സതി അമ്ബട്ഠോ ച മാണവോ.

൨൭൨. അഥ ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ ഭഗവന്തംയേവ താണം ഗവേസീ ഭഗവന്തംയേവ ലേണം ഗവേസീ ഭഗവന്തംയേവ സരണം ഗവേസീ – ഉപനിസീദിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കിമേതം [കിം മേ തം (ക.)] ഭവം ഗോതമോ ആഹ? പുനഭവം ഗോതമോ ബ്രവിതൂ’’തി [ബ്രൂതു (സ്യാ.)].

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, കിന്തി തേ സുതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം കുതോപഭുതികാ കണ്ഹായനാ, കോ ച കണ്ഹായനാനം പുബ്ബപുരിസോ’’തി? ‘‘ഏവമേവ മേ, ഭോ ഗോതമ, സുതം യഥേവ ഭവം ഗോതമോ ആഹ. തതോപഭുതികാ കണ്ഹായനാ; സോ ച കണ്ഹായനാനം പുബ്ബപുരിസോ’’തി.

അമ്ബട്ഠവംസകഥാ

൨൭൩. ഏവം വുത്തേ, തേ മാണവകാ ഉന്നാദിനോ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാ അഹേസും – ‘‘ദുജ്ജാതോ കിര, ഭോ, അമ്ബട്ഠോ മാണവോ; അകുലപുത്തോ കിര, ഭോ, അമ്ബട്ഠോ മാണവോ; ദാസിപുത്തോ കിര, ഭോ, അമ്ബട്ഠോ മാണവോ സക്യാനം. അയ്യപുത്താ കിര, ഭോ, അമ്ബട്ഠസ്സ മാണവസ്സ സക്യാ ഭവന്തി. ധമ്മവാദിംയേവ കിര മയം സമണം ഗോതമം അപസാദേതബ്ബം അമഞ്ഞിമ്ഹാ’’തി.

൨൭൪. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘അതിബാള്ഹം ഖോ ഇമേ മാണവകാ അമ്ബട്ഠം മാണവം ദാസിപുത്തവാദേന നിമ്മാദേന്തി, യംനൂനാഹം പരിമോചേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തേ മാണവകേ ഏതദവോച – ‘‘മാ ഖോ തുമ്ഹേ, മാണവകാ, അമ്ബട്ഠം മാണവം അതിബാള്ഹം ദാസിപുത്തവാദേന നിമ്മാദേഥ. ഉളാരോ സോ കണ്ഹോ ഇസി അഹോസി. സോ ദക്ഖിണജനപദം ഗന്ത്വാ ബ്രഹ്മമന്തേ അധീയിത്വാ രാജാനം ഓക്കാകം ഉപസങ്കമിത്വാ മദ്ദരൂപിം ധീതരം യാചി. തസ്സ രാജാ ഓക്കാകോ – ‘കോ നേവം രേ അയം മയ്ഹം ദാസിപുത്തോ സമാനോ മദ്ദരൂപിം ധീതരം യാചതീ’’’ തി, കുപിതോ അനത്തമനോ ഖുരപ്പം സന്നയ്ഹി [സന്നഹി (ക.)]. സോ തം ഖുരപ്പം നേവ അസക്ഖി മുഞ്ചിതും, നോ പടിസംഹരിതും.

‘‘അഥ ഖോ, മാണവകാ, അമച്ചാ പാരിസജ്ജാ കണ്ഹം ഇസിം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോചും – ‘സോത്ഥി, ഭദ്ദന്തേ [ഭദന്തേ (സീ. സ്യാ.)], ഹോതു രഞ്ഞോ; സോത്ഥി, ഭദ്ദന്തേ, ഹോതു രഞ്ഞോ’തി. ‘സോത്ഥി ഭവിസ്സതി രഞ്ഞോ, അപി ച രാജാ യദി അധോ ഖുരപ്പം മുഞ്ചിസ്സതി, യാവതാ രഞ്ഞോ വിജിതം, ഏത്താവതാ പഥവീ ഉന്ദ്രിയിസ്സതീ’തി. ‘സോത്ഥി, ഭദ്ദന്തേ, ഹോതു രഞ്ഞോ, സോത്ഥി ജനപദസ്സാ’തി. ‘സോത്ഥി ഭവിസ്സതി രഞ്ഞോ, സോത്ഥി ജനപദസ്സ, അപി ച രാജാ യദി ഉദ്ധം ഖുരപ്പം മുഞ്ചിസ്സതി, യാവതാ രഞ്ഞോ വിജിതം, ഏത്താവതാ സത്ത വസ്സാനി ദേവോ ന വസ്സിസ്സതീ’തി. ‘സോത്ഥി, ഭദ്ദന്തേ, ഹോതു രഞ്ഞോ സോത്ഥി ജനപദസ്സ ദേവോ ച വസ്സതൂ’തി. ‘സോത്ഥി ഭവിസ്സതി രഞ്ഞോ സോത്ഥി ജനപദസ്സ ദേവോ ച വസ്സിസ്സതി, അപി ച രാജാ ജേട്ഠകുമാരേ ഖുരപ്പം പതിട്ഠാപേതു, സോത്ഥി കുമാരോ പല്ലോമോ ഭവിസ്സതീ’തി. അഥ ഖോ, മാണവകാ, അമച്ചാ ഓക്കാകസ്സ ആരോചേസും – ‘ഓക്കാകോ ജേട്ഠകുമാരേ ഖുരപ്പം പതിട്ഠാപേതു. സോത്ഥി കുമാരോ പല്ലോമോ ഭവിസ്സതീ’തി. അഥ ഖോ രാജാ ഓക്കാകോ ജേട്ഠകുമാരേ ഖുരപ്പം പതിട്ഠപേസി, സോത്ഥി കുമാരോ പല്ലോമോ സമഭവി. അഥ ഖോ തസ്സ രാജാ ഓക്കാകോ ഭീതോ സംവിഗ്ഗോ ലോമഹട്ഠജാതോ ബ്രഹ്മദണ്ഡേന തജ്ജിതോ മദ്ദരൂപിം ധീതരം അദാസി. മാ ഖോ തുമ്ഹേ, മാണവകാ, അമ്ബട്ഠം മാണവം അതിബാള്ഹം ദാസിപുത്തവാദേന നിമ്മാദേഥ, ഉളാരോ സോ കണ്ഹോ ഇസി അഹോസീ’’തി.

ഖത്തിയസേട്ഠഭാവോ

൨൭൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ അമ്ബട്ഠം മാണവം ആമന്തേസി – ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, ഇധ ഖത്തിയകുമാരോ ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞായ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേയ്യ, തേസം സംവാസമന്വായ പുത്തോ ജായേഥ. യോ സോ ഖത്തിയകുമാരേന ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞായ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ, അപി നു സോ ലഭേഥ ബ്രാഹ്മണേസു ആസനം വാ ഉദകം വാ’’തി? ‘‘ലഭേഥ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനു നം ബ്രാഹ്മണാ ഭോജേയ്യും സദ്ധേ വാ ഥാലിപാകേ വാ യഞ്ഞേ വാ പാഹുനേ വാ’’തി? ‘‘ഭോജേയ്യും, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനു നം ബ്രാഹ്മണാ മന്തേ വാചേയ്യും വാ നോ വാ’’തി? ‘‘വാചേയ്യും, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനുസ്സ ഇത്ഥീസു ആവടം വാ അസ്സ അനാവടം വാ’’തി? ‘‘അനാവടം ഹിസ്സ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനു നം ഖത്തിയാ ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിഞ്ചേയ്യു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘മാതിതോ ഹി, ഭോ ഗോതമ, അനുപപന്നോ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, ഇധ ബ്രാഹ്മണകുമാരോ ഖത്തിയകഞ്ഞായ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേയ്യ, തേസം സംവാസമന്വായ പുത്തോ ജായേഥ. യോ സോ ബ്രാഹ്മണകുമാരേന ഖത്തിയകഞ്ഞായ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ, അപിനു സോ ലഭേഥ ബ്രാഹ്മണേസു ആസനം വാ ഉദകം വാ’’തി? ‘‘ലഭേഥ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനു നം ബ്രാഹ്മണാ ഭോജേയ്യും സദ്ധേ വാ ഥാലിപാകേ വാ യഞ്ഞേ വാ പാഹുനേ വാ’’തി? ‘‘ഭോജേയ്യും, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനു നം ബ്രാഹ്മണാ മന്തേ വാചേയ്യും വാ നോ വാ’’തി? ‘‘വാചേയ്യും, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനുസ്സ ഇത്ഥീസു ആവടം വാ അസ്സ അനാവടം വാ’’തി? ‘‘അനാവടം ഹിസ്സ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനു നം ഖത്തിയാ ഖത്തിയാഭിസേകേന അഭിസിഞ്ചേയ്യു’’ന്തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘പിതിതോ ഹി, ഭോ ഗോതമ, അനുപപന്നോ’’തി.

൨൭൬. ‘‘ഇതി ഖോ, അമ്ബട്ഠ, ഇത്ഥിയാ വാ ഇത്ഥിം കരിത്വാ പുരിസേന വാ പുരിസം കരിത്വാ ഖത്തിയാവ സേട്ഠാ, ഹീനാ ബ്രാഹ്മണാ. തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, ഇധ ബ്രാഹ്മണാ ബ്രാഹ്മണം കിസ്മിഞ്ചിദേവ പകരണേ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഭസ്സപുടേന വധിത്വാ രട്ഠാ വാ നഗരാ വാ പബ്ബാജേയ്യും. അപിനു സോ ലഭേഥ ബ്രാഹ്മണേസു ആസനം വാ ഉദകം വാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനു നം ബ്രാഹ്മണാ ഭോജേയ്യും സദ്ധേ വാ ഥാലിപാകേ വാ യഞ്ഞേ വാ പാഹുനേ വാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനു നം ബ്രാഹ്മണാ മന്തേ വാചേയ്യും വാ നോ വാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനുസ്സ ഇത്ഥീസു ആവടം വാ അസ്സ അനാവടം വാ’’തി? ‘‘ആവടം ഹിസ്സ, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, ഇധ ഖത്തിയാ ഖത്തിയം കിസ്മിഞ്ചിദേവ പകരണേ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഭസ്സപുടേന വധിത്വാ രട്ഠാ വാ നഗരാ വാ പബ്ബാജേയ്യും. അപിനു സോ ലഭേഥ ബ്രാഹ്മണേസു ആസനം വാ ഉദകം വാ’’തി? ‘‘ലഭേഥ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനു നം ബ്രാഹ്മണാ ഭോജേയ്യും സദ്ധേ വാ ഥാലിപാകേ വാ യഞ്ഞേ വാ പാഹുനേ വാ’’തി? ‘‘ഭോജേയ്യും, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനു നം ബ്രാഹ്മണാ മന്തേ വാചേയ്യും വാ നോ വാ’’തി? ‘‘വാചേയ്യും, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അപിനുസ്സ ഇത്ഥീസു ആവടം വാ അസ്സ അനാവടം വാ’’തി? ‘‘അനാവടം ഹിസ്സ, ഭോ ഗോതമ’’.

൨൭൭. ‘‘ഏത്താവതാ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, ഖത്തിയോ പരമനിഹീനതം പത്തോ ഹോതി, യദേവ നം ഖത്തിയാ ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഭസ്സപുടേന വധിത്വാ രട്ഠാ വാ നഗരാ വാ പബ്ബാജേന്തി. ഇതി ഖോ, അമ്ബട്ഠ, യദാ ഖത്തിയോ പരമനിഹീനതം പത്തോ ഹോതി, തദാപി ഖത്തിയാവ സേട്ഠാ, ഹീനാ ബ്രാഹ്മണാ. ബ്രഹ്മുനാ പേസാ, അമ്ബട്ഠ [ബ്രഹ്മുനാപി അമ്ബട്ഠ (ക.), ബ്രഹ്മുനാപി ഏസോ അമ്ബട്ഠ (പീ.)], സനങ്കുമാരേന ഗാഥാ ഭാസിതാ –

‘ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം,

യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ,

സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേ’തി.

‘‘സാ ഖോ പനേസാ, അമ്ബട്ഠ, ബ്രഹ്മുനാ സനങ്കുമാരേന ഗാഥാ സുഗീതാ നോ ദുഗ്ഗീതാ, സുഭാസിതാ നോ ദുബ്ഭാസിതാ, അത്ഥസംഹിതാ നോ അനത്ഥസംഹിതാ, അനുമതാ മയാ. അഹമ്പി ഹി, അമ്ബട്ഠ, ഏവം വദാമി –

‘ഖത്തിയോ സേട്ഠോ ജനേതസ്മിം,

യേ ഗോത്തപടിസാരിനോ;

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ,

സോ സേട്ഠോ ദേവമാനുസേ’തി.

ഭാണവാരോ പഠമോ.

വിജ്ജാചരണകഥാ

൨൭൮. ‘‘കതമം പന തം, ഭോ ഗോതമ, ചരണം, കതമാ ച പന സാ വിജ്ജാ’’തി? ‘‘ന ഖോ, അമ്ബട്ഠ, അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ ജാതിവാദോ വാ വുച്ചതി, ഗോത്തവാദോ വാ വുച്ചതി, മാനവാദോ വാ വുച്ചതി – ‘അരഹസി വാ മം ത്വം, ന വാ മം ത്വം അരഹസീ’തി. യത്ഥ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, ആവാഹോ വാ ഹോതി, വിവാഹോ വാ ഹോതി, ആവാഹവിവാഹോ വാ ഹോതി, ഏത്ഥേതം വുച്ചതി ജാതിവാദോ വാ ഇതിപി ഗോത്തവാദോ വാ ഇതിപി മാനവാദോ വാ ഇതിപി – ‘അരഹസി വാ മം ത്വം, ന വാ മം ത്വം അരഹസീ’തി. യേ ഹി കേചി അമ്ബട്ഠ ജാതിവാദവിനിബദ്ധാ വാ ഗോത്തവാദവിനിബദ്ധാ വാ മാനവാദവിനിബദ്ധാ വാ ആവാഹവിവാഹവിനിബദ്ധാ വാ, ആരകാ തേ അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ. പഹായ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, ജാതിവാദവിനിബദ്ധഞ്ച ഗോത്തവാദവിനിബദ്ധഞ്ച മാനവാദവിനിബദ്ധഞ്ച ആവാഹവിവാഹവിനിബദ്ധഞ്ച അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ സച്ഛികിരിയാ ഹോതീ’’തി.

൨൭൯. ‘‘കതമം പന തം, ഭോ ഗോതമ, ചരണം, കതമാ ച സാ വിജ്ജാ’’തി? ‘‘ഇധ, അമ്ബട്ഠ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. തം ധമ്മം സുണാതി ഗഹപതി വാ ഗഹപതിപുത്തോ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം വാ കുലേ പച്ചാജാതോ. സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതി. സോ തേന സദ്ധാപടിലാഭേന സമന്നാഗതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി…പേ… (യഥാ ൧൯൧ ആദയോ അനുച്ഛേദാ, ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബം).…

‘‘സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി, വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ… ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, അമ്ബട്ഠ, ഭിക്ഖു വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ… ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, അമ്ബട്ഠ, ഭിക്ഖു പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ, സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി, തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ… ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം.

‘‘പുന ചപരം, അമ്ബട്ഠ, ഭിക്ഖു സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ, പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി…പേ… ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം. ഇദം ഖോ തം, അമ്ബട്ഠ, ചരണം.

‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി…പേ… ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി വിജ്ജായ…പേ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതി, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി വിജ്ജായ. അയം ഖോ സാ, അമ്ബട്ഠ, വിജ്ജാ.

‘‘അയം വുച്ചതി, അമ്ബട്ഠ, ഭിക്ഖു ‘വിജ്ജാസമ്പന്നോ’ ഇതിപി, ‘ചരണസമ്പന്നോ’ ഇതിപി, ‘വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ’ ഇതിപി. ഇമായ ച അമ്ബട്ഠ വിജ്ജാസമ്പദായ ചരണസമ്പദായ ച അഞ്ഞാ വിജ്ജാസമ്പദാ ച ചരണസമ്പദാ ച ഉത്തരിതരാ വാ പണീതതരാ വാ നത്ഥി.

ചതുഅപായമുഖം

൨൮൦. ‘‘ഇമായ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ ചത്താരി അപായമുഖാനി ഭവന്തി. കതമാനി ചത്താരി? ഇധ, അമ്ബട്ഠ, ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമഞ്ഞേവ അനുത്തരം വിജ്ജാചരണസമ്പദം അനഭിസമ്ഭുണമാനോ ഖാരിവിധമാദായ [ഖാരിവിവിധമാദായ (സീ. സ്യാ. പീ.)] അരഞ്ഞായതനം അജ്ഝോഗാഹതി – ‘പവത്തഫലഭോജനോ ഭവിസ്സാമീ’തി. സോ അഞ്ഞദത്ഥു വിജ്ജാചരണസമ്പന്നസ്സേവ പരിചാരകോ സമ്പജ്ജതി. ഇമായ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ ഇദം പഠമം അപായമുഖം ഭവതി.

‘‘പുന ചപരം, അമ്ബട്ഠ, ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമഞ്ചേവ അനുത്തരം വിജ്ജാചരണസമ്പദം അനഭിസമ്ഭുണമാനോ പവത്തഫലഭോജനതഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ കുദാലപിടകം [കുദ്ദാലപിടകം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ആദായ അരഞ്ഞവനം അജ്ഝോഗാഹതി – ‘കന്ദമൂലഫലഭോജനോ ഭവിസ്സാമീ’തി. സോ അഞ്ഞദത്ഥു വിജ്ജാചരണസമ്പന്നസ്സേവ പരിചാരകോ സമ്പജ്ജതി. ഇമായ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ ഇദം ദുതിയം അപായമുഖം ഭവതി.

‘‘പുന ചപരം, അമ്ബട്ഠ, ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമഞ്ചേവ അനുത്തരം വിജ്ജാചരണസമ്പദം അനഭിസമ്ഭുണമാനോ പവത്തഫലഭോജനതഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ കന്ദമൂലഫലഭോജനതഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ ഗാമസാമന്തം വാ നിഗമസാമന്തം വാ അഗ്യാഗാരം കരിത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരന്തോ അച്ഛതി. സോ അഞ്ഞദത്ഥു വിജ്ജാചരണസമ്പന്നസ്സേവ പരിചാരകോ സമ്പജ്ജതി. ഇമായ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ ഇദം തതിയം അപായമുഖം ഭവതി.

‘‘പുന ചപരം, അമ്ബട്ഠ, ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമം ചേവ അനുത്തരം വിജ്ജാചരണസമ്പദം അനഭിസമ്ഭുണമാനോ പവത്തഫലഭോജനതഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ കന്ദമൂലഫലഭോജനതഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ അഗ്ഗിപാരിചരിയഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ ചാതുമഹാപഥേ ചതുദ്വാരം അഗാരം കരിത്വാ അച്ഛതി – ‘യോ ഇമാഹി ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗമിസ്സതി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ, തമഹം യഥാസത്തി യഥാബലം പടിപൂജേസ്സാമീ’തി. സോ അഞ്ഞദത്ഥു വിജ്ജാചരണസമ്പന്നസ്സേവ പരിചാരകോ സമ്പജ്ജതി. ഇമായ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ ഇദം ചതുത്ഥം അപായമുഖം ഭവതി. ഇമായ ഖോ, അമ്ബട്ഠ, അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ ഇമാനി ചത്താരി അപായമുഖാനി ഭവന്തി.

൨൮൧. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, അപിനു ത്വം ഇമായ അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ സന്ദിസ്സസി സാചരിയകോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘കോചാഹം, ഭോ ഗോതമ, സാചരിയകോ, കാ ച അനുത്തരാ വിജ്ജാചരണസമ്പദാ? ആരകാഹം, ഭോ ഗോതമ, അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ സാചരിയകോ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, അപിനു ത്വം ഇമഞ്ചേവ അനുത്തരം വിജ്ജാചരണസമ്പദം അനഭിസമ്ഭുണമാനോ ഖാരിവിധമാദായ അരഞ്ഞവനമജ്ഝോഗാഹസി സാചരിയകോ – ‘പവത്തഫലഭോജനോ ഭവിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, അപിനു ത്വം ഇമഞ്ചേവ അനുത്തരം വിജ്ജാചരണസമ്പദം അനഭിസമ്ഭുണമാനോ പവത്തഫലഭോജനതഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ കുദാലപിടകം ആദായ അരഞ്ഞവനമജ്ഝോഗാഹസി സാചരിയകോ – ‘കന്ദമൂലഫലഭോജനോ ഭവിസ്സാമീ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, അപിനു ത്വം ഇമഞ്ചേവ അനുത്തരം വിജ്ജാചരണസമ്പദം അനഭിസമ്ഭുണമാനോ പവത്തഫലഭോജനതഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ കന്ദമൂലഫലഭോജനതഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ ഗാമസാമന്തം വാ നിഗമസാമന്തം വാ അഗ്യാഗാരം കരിത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരന്തോ അച്ഛസി സാചരിയകോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, അപിനു ത്വം ഇമഞ്ചേവ അനുത്തരം വിജ്ജാചരണസമ്പദം അനഭിസമ്ഭുണമാനോ പവത്തഫലഭോജനതഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ കന്ദമൂലഫലഭോജനതഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ അഗ്ഗിപാരിചരിയഞ്ച അനഭിസമ്ഭുണമാനോ ചാതുമഹാപഥേ ചതുദ്വാരം അഗാരം കരിത്വാ അച്ഛസി സാചരിയകോ – ‘യോ ഇമാഹി ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗമിസ്സതി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ, തം മയം യഥാസത്തി യഥാബലം പടിപൂജേസ്സാമാ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

൨൮൨. ‘‘ഇതി ഖോ, അമ്ബട്ഠ, ഇമായ ചേവ ത്വം അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ പരിഹീനോ സാചരിയകോ. യേ ചിമേ അനുത്തരായ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ ചത്താരി അപായമുഖാനി ഭവന്തി, തതോ ച ത്വം പരിഹീനോ സാചരിയകോ. ഭാസിതാ ഖോ പന തേ ഏസാ, അമ്ബട്ഠ, ആചരിയേന ബ്രാഹ്മണേന പോക്ഖരസാതിനാ വാചാ – ‘കേ ച മുണ്ഡകാ സമണകാ ഇബ്ഭാ കണ്ഹാ ബന്ധുപാദാപച്ചാ, കാ ച തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം സാകച്ഛാ’തി അത്തനാ ആപായികോപി അപരിപൂരമാനോ. പസ്സ, അമ്ബട്ഠ, യാവ അപരദ്ധഞ്ച തേ ഇദം ആചരിയസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ.

പുബ്ബകഇസിഭാവാനുയോഗോ

൨൮൩. ‘‘ബ്രാഹ്മണോ ഖോ പന, അമ്ബട്ഠ, പോക്ഖരസാതി രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ ദത്തികം ഭുഞ്ജതി. തസ്സ രാജാ പസേനദി കോസലോ സമ്മുഖീഭാവമ്പി ന ദദാതി. യദാപി തേന മന്തേതി, തിരോദുസ്സന്തേന മന്തേതി. യസ്സ ഖോ പന, അമ്ബട്ഠ, ധമ്മികം പയാതം ഭിക്ഖം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, കഥം തസ്സ രാജാ പസേനദി കോസലോ സമ്മുഖീഭാവമ്പി ന ദദേയ്യ. പസ്സ, അമ്ബട്ഠ, യാവ അപരദ്ധഞ്ച തേ ഇദം ആചരിയസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ.

൨൮൪. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, ഇധ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഹത്ഥിഗീവായ വാ നിസിന്നോ അസ്സപിട്ഠേ വാ നിസിന്നോ രഥൂപത്ഥരേ വാ ഠിതോ ഉഗ്ഗേഹി വാ രാജഞ്ഞേഹി വാ കിഞ്ചിദേവ മന്തനം മന്തേയ്യ. സോ തമ്ഹാ പദേസാ അപക്കമ്മ ഏകമന്തം തിട്ഠേയ്യ. അഥ ആഗച്ഛേയ്യ സുദ്ദോ വാ സുദ്ദദാസോ വാ, തസ്മിം പദേസേ ഠിതോ തദേവ മന്തനം മന്തേയ്യ – ‘ഏവമ്പി രാജാ പസേനദി കോസലോ ആഹ, ഏവമ്പി രാജാ പസേനദി കോസലോ ആഹാ’തി. അപിനു സോ രാജഭണിതം വാ ഭണതി രാജമന്തനം വാ മന്തേതി? ഏത്താവതാ സോ അസ്സ രാജാ വാ രാജമത്തോ വാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

൨൮൫. ‘‘ഏവമേവ ഖോ ത്വം, അമ്ബട്ഠ, യേ തേ അഹേസും ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ, യേസമിദം ഏതരഹി ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം, തദനുഗായന്തി തദനുഭാസന്തി ഭാസിതമനുഭാസന്തി വാചിതമനുവാചേന്തി, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി [യമദഗ്ഗി (ക.)] അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു – ‘ത്യാഹം മന്തേ അധിയാമി സാചരിയകോ’തി, താവതാ ത്വം ഭവിസ്സസി ഇസി വാ ഇസിത്ഥായ വാ പടിപന്നോതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൨൮൬. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, കിന്തി തേ സുതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം – യേ തേ അഹേസും ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ, യേസമിദം ഏതരഹി ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം, തദനുഗായന്തി തദനുഭാസന്തി ഭാസിതമനുഭാസന്തി വാചിതമനുവാചേന്തി, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു, ഏവം സു തേ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കപ്പിതകേസമസ്സൂ ആമുക്കമണികുണ്ഡലാഭരണാ [ആമുത്തമാലാഭരണാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഓദാതവത്ഥവസനാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേന്തി, സേയ്യഥാപി ത്വം ഏതരഹി സാചരിയകോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘…പേ… ഏവം സു തേ സാലീനം ഓദനം സുചിമംസൂപസേചനം വിചിതകാളകം അനേകസൂപം അനേകബ്യഞ്ജനം പരിഭുഞ്ജന്തി, സേയ്യഥാപി ത്വം ഏതരഹി സാചരിയകോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘…പേ… ഏവം സു തേ വേഠകനതപസ്സാഹി നാരീഹി പരിചാരേന്തി, സേയ്യഥാപി ത്വം ഏതരഹി സാചരിയകോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘…പേ… ഏവം സു തേ കുത്തവാലേഹി വളവാരഥേഹി ദീഘാഹി പതോദലട്ഠീഹി വാഹനേ വിതുദേന്താ വിപരിയായന്തി, സേയ്യഥാപി ത്വം ഏതരഹി സാചരിയകോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘…പേ… ഏവം സു തേ ഉക്കിണ്ണപരിഖാസു ഓക്ഖിത്തപലിഘാസു നഗരൂപകാരികാസു ദീഘാസിവുധേഹി [ദീഘാസിബദ്ധേഹി (സ്യാ. പീ.)] പുരിസേഹി രക്ഖാപേന്തി, സേയ്യഥാപി ത്വം ഏതരഹി സാചരിയകോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘ഇതി ഖോ, അമ്ബട്ഠ, നേവ ത്വം ഇസി ന ഇസിത്ഥായ പടിപന്നോ സാചരിയകോ. യസ്സ ഖോ പന, അമ്ബട്ഠ, മയി കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ സോ മം പഞ്ഹേന, അഹം വേയ്യാകരണേന സോധിസ്സാമീ’’തി.

ദ്വേലക്ഖണാദസ്സനം

൨൮൭. അഥ ഖോ ഭഗവാ വിഹാരാ നിക്ഖമ്മ ചങ്കമം അബ്ഭുട്ഠാസി. അമ്ബട്ഠോപി മാണവോ വിഹാരാ നിക്ഖമ്മ ചങ്കമം അബ്ഭുട്ഠാസി. അഥ ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഭഗവന്തം ചങ്കമന്തം അനുചങ്കമമാനോ ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി സമന്നേസി. അദ്ദസാ ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി യേഭുയ്യേന ഠപേത്വാ ദ്വേ. ദ്വീസു മഹാപുരിസലക്ഖണേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – കോസോഹിതേ ച വത്ഥഗുയ്ഹേ പഹൂതജിവ്ഹതായ ച.

൨൮൮. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘പസ്സതി ഖോ മേ അയം അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി യേഭുയ്യേന ഠപേത്വാ ദ്വേ. ദ്വീസു മഹാപുരിസലക്ഖണേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – കോസോഹിതേ ച വത്ഥഗുയ്ഹേ പഹൂതജിവ്ഹതായ ചാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസി യഥാ അദ്ദസ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ഭഗവതോ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം. അഥ ഖോ ഭഗവാ ജിവ്ഹം നിന്നാമേത്വാ ഉഭോപി കണ്ണസോതാനി അനുമസി പടിമസി, ഉഭോപി നാസികസോതാനി അനുമസി പടിമസി, കേവലമ്പി നലാടമണ്ഡലം ജിവ്ഹായ ഛാദേസി. അഥ ഖോ അമ്ബട്ഠസ്സ മാണവസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സമന്നാഗതോ ഖോ സമണോ ഗോതമോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി പരിപുണ്ണേഹി, നോ അപരിപുണ്ണേഹീ’’തി. ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ ച ദാനി മയം, ഭോ ഗോതമ, ഗച്ഛാമ, ബഹുകിച്ചാ മയം ബഹുകരണീയാ’’തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, അമ്ബട്ഠ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ വളവാരഥമാരുയ്ഹ പക്കാമി.

൨൮൯. തേന ഖോ പന സമയേന ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഉക്കട്ഠായ നിക്ഖമിത്വാ മഹതാ ബ്രാഹ്മണഗണേന സദ്ധിം സകേ ആരാമേ നിസിന്നോ ഹോതി അമ്ബട്ഠംയേവ മാണവം പടിമാനേന്തോ. അഥ ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ യേന സകോ ആരാമോ തേന പായാസി. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി, യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ യേന ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ബ്രാഹ്മണം പോക്ഖരസാതിം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

൨൯൦. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അമ്ബട്ഠം മാണവം ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഏതദവോച – ‘‘കച്ചി, താത അമ്ബട്ഠ, അദ്ദസ തം ഭവന്തം ഗോതമ’’ന്തി? ‘‘അദ്ദസാമ ഖോ മയം, ഭോ, തം ഭവന്തം ഗോതമ’’ന്തി. ‘‘കച്ചി, താത അമ്ബട്ഠ, തം ഭവന്തം ഗോതമം തഥാ സന്തംയേവ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ നോ അഞ്ഞഥാ; കച്ചി പന സോ ഭവം ഗോതമോ താദിസോ നോ അഞ്ഞാദിസോ’’തി? ‘‘തഥാ സന്തംയേവ, ഭോ, തം ഭവന്തം ഗോതമം സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ നോ അഞ്ഞഥാ, താദിസോവ സോ ഭവം ഗോതമോ നോ അഞ്ഞാദിസോ. സമന്നാഗതോ ച സോ ഭവം ഗോതമോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി പരിപുണ്ണേഹി നോ അപരിപുണ്ണേഹീ’’തി. ‘‘അഹു പന തേ, താത അമ്ബട്ഠ, സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി? ‘‘അഹു ഖോ മേ, ഭോ, സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി. ‘‘യഥാ കഥം പന തേ, താത അമ്ബട്ഠ, അഹു സമണേന ഗോതമേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി? അഥ ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ യാവതകോ [യാവതികോ (ക. പീ.)] അഹോസി ഭഗവതാ സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ, തം സബ്ബം ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ ആരോചേസി.

൨൯൧. ഏവം വുത്തേ, ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി അമ്ബട്ഠം മാണവം ഏതദവോച – ‘‘അഹോ വത രേ അമ്ഹാകം പണ്ഡിതക [പണ്ഡിതകാ], അഹോ വത രേ അമ്ഹാകം ബഹുസ്സുതക [ബഹുസ്സുതകാ], അഹോ വത രേ അമ്ഹാകം തേവിജ്ജക [തേവിജ്ജകാ], ഏവരൂപേന കിര, ഭോ, പുരിസോ അത്ഥചരകേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ. യദേവ ഖോ ത്വം, അമ്ബട്ഠ, തം ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം ആസജ്ജ ആസജ്ജ അവചാസി, അഥ ഖോ സോ ഭവം ഗോതമോ അമ്ഹേപി ഏവം ഉപനേയ്യ ഉപനേയ്യ അവച. അഹോ വത രേ അമ്ഹാകം പണ്ഡിതക, അഹോ വത രേ അമ്ഹാകം ബഹുസ്സുതക, അഹോ വത രേ അമ്ഹാകം തേവിജ്ജക, ഏവരൂപേന കിര, ഭോ, പുരിസോ അത്ഥചരകേന കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യാ’’തി, കുപിതോ [സോ കുപിതോ (പീ.)] അനത്തമനോ അമ്ബട്ഠം മാണവം പദസായേവ പവത്തേസി. ഇച്ഛതി ച താവദേവ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും.

പോക്ഖരസാതിബുദ്ധുപസങ്കമനം

൨൯൨. അഥ ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണാ ബ്രാഹ്മണം പോക്ഖരസാതിം ഏതദവോചും – ‘‘അതിവികാലോ ഖോ, ഭോ, അജ്ജ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതും. സ്വേദാനി [ദാനി സ്വേ (സീ. ക.)] ഭവം പോക്ഖരസാതി സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി സകേ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ യാനേ ആരോപേത്വാ ഉക്കാസു ധാരിയമാനാസു ഉക്കട്ഠായ നിയ്യാസി, യേന ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡോ തേന പായാസി. യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി യാനേന ഗന്ത്വാ, യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികോവ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി, സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

൨൯൩. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമാ നു ഖോ ഇധ, ഭോ ഗോതമ, അമ്ഹാകം അന്തേവാസീ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ’’തി? ‘‘ആഗമാ ഖോ തേ [തേധ (സ്യാ.), തേ ഇധ (പീ.)], ബ്രാഹ്മണ, അന്തേവാസീ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ’’തി. ‘‘അഹു പന തേ, ഭോ ഗോതമ, അമ്ബട്ഠേന മാണവേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി? ‘‘അഹു ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണ, അമ്ബട്ഠേന മാണവേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി. ‘‘യഥാകഥം പന തേ, ഭോ ഗോതമ, അഹു അമ്ബട്ഠേന മാണവേന സദ്ധിം കോചിദേവ കഥാസല്ലാപോ’’തി? അഥ ഖോ ഭഗവാ യാവതകോ അഹോസി അമ്ബട്ഠേന മാണവേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ, തം സബ്ബം ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ ആരോചേസി. ഏവം വുത്തേ, ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ബാലോ, ഭോ ഗോതമ, അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, ഖമതു ഭവം ഗോതമോ അമ്ബട്ഠസ്സ മാണവസ്സാ’’തി. ‘‘സുഖീ ഹോതു, ബ്രാഹ്മണ, അമ്ബട്ഠോ മാണവോ’’തി.

൨൯൪. അഥ ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി സമന്നേസി. അദ്ദസാ ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി യേഭുയ്യേന ഠപേത്വാ ദ്വേ. ദ്വീസു മഹാപുരിസലക്ഖണേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – കോസോഹിതേ ച വത്ഥഗുയ്ഹേ പഹൂതജിവ്ഹതായ ച.

൨൯൫. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘പസ്സതി ഖോ മേ അയം ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി യേഭുയ്യേന ഠപേത്വാ ദ്വേ. ദ്വീസു മഹാപുരിസലക്ഖണേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – കോസോഹിതേ ച വത്ഥഗുയ്ഹേ, പഹൂതജിവ്ഹതായ ചാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസി യഥാ അദ്ദസ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഭഗവതോ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം. അഥ ഖോ ഭഗവാ ജിവ്ഹം നിന്നാമേത്വാ ഉഭോപി കണ്ണസോതാനി അനുമസി പടിമസി, ഉഭോപി നാസികസോതാനി അനുമസി പടിമസി, കേവലമ്പി നലാടമണ്ഡലം ജിവ്ഹായ ഛാദേസി.

൨൯൬. അഥ ഖോ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സമന്നാഗതോ ഖോ സമണോ ഗോതമോ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി പരിപുണ്ണേഹി നോ അപരിപുണ്ണേഹീ’’തി. ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ ഭവം ഗോതമോ അജ്ജതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

൨൯൭. അഥ ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചേസി – ‘‘കാലോ, ഭോ ഗോതമ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഭഗവന്തം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി, മാണവകാപി ഭിക്ഖുസങ്ഘം. അഥ ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

൨൯൮. ഏകമന്തം നിസിന്നസ്സ ഖോ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം; കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം, നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസി ബ്രാഹ്മണം പോക്ഖരസാതിം കല്ലചിത്തം മുദുചിത്തം വിനീവരണചിത്തം ഉദഗ്ഗചിത്തം പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ, തം പകാസേസി – ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ; ഏവമേവ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ തസ്മിഞ്ഞേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി.

പോക്ഖരസാതിഉപാസകത്തപടിവേദനാ

൨൯൯. അഥ ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ദിട്ഠധമ്മോ പത്തധമ്മോ വിദിതധമ്മോ പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഗതകഥംകഥോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അപരപ്പച്ചയോ സത്ഥുസാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ. സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭോ ഗോതമ, സപുത്തോ സഭരിയോ സപരിസോ സാമച്ചോ ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതം. യഥാ ച ഭവം ഗോതമോ ഉക്കട്ഠായ അഞ്ഞാനി ഉപാസകകുലാനി ഉപസങ്കമതി, ഏവമേവ ഭവം ഗോതമോ പോക്ഖരസാതികുലം ഉപസങ്കമതു. തത്ഥ യേ തേ മാണവകാ വാ മാണവികാ വാ ഭവന്തം ഗോതമം അഭിവാദേസ്സന്തി വാ പച്ചുട്ഠിസ്സന്തി [പച്ചുട്ഠസ്സന്തി (പീ.)] വാ ആസനം വാ ഉദകം വാ ദസ്സന്തി ചിത്തം വാ പസാദേസ്സന്തി, തേസം തം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. ‘‘കല്യാണം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണാ’’തി.

അമ്ബട്ഠസുത്തം നിട്ഠിതം തതിയം.