൧൨. ലോഹിച്ചസുത്തം

ലോഹിച്ചബ്രാഹ്മണവത്ഥു

൫൦൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി യേന സാലവതികാ തദവസരി. തേന ഖോ പന സമയേന ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ സാലവതികം അജ്ഝാവസതി സത്തുസ്സദം സതിണകട്ഠോദകം സധഞ്ഞം രാജഭോഗ്ഗം രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്നം രാജദായം, ബ്രഹ്മദേയ്യം.

൫൦൨. തേന ഖോ പന സമയേന ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘‘ഇധ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗച്ഛേയ്യ, കുസലം ധമ്മം അധിഗന്ത്വാ ന പരസ്സ ആരോചേയ്യ, കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതി. സേയ്യഥാപി നാമ പുരാണം ബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞം നവം ബന്ധനം കരേയ്യ, ഏവംസമ്പദമിദം പാപകം ലോഭധമ്മം വദാമി, കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതീ’’തി.

൫൦൩. അസ്സോസി ഖോ ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘സമണോ ഖലു, ഭോ, ഗോതമോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സാലവതികം അനുപ്പത്തോ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’. സോ ഇമം ലോകം സദേവകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതി. സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. സാധു ഖോ പന തഥാരൂപാനം അരഹതം ദസ്സനം ഹോതീ’’തി.

൫൦൪. അഥ ഖോ ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ രോസികം [ഭേസികം (സീ. പീ.)] ന്ഹാപിതം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ രോസികേ, യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന സമണം ഗോതമം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛ – ലോഹിച്ചോ, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ ഭവന്തം ഗോതമം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘‘അധിവാസേതു കിര ഭവം ഗോതമോ ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി.

൫൦൫. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി [ഏവം ഭന്തേതി (സീ. പീ.)] ഖോ രോസികാ ന്ഹാപിതോ ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രോസികാ ന്ഹാപിതോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ലോഹിച്ചോ, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതി; ഏവഞ്ച വദേതി – അധിവാസേതു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന.

൫൦൬. അഥ ഖോ രോസികാ ന്ഹാപിതോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ലോഹിച്ചം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോച – ‘‘അവോചുമ്ഹാ ഖോ മയം ഭോതോ [മയം ഭന്തേ തവ (സീ. പീ.)] വചനേന തം ഭഗവന്തം – ‘ലോഹിച്ചോ, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതി; ഏവഞ്ച വദേതി – അധിവാസേതു കിര, ഭന്തേ, ഭഗവാ ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’തി. അധിവുത്ഥഞ്ച പന തേന ഭഗവതാ’’തി.

൫൦൭. അഥ ഖോ ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ രോസികം ന്ഹാപിതം ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, സമ്മ രോസികേ, യേന സമണോ ഗോതമോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ കാലം ആരോചേഹി – കാലോ ഭോ, ഗോതമ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ഭോ’’തി ഖോ രോസികാ ന്ഹാപിതോ ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ രോസികാ ന്ഹാപിതോ ഭഗവതോ കാലം ആരോചേസി – ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി.

൫൦൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന സാലവതികാ തേനുപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേന രോസികാ ന്ഹാപിതോ ഭഗവന്തം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധോ ഹോതി. അഥ ഖോ രോസികാ ന്ഹാപിതോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ലോഹിച്ചസ്സ, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘ഇധ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗച്ഛേയ്യ, കുസലം ധമ്മം അധിഗന്ത്വാ ന പരസ്സ ആരോചേയ്യ – കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതി. സേയ്യഥാപി നാമ പുരാണം ബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞം നവം ബന്ധനം കരേയ്യ, ഏവം സമ്പദമിദം പാപകം ലോഭധമ്മം വദാമി – കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതീ’തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ലോഹിച്ചം ബ്രാഹ്മണം ഏതസ്മാ പാപകാ ദിട്ഠിഗതാ വിവേചേതൂ’’തി. ‘‘അപ്പേവ നാമ സിയാ രോസികേ, അപ്പേവ നാമ സിയാ രോസികേ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ യേന ലോഹിച്ചസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേസി സമ്പവാരേസി.

ലോഹിച്ചബ്രാഹ്മണാനുയോഗോ

൫൦൯. അഥ ഖോ ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം അഞ്ഞതരം നീചം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ലോഹിച്ചം ബ്രാഹ്മണം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘സച്ചം കിര തേ, ലോഹിച്ച, ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം – ‘ഇധ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗച്ഛേയ്യ, കുസലം ധമ്മം അധിഗന്ത്വാ ന പരസ്സ ആരോചേയ്യ – കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതി. സേയ്യഥാപി നാമ പുരാണം ബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞം നവം ബന്ധനം കരേയ്യ, ഏവം സമ്പദമിദം പാപകം ലോഭധമ്മം വദാമി, കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതീ’’’ തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി ലോഹിച്ച നനു ത്വം സാലവതികം അജ്ഝാവസസീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘യോ നു ഖോ, ലോഹിച്ച, ഏവം വദേയ്യ – ‘ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ സാലവതികം അജ്ഝാവസതി. യാ സാലവതികായ സമുദയസഞ്ജാതി ലോഹിച്ചോവ തം ബ്രാഹ്മണോ ഏകകോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ന അഞ്ഞേസം ദദേയ്യാ’തി. ഏവം വാദീ സോ യേ തം ഉപജീവന്തി, തേസം അന്തരായകരോ വാ ഹോതി, നോ വാ’’തി?

‘‘അന്തരായകരോ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അന്തരായകരോ സമാനോ ഹിതാനുകമ്പീ വാ തേസം ഹോതി അഹിതാനുകമ്പീ വാ’’തി? ‘‘അഹിതാനുകമ്പീ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അഹിതാനുകമ്പിസ്സ മേത്തം വാ തേസു ചിത്തം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സപത്തകം വാ’’തി? ‘‘സപത്തകം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സപത്തകേ ചിത്തേ പച്ചുപട്ഠിതേ മിച്ഛാദിട്ഠി വാ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി വാ’’തി? ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിസ്സ ഖോ അഹം, ലോഹിച്ച, ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’.

൫൧൦. ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ലോഹിച്ച, നനു രാജാ പസേനദി കോസലോ കാസികോസലം അജ്ഝാവസതീ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘യോ നു ഖോ, ലോഹിച്ച, ഏവം വദേയ്യ – ‘രാജാ പസേനദി കോസലോ കാസികോസലം അജ്ഝാവസതി; യാ കാസികോസലേ സമുദയസഞ്ജാതി, രാജാവ തം പസേനദി കോസലോ ഏകകോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ന അഞ്ഞേസം ദദേയ്യാ’തി. ഏവം വാദീ സോ യേ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഉപജീവന്തി തുമ്ഹേ ചേവ അഞ്ഞേ ച, തേസം അന്തരായകരോ വാ ഹോതി, നോ വാ’’തി?

‘‘അന്തരായകരോ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അന്തരായകരോ സമാനോ ഹിതാനുകമ്പീ വാ തേസം ഹോതി അഹിതാനുകമ്പീ വാ’’തി? ‘‘അഹിതാനുകമ്പീ, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘അഹിതാനുകമ്പിസ്സ മേത്തം വാ തേസു ചിത്തം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സപത്തകം വാ’’തി? ‘‘സപത്തകം, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘സപത്തകേ ചിത്തേ പച്ചുപട്ഠിതേ മിച്ഛാദിട്ഠി വാ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി വാ’’തി? ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി, ഭോ ഗോതമ’’. ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിസ്സ ഖോ അഹം, ലോഹിച്ച, ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’.

൫൧൧. ‘‘ഇതി കിര, ലോഹിച്ച, യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ സാലവതികം അജ്ഝാവസതി; യാ സാലവതികായ സമുദയസഞ്ജാതി, ലോഹിച്ചോവ തം ബ്രാഹ്മണോ ഏകകോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ന അഞ്ഞേസം ദദേയ്യാ’’തി. ഏവംവാദീ സോ യേ തം ഉപജീവന്തി, തേസം അന്തരായകരോ ഹോതി. അന്തരായകരോ സമാനോ അഹിതാനുകമ്പീ ഹോതി, അഹിതാനുകമ്പിസ്സ സപത്തകം ചിത്തം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, സപത്തകേ ചിത്തേ പച്ചുപട്ഠിതേ മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, ലോഹിച്ച, യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘ഇധ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗച്ഛേയ്യ, കുസലം ധമ്മം അധിഗന്ത്വാ ന പരസ്സ ആരോചേയ്യ, കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതി. സേയ്യഥാപി നാമ പുരാണം ബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞം നവം ബന്ധനം കരേയ്യ…പേ… കരിസ്സതീ’’തി. ഏവംവാദീ സോ യേ തേ കുലപുത്താ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം ആഗമ്മ ഏവരൂപം ഉളാരം വിസേസം അധിഗച്ഛന്തി, സോതാപത്തിഫലമ്പി സച്ഛികരോന്തി, സകദാഗാമിഫലമ്പി സച്ഛികരോന്തി, അനാഗാമിഫലമ്പി സച്ഛികരോന്തി, അരഹത്തമ്പി സച്ഛികരോന്തി, യേ ചിമേ ദിബ്ബാ ഗബ്ഭാ പരിപാചേന്തി ദിബ്ബാനം ഭവാനം അഭിനിബ്ബത്തിയാ, തേസം അന്തരായകരോ ഹോതി, അന്തരായകരോ സമാനോ അഹിതാനുകമ്പീ ഹോതി, അഹിതാനുകമ്പിസ്സ സപത്തകം ചിത്തം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, സപത്തകേ ചിത്തേ പച്ചുപട്ഠിതേ മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി. മിച്ഛാദിട്ഠിസ്സ ഖോ അഹം, ലോഹിച്ച, ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ.

൫൧൨. ‘‘ഇതി കിര, ലോഹിച്ച, യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘രാജാ പസേനദി കോസലോ കാസികോസലം അജ്ഝാവസതി; യാ കാസികോസലേ സമുദയസഞ്ജാതി, രാജാവ തം പസേനദി കോസലോ ഏകകോ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ന അഞ്ഞേസം ദദേയ്യാ’’തി. ഏവംവാദീ സോ യേ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഉപജീവന്തി തുമ്ഹേ ചേവ അഞ്ഞേ ച, തേസം അന്തരായകരോ ഹോതി. അന്തരായകരോ സമാനോ അഹിതാനുകമ്പീ ഹോതി, അഹിതാനുകമ്പിസ്സ സപത്തകം ചിത്തം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, സപത്തകേ ചിത്തേ പച്ചുപട്ഠിതേ മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ, ലോഹിച്ച, യോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘ഇധ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ കുസലം ധമ്മം അധിഗച്ഛേയ്യ, കുസലം ധമ്മം അധിഗന്ത്വാ ന പരസ്സ ആരോചേയ്യ, കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതി. സേയ്യഥാപി നാമ…പേ… കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതീ’’തി, ഏവം വാദീ സോ യേ തേ കുലപുത്താ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം ആഗമ്മ ഏവരൂപം ഉളാരം വിസേസം അധിഗച്ഛന്തി, സോതാപത്തിഫലമ്പി സച്ഛികരോന്തി, സകദാഗാമിഫലമ്പി സച്ഛികരോന്തി, അനാഗാമിഫലമ്പി സച്ഛികരോന്തി, അരഹത്തമ്പി സച്ഛികരോന്തി. യേ ചിമേ ദിബ്ബാ ഗബ്ഭാ പരിപാചേന്തി ദിബ്ബാനം ഭവാനം അഭിനിബ്ബത്തിയാ, തേസം അന്തരായകരോ ഹോതി, അന്തരായകരോ സമാനോ അഹിതാനുകമ്പീ ഹോതി, അഹിതാനുകമ്പിസ്സ സപത്തകം ചിത്തം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, സപത്തകേ ചിത്തേ പച്ചുപട്ഠിതേ മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി. മിച്ഛാദിട്ഠിസ്സ ഖോ അഹം, ലോഹിച്ച, ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം വദാമി – നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ.

തയോ ചോദനാരഹാ

൫൧൩. ‘‘തയോ ഖോമേ, ലോഹിച്ച, സത്ഥാരോ, യേ ലോകേ ചോദനാരഹാ; യോ ച പനേവരൂപേ സത്ഥാരോ ചോദേതി, സാ ചോദനാ ഭൂതാ തച്ഛാ ധമ്മികാ അനവജ്ജാ. കതമേ തയോ? ഇധ, ലോഹിച്ച, ഏകച്ചോ സത്ഥാ യസ്സത്ഥായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി, സ്വാസ്സ സാമഞ്ഞത്ഥോ അനനുപ്പത്തോ ഹോതി. സോ തം സാമഞ്ഞത്ഥം അനനുപാപുണിത്വാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി – ‘‘ഇദം വോ ഹിതായ ഇദം വോ സുഖായാ’’തി. തസ്സ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. സോ ഏവമസ്സ ചോദേതബ്ബോ – ‘‘ആയസ്മാ ഖോ യസ്സത്ഥായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, സോ തേ സാമഞ്ഞത്ഥോ അനനുപ്പത്തോ, തം ത്വം സാമഞ്ഞത്ഥം അനനുപാപുണിത്വാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേസി – ‘ഇദം വോ ഹിതായ ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ തേ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. സേയ്യഥാപി നാമ ഓസക്കന്തിയാ വാ ഉസ്സക്കേയ്യ, പരമ്മുഖിം വാ ആലിങ്ഗേയ്യ, ഏവം സമ്പദമിദം പാപകം ലോഭധമ്മം വദാമി – കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതീ’’തി. അയം ഖോ, ലോഹിച്ച, പഠമോ സത്ഥാ, യോ ലോകേ ചോദനാരഹോ; യോ ച പനേവരൂപം സത്ഥാരം ചോദേതി, സാ ചോദനാ ഭൂതാ തച്ഛാ ധമ്മികാ അനവജ്ജാ.

൫൧൪. ‘‘പുന ചപരം, ലോഹിച്ച, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ യസ്സത്ഥായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി, സ്വാസ്സ സാമഞ്ഞത്ഥോ അനനുപ്പത്തോ ഹോതി. സോ തം സാമഞ്ഞത്ഥം അനനുപാപുണിത്വാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി – ‘‘ഇദം വോ ഹിതായ, ഇദം വോ സുഖായാ’’തി. തസ്സ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി, സോതം ഓദഹന്തി, അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, ന ച വോക്കമ്മ സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. സോ ഏവമസ്സ ചോദേതബ്ബോ – ‘‘ആയസ്മാ ഖോ യസ്സത്ഥായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, സോ തേ സാമഞ്ഞത്ഥോ അനനുപ്പത്തോ. തം ത്വം സാമഞ്ഞത്ഥം അനനുപാപുണിത്വാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേസി – ‘ഇദം വോ ഹിതായ ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ തേ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി, സോതം ഓദഹന്തി, അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, ന ച വോക്കമ്മ സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. സേയ്യഥാപി നാമ സകം ഖേത്തം ഓഹായ പരം ഖേത്തം നിദ്ദായിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ, ഏവം സമ്പദമിദം പാപകം ലോഭധമ്മം വദാമി – കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതീ’’തി. അയം ഖോ, ലോഹിച്ച, ദുതിയോ സത്ഥാ, യോ, ലോകേ ചോദനാരഹോ; യോ ച പനേവരൂപം സത്ഥാരം ചോദേതി, സാ ചോദനാ ഭൂതാ തച്ഛാ ധമ്മികാ അനവജ്ജാ.

൫൧൫. ‘‘പുന ചപരം, ലോഹിച്ച, ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ യസ്സത്ഥായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി, സ്വാസ്സ സാമഞ്ഞത്ഥോ അനുപ്പത്തോ ഹോതി. സോ തം സാമഞ്ഞത്ഥം അനുപാപുണിത്വാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി – ‘‘ഇദം വോ ഹിതായ ഇദം വോ സുഖായാ’’തി. തസ്സ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. സോ ഏവമസ്സ ചോദേതബ്ബോ – ‘‘ആയസ്മാ ഖോ യസ്സത്ഥായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, സോ തേ സാമഞ്ഞത്ഥോ അനുപ്പത്തോ. തം ത്വം സാമഞ്ഞത്ഥം അനുപാപുണിത്വാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേസി – ‘ഇദം വോ ഹിതായ ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ തേ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. സേയ്യഥാപി നാമ പുരാണം ബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞം നവം ബന്ധനം കരേയ്യ, ഏവം സമ്പദമിദം പാപകം ലോഭധമ്മം വദാമി, കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതീ’’തി. അയം ഖോ, ലോഹിച്ച, തതിയോ സത്ഥാ, യോ ലോകേ ചോദനാരഹോ; യോ ച പനേവരൂപം സത്ഥാരം ചോദേതി, സാ ചോദനാ ഭൂതാ തച്ഛാ ധമ്മികാ അനവജ്ജാ. ഇമേ ഖോ, ലോഹിച്ച, തയോ സത്ഥാരോ, യേ ലോകേ ചോദനാരഹാ, യോ ച പനേവരൂപേ സത്ഥാരോ ചോദേതി, സാ ചോദനാ ഭൂതാ തച്ഛാ ധമ്മികാ അനവജ്ജാതി.

നചോദനാരഹസത്ഥു

൫൧൬. ഏവം വുത്തേ, ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമ, കോചി സത്ഥാ, യോ ലോകേ നചോദനാരഹോ’’തി? ‘‘അത്ഥി ഖോ, ലോഹിച്ച, സത്ഥാ, യോ ലോകേ നചോദനാരഹോ’’തി. ‘‘കതമോ പന സോ, ഭോ ഗോതമ, സത്ഥാ, യോ ലോകേ നചോദനാരഹോ’’തി?

‘‘ഇധ, ലോഹിച്ച, തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… (യഥാ ൧൯൦-൨൧൨ അനുച്ഛേദേസു ഏവം വിത്ഥാരേതബ്ബം). ഏവം ഖോ, ലോഹിച്ച, ഭിക്ഖു സീലസമ്പന്നോ ഹോതി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി… യസ്മിം ഖോ, ലോഹിച്ച, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരം വിസേസം അധിഗച്ഛതി, അയമ്പി ഖോ, ലോഹിച്ച, സത്ഥാ, യോ ലോകേ നചോദനാരഹോ. യോ ച പനേവരൂപം സത്ഥാരം ചോദേതി, സാ ചോദനാ അഭൂതാ അതച്ഛാ അധമ്മികാ സാവജ്ജാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. യസ്മിം ഖോ, ലോഹിച്ച, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരം വിസേസം അധിഗച്ഛതി, അയമ്പി ഖോ, ലോഹിച്ച, സത്ഥാ, യോ ലോകേ നചോദനാരഹോ, യോ ച പനേവരൂപം സത്ഥാരം ചോദേതി, സാ ചോദനാ അഭൂതാ അതച്ഛാ അധമ്മികാ സാവജ്ജാ… ഞാണദസ്സനായ ചിത്തം അഭിനീഹരതി അഭിനിന്നാമേതി…പേ… യസ്മിം ഖോ, ലോഹിച്ച, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരം വിസേസം അധിഗച്ഛതി, അയമ്പി ഖോ, ലോഹിച്ച, സത്ഥാ, യോ ലോകേ നചോദനാരഹോ, യോ ച പനേവരൂപം സത്ഥാരം ചോദേതി, സാ ചോദനാ അഭൂതാ അതച്ഛാ അധമ്മികാ സാവജ്ജാ… നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാതി. യസ്മിം ഖോ, ലോഹിച്ച, സത്ഥരി സാവകോ ഏവരൂപം ഉളാരം വിസേസം അധിഗച്ഛതി, അയമ്പി ഖോ, ലോഹിച്ച, സത്ഥാ, യോ ലോകേ നചോദനാരഹോ, യോ ച പനേവരൂപം സത്ഥാരം ചോദേതി, സാ ചോദനാ അഭൂതാ അതച്ഛാ അധമ്മികാ സാവജ്ജാ’’തി.

൫൧൭. ഏവം വുത്തേ, ലോഹിച്ചോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, പുരിസോ പുരിസം നരകപപാതം പതന്തം കേസേസു ഗഹേത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠപേയ്യ, ഏവമേവാഹം ഭോതാ ഗോതമേന നരകപപാതം പപതന്തോ ഉദ്ധരിത്വാ ഥലേ പതിട്ഠാപിതോ. അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, സേയ്യഥാപി, ഭോ ഗോതമ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി. ഏവമേവം ഭോതാ ഗോതമേന അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

ലോഹിച്ചസുത്തം നിട്ഠിതം ദ്വാദസമം.