൧൩. തേവിജ്ജസുത്തം

൫൧൮. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി യേന മനസാകടം നാമ കോസലാനം ബ്രാഹ്മണഗാമോ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ മനസാകടേ വിഹരതി ഉത്തരേന മനസാകടസ്സ അചിരവതിയാ നദിയാ തീരേ അമ്ബവനേ.

൫൧൯. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ മനസാകടേ പടിവസന്തി, സേയ്യഥിദം – ചങ്കീ ബ്രാഹ്മണോ താരുക്ഖോ ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി ബ്രാഹ്മണോ ജാണുസോണി ബ്രാഹ്മണോ തോദേയ്യോ ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞേ ച അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ.

൫൨൦. അഥ ഖോ വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാനം മാണവാനം ജങ്ഘവിഹാരം അനുചങ്കമന്താനം അനുവിചരന്താനം മഗ്ഗാമഗ്ഗേ കഥാ ഉദപാദി. അഥ ഖോ വാസേട്ഠോ മാണവോ ഏവമാഹ – ‘‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ, അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായ, യ്വായം അക്ഖാതോ ബ്രാഹ്മണേന പോക്ഖരസാതിനാ’’തി. ഭാരദ്വാജോപി മാണവോ ഏവമാഹ – ‘‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ, അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ, നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായ, യ്വായം അക്ഖാതോ ബ്രാഹ്മണേന താരുക്ഖേനാ’’തി. നേവ ഖോ അസക്ഖി വാസേട്ഠോ മാണവോ ഭാരദ്വാജം മാണവം സഞ്ഞാപേതും, ന പന അസക്ഖി ഭാരദ്വാജോ മാണവോപി വാസേട്ഠം മാണവം സഞ്ഞാപേതും.

൫൨൧. അഥ ഖോ വാസേട്ഠോ മാണവോ ഭാരദ്വാജം മാണവം ആമന്തേസി – ‘‘അയം ഖോ, ഭാരദ്വാജ, സമണോ ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ മനസാകടേ വിഹരതി ഉത്തരേന മനസാകടസ്സ അചിരവതിയാ നദിയാ തീരേ അമ്ബവനേ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി. ആയാമ, ഭോ ഭാരദ്വാജ, യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം സമണം ഗോതമം പുച്ഛിസ്സാമ. യഥാ നോ സമണോ ഗോതമോ ബ്യാകരിസ്സതി, തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ ഭാരദ്വാജോ മാണവോ വാസേട്ഠസ്സ മാണവസ്സ പച്ചസ്സോസി.

മഗ്ഗാമഗ്ഗകഥാ

൫൨൨. അഥ ഖോ വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാ മാണവാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസു. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ വാസേട്ഠോ മാണവോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭോ ഗോതമ, അമ്ഹാകം ജങ്ഘവിഹാരം അനുചങ്കമന്താനം അനുവിചരന്താനം മഗ്ഗാമഗ്ഗേ കഥാ ഉദപാദി. അഹം ഏവം വദാമി – ‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ, അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായ, യ്വായം അക്ഖാതോ ബ്രാഹ്മണേന പോക്ഖരസാതിനാ’തി. ഭാരദ്വാജോ മാണവോ ഏവമാഹ – ‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായ, യ്വായം അക്ഖാതോ ബ്രാഹ്മണേന താരുക്ഖേനാ’തി. ഏത്ഥ, ഭോ ഗോതമ, അത്ഥേവ വിഗ്ഗഹോ, അത്ഥി വിവാദോ, അത്ഥി നാനാവാദോ’’തി.

൫൨൩. ‘‘ഇതി കിര, വാസേട്ഠ, ത്വം ഏവം വദേസി – ‘‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ, അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായ, യ്വായം അക്ഖാതോ ബ്രാഹ്മണേന പോക്ഖരസാതിനാ’’തി. ഭാരദ്വാജോ മാണവോ ഏവമാഹ – ‘‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായ, യ്വായം അക്ഖാതോ ബ്രാഹ്മണേന താരുക്ഖേനാ’’തി. അഥ കിസ്മിം പന വോ, വാസേട്ഠ, വിഗ്ഗഹോ, കിസ്മിം വിവാദോ, കിസ്മിം നാനാവാദോ’’തി?

൫൨൪. ‘‘മഗ്ഗാമഗ്ഗേ, ഭോ ഗോതമ. കിഞ്ചാപി, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണാ നാനാമഗ്ഗേ പഞ്ഞപേന്തി, അദ്ധരിയാ ബ്രാഹ്മണാ തിത്തിരിയാ ബ്രാഹ്മണാ ഛന്ദോകാ ബ്രാഹ്മണാ ബവ്ഹാരിജ്ഝാ ബ്രാഹ്മണാ, അഥ ഖോ സബ്ബാനി താനി നിയ്യാനികാ നിയ്യന്തി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ അവിദൂരേ ബഹൂനി ചേപി നാനാമഗ്ഗാനി ഭവന്തി, അഥ ഖോ സബ്ബാനി താനി ഗാമസമോസരണാനി ഭവന്തി; ഏവമേവ ഖോ, ഭോ ഗോതമ, കിഞ്ചാപി ബ്രാഹ്മണാ നാനാമഗ്ഗേ പഞ്ഞപേന്തി, അദ്ധരിയാ ബ്രാഹ്മണാ തിത്തിരിയാ ബ്രാഹ്മണാ ഛന്ദോകാ ബ്രാഹ്മണാ ബവ്ഹാരിജ്ഝാ ബ്രാഹ്മണാ, അഥ ഖോ സബ്ബാനി താനി നിയ്യാനികാ നിയ്യന്തി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായാ’’തി.

വാസേട്ഠമാണവാനുയോഗോ

൫൨൫. ‘‘നിയ്യന്തീതി വാസേട്ഠ വദേസി’’? ‘‘നിയ്യന്തീതി, ഭോ ഗോതമ, വദാമി’’. ‘‘നിയ്യന്തീതി, വാസേട്ഠ, വദേസി’’? ‘‘നിയ്യന്തീതി, ഭോ ഗോതമ, വദാമി’’. ‘‘നിയ്യന്തീതി, വാസേട്ഠ, വദേസി’’? ‘‘നിയ്യന്തീ’’തി, ഭോ ഗോതമ, വദാമി’’.

‘‘കിം പന, വാസേട്ഠ, അത്ഥി കോചി തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഏകബ്രാഹ്മണോപി, യേന ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘കിം പന, വാസേട്ഠ, അത്ഥി കോചി തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഏകാചരിയോപി, യേന ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘കിം പന, വാസേട്ഠ, അത്ഥി കോചി തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഏകാചരിയപാചരിയോപി, യേന ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘കിം പന, വാസേട്ഠ, അത്ഥി കോചി തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം യാവ സത്തമാ ആചരിയാമഹയുഗാ [സത്തമാചരിയമഹയുഗാ (സ്യാ.)] യേന ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

൫൨൬. ‘‘കിം പന, വാസേട്ഠ, യേപി തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ, യേസമിദം ഏതരഹി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം [സമീഹിതം (സ്യാ.)], തദനുഗായന്തി, തദനുഭാസന്തി, ഭാസിതമനുഭാസന്തി, വാചിതമനുവാചേന്തി, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു. തേപി ഏവമാഹംസു – ‘മയമേതം ജാനാമ, മയമേതം പസ്സാമ, യത്ഥ വാ ബ്രഹ്മാ, യേന വാ ബ്രഹ്മാ, യഹിം വാ ബ്രഹ്മാ’’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

൫൨൭. ‘‘ഇതി കിര, വാസേട്ഠ, നത്ഥി കോചി തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഏകബ്രാഹ്മണോപി, യേന ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. നത്ഥി കോചി തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഏകാചരിയോപി, യേന ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. നത്ഥി കോചി തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഏകാചരിയപാചരിയോപി, യേന ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. നത്ഥി കോചി തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം യാവ സത്തമാ ആചരിയാമഹയുഗാ യേന ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. യേപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ, യേസമിദം ഏതരഹി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം, തദനുഗായന്തി, തദനുഭാസന്തി, ഭാസിതമനുഭാസന്തി, വാചിതമനുവാചേന്തി, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു, തേപി ന ഏവമാഹംസു – ‘മയമേതം ജാനാമ, മയമേതം പസ്സാമ, യത്ഥ വാ ബ്രഹ്മാ, യേന വാ ബ്രഹ്മാ, യഹിം വാ ബ്രഹ്മാ’തി. തേവ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘യം ന ജാനാമ, യം ന പസ്സാമ, തസ്സ സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേമ. അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ, നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായാ’’’തി.

൫൨൮. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, നനു ഏവം സന്തേ തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഏവം സന്തേ തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘സാധു, വാസേട്ഠ, തേ വത [തേവ (ക.)], വാസേട്ഠ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ യം ന ജാനന്തി, യം ന പസ്സന്തി, തസ്സ സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേസ്സന്തി. ‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ, അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ, നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായാ’തി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൫൨൯. ‘‘സേയ്യഥാപി, വാസേട്ഠ, അന്ധവേണി പരമ്പരസംസത്താ പുരിമോപി ന പസ്സതി, മജ്ഝിമോപി ന പസ്സതി, പച്ഛിമോപി ന പസ്സതി. ഏവമേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, അന്ധവേണൂപമം മഞ്ഞേ തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഭാസിതം, പുരിമോപി ന പസ്സതി, മജ്ഝിമോപി ന പസ്സതി, പച്ഛിമോപി ന പസ്സതി. തേസമിദം തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഭാസിതം ഹസ്സകഞ്ഞേവ സമ്പജ്ജതി, നാമകഞ്ഞേവ സമ്പജ്ജതി, രിത്തകഞ്ഞേവ സമ്പജ്ജതി, തുച്ഛകഞ്ഞേവ സമ്പജ്ജതി.

൫൩൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, പസ്സന്തി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ചന്ദിമസൂരിയേ, അഞ്ഞേ ചാപി ബഹുജനാ, യതോ ച ചന്ദിമസൂരിയാ ഉഗ്ഗച്ഛന്തി, യത്ഥ ച ഓഗച്ഛന്തി, ആയാചന്തി ഥോമയന്തി പഞ്ജലികാ നമസ്സമാനാ അനുപരിവത്തന്തീ’’തി?

‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ, പസ്സന്തി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ചന്ദിമസൂരിയേ, അഞ്ഞേ ചാപി ബഹുജനാ, യതോ ച ചന്ദിമസൂരിയാ ഉഗ്ഗച്ഛന്തി, യത്ഥ ച ഓഗച്ഛന്തി, ആയാചന്തി ഥോമയന്തി പഞ്ജലികാ നമസ്സമാനാ അനുപരിവത്തന്തീ’’തി.

൫൩൧. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, യം പസ്സന്തി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ചന്ദിമസൂരിയേ, അഞ്ഞേ ചാപി ബഹുജനാ, യതോ ച ചന്ദിമസൂരിയാ ഉഗ്ഗച്ഛന്തി, യത്ഥ ച ഓഗച്ഛന്തി, ആയാചന്തി ഥോമയന്തി പഞ്ജലികാ നമസ്സമാനാ അനുപരിവത്തന്തി, പഹോന്തി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ചന്ദിമസൂരിയാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേതും – ‘‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ, അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ, നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ചന്ദിമസൂരിയാനം സഹബ്യതായാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘ഇതി കിര, വാസേട്ഠ, യം പസ്സന്തി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ചന്ദിമസൂരിയേ, അഞ്ഞേ ചാപി ബഹുജനാ, യതോ ച ചന്ദിമസൂരിയാ ഉഗ്ഗച്ഛന്തി, യത്ഥ ച ഓഗച്ഛന്തി, ആയാചന്തി ഥോമയന്തി പഞ്ജലികാ നമസ്സമാനാ അനുപരിവത്തന്തി, തേസമ്പി നപ്പഹോന്തി ചന്ദിമസൂരിയാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേതും – ‘‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ, അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ, നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ചന്ദിമസൂരിയാനം സഹബ്യതായാ’’തി.

൫൩൨. ‘‘ഇതി പന [കിം പന (സീ. സ്യാ. പീ.)] ന കിര തേവിജ്ജേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. നപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ആചരിയേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. നപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ആചരിയപാചരിയേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. നപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം യാവ സത്തമാ [സത്തമേഹി (?)] ആചരിയാമഹയുഗേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. യേപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ, യേസമിദം ഏതരഹി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം, തദനുഗായന്തി, തദനുഭാസന്തി, ഭാസിതമനുഭാസന്തി, വാചിതമനുവാചേന്തി, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു, തേപി ന ഏവമാഹംസു – ‘‘മയമേതം ജാനാമ, മയമേതം പസ്സാമ, യത്ഥ വാ ബ്രഹ്മാ, യേന വാ ബ്രഹ്മാ, യഹിം വാ ബ്രഹ്മാ’’തി. തേവ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘‘യം ന ജാനാമ, യം ന പസ്സാമ, തസ്സ സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേമ – അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായാ’’തി.

൫൩൩. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, നനു ഏവം സന്തേ തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഏവം സന്തേ തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘സാധു, വാസേട്ഠ, തേ വത, വാസേട്ഠ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ യം ന ജാനന്തി, യം ന പസ്സന്തി, തസ്സ സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേസ്സന്തി – ‘‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ, അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ, നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായാ’’തി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

ജനപദകല്യാണീഉപമാ

൫൩൪. ‘‘സേയ്യഥാപി, വാസേട്ഠ, പുരിസോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അഹം യാ ഇമസ്മിം ജനപദേ ജനപദകല്യാണീ, തം ഇച്ഛാമി, തം കാമേമീ’’തി. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, യം ത്വം ജനപദകല്യാണിം ഇച്ഛസി കാമേസി, ജാനാസി തം ജനപദകല്യാണിം – ഖത്തിയീ വാ ബ്രാഹ്മണീ വാ വേസ്സീ വാ സുദ്ദീ വാ’’തി? ഇതി പുട്ഠോ ‘‘നോ’’തി വദേയ്യ.

‘‘തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, യം ത്വം ജനപദകല്യാണിം ഇച്ഛസി കാമേസി, ജാനാസി തം ജനപദകല്യാണിം – ഏവംനാമാ ഏവംഗോത്താതി വാ, ദീഘാ വാ രസ്സാ വാ മജ്ഝിമാ വാ കാളീ വാ സാമാ വാ മങ്ഗുരച്ഛവീ വാതി, അമുകസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ നഗരേ വാ’’തി? ഇതി പുട്ഠോ ‘നോ’തി വദേയ്യ. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, യം ത്വം ന ജാനാസി ന പസ്സസി, തം ത്വം ഇച്ഛസി കാമേസീ’’തി? ഇതി പുട്ഠോ ‘‘ആമാ’’തി വദേയ്യ.

൫൩൫. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, നനു ഏവം സന്തേ തസ്സ പുരിസസ്സ അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഏവം സന്തേ തസ്സ പുരിസസ്സ അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി.

൫൩൬. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, ന കിര തേവിജ്ജേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ, നപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ആചരിയേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ, നപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ആചരിയപാചരിയേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. നപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം യാവ സത്തമാ ആചരിയാമഹയുഗേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. യേപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ, യേസമിദം ഏതരഹി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം, തദനുഗായന്തി, തദനുഭാസന്തി, ഭാസിതമനുഭാസന്തി, വാചിതമനുവാചേന്തി, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു, തേപി ന ഏവമാഹംസു – ‘‘മയമേതം ജാനാമ, മയമേതം പസ്സാമ, യത്ഥ വാ ബ്രഹ്മാ, യേന വാ ബ്രഹ്മാ, യഹിം വാ ബ്രഹ്മാ’’തി. തേവ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘‘യം ന ജാനാമ, യം ന പസ്സാമ, തസ്സ സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേമ – അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായാ’’തി.

൫൩൭. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, നനു ഏവം സന്തേ തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഏവം സന്തേ തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘സാധു, വാസേട്ഠ, തേ വത, വാസേട്ഠ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ യം ന ജാനന്തി, യം ന പസ്സന്തി, തസ്സ സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേസ്സന്തി – അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായാതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

നിസ്സേണീഉപമാ

൫൩൮. ‘‘സേയ്യഥാപി, വാസേട്ഠ, പുരിസോ ചാതുമഹാപഥേ നിസ്സേണിം കരേയ്യ – പാസാദസ്സ ആരോഹണായ. തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, യസ്സ ത്വം [യം ത്വം (സ്യാ.)] പാസാദസ്സ ആരോഹണായ നിസ്സേണിം കരോസി, ജാനാസി തം പാസാദം – പുരത്ഥിമായ വാ ദിസായ ദക്ഖിണായ വാ ദിസായ പച്ഛിമായ വാ ദിസായ ഉത്തരായ വാ ദിസായ ഉച്ചോ വാ നീചോ വാ മജ്ഝിമോ വാ’’തി? ഇതി പുട്ഠോ ‘‘നോ’’തി വദേയ്യ.

‘‘തമേനം ഏവം വദേയ്യും – ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, യം ത്വം ന ജാനാസി, ന പസ്സസി, തസ്സ ത്വം പാസാദസ്സ ആരോഹണായ നിസ്സേണിം കരോസീ’’തി? ഇതി പുട്ഠോ ‘‘ആമാ’’തി വദേയ്യ.

൫൩൯. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, നനു ഏവം സന്തേ തസ്സ പുരിസസ്സ അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഏവം സന്തേ തസ്സ പുരിസസ്സ അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി.

൫൪൦. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, ന കിര തേവിജ്ജേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ, നപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ആചരിയേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ, നപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം ആചരിയപാചരിയേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ, നപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം യാവ സത്തമാ ആചരിയാമഹയുഗേഹി ബ്രഹ്മാ സക്ഖിദിട്ഠോ. യേപി കിര തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം പുബ്ബകാ ഇസയോ മന്താനം കത്താരോ മന്താനം പവത്താരോ, യേസമിദം ഏതരഹി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം മന്തപദം ഗീതം പവുത്തം സമിഹിതം, തദനുഗായന്തി, തദനുഭാസന്തി, ഭാസിതമനുഭാസന്തി, വാചിതമനുവാചേന്തി, സേയ്യഥിദം – അട്ഠകോ വാമകോ വാമദേവോ വേസ്സാമിത്തോ യമതഗ്ഗി അങ്ഗീരസോ ഭാരദ്വാജോ വാസേട്ഠോ കസ്സപോ ഭഗു, തേപി ന ഏവമാഹംസു – മയമേതം ജാനാമ, മയമേതം പസ്സാമ, യത്ഥ വാ ബ്രഹ്മാ, യേന വാ ബ്രഹ്മാ, യഹിം വാ ബ്രഹ്മാതി. തേവ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസു – ‘‘യം ന ജാനാമ, യം ന പസ്സാമ, തസ്സ സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേമ, അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസഹബ്യതായാ’’തി.

൫൪൧. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, നനു ഏവം സന്തേ തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘അദ്ധാ ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഏവം സന്തേ തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപ്പാടിഹീരകതം ഭാസിതം സമ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘സാധു, വാസേട്ഠ. തേ വത, വാസേട്ഠ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ യം ന ജാനന്തി, യം ന പസ്സന്തി, തസ്സ സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേസ്സന്തി. അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ അയമഞ്ജസായനോ നിയ്യാനികോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ ബ്രഹ്മസബ്യതായാതി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

അചിരവതീനദീഉപമാ

൫൪൨. ‘‘സേയ്യഥാപി, വാസേട്ഠ, അയം അചിരവതീ നദീ പൂരാ ഉദകസ്സ സമതിത്തികാ കാകപേയ്യാ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ പാരത്ഥികോ പാരഗവേസീ പാരഗാമീ പാരം തരിതുകാമോ. സോ ഓരിമേ തീരേ ഠിതോ പാരിമം തീരം അവ്ഹേയ്യ – ‘‘ഏഹി പാരാപാരം, ഏഹി പാരാപാര’’ന്തി.

൫൪൩. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, അപി നു തസ്സ പുരിസസ്സ അവ്ഹായനഹേതു വാ ആയാചനഹേതു വാ പത്ഥനഹേതു വാ അഭിനന്ദനഹേതു വാ അചിരവതിയാ നദിയാ പാരിമം തീരം ഓരിമം തീരം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

൫൪൪. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ യേ ധമ്മാ ബ്രാഹ്മണകാരകാ തേ ധമ്മേ പഹായ വത്തമാനാ, യേ ധമ്മാ അബ്രാഹ്മണകാരകാ തേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തമാനാ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഇന്ദമവ്ഹയാമ, സോമമവ്ഹയാമ, വരുണമവ്ഹയാമ, ഈസാനമവ്ഹയാമ, പജാപതിമവ്ഹയാമ, ബ്രഹ്മമവ്ഹയാമ, മഹിദ്ധിമവ്ഹയാമ, യമമവ്ഹയാമാ’’തി.

‘‘തേ വത, വാസേട്ഠ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ യേ ധമ്മാ ബ്രാഹ്മണകാരകാ തേ ധമ്മേ പഹായ വത്തമാനാ, യേ ധമ്മാ അബ്രാഹ്മണകാരകാ തേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തമാനാ അവ്ഹായനഹേതു വാ ആയാചനഹേതു വാ പത്ഥനഹേതു വാ അഭിനന്ദനഹേതു വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യൂപഗാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൫൪൫. ‘‘സേയ്യഥാപി, വാസേട്ഠ, അയം അചിരവതീ നദീ പൂരാ ഉദകസ്സ സമതിത്തികാ കാകപേയ്യാ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ പാരത്ഥികോ പാരഗവേസീ പാരഗാമീ പാരം തരിതുകാമോ. സോ ഓരിമേ തീരേ ദള്ഹായ അന്ദുയാ പച്ഛാബാഹം ഗാള്ഹബന്ധനം ബദ്ധോ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, അപി നു സോ പുരിസോ അചിരവതിയാ നദിയാ ഓരിമാ തീരാ പാരിമം തീരം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

൫൪൬. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, പഞ്ചിമേ കാമഗുണാ അരിയസ്സ വിനയേ അന്ദൂതിപി വുച്ചന്തി, ബന്ധനന്തിപി വുച്ചന്തി. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ.

‘‘ഇമേ ഖോ, വാസേട്ഠ, പഞ്ച കാമഗുണാ അരിയസ്സ വിനയേ അന്ദൂതിപി വുച്ചന്തി, ബന്ധനന്തിപി വുച്ചന്തി. ഇമേ ഖോ വാസേട്ഠ പഞ്ച കാമഗുണേ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോപന്നാ അനാദീനവദസ്സാവിനോ അനിസ്സരണപഞ്ഞാ പരിഭുഞ്ജന്തി. തേ വത, വാസേട്ഠ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ യേ ധമ്മാ ബ്രാഹ്മണകാരകാ, തേ ധമ്മേ പഹായ വത്തമാനാ, യേ ധമ്മാ അബ്രാഹ്മണകാരകാ, തേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തമാനാ പഞ്ച കാമഗുണേ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോപന്നാ അനാദീനവദസ്സാവിനോ അനിസ്സരണപഞ്ഞാ പരിഭുഞ്ജന്താ കാമന്ദുബന്ധനബദ്ധാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യൂപഗാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൫൪൭. ‘‘സേയ്യഥാപി, വാസേട്ഠ, അയം അചിരവതീ നദീ പൂരാ ഉദകസ്സ സമതിത്തികാ കാകപേയ്യാ. അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ പാരത്ഥികോ പാരഗവേസീ പാരഗാമീ പാരം തരിതുകാമോ. സോ ഓരിമേ തീരേ സസീസം പാരുപിത്വാ നിപജ്ജേയ്യ.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, അപി നു സോ പുരിസോ അചിരവതിയാ നദിയാ ഓരിമാ തീരാ പാരിമം തീരം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’.

൫൪൮. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, പഞ്ചിമേ നീവരണാ അരിയസ്സ വിനയേ ആവരണാതിപി വുച്ചന്തി, നീവരണാതിപി വുച്ചന്തി, ഓനാഹനാതിപി വുച്ചന്തി, പരിയോനാഹനാതിപി വുച്ചന്തി. കതമേ പഞ്ച? കാമച്ഛന്ദനീവരണം, ബ്യാപാദനീവരണം, ഥിനമിദ്ധനീവരണം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം, വിചികിച്ഛാനീവരണം. ഇമേ ഖോ, വാസേട്ഠ, പഞ്ച നീവരണാ അരിയസ്സ വിനയേ ആവരണാതിപി വുച്ചന്തി, നീവരണാതിപി വുച്ചന്തി, ഓനാഹനാതിപി വുച്ചന്തി, പരിയോനാഹനാതിപി വുച്ചന്തി.

൫൪൯. ‘‘ഇമേഹി ഖോ, വാസേട്ഠ, പഞ്ചഹി നീവരണേഹി തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ആവുടാ നിവുടാ ഓനദ്ധാ [ഓഫുടാ (സീ. ക.), ഓഫുതാ (സ്യാ.)] പരിയോനദ്ധാ. തേ വത, വാസേട്ഠ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ യേ ധമ്മാ ബ്രാഹ്മണകാരകാ തേ ധമ്മേ പഹായ വത്തമാനാ, യേ ധമ്മാ അബ്രാഹ്മണകാരകാ തേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തമാനാ പഞ്ചഹി നീവരണേഹി ആവുടാ നിവുടാ ഓനദ്ധാ പരിയോനദ്ധാ [പരിയോനദ്ധാ, തേ (സ്യാ. ക.)] കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യൂപഗാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

സംസന്ദനകഥാ

൫൫൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, കിന്തി തേ സുതം ബ്രാഹ്മണാനം വുദ്ധാനം മഹല്ലകാനം ആചരിയപാചരിയാനം ഭാസമാനാനം, സപരിഗ്ഗഹോ വാ ബ്രഹ്മാ അപരിഗ്ഗഹോ വാ’’തി? ‘‘അപരിഗ്ഗഹോ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സവേരചിത്തോ വാ അവേരചിത്തോ വാ’’തി? ‘‘അവേരചിത്തോ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സബ്യാപജ്ജചിത്തോ വാ അബ്യാപജ്ജചിത്തോ വാ’’തി? ‘‘അബ്യാപജ്ജചിത്തോ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സംകിലിട്ഠചിത്തോ വാ അസംകിലിട്ഠചിത്തോ വാ’’തി? ‘‘അസംകിലിട്ഠചിത്തോ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘വസവത്തീ വാ അവസവത്തീ വാ’’തി? ‘‘വസവത്തീ, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, സപരിഗ്ഗഹാ വാ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ അപരിഗ്ഗഹാ വാ’’തി? ‘‘സപരിഗ്ഗഹാ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സവേരചിത്താ വാ അവേരചിത്താ വാ’’തി? ‘‘സവേരചിത്താ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സബ്യാപജ്ജചിത്താ വാ അബ്യാപജ്ജചിത്താ വാ’’തി? ‘‘സബ്യാപജ്ജചിത്താ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സംകിലിട്ഠചിത്താ വാ അസംകിലിട്ഠചിത്താ വാ’’തി? ‘‘സംകിലിട്ഠചിത്താ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘വസവത്തീ വാ അവസവത്തീ വാ’’തി? ‘‘അവസവത്തീ, ഭോ ഗോതമ’’.

൫൫൧. ‘‘ഇതി കിര, വാസേട്ഠ, സപരിഗ്ഗഹാ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ അപരിഗ്ഗഹോ ബ്രഹ്മാ. അപി നു ഖോ സപരിഗ്ഗഹാനം തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം അപരിഗ്ഗഹേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സംസന്ദതി സമേതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സാധു, വാസേട്ഠ, തേ വത, വാസേട്ഠ, സപരിഗ്ഗഹാ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപരിഗ്ഗഹസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സഹബ്യൂപഗാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

‘‘ഇതി കിര, വാസേട്ഠ, സവേരചിത്താ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ, അവേരചിത്തോ ബ്രഹ്മാ…പേ… സബ്യാപജ്ജചിത്താ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ അബ്യാപജ്ജചിത്തോ ബ്രഹ്മാ… സംകിലിട്ഠചിത്താ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ അസംകിലിട്ഠചിത്തോ ബ്രഹ്മാ… അവസവത്തീ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ വസവത്തീ ബ്രഹ്മാ, അപി നു ഖോ അവസവത്തീനം തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം വസവത്തിനാ ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സംസന്ദതി സമേതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സാധു, വാസേട്ഠ, തേ വത, വാസേട്ഠ, അവസവത്തീ തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ വസവത്തിസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സഹബ്യൂപഗാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി.

൫൫൨. ‘‘ഇധ ഖോ പന തേ, വാസേട്ഠ, തേവിജ്ജാ ബ്രാഹ്മണാ ആസീദിത്വാ [ആദിസിത്വാ (ക.)] സംസീദന്തി, സംസീദിത്വാ വിസാരം [വിസാദം (സീ. പീ.), വിസത്തം (സ്യാ.)] പാപുണന്തി, സുക്ഖതരം [സുക്ഖതരണം (ക.)] മഞ്ഞേ തരന്തി. തസ്മാ ഇദം തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം തേവിജ്ജാഇരിണന്തിപി വുച്ചതി, തേവിജ്ജാവിവനന്തിപി വുച്ചതി, തേവിജ്ജാബ്യസനന്തിപി വുച്ചതീ’’തി.

൫൫൩. ഏവം വുത്തേ, വാസേട്ഠോ മാണവോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭോ ഗോതമ, സമണോ ഗോതമോ ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ജാനാതീ’’തി. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ. ആസന്നേ ഇതോ മനസാകടം, ന ഇതോ ദൂരേ മനസാകട’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ, ആസന്നേ ഇതോ മനസാകടം, ന ഇതോ ദൂരേ മനസാകട’’ന്തി.

൫൫൪. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, ഇധസ്സ പുരിസോ മനസാകടേ ജാതസംവദ്ധോ. തമേനം മനസാകടതോ താവദേവ അവസടം മനസാകടസ്സ മഗ്ഗം പുച്ഛേയ്യും. സിയാ നു ഖോ, വാസേട്ഠ, തസ്സ പുരിസസ്സ മനസാകടേ ജാതസംവദ്ധസ്സ മനസാകടസ്സ മഗ്ഗം പുട്ഠസ്സ ദന്ധായിതത്തം വാ വിത്ഥായിതത്തം വാ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു’’? ‘‘അമു ഹി, ഭോ ഗോതമ, പുരിസോ മനസാകടേ ജാതസംവദ്ധോ, തസ്സ സബ്ബാനേവ മനസാകടസ്സ മഗ്ഗാനി സുവിദിതാനീ’’തി.

‘‘സിയാ ഖോ, വാസേട്ഠ, തസ്സ പുരിസസ്സ മനസാകടേ ജാതസംവദ്ധസ്സ മനസാകടസ്സ മഗ്ഗം പുട്ഠസ്സ ദന്ധായിതത്തം വാ വിത്ഥായിതത്തം വാ, ന ത്വേവ തഥാഗതസ്സ ബ്രഹ്മലോകേ വാ ബ്രഹ്മലോകഗാമിനിയാ വാ പടിപദായ പുട്ഠസ്സ ദന്ധായിതത്തം വാ വിത്ഥായിതത്തം വാ. ബ്രഹ്മാനം ചാഹം, വാസേട്ഠ, പജാനാമി ബ്രഹ്മലോകഞ്ച ബ്രഹ്മലോകഗാമിനിഞ്ച പടിപദം, യഥാ പടിപന്നോ ച ബ്രഹ്മലോകം ഉപപന്നോ, തഞ്ച പജാനാമീ’’തി.

൫൫൫. ഏവം വുത്തേ, വാസേട്ഠോ മാണവോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സുതം മേതം, ഭോ ഗോതമ, സമണോ ഗോതമോ ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേതീ’’തി. ‘‘സാധു നോ ഭവം ഗോതമോ ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേതു ഉല്ലുമ്പതു ഭവം ഗോതമോ ബ്രാഹ്മണിം പജ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, വാസേട്ഠ, സുണാഹി; സാധുകം മനസി കരോഹി; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭോ’’തി ഖോ വാസേട്ഠോ മാണവോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി.

ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗദേസനാ

൫൫൬. ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, വാസേട്ഠ, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… (യഥാ ൧൯൦-൨൧൨ അനുച്ഛേദേസു ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബം). ഏവം ഖോ, വാസേട്ഠ, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ ഹോതി…പേ… തസ്സിമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹീനേ അത്തനി സമനുപസ്സതോ പാമോജ്ജം ജായതി, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതി.

‘‘സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി. തഥാ ദുതിയം. തഥാ തതിയം. തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, വാസേട്ഠ, ബലവാ സങ്ഖധമോ അപ്പകസിരേനേവ ചതുദ്ദിസാ വിഞ്ഞാപേയ്യ; ഏവമേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, ഏവം ഭാവിതായ മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ യം പമാണകതം കമ്മം ന തം തത്രാവസിസ്സതി, ന തം തത്രാവതിട്ഠതി. അയമ്പി ഖോ, വാസേട്ഠ, ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗോ.

‘‘പുന ചപരം, വാസേട്ഠ, ഭിക്ഖു കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി. തഥാ ദുതിയം. തഥാ തതിയം. തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, വാസേട്ഠ, ബലവാ സങ്ഖധമോ അപ്പകസിരേനേവ ചതുദ്ദിസാ വിഞ്ഞാപേയ്യ. ഏവമേവ ഖോ, വാസേട്ഠ, ഏവം ഭാവിതായ ഉപേക്ഖായ ചേതോവിമുത്തിയാ യം പമാണകതം കമ്മം ന തം തത്രാവസിസ്സതി, ന തം തത്രാവതിട്ഠതി. അയം ഖോ, വാസേട്ഠ, ബ്രഹ്മാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗോ.

൫൫൭. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, വാസേട്ഠ, ഏവംവിഹാരീ ഭിക്ഖു സപരിഗ്ഗഹോ വാ അപരിഗ്ഗഹോ വാ’’തി? ‘‘അപരിഗ്ഗഹോ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സവേരചിത്തോ വാ അവേരചിത്തോ വാ’’തി? ‘‘അവേരചിത്തോ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സബ്യാപജ്ജചിത്തോ വാ അബ്യാപജ്ജചിത്തോ വാ’’തി? ‘‘അബ്യാപജ്ജചിത്തോ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സംകിലിട്ഠചിത്തോ വാ അസംകിലിട്ഠചിത്തോ വാ’’തി? ‘‘അസംകിലിട്ഠചിത്തോ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘വസവത്തീ വാ അവസവത്തീ വാ’’തി? ‘‘വസവത്തീ, ഭോ ഗോതമ’’.

‘‘ഇതി കിര, വാസേട്ഠ, അപരിഗ്ഗഹോ ഭിക്ഖു, അപരിഗ്ഗഹോ ബ്രഹ്മാ. അപി നു ഖോ അപരിഗ്ഗഹസ്സ ഭിക്ഖുനോ അപരിഗ്ഗഹേന ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സംസന്ദതി സമേതീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സാധു, വാസേട്ഠ, സോ വത വാസേട്ഠ അപരിഗ്ഗഹോ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപരിഗ്ഗഹസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സഹബ്യൂപഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി, ഠാനമേതം വിജ്ജതി.

൫൫൮. ‘‘ഇതി കിര, വാസേട്ഠ, അവേരചിത്തോ ഭിക്ഖു, അവേരചിത്തോ ബ്രഹ്മാ…പേ… അബ്യാപജ്ജചിത്തോ ഭിക്ഖു, അബ്യാപജ്ജചിത്തോ ബ്രഹ്മാ… അസംകിലിട്ഠചിത്തോ ഭിക്ഖു, അസംകിലിട്ഠചിത്തോ ബ്രഹ്മാ… വസവത്തീ ഭിക്ഖു, വസവത്തീ ബ്രഹ്മാ, അപി നു ഖോ വസവത്തിസ്സ ഭിക്ഖുനോ വസവത്തിനാ ബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം സംസന്ദതി സമേതീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സാധു, വാസേട്ഠ, സോ വത, വാസേട്ഠ, വസവത്തീ ഭിക്ഖു കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ വസവത്തിസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സഹബ്യൂപഗോ ഭവിസ്സതീതി, ഠാനമേതം വിജ്ജതീ’’തി.

൫൫൯. ഏവം വുത്തേ, വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാ മാണവാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ! സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി. ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏതേ മയം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമ, ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകേ നോ ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതേ സരണം ഗതേ’’തി.

തേവിജ്ജസുത്തം നിട്ഠിതം തേരസമം.