പഠമഗാഥാസങ്ഗണികം

സത്തനഗരേസു പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൩൫. ഏകംസം ചീവരം കത്വാതി ഏകസ്മിം അംസകൂടേ ചീവരം കത്വാ; സാധുകം ഉത്തരാസങ്ഗം കത്വാതി അത്ഥോ. പഗ്ഗണ്ഹിത്വാന അഞ്ജലിന്തി ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം ഉക്ഖിപിത്വാ. ആസീസമാനരൂപോ വാതി പച്ചാസീസമാനരൂപോ വിയ. കിസ്സ ത്വം ഇധ മാഗതോതി കേന കാരണേന കിമത്ഥം പത്ഥയമാനോ ത്വം ഇധ ആഗതോ. കോ ഏവമാഹ? സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. കം ഏവമാഹ? ആയസ്മന്തം ഉപാലിം. ഇതി ആയസ്മാ ഉപാലി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദ്വീസു വിനയേസൂ’’തി ഇമം ഗാഥം പുച്ഛി. അഥസ്സ ഭഗവാ ‘‘ഭദ്ദകോ തേ ഉമ്മങ്ഗോ’’തിആദീനി വത്വാ തം വിസ്സജ്ജേസി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഇതി ഇമേ സബ്ബപഞ്ഹേ ബുദ്ധകാലേ ഉപാലിത്ഥേരോ പുച്ഛി. ഭഗവാ ബ്യാകാസി. സങ്ഗീതികാലേ പന മഹാകസ്സപത്ഥേരോ പുച്ഛി. ഉപാലിത്ഥേരോ ബ്യാകാസി.

തത്ഥ ഭദ്ദകോ തേ ഉമ്മങ്ഗോതി ഭദ്ദകാ തേ പഞ്ഹാ; പഞ്ഹാ ഹി അവിജ്ജന്ധകാരതോ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ഠിതത്താ ‘‘ഉമ്മങ്ഗോ’’തി വുച്ചതി. തഗ്ഘാതി കാരണത്ഥേ നിപാതോ. യസ്മാ മം പുച്ഛസി, തസ്മാ തേ അഹമക്ഖിസ്സന്തി അത്ഥോ. സമ്പടിച്ഛനത്ഥേ വാ, ‘‘തഗ്ഘാ’’തി ഹി ഇമിനാ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അക്ഖിസ്സന്തി ആഹ. ‘‘സമാദഹിത്വാ വിസിബ്ബേന്തി, സാമിസേന, സസിത്ഥക’’ന്തി ഇമാനി തീണിയേവ സിക്ഖാപദാനി ഭഗ്ഗേസു പഞ്ഞത്താനി.

ചതുവിപത്തിവണ്ണനാ

൩൩൬. യം തം പുച്ഛിമ്ഹാതി യം ത്വം അപുച്ഛിമ്ഹാ. അകിത്തയീതി അഭാസി. നോതി അമ്ഹാകം. തം തം ബ്യാകതന്തി യം യം പുട്ഠം, തം തദേവ ബ്യാകതം. അനഞ്ഞഥാതി അഞ്ഞഥാ അകത്വാ ബ്യാകതം.

യേ ദുട്ഠുല്ലാ സാ സീലവിപത്തീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി സീലവിപത്തി നാമ പഞ്ഹേ നത്ഥി, അഥ ഖോ ദുട്ഠുല്ലം വിസ്സജ്ജേതുകാമതായേതം വുത്തം. ചതൂസു ഹി വിപത്തീസു ദുട്ഠുല്ലം ഏകായ വിപത്തിയാ സങ്ഗഹിതം, അദുട്ഠുല്ലം തീഹി വിപത്തീഹി സങ്ഗഹിതം. തസ്മാ ‘‘യേ ദുട്ഠുല്ലാ സാ സീലവിപത്തീ’’തി വത്വാ തമേവ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘പാരാജികം സങ്ഘാദിസേസോ സീലവിപത്തീതി വുച്ചതീ’’തി ആഹ.

ഇദാനി തിസ്സന്നം വിപത്തീനം വസേന അദുട്ഠുല്ലം ദസ്സേതും ‘‘ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യോ ചായം, അക്കോസതി ഹസാധിപ്പായോതി ഇദം ദുബ്ഭാസിതസ്സ വത്ഥുദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമീ’’തി വദന്താ അബ്ഭാചിക്ഖന്തി.

അയം സാ ആജീവവിപത്തിസമ്മതാതി അയം ഛഹി സിക്ഖാപദേഹി സങ്ഗഹിതാ ആജീവവിപത്തി നാമ ചതുത്ഥാ വിപത്തി സമ്മതാതി ഏത്താവതാ ‘‘അദുട്ഠുല്ല’’ന്തി ഇദം വിസ്സജ്ജിതം ഹോതി.

ഇദാനി ‘‘യേ ച യാവതതിയകാ’’തി പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതും ‘‘ഏകാദസാ’’തിആദിമാഹ.

ഛേദനകാദിവണ്ണനാ

൩൩൭. യസ്മാ പന ‘‘യേ ച യാവതതിയകാ’’തി അയം പഞ്ഹോ ‘‘ഏകാദസ യാവതതിയകാ’’തി ഏവം സങ്ഖാവസേന വിസ്സജ്ജിതോ, തസ്മാ സങ്ഖാനുസന്ധിവസേനേവ ‘‘കതി ഛേദനകാനീ’’തിആദികേ അഞ്ഞേ അന്തരാപഞ്ഹേ പുച്ഛി. തേസം വിസ്സജ്ജനത്ഥം ‘‘ഛ ഛേദനകാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഏകം ഭേദനകം, ഏകം ഉദ്ദാലനകം, സോദസ ജാനന്തി പഞ്ഞത്താ’’തി ഇദമേവ അപുബ്ബം. സേസം മഹാവഗ്ഗേ വിഭത്തമേവ. യം പനേതം അപുബ്ബം തത്ഥ ഏകം ഭേദനകന്തി സൂചിഘരം. ഏകം ഉദ്ദാലനകന്തി തൂലോനദ്ധമഞ്ചപീഠം. സോദസാതി സോളസ. ജാനന്തി പഞ്ഞത്താതി ‘‘ജാന’’ന്തി ഏവം വത്വാ പഞ്ഞത്താ, തേ ഏവം വേദിതബ്ബാ – ‘‘ജാനം സങ്ഘികം ലാഭം പരിണതം അത്തനോ പരിണാമേയ്യ, ജാനം പുബ്ബുപഗതം ഭിക്ഖും അനുപഖജ്ജ നിസജ്ജം കപ്പേയ്യ, ജാനം സപ്പാണകം ഉദകം തിണം വാ മത്തികം വാ സിഞ്ചേയ്യ വാ സിഞ്ചാപേയ്യ വാ, ജാനം ഭിക്ഖുനിപരിപാചിതം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജേയ്യ, ജാനം ആസാദനാപേക്ഖോ ഭുത്തസ്മിം പാചിത്തിയം, ജാനം സപ്പാണകം ഉദകം പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ജാനം യഥാധമ്മം നിഹതാധികരണം, ജാനം ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം പടിച്ഛാദേയ്യ, ജാനം ഊനവീസതിവസ്സം പുഗ്ഗലം ഉപസമ്പാദേയ്യ, ജാനം ഥേയ്യസത്ഥേന സദ്ധിം, ജാനം തഥാവാദിനാ ഭിക്ഖുനാ അകതാനുധമ്മേന, ജാനം തഥാനാസിതം സമണുദ്ദേസം, ജാനം സങ്ഘികം ലാഭം പരിണതം പുഗ്ഗലസ്സ പരിണാമേയ്യ, ജാനം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നം ഭിക്ഖുനിം നേവ അത്തനാ പടിചോദേയ്യ, ജാനം ചോരിം വജ്ഝം വിദിതം അനപലോകേത്വാ, ജാനം സഭിക്ഖുകം ആരാമം അനാപുച്ഛാ പവിസേയ്യാ’’തി.

അസാധാരണാദിവണ്ണനാ

൩൩൮. ഇദാനി ‘‘സാധാരണം അസാധാരണ’’ന്തി ഇമം പുരിമപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘വീസം ദ്വേ സതാനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭിക്ഖുനീഹി അസാധാരണേസു ഛ സങ്ഘാദിസേസാതി വിസ്സട്ഠി, കായസംസഗ്ഗോ, ദുട്ഠുല്ലം, അത്തകാമ, കുടി, വിഹാരോതി. ദ്വേ അനിയതേഹി അട്ഠാതി ദ്വീഹി അനിയതേഹി സദ്ധിം അട്ഠ ഇമേ.

നിസ്സഗ്ഗിയാനി ദ്വാദസാതി –

ധോവനഞ്ച പടിഗ്ഗഹോ, കോസേയ്യസുദ്ധദ്വേഭാഗാ;

ഛബ്ബസ്സാനി നിസീദനം, ദ്വേ ലോമാ പഠമോ പത്തോ;

വസ്സികാ ആരഞ്ഞകേന ചാതി – ഇമേ ദ്വാദസ.

ദ്വേവീസതി ഖുദ്ദകാതി –

സകലോ ഭിക്ഖുനീവഗ്ഗോ, പരമ്പരഞ്ച ഭോജനം;

അനതിരിത്തം അഭിഹടം, പണീതഞ്ച അചേലകം;

ഊനം ദുട്ഠുല്ലഛാദനം.

മാതുഗാമേന സദ്ധിഞ്ച, യാ ച അനിക്ഖന്തരാജകേ;

സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ, വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാ.

നിസീദനേ ച യാ സിക്ഖാ, വസ്സികാ യാ ച സാടികാ;

ദ്വാവീസതി ഇമാ സിക്ഖാ, ഖുദ്ദകേസു പകാസിതാതി.

ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണേസുപി സങ്ഘമ്ഹാ ദസ നിസ്സരേതി ‘‘സങ്ഘമ്ഹാ നിസ്സാരീയതീ’’തി ഏവം വിഭങ്ഗേ വുത്താ, മാതികായം പന ‘‘നിസ്സാരണീയം സങ്ഘാദിസേസ’’ന്തി ഏവം ആഗതാ ദസ. നിസ്സഗ്ഗിയാനി ദ്വാദസാതി ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ വിഭത്താനി നിസ്സഗ്ഗിയാനേവ. ഖുദ്ദകാപി തത്ഥ വിഭത്തഖുദ്ദകാ ഏവ. തഥാ ചത്താരോ പാടിദേസനീയാ, ഇതി സതഞ്ചേവ തിംസഞ്ച സിക്ഖാ വിഭങ്ഗേ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണാ. സേസം ഇമസ്മിം സാധാരണാസാധാരണവിസ്സജ്ജനേ ഉത്താനമേവ.

ഇദാനി വിപത്തിയോ ച ‘‘യേഹി സമഥേഹി സമ്മന്തീ’’തി ഇദം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ അട്ഠേവ പാരാജികാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദുരാസദാതി ഇമിനാ തേസം സപ്പടിഭയതം ദസ്സേതി. കണ്ഹസപ്പാദയോ വിയ ഹി ഏതേ ദുരാസദാ ദുരൂപഗമനാ ദുരാസജ്ജനാ, ആപജ്ജിയമാനാ മൂലച്ഛേദായ സംവത്തന്തി. താലവത്ഥുസമൂപമാതി സബ്ബം താലം ഉദ്ധരിത്വാ താലസ്സ വത്ഥുമത്തകരണേന സമൂപമാ. യഥാ വത്ഥുമത്തകതോ താലോ ന പുന പാകതികോ ഹോതി, ഏവം ന പുന പാകതികാ ഹോന്തി.

ഏവം സാധാരണം ഉപമം ദസ്സേത്വാ പുന ഏകേകസ്സ വുത്തം ഉപമം ദസ്സേന്തോ പണ്ഡുപലാസോതിആദിമാഹ. അവിരുള്ഹീ ഭവന്തി തേതി യഥാ ഏതേ പണ്ഡുപലാസാദയോ പുനഹരിതാദിഭാവേന അവിരുള്ഹിധമ്മാ ഹോന്തി; ഏവം പാരാജികാപി പുന പകതിസീലാഭാവേന അവിരുള്ഹിധമ്മാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ ‘‘വിപത്തിയോ ച യേഹി സമഥേഹി സമ്മന്തീ’’തി ഏത്ഥ ഇമാ താവ അട്ഠ പാരാജികവിപത്തിയോ കേഹിചി സമഥേഹി ന സമ്മന്തീതി ഏവം ദസ്സിതം ഹോതി. യാ പന വിപത്തിയോ സമ്മന്തി, താ ദസ്സേതും തേവീസതി സങ്ഘാദിസേസാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ തീഹി സമഥേഹീതി സബ്ബസങ്ഗാഹികവചനമേതം. സങ്ഘാദിസേസാ ഹി ദ്വീഹി സമഥേഹി സമ്മന്തി, ന തിണവത്ഥാരകേന. സേസാ തീഹിപി സമ്മന്തി.

ദ്വേ ഉപോസഥാ ദ്വേ പവാരണാതി ഇദം ഭിക്ഖൂനഞ്ച ഭിക്ഖുനീനഞ്ച വസേന വുത്തം. വിഭത്തിമത്തദസ്സനേനേവ ചേതം വുത്തം, ന സമഥേഹി വൂപസമനവസേന. ഭിക്ഖുഉപോസഥോ, ഭിക്ഖുനിഉപോസഥോ, ഭിക്ഖുപവാരണാ, ഭിക്ഖുനിപവാരണാതി ഇമാപി ഹി ചതസ്സോ വിഭത്തിയോ; വിഭജനാനീതി അത്ഥോ. ചത്താരി കമ്മാനീതി അധമ്മേനവഗ്ഗാദീനി ഉപോസഥകമ്മാനി. പഞ്ചേവ ഉദ്ദേസാ ചതുരോ ഭവന്തി അനഞ്ഞഥാതി ഭിക്ഖൂനം പഞ്ച ഉദ്ദേസാ ഭിക്ഖുനീനം ചതുരോ ഭവന്തി, അഞ്ഞഥാ ന ഭവന്തി; ഇമാ അപരാപി വിഭത്തിയോ. ആപത്തിക്ഖന്ധാ ച ഭവന്തി സത്ത, അധികരണാനി ചത്താരീതി ഇമാ പന വിഭത്തിയോ സമഥേഹി സമ്മന്തി, തസ്മാ സത്തഹി സമഥേഹീതിആദിമാഹ. അഥ വാ ‘‘ദ്വേ ഉപോസഥാ ദ്വേ പവാരണാ ചത്താരി കമ്മാനി പഞ്ചേവ ഉദ്ദേസാ ചതുരോ ഭവന്തി, അനഞ്ഞഥാ’’തി ഇമാപി ചതസ്സോ വിഭത്തിയോ നിസ്സായ ‘‘നസ്സന്തേതേ വിനസ്സന്തേതേ’’തിആദിനാ നയേന യാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജന്തി, താ യസ്മാ വുത്തപ്പകാരേഹേവ സമഥേഹി സമ്മന്തി, തസ്മാ തംമൂലകാനം ആപത്തീനം സമഥദസ്സനത്ഥമ്പി താ വിഭത്തിയോ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. കിച്ചം ഏകേനാതി കിച്ചാധികരണം ഏകേന സമഥേന സമ്മതി.

പാരാജികാദിആപത്തിവണ്ണനാ

൩൩൯. ഏവം പുച്ഛാനുക്കമേന സബ്ബപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി ‘‘ആപത്തിക്ഖന്ധാ ച ഭവന്തി സത്താ’’തി ഏത്ഥ സങ്ഗഹിതആപത്തിക്ഖന്ധാനം പച്ചേകം നിബ്ബചനമത്തം ദസ്സേന്തോ പാരാജികന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പാരാജികന്തി ഗാഥായ അയമത്ഥോ – യദിദം പുഗ്ഗലാപത്തിസിക്ഖാപദപാരാജികേസു ആപത്തിപാരാജികം നാമ വുത്തം, തം ആപജ്ജന്തോ പുഗ്ഗലോ യസ്മാ പരാജിതോ പരാജയമാപന്നോ സദ്ധമ്മാ ചുതോ പരദ്ധോ ഭട്ഠോ നിരങ്കതോ ച ഹോതി, അനിഹതേ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ പുന ഉപോസഥപ്പവാരണാദിഭേദോ സംവാസോ നത്ഥി. തേനേതം ഇതി വുച്ചതീതി തേന കാരണേന ഏതം ആപത്തിപാരാജികന്തി വുച്ചതി. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്മാ പരാജിതോ ഹോതി തേന, തസ്മാ ഏതം പാരാജികന്തി വുച്ചതി.

ദുതിയഗാഥായപി ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാ അത്ഥമത്തമേവ ദസ്സേതും സങ്ഘോവ ദേതി പരിവാസന്തിആദി വുത്തം. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – ഇമം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ വുട്ഠാതുകാമസ്സ യം തം ആപത്തിവുട്ഠാനം തസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ പരിവാസദാനത്ഥായ ആദിതോ സേസേ മജ്ഝേ മാനത്തദാനത്ഥായ മൂലായപടികസ്സനേന വാ സഹ മാനത്തദാനത്ഥായ, അവസാനേ അബ്ഭാനത്ഥായ ച സങ്ഘോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, ന ഹേത്ഥ ഏകമ്പി കമ്മം വിനാ സങ്ഘേന സക്കാ കാതുന്തി സങ്ഘോ, ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ അസ്സാതി സങ്ഘാദിസേസോ.

തതിയഗാഥായ അനിയതോ ന നിയതോതി യസ്മാ ന നിയതോ, തസ്മാ അനിയതോ അയമാപത്തിക്ഖന്ധോതി അത്ഥോ. കിം കാരണാ ന നിയതോതി? അനേകംസികതം പദം, യസ്മാ ഇദം സിക്ഖാപദം അനേകംസേന കതന്തി അത്ഥോ. കഥം അനേകംസേന? തിണ്ണമഞ്ഞതരം ഠാനം, തിണ്ണം ധമ്മാനം അഞ്ഞതരേന കാരേതബ്ബോതി ഹി തത്ഥ വുത്തം, തസ്മാ ‘‘അനിയതോ’’തി പവുച്ചതി, സോ ആപത്തിക്ഖന്ധോ അനിയതോതി വുച്ചതി. യഥാ ച തിണ്ണം അഞ്ഞതരം ഠാനം, ഏവം ദ്വിന്നം ധമ്മാനം അഞ്ഞതരം ഠാനം യത്ഥ വുത്തം, സോപി അനിയതോ ഏവ.

ചതുത്ഥഗാഥായ അച്ചയോ തേന സമോ നത്ഥീതി ദേസനാഗാമിനീസു അച്ചയേസു തേന സമോ ഥൂലോ അച്ചയോ നത്ഥി, തേനേതം ഇതി വുച്ചതി; ഥൂലത്താ അച്ചയസ്സ ഏതം ഥുല്ലച്ചയന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

പഞ്ചമഗാഥായ നിസ്സജ്ജിത്വാന ദേസേതി തേനേതന്തി നിസ്സജ്ജിത്വാ ദേസേതബ്ബതോ നിസ്സഗ്ഗിയന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

ഛട്ഠഗാഥായ പാതേതി കുസലം ധമ്മന്തി സഞ്ചിച്ച ആപജ്ജന്തസ്സ കുസലധമ്മസങ്ഖാതം കുസലചിത്തം പാതേതി, തസ്മാ പാതേതി ചിത്തന്തി പാചിത്തിയം. യം പന ചിത്തം പാതേതി, തം യസ്മാ അരിയമഗ്ഗം അപരജ്ഝതി, ചിത്തസമ്മോഹകാരണഞ്ച ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അരിയമഗ്ഗം അപരജ്ഝതി, ചിത്തസമ്മോഹനട്ഠാന’’ന്തി ച വുത്തം.

പാടിദേസനീയഗാഥാസു ‘‘ഗാരയ്ഹം ആവുസോ ധമ്മം ആപജ്ജി’’ന്തി വുത്തഗാരയ്ഹഭാവകാരണദസ്സനത്ഥമേവ ഭിക്ഖു അഞ്ഞാതകോ സന്തോതിആദി വുത്തം. പടിദേസേതബ്ബതോ പന സാ ആപത്തി പാടിദേസനീയാതി വുച്ചതി.

ദുക്കടഗാഥായ അപരദ്ധം വിരദ്ധഞ്ച ഖലിതന്തി സബ്ബമേതം ‘‘യഞ്ച ദുക്കട’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തസ്സ ദുക്കടസ്സ പരിയായവചനം. യഞ്ഹി ദുട്ഠു കതം വിരൂപം വാ കതം, തം ദുക്കടം. തം പനേതം യഥാ സത്ഥാരാ വുത്തം; ഏവം അകതത്താ അപരദ്ധം, കുസലം വിരജ്ഝിത്വാ പവത്തത്താ വിരദ്ധം, അരിയവത്തപടിപദം അനാരുള്ഹത്താ ഖലിതം. യം മനുസ്സോ കരേതി ഇദം പനസ്സ ഓപമ്മനിദസ്സനം. തസ്സത്ഥോ – യഥാ ഹി യം ലോകേ മനുസ്സോ ആവി വാ യദി വാ രഹോ പാപം കരോതി, തം ദുക്കടന്തി പവേദേന്തി; ഏവമിദമ്പി ബുദ്ധപ്പടികുട്ഠേന ലാമകഭാവേന പാപം, തസ്മാ ദുക്കടന്തി വേദിതബ്ബം.

ദുബ്ഭാസിതഗാഥായ ദുബ്ഭാസിതം ദുരാഭട്ഠന്തി ദുട്ഠു ആഭട്ഠം ഭാസിതം ലപിതന്തി ദുരാഭട്ഠം. യം ദുരാഭട്ഠം, തം ദുബ്ഭാസിതന്തി അത്ഥോ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ? സംകിലിട്ഠഞ്ച യം പദം, സംകിലിട്ഠം യസ്മാ തം പദം ഹോതീതി അത്ഥോ. തഥാ യഞ്ച വിഞ്ഞൂ ഗരഹന്തി, യസ്മാ ച നം വിഞ്ഞൂ ഗരഹന്തീതി അത്ഥോ. തേനേതം ഇതി വുച്ചതീതി തേന സംകിലിട്ഠഭാവേന ച വിഞ്ഞുഗരഹനേനാപി ച ഏതം ഇതി വുച്ചതി; ‘‘ദുബ്ഭാസിത’’ന്തി ഏവം വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

സേഖിയഗാഥായ ‘‘ആദി ചേതം ചരണഞ്ചാ’’തിആദിനാ നയേന സേഖസ്സ സന്തകഭാവം ദീപേതി. തസ്മാ സേഖസ്സ ഇദം സേഖിയന്തി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ. ഇദം ‘‘ഗരുകലഹുകഞ്ചാപീ’’തിആദിപഞ്ഹേഹി അസങ്ഗഹിതസ്സ ‘‘ഹന്ദ വാക്യം സുണോമ തേ’’തി ഇമിനാ പന ആയാചനവചനേന സങ്ഗഹിതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഛന്നമതിവസ്സതീതിആദിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ഛന്നമതിവസ്സതീതി ഗേഹം താവ തിണാദീഹി അച്ഛന്നം അതിവസ്സതി. ഇദം പന ആപത്തിസങ്ഖാതം ഗേഹം ഛന്നം അതിവസ്സതി; മൂലാപത്തിഞ്ഹി ഛാദേന്തോ അഞ്ഞം നവം ആപത്തിം ആപജ്ജതി. വിവടം നാതിവസ്സതീതി ഗേഹം താവ അവിവടം സുച്ഛന്നം നാതിവസ്സതി. ഇദം പന ആപത്തിസങ്ഖാതം ഗേഹം വിവടം നാതിവസ്സതി; മൂലാപത്തിഞ്ഹി വിവരന്തോ ദേസനാഗാമിനിം ദേസേത്വാ വുട്ഠാനഗാമിനിതോ വുട്ഠഹിത്വാ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാതി. ആയതിം സംവരന്തോ അഞ്ഞം ആപത്തിം നാപജ്ജതി. തസ്മാ ഛന്നം വിവരേഥാതി തേന കാരണേന ദേസനാഗാമിനിം ദേസേന്തോ വുട്ഠാനഗാമിനിതോ ച വുട്ഠഹന്തോ ഛന്നം വിവരേഥ. ഏവം തം നാതിവസ്സതീതി ഏവഞ്ചേതം വിവടം നാതിവസ്സതീതി അത്ഥോ.

ഗതി മിഗാനം പവനന്തി അജ്ഝോകാസേ ബ്യഗ്ഘാദീഹി പരിപാതിയമാനാനം മിഗാനം പവനം രുക്ഖാദിഗഹനം അരഞ്ഞം ഗതി പടിസരണം ഹോതി, തം പത്വാ തേ അസ്സാസന്തി. ഏതേനേവ നയേന ആകാസോ പക്ഖീനം ഗതി. അവസ്സം ഉപഗമനട്ഠേന പന വിഭവോ ഗതി ധമ്മാനം, സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖതധമ്മാനം വിനാസോവ തേസം ഗതി. ന ഹി തേ വിനാസം അഗച്ഛന്താ ഠാതും സക്കോന്തി. സുചിരമ്പി ഠത്വാ പന നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതി, ഖീണാസവസ്സ അരഹതോ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതു ഏകംസേന ഗതീതി അത്ഥോ.

പഠമഗാഥാസങ്ഗണികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.