നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

വിനയപിടകേ

പരിവാര-അട്ഠകഥാ

സോളസമഹാവാരോ

പഞ്ഞത്തിവാരവണ്ണനാ

വിസുദ്ധപരിവാരസ്സ, പരിവാരോതി സാസനേ;

ധമ്മക്ഖന്ധസരീരസ്സ, ഖന്ധകാനം അനന്തരാ.

സങ്ഗഹം യോ സമാരുള്ഹോ, തസ്സ പുബ്ബാഗതം നയം;

ഹിത്വാ ദാനി കരിസ്സാമി, അനുത്താനത്ഥവണ്ണനം.

൧. തത്ഥ യം തേന ഭഗവതാ…പേ… പഞ്ഞത്തന്തി ആദിനയപ്പവത്തായ താവ പുച്ഛായ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ സോ ഭഗവാ സാസനസ്സ ചിരട്ഠിതികത്ഥം ധമ്മസേനാപതിനാ സദ്ധമ്മഗാരവബഹുമാനവേഗസമുസ്സിതം അഞ്ജലിം സിരസ്മിം പതിട്ഠാപേത്വാ യാചിതോ ദസ അത്ഥവസേ പടിച്ച വിനയപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞപേസി, തേന ഭഗവതാ തസ്സ തസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തികാലം ജാനതാ, തസ്സാ തസ്സാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ദസ അത്ഥവസേ പസ്സതാ; അപിച പുബ്ബേനിവാസാദീഹി ജാനതാ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പസ്സതാ, തീഹി വിജ്ജാഹി ഛഹി വാ പന അഭിഞ്ഞാഹി ജാനതാ, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതേന സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സതാ, സബ്ബധമ്മജാനനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ ജാനതാ, സബ്ബസത്താനം ചക്ഖുവിസയാതീതാനി തിരോകുട്ടാദിഗതാനി ചാപി രൂപാനി അതിവിസുദ്ധേന മംസചക്ഖുനാ ച പസ്സതാ, അത്തഹിതസാധികായ സമാധിപദട്ഠാനായ പടിവേധപഞ്ഞായ ജാനതാ, പരഹിതസാധികായ കരുണാപദട്ഠാനായ ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാ, അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ‘‘യം പഠമം പാരാജികം പഞ്ഞത്തം, തം കത്ഥ പഞ്ഞത്തം, കം ആരബ്ഭ പഞ്ഞത്തം, കിസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്തം, അത്ഥി തത്ഥ പഞ്ഞത്തി…പേ… കേനാഭത’’ന്തി.

൨. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ പന ‘‘യം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പഠമം പാരാജിക’’ന്തി ഇദം കേവലം പുച്ഛായ ആഗതസ്സ ആദിപദസ്സ പച്ചുദ്ധരണമത്തമേവ, ‘‘കത്ഥ പഞ്ഞത്തന്തി വേസാലിയാ പഞ്ഞത്തം; കം ആരബ്ഭാതി സുദിന്നം കലന്ദപുത്തം ആരബ്ഭാ’’തി ഏവമാദിനാ പന നയേന പുനപി ഏത്ഥ ഏകേകം പദം പുച്ഛിത്വാവ വിസ്സജ്ജിതം. ഏകാ പഞ്ഞത്തീതി ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യ പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ’’തി അയം ഏകാ പഞ്ഞത്തി. ദ്വേ അനുപഞ്ഞത്തിയോതി ‘‘അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപീ’’തി ച, ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായാ’’തി ച മക്കടിവജ്ജിപുത്തകവത്ഥൂനം വസേന വുത്താ – ഇമാ ദ്വേ അനുപഞ്ഞത്തിയോ. ഏത്താവതാ ‘‘അത്ഥി തത്ഥ പഞ്ഞത്തി അനുപഞ്ഞത്തി അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇമിസ്സാ പുച്ഛായ ദ്വേ കോട്ഠാസാ വിസ്സജ്ജിതാ ഹോന്തി. തതിയം വിസ്സജ്ജേതും പന ‘‘അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി തസ്മിം നത്ഥീ’’തി വുത്തം. അയഞ്ഹി അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി നാമ അനുപ്പന്നേ ദോസേ പഞ്ഞത്താ; സാ അട്ഠഗരുധമ്മവസേന ഭിക്ഖുനീനംയേവ ആഗതാ, അഞ്ഞത്ര നത്ഥി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘അനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തി തസ്മിം നത്ഥീ’’തി. സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തീതി മജ്ഝിമദേസേ ചേവ പച്ചന്തിമജനപദേസു ച സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തി. വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന ‘‘ഉപസമ്പദാ, ഗുണങ്ഗുണൂപാഹനാ, ധുവനഹാനം, ചമ്മത്ഥരണ’’ന്തി ഇമാനി ഹി ചത്താരി സിക്ഖാപദാനി മജ്ഝിമദേസേയേവ പഞ്ഞത്തി. ഏത്ഥേവ ഏതേഹി ആപത്തി ഹോതി, ന പച്ചന്തിമജനപദേസു. സേസാനി സബ്ബാനേവ സബ്ബത്ഥപഞ്ഞത്തി നാമ.

സാധാരണപഞ്ഞത്തീതി ഭിക്ഖൂനഞ്ചേവ ഭിക്ഖുനീനഞ്ച സാധാരണപഞ്ഞത്തി; സുദ്ധഭിക്ഖൂനമേവ ഹി സുദ്ധഭിക്ഖുനീനം വാ പഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം അസാധാരണപഞ്ഞത്തി നാമ ഹോതി. ഇദം പന ഭിക്ഖും ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ ഛന്ദസോ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യ, അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതേനപി പാരാജികാ ഹോതി അസംവാസാ’’തി ഭിക്ഖുനീനമ്പി പഞ്ഞത്തം, വിനീതകഥാമത്തമേവ ഹി താസം നത്ഥി, സിക്ഖാപദം പന അത്ഥി, തേന വുത്തം ‘‘സാധാരണപഞ്ഞത്തീ’’തി. ഉഭതോപഞ്ഞത്തിയമ്പി ഏസേവ നയോ. ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ ഹി ഏത്ഥ നാനം, ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനമ്പി സാധാരണത്താ സാധാരണപഞ്ഞത്തി, ഉഭിന്നമ്പി പഞ്ഞത്തത്താ ഉഭതോപഞ്ഞത്തീതി. അത്ഥേ പന ഭേദോ നത്ഥി.

നിദാനോഗധന്തി ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തി സോ ആവികരേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ സബ്ബാപത്തീനം അനുപവിട്ഠത്താ നിദാനോഗധം; നിദാനേ അനുപവിട്ഠന്തി അത്ഥോ. ദുതിയേന ഉദ്ദേസേനാതി നിദാനോഗധം നിദാനപരിയാപന്നമ്പി സമാനം ‘‘തത്രിമേ ചത്താരോ പാരാജികാ ധമ്മാ’’തിആദിനാ ദുതിയേനേവ ഉദ്ദേസേന ഉദ്ദേസം ആഗച്ഛതി. ചതുന്നം വിപത്തീനന്തി സീലവിപത്തിആദീനം. പഠമാ ഹി ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ സീലവിപത്തി നാമ, അവസേസാ പഞ്ച ആചാരവിപത്തി നാമ. മിച്ഛാദിട്ഠി ച അന്തഗ്ഗാഹികദിട്ഠി ച ദിട്ഠിവിപത്തി നാമ, ആജീവഹേതു പഞ്ഞത്താനി ഛ സിക്ഖാപദാനി ആജീവവിപത്തി നാമ. ഇതി ഇമാസം ചതുന്നം വിപത്തീനം ഇദം പാരാജികം സീലവിപത്തി നാമ ഹോതി.

ഏകേന സമുട്ഠാനേനാതി ദ്വങ്ഗികേന ഏകേന സമുട്ഠാനേന. ഏത്ഥ ഹി ചിത്തം അങ്ഗം ഹോതി, കായേന പന ആപത്തിം ആപജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘കായതോ ച ചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതീ’’തി. ദ്വീഹി സമഥേഹി സമ്മതീതി ‘‘ആപന്നോസീ’’തി സമ്മുഖാ പുച്ഛിയമാനോ ‘‘ആമ ആപന്നോമ്ഹീ’’തി പടിജാനാതി, താവദേവ ഭണ്ഡനകലഹവിഗ്ഗഹാ വൂപസന്താ ഹോന്തി, സക്കാ ച ഹോതി തം പുഗ്ഗലം അപനേത്വാ ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ കാതും. ഇതി സമ്മുഖാവിനയേന ച പടിഞ്ഞാതകരണേന ചാതി ദ്വീഹി സമഥേഹി സമ്മതി, ന ച തപ്പച്ചയാ കോചി ഉപദ്ദവോ ഹോതി. യം പന ഉപരി പഞ്ഞത്തിവഗ്ഗേ ‘‘ന കതമേന സമഥേന സമ്മതീ’’തി വുത്തം, തം സമഥം ഓതാരേത്വാ അനാപത്തി കാതും ന സക്കാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം.

പഞ്ഞത്തി വിനയോതി ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തമാതികാ പഞ്ഞത്തി വിനയോതി അത്ഥോ. വിഭത്തീതി പദഭാജനം വുച്ചതി; വിഭത്തീതി ഹി വിഭങ്ഗസ്സേവേതം നാമം. അസംവരോതി വീതിക്കമോ. സംവരോതി അവീതിക്കമോ. യേസം വത്തതീതി യേസം വിനയപിടകഞ്ച അട്ഠകഥാ ച സബ്ബാ പഗുണാതി അത്ഥോ. തേ ധാരേന്തീതി തേ ഏതം പഠമപാരാജികം പാളിതോ ച അത്ഥതോ ച ധാരേന്തി; ന ഹി സക്കാ സബ്ബം വിനയപിടകം അജാനന്തേന ഏതസ്സ അത്ഥോ ജാനിതുന്തി. കേനാഭതന്തി ഇദം പഠമപാരാജികം പാളിവസേന ച അത്ഥവസേന ച യാവ അജ്ജതനകാലം കേന ആനീതന്തി. പരമ്പരാഭതന്തി പരമ്പരായ ആനീതം.

൩. ഇദാനി യായ പരമ്പരായ ആനീതം, തം ദസ്സേതും ‘‘ഉപാലി ദാസകോ ചേവാ’’തിആദിനാ നയേന പോരാണകേഹി മഹാഥേരേഹി ഗാഥായോ ഠപിതാ. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം നിദാനവണ്ണനായമേവ വുത്തം. ഇമിനാ നയേന ദുതിയപാരാജികാദിപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേസുപി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി.

മഹാവിഭങ്ഗേ പഞ്ഞത്തിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കതാപത്തിവാരാദിവണ്ണനാ

൧൫൭. ഇതോ പരം ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തോ കതി ആപത്തിയോ ആപജ്ജതീ’’തി ആദിപ്പഭേദോ കതാപത്തിവാരോ, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തിയോ ചതുന്നം വിപത്തീനം കതി വിപത്തിയോ ഭജന്തീ’’തി ആദിപ്പഭേദോ വിപത്തിവാരോ, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തിയോ സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം കതിഹി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാ’’തി ആദിപ്പഭേദോ സങ്ഗഹവാരോ, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തിയോ ഛന്നം ആപത്തിസമുട്ഠാനാനം കതിഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠഹന്തീ’’തി ആദിപ്പഭേദോ സമുട്ഠാനവാരോ, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തിയോ ചതുന്നം അധികരണാനം കതമം അധികരണ’’ന്തി ആദിപ്പഭേദോ അധികരണവാരോ, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തിയോ സത്തന്നം സമഥാനം കതിഹി സമഥേഹി സമ്മന്തീ’’തി ആദിപ്പഭേദോ സമഥവാരോ, തദനന്തരോ സമുച്ചയവാരോ ചാതി ഇമേ സത്ത വാരാ ഉത്താനത്ഥാ ഏവ.

൧൮൮. തതോ പരം ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവനപച്ചയാ പാരാജികം കത്ഥ പഞ്ഞത്ത’’ന്തിആദിനാ നയേന പുന പച്ചയവസേന ഏകോ പഞ്ഞത്തിവാരോ, തസ്സ വസേന പുരിമസദിസാ ഏവ കതാപത്തിവാരാദയോ സത്ത വാരാതി ഏവം അപരേപി അട്ഠ വാരാ വുത്താ, തേപി ഉത്താനത്ഥാ ഏവ. ഇതി ഇമേ അട്ഠ, പുരിമാ അട്ഠാതി മഹാവിഭങ്ഗേ സോളസ വാരാ ദസ്സിതാ. തതോ പരം തേനേവ നയേന ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേപി സോളസ വാരാ ആഗതാതി ഏവമിമേ ഉഭതോവിഭങ്ഗേ ദ്വത്തിംസ വാരാ പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ന ഹേത്ഥ കിഞ്ചി പുബ്ബേ അവിനിച്ഛിതം നാമ അത്ഥി.

മഹാവിഭങ്ഗേ ച ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ ച

സോളസമഹാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമുട്ഠാനസീസവണ്ണനാ

൨൫൭. തദനന്തരായ പന സമുട്ഠാനകഥായ അനത്താ ഇതി നിച്ഛയാതി അനത്താ ഇതി നിച്ഛിതാ. സഭാഗധമ്മാനന്തി അനിച്ചാകാരാദീഹി സഭാഗാനം സങ്ഖതധമ്മാനം. നാമമത്തം ന നായതീതി നാമമത്തമ്പി ന പഞ്ഞായതി. ദുക്ഖഹാനിന്തി ദുക്ഖഘാതനം. ഖന്ധകാ യാ ച മാതികാതി ഖന്ധകാ യാ ച മാതികാതി അത്ഥോ. അയമേവ വാ പാഠോ. സമുട്ഠാനം നിയതോ കതന്തി സമുട്ഠാനം നിയതോകതം നിയതകതം; നിയതസമുട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. ഏതേന ഭൂതാരോചനചോരിവുട്ഠാപനഅനനുഞ്ഞാതസിക്ഖാപദത്തയസ്സ സങ്ഗഹോ പച്ചേതബ്ബോ. ഏതാനേവ ഹി തീണി സിക്ഖാപദാനി നിയതസമുട്ഠാനാനി, അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം അസമ്ഭിന്നസമുട്ഠാനാനി.

സമ്ഭേദം നിദാനഞ്ചഞ്ഞന്തി അഞ്ഞമ്പി സമ്ഭേദഞ്ച നിദാനഞ്ച. തത്ഥ സമ്ഭേദവചനേന സമുട്ഠാനസമ്ഭേദസ്സ ഗഹണം പച്ചേതബ്ബം, താനി ഹി തീണി സിക്ഖാപദാനി ഠപേത്വാ സേസാനി സമ്ഭിന്നസമുട്ഠാനാനി. നിദാനവചനേന സിക്ഖാപദാനം പഞ്ഞത്തിദേസസങ്ഖാതം നിദാനം പച്ചേതബ്ബം. സുത്തേ ദിസ്സന്തി ഉപരീതി സിക്ഖാപദാനം സമുട്ഠാനനിയമോ സമ്ഭേദോ നിദാനന്തി ഇമാനി തീണി സുത്തമ്ഹി ഏവ ദിസ്സന്തി; പഞ്ഞായന്തീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ‘‘ഏകേന സമുട്ഠാനേന സമുട്ഠാതി, കായതോ ച ചിത്തതോ ചാ’’തിആദിമ്ഹി താവ പുരിമനയേ സമുട്ഠാനനിയമോ ച സമ്ഭേദോ ച ദിസ്സന്തി. ഇതരം പന നിദാനം നാമ –

‘‘വേസാലിയാ രാജഗഹേ, സാവത്ഥിയാ ച ആളവീ;

കോസമ്ബിയാ ച സക്കേസു, ഭഗ്ഗേസു ചേവ പഞ്ഞത്താ’’തി.

ഏവം ഉപരി ദിസ്സതി, പരതോ ആഗതേ സുത്തേ ദിസ്സതീതി വേദിതബ്ബം.

‘‘വിഭങ്ഗേ ദ്വീസൂ’’തി ഗാഥായ അയമത്ഥോ – യം സിക്ഖാപദം ദ്വീസു വിഭങ്ഗേസു പഞ്ഞത്തം ഉപോസഥദിവസേ ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖുനിയോ ച ഉദ്ദിസന്തി, തസ്സ യഥാഞായം സമുട്ഠാനം പവക്ഖാമി, തം മേ സുണാഥാതി.

സഞ്ചരിത്താനുഭാസനഞ്ചാതി സഞ്ചരിത്തഞ്ച സമനുഭാസനഞ്ച. അതിരേകഞ്ച ചീവരന്തി അതിരേകചീവരം; കഥിനന്തി അത്ഥോ. ലോമാനി പദസോധമ്മോതി ഏളകലോമാനി ച പദസോധമ്മോ ച. ഭൂതം സംവിധാനേന ചാതി ഭൂതാരോചനഞ്ച സംവിദഹിത്വാ അദ്ധാനപ്പടിപജ്ജനഞ്ച. ഥേയ്യദേസനാ ചോരിം ചാതി ഥേയ്യസത്ഥോ ച ഛത്തപാണിസ്സ അഗിലാനസ്സ ധമ്മദേസനാ ച ചോരിവുട്ഠാപനഞ്ച. അനനുഞ്ഞാതായ തേരസാതി മാതാപിതുസാമികേഹി അനനുഞ്ഞാതായ സദ്ധിം ഇമാനി തേരസ സമുട്ഠാനാനി ഹോന്തി. സദിസാ ഇധ ദിസ്സരേതി ഇധ ഉഭതോവിഭങ്ഗേ ഏതേസു തേരസസു സമുട്ഠാനസീസേസു ഏകേകസ്മിം അഞ്ഞാനിപി സദിസാനി സമുട്ഠാനാനി ദിസ്സന്തി.

പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൫൮. ഇദാനി താനി ദസ്സേതും ‘‘മേഥുനം സുക്കസംസഗ്ഗോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ മേഥുനന്തി ഇദം താവ പഠമപാരാജികം നാമ ഏകം സമുട്ഠാനസീസം, സേസാനി തേന സദിസാനി. തത്ഥ സുക്കസംസഗ്ഗോതി സുക്കവിസ്സട്ഠി ചേവ കായസംസഗ്ഗോ ച. അനിയതാ പഠമികാതി പഠമം അനിയതസിക്ഖാപദം. പുബ്ബൂപപരിപാചിതാതി ‘‘ജാനം പുബ്ബൂപഗതം ഭിക്ഖു’’ന്തി സിക്ഖാപദഞ്ച ഭിക്ഖുനിപരിപാചിതപിണ്ഡപാതസിക്ഖാപദഞ്ച. രഹോ ഭിക്ഖുനിയാ സഹാതി ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം രഹോ നിസജ്ജസിക്ഖാപദഞ്ച.

സഭോജനേ രഹോ ദ്വേ ചാതി സഭോജനേ കുലേ അനുപഖജ്ജനിസജ്ജസിക്ഖാപദഞ്ച ദ്വേ രഹോനിസജ്ജസിക്ഖാപദാനി ച. അങ്ഗുലി ഉദകേ ഹസന്തി അങ്ഗുലിപതോദകഞ്ച ഉദകേ ഹസധമ്മസിക്ഖാപദഞ്ച. പഹാരേ ഉഗ്ഗിരേ ചേവാതി പഹാരദാനസിക്ഖാപദഞ്ച തലസത്തികഉഗ്ഗിരണസിക്ഖാപദഞ്ച. തേപഞ്ഞാസാ ച സേഖിയാതി പരിമണ്ഡലനിവാസനാദീനി ഖുദ്ദകവണ്ണനാവസാനേ വുത്താനി തേപഞ്ഞാസ സേഖിയസിക്ഖാപദാനി ച.

അധക്ഖഗാമാവസ്സുതാതി ഭിക്ഖുനീനം അധക്ഖകസിക്ഖാപദഞ്ച ഗാമന്തരഗമനം അവസ്സുതാ അവസ്സുതസ്സ ഹത്ഥതോ ഖാദനീയഭോജനീയഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദഞ്ച. തലമട്ഠഞ്ച സുദ്ധികാതി തലഘാതകം ജതുമട്ഠം ഉദകസുദ്ധികാദിയനഞ്ച. വസ്സംവുട്ഠാ ച ഓവാദന്തി വസ്സംവുട്ഠാ ഛപ്പഞ്ചയോജനാനി സിക്ഖാപദഞ്ച ഓവാദായ അഗമനസിക്ഖാപദഞ്ച. നാനുബന്ധേ പവത്തിനിന്തി യാ പന ഭിക്ഖുനീ വുട്ഠാപിതം പവത്തിനിം ദ്വേ വസ്സാനി നാനുബന്ധേയ്യാതി വുത്തസിക്ഖാപദം.

ഇമേ സിക്ഖാതി ഇമാ സിക്ഖായോ; ലിങ്ഗവിപരിയായോ കതോ. കായമാനസികാ കതാതി കായചിത്തസമുട്ഠാനാ കതാ.

ദുതിയപാരാജികസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൫൯. അദിന്നന്തി ഇദം താവ അദിന്നാദാനന്തി വാ ദുതിയപാരാജികന്തി വാ ഏകം സമുട്ഠാനസീസം, സേസാനി തേന സദിസാനി. തത്ഥ വിഗ്ഗഹുത്തരീതി മനുസ്സവിഗ്ഗഹഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസിക്ഖാപദാനി. ദുട്ഠുല്ലാ അത്തകാമിനന്തി ദുട്ഠുല്ലവാചാഅത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദാനി. അമൂലാ അഞ്ഞഭാഗിയാതി ദ്വേ ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദാനി. അനിയതാ ദുതിയികാതി ദുതിയം അനിയതസിക്ഖാപദം.

അച്ഛിന്ദേ പരിണാമനേതി സാമം ചീവരം ദത്വാ അച്ഛിന്ദനഞ്ച സങ്ഘികലാഭസ്സ അത്തനോ പരിണാമനഞ്ച. മുസാ ഓമസപേസുണാതി മുസാവാദോ ച ഓമസവാദോ ച ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞഞ്ച. ദുട്ഠുല്ലാ പഥവീഖണേതി ദുട്ഠുല്ലാപത്തിആരോചനഞ്ച പഥവീഖണഞ്ച. ഭൂതം അഞ്ഞായ ഉജ്ഝാപേതി ഭൂതഗാമഅഞ്ഞവാദകഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദാനി.

നിക്കഡ്ഢനം സിഞ്ചനഞ്ചാതി വിഹാരതോ നിക്കഡ്ഢനഞ്ച ഉദകേന തിണാദിസിഞ്ചനഞ്ച. ആമിസഹേതു ഭുത്താവീതി ‘‘ആമിസഹേതു ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദന്തീ’’തി സിക്ഖാപദഞ്ച, ഭുത്താവിം അനതിരിത്തേന ഖാദനീയാദിനാ പവാരണാസിക്ഖാപദഞ്ച. ഏഹി അനാദരി ഭിംസാതി ‘‘ഏഹാവുസോ ഗാമം വാ’’തി സിക്ഖാപദഞ്ച, അനാദരിയഞ്ച ഭിക്ഖുഭിംസാപനകഞ്ച. അപനിധേ ച ജീവിതന്തി പത്താദീനം അപനിധാനസിക്ഖാപദഞ്ച, സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാവോരോപനഞ്ച.

ജാനം സപ്പാണകം കമ്മന്തി ജാനം സപ്പാണകഉദകസിക്ഖാപദഞ്ച പുനകമ്മായ ഉക്കോടനഞ്ച. ഊനസംവാസനാസനാതി ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദഞ്ച ഉക്ഖിത്തകേന സദ്ധിം സംവാസസിക്ഖാപദഞ്ച നാസിതകസാമണേരസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദഞ്ച. സഹധമ്മികം വിലേഖാതി സഹധമ്മികം വുച്ചമാനസിക്ഖാപദഞ്ച, വിലേഖായ സംവത്തന്തീതി ആഗതസിക്ഖാപദഞ്ച. മോഹോ അമൂലകേന ചാതി മോഹനകേ പാചിത്തിയസിക്ഖാപദഞ്ച, അമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേന അനുദ്ധംസനസിക്ഖാപദഞ്ച.

കുക്കുച്ചം ധമ്മികം ചീവരം ദത്വാതി കുക്കുച്ചഉപദഹനഞ്ച, ധമ്മികാനം കമ്മാനം ഛന്ദം ദത്വാ ഖീയനഞ്ച, ചീവരം ദത്വാ ഖീയനഞ്ച. പരിണാമേയ്യ പുഗ്ഗലേതി സങ്ഘികം ലാഭം പുഗ്ഗലസ്സ പരിണാമനസിക്ഖാപദം. കിം തേ അകാലം അച്ഛിന്ദേതി ‘‘കിം തേ അയ്യേ ഏസോ പുരിസപുഗ്ഗലോ കരിസ്സതീ’’തി ആഗതസിക്ഖാപദഞ്ച, ‘‘അകാലചീവരം കാലചീവര’’ന്തി അധിട്ഠഹിത്വാ ഭാജനസിക്ഖാപദഞ്ച, ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം ചീവരം പരിവത്തേത്വാ അച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദഞ്ച. ദുഗ്ഗഹീ നിരയേന ചാതി ദുഗ്ഗഹിതേന ദുപ്പധാരിതേന പരം ഉജ്ഝാപനസിക്ഖാപദഞ്ച, നിരയേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ അഭിസപനസിക്ഖാപദഞ്ച.

ഗണം വിഭങ്ഗ ദുബ്ബലന്തി ‘‘ഗണസ്സ ചീവരലാഭം അന്തരായം കരേയ്യാ’’തി ച ‘‘ധമ്മികം ചീവരവിഭങ്ഗം പടിബാഹേയ്യാ’’തി ച ‘‘ദുബ്ബലചീവരപച്ചാസായ ചീവരകാലസമയം അതിക്കാമേയ്യാ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദാനി. കഥിനാ ഫാസു പസ്സയന്തി ‘‘ധമ്മികം കഥിനുദ്ധാരം പടിബാഹേയ്യ, ഭിക്ഖുനിയാ സഞ്ചിച്ച അഫാസും കരേയ്യ, ഭിക്ഖുനിയാ ഉപസ്സയം ദത്വാ കുപിതാ അനത്തമനാ നിക്കഡ്ഢേയ്യ വാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദാനി. അക്കോസചണ്ഡീ മച്ഛരീതി ‘‘ഭിക്ഖും അക്കോസേയ്യ വാ പരിഭാസേയ്യ വാ, ചണ്ഡികതാ ഗണം പരിഭാസേയ്യ, കുലേ മച്ഛരിനീ അസ്സാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദാനി. ഗബ്ഭിനിഞ്ച പായന്തിയാതി ‘‘ഗബ്ഭിനിം വുട്ഠാപേയ്യ, പായന്തിം വുട്ഠാപേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദാനി.

ദ്വേവസ്സം സിക്ഖാ സങ്ഘേനാതി ‘‘ദ്വേ വസ്സാനി ഛസു ധമ്മേസു അസിക്ഖിതസിക്ഖം സിക്ഖമാനം വുട്ഠാപേയ്യ, സിക്ഖിതസിക്ഖം സിക്ഖമാനം സങ്ഘേന അസമ്മതം വുട്ഠാപേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദാനി. തയോ ചേവ ഗിഹീഗതാതി ഊനദ്വാദസവസ്സം ഗിഹിഗതം, പരിപുണ്ണദ്വാദസവസ്സം ഗിഹിഗതം ‘‘ദ്വേ വസ്സാനി ഛസു ധമ്മേസു അസിക്ഖിതസിക്ഖം ദ്വേ വസ്സാനി സിക്ഖിതസിക്ഖം സങ്ഘേന അസമ്മത’’ന്തി വുത്തസിക്ഖാപദാനി. കുമാരിഭൂതാ തിസ്സോതി ‘‘ഊനവീസതിവസ്സം കുമാരിഭൂത’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്താ തിസ്സോ. ഊനദ്വാദസസമ്മതാതി ‘‘ഊനദ്വാദസവസ്സാ വുട്ഠാപേയ്യ, പരിപുണ്ണദ്വാദസവസ്സാ സങ്ഘേന അസമ്മതാ വുട്ഠാപേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം.

അലം താവ സോകാവാസന്തി ‘‘അലം താവ തേ അയ്യേ വുട്ഠാപിതേനാ’’തി ച, ‘‘ചണ്ഡിം സോകാവാസം സിക്ഖമാനം വുട്ഠാപേയ്യാ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം. ഛന്ദാ അനുവസ്സാ ച ദ്വേതി ‘‘പാരിവാസികഛന്ദദാനേന സിക്ഖമാനം വുട്ഠാപേയ്യ, അനുവസ്സം വുട്ഠാപേയ്യ, ഏകം വസ്സം ദ്വേ വുട്ഠാപേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. സമുട്ഠാനാ തികാ കതാതി തികസമുട്ഠാനാ കതാ.

സഞ്ചരിത്തസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൦. സഞ്ചരീ കുടി വിഹാരോതി സഞ്ചരിത്തം സഞ്ഞാചികായ കുടികരണം മഹല്ലകവിഹാരകരണഞ്ച. ധോവനഞ്ച പടിഗ്ഗഹോതി അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ പുരാണചീവരധോവാപനഞ്ച ചീവരപടിഗ്ഗഹണഞ്ച. വിഞ്ഞത്തുത്തരി അഭിഹട്ഠുന്തി അഞ്ഞാതകം ഗഹപതിം ചീവരവിഞ്ഞാപനം തതുത്തരിസാദിയനസിക്ഖാപദഞ്ച. ഉഭിന്നം ദൂതകേന ചാതി ‘‘ചീവരചേതാപന്നം ഉപക്ഖടം ഹോതീ’’തി ആഗതസിക്ഖാപദദ്വയഞ്ച ദൂതേന ചീവരചേതാപന്നപഹിതസിക്ഖാപദഞ്ച.

കോസിയാ സുദ്ധദ്വേഭാഗാ, ഛബ്ബസ്സാനി നിസീദനന്തി ‘‘കോസിയമിസ്സകം സന്ഥത’’ന്തിആദീനി പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി. രിഞ്ചന്തി രൂപികാ ചേവാതി വിഭങ്ഗേ ‘‘രിഞ്ചന്തി ഉദ്ദേസ’’ന്തി ആഗതം ഏളകലോമധോവാപനം രൂപിയപ്പടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദഞ്ച. ഉഭോ നാനപ്പകാരകാതി രൂപിയസംവോഹാരകയവിക്കയസിക്ഖാപദദ്വയം.

ഊനബന്ധനവസ്സികാതി ഊനപഞ്ചബന്ധനപത്തസിക്ഖാപദഞ്ച വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദഞ്ച. സുത്തം വികപ്പനേന ചാതി സുത്തം വിഞ്ഞാപേത്വാ ചീവരവായാപനഞ്ച തന്തവായേ ഉപസങ്കമിത്വാ ചീവരേ വികപ്പാപജ്ജനഞ്ച. ദ്വാരദാനസിബ്ബാനി ചാതി യാവ ദ്വാരകോസാ അഗ്ഗളട്ഠപനായ, ‘‘അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരം ദദേയ്യ, ചീവരം സിബ്ബേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. പൂവപച്ചയജോതി ചാതി പൂവേഹി വാ മന്ഥേഹി വാ അഭിഹട്ഠും പവാരണാസിക്ഖാപദം ചാതുമാസപച്ചയപ്പവാരണാജോതിസമാദഹനസിക്ഖാപദാനി ച.

രതനം സൂചി മഞ്ചോ ച, തൂലം നിസീദനകണ്ഡു ച, വസ്സികാ ച സുഗതേനാതി രതനസിക്ഖാപദഞ്ചേവ സൂചിഘരസിക്ഖാപദാദീനി ച സത്ത സിക്ഖാപദാനി. വിഞ്ഞത്തി അഞ്ഞം ചേതാപനാ, ദ്വേ സങ്ഘികാ മഹാജനികാ, ദ്വേ പുഗ്ഗലലഹുകാ ഗരൂതി ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ അഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേത്വാ അഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേയ്യാ’’തിആദീനി നവ സിക്ഖാപദാനി. ദ്വേ വിഘാസാ സാടികാ ചാതി ‘‘ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ സങ്കാരം വാ വിഘാസം വാ തിരോകുട്ടേ വാ തിരോപാകാരേ വാ ഛഡ്ഡേയ്യ വാ ഛഡ്ഡാപേയ്യ വാ, ഹരിതേ ഛഡ്ഡേയ്യ വാ ഛഡ്ഡാപേയ്യ വാ’’തി ഏവം വുത്താനി ദ്വേ വിഘാസസിക്ഖാപദാനി ച ഉദകസാടികാസിക്ഖാപദഞ്ച. സമണചീവരേന ചാതി ‘‘സമണചീവരം ദദേയ്യാ’’തി ഇദമേതം സന്ധായ വുത്തം.

സമനുഭാസനാസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൧. ഭേദാനുവത്തദുബ്ബചദൂസദുട്ഠുല്ലദിട്ഠി ചാതി സങ്ഘഭേദാനുവത്തകദുബ്ബചകുലദൂസകദുട്ഠുല്ലപ്പടിച്ഛാദനദിട്ഠിഅപ്പടിനിസ്സജ്ജനസിക്ഖാപദാനി. ഛന്ദം ഉജ്ജഗ്ഘികാ ദ്വേ ചാതി ഛന്ദം അദത്വാ ഗമനസിക്ഖാപദം ഉജ്ജഗ്ഘികായ അന്തരഘരേ ഗമനനിസീദനസിക്ഖാപദദ്വയഞ്ച. ദ്വേ ച സദ്ദാതി ‘‘അപ്പസദ്ദോ അന്തരഘരേ ഗമിസ്സാമി, നിസീദിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖാപദദ്വയഞ്ച. ന ബ്യാഹരേതി ‘‘ന സകബളേന മുഖേന ബ്യാഹരിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖാപദം.

ഛമാ നീചാസനേ ഠാനം, പച്ഛതോ ഉപ്പഥേന ചാതി ഛമായം നിസീദിത്വാ, നീചേ ആസനേ നിസീദിത്വാ; ഠിതേന നിസിന്നസ്സ, പച്ഛതോ ഗച്ഛന്തേന പുരതോ ഗച്ഛന്തസ്സ, ഉപ്പഥേന ഗച്ഛന്തേന പഥേന ഗച്ഛന്തസ്സ ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദാനി. വജ്ജാനുവത്തിഗഹണാതി വജ്ജപ്പടിച്ഛാദന, ഉക്ഖിത്താനുവത്തക, ഹത്ഥഗ്ഗഹണാദിസങ്ഖാതാനി തീണി പാരാജികാനി. ഓസാരേ പച്ചാചിക്ഖനാതി ‘‘അനപലോകേത്വാ കാരകസങ്ഘം അനഞ്ഞായ ഗണസ്സ ഛന്ദം ഓസാരേയ്യാ’’തി ച ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം.

കിസ്മിം സംസട്ഠാ ദ്വേ വധീതി ‘‘കിസ്മിഞ്ചിദേവ അധികരണേ പച്ചാകതാ’’തി ച ‘‘ഭിക്ഖുനിയോ പനേവ സംസട്ഠാ വിഹരന്തീ’’തി ച ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ ഏവം വദേയ്യ സംസട്ഠാവ അയ്യേ തുമ്ഹേ വിഹരഥാ’’തി ച ‘‘അത്താനം വധിത്വാ വധിത്വാ രോദേയ്യാ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദാനി. വിസിബ്ബേ ദുക്ഖിതായ ചാതി ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരം വിസിബ്ബേത്വാ വാ വിസിബ്ബാപേത്വാ വാ’’തി ച ‘‘ദുക്ഖിതം സഹജീവിനി’’ന്തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം. പുന സംസട്ഠാ ന വൂപസമേതി ‘‘സംസട്ഠാ വിഹരേയ്യ ഗഹപതിനാ വാ ഗഹപതിപുത്തേന വാ’’തി ഏവം പുന വുത്തസംസട്ഠസിക്ഖാപദഞ്ച ‘‘ഏഹയ്യേ, ഇമം അധികരണം വൂപസമേഹീ’’തി വുച്ചമാനാ, ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ‘‘സാ പച്ഛാ അനന്തരായികിനീ നേവ വൂപസമ്മേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദഞ്ച. ആരാമഞ്ച പവാരണാതി ‘‘ജാനം സഭിക്ഖുകം ആരാമം അനാപുച്ഛാ പവിസേയ്യാ’’തി ച ‘‘ഉഭതോസങ്ഘേ തീഹി ഠാനേഹി ന പവാരേയ്യാ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം.

അന്വദ്ധം സഹജീവിനിം ദ്വേതി ‘‘അന്വദ്ധമാസം ഭിക്ഖുനിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘതോ ദ്വേ ധമ്മാ പച്ചാസീസിതബ്ബാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദഞ്ച, ‘‘സഹജീവിനിം വുട്ഠാപേത്വാ ദ്വേ വസ്സാനി നേവ അനുഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, സഹജീവിനിം വുട്ഠാപേത്വാ നേവ വൂപകാസേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയഞ്ച. ചീവരം അനുബന്ധനാതി ‘‘സചേ മേ ത്വം, അയ്യേ, ചീവരം ദസ്സസി, ഏവാഹം തം വുട്ഠാപേസ്സാമീ’’തി ച ‘‘സചേ മം ത്വം, അയ്യേ, ദ്വേ വസ്സാനി അനുബന്ധിസ്സസി, ഏവാഹം തം വുട്ഠാപേസ്സാമീ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം.

കഥിനസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൨. ഉബ്ഭതം കഥിനം തീണീതി ‘‘നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാ ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേ’’തി വുത്താനി ആദിതോവ തീണി സിക്ഖാപദാനി. പഠമം പത്തഭേസജ്ജന്തി ‘‘ദസാഹപരമം അതിരേകപത്തോ’’തി വുത്തം പഠമപത്തസിക്ഖാപദഞ്ച ‘‘പടിസായനീയാനി ഭേസജ്ജാനീ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദഞ്ച. അച്ചേകഞ്ചാപി സാസങ്കന്തി അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദഞ്ച തദനന്തരമേവ സാസങ്കസിക്ഖാപദഞ്ച. പക്കമന്തേന വാ ദുവേതി ‘‘തം പക്കമന്തോ നേവ ഉദ്ധരേയ്യാ’’തി ഭൂതഗാമവഗ്ഗേ വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം.

ഉപസ്സയം പരമ്പരാതി ‘‘ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദേയ്യാ’’തി ച ‘‘പരമ്പരഭോജനേ പാചിത്തിയ’’ന്തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം. അനതിരിത്തം നിമന്തനാതി ‘‘അനതിരിത്തം ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ’’തി ച ‘‘നിമന്തിതോ സഭത്തോ സമാനോ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം. വികപ്പം രഞ്ഞോ വികാലേതി ‘‘സാമം ചീവരം വികപ്പേത്വാ’’തി ച ‘‘രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സാ’’തി ച ‘‘വികാലേ ഗാമം പവിസേയ്യാ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. വോസാസാരഞ്ഞകേന ചാതി ‘‘വോസാസമാനരൂപാ ഠിതാ’’തി ച ‘‘തഥാരൂപേസു ആരഞ്ഞകേസു സേനാസനേസു പുബ്ബേ അപ്പടിസംവിദിത’’ന്തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം.

ഉസ്സയാ സന്നിചയഞ്ചാതി ‘‘ഉസ്സയവാദികാ’’തി ച ‘‘പത്തസന്നിചയം കരേയ്യാ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം. പുരേ പച്ഛാ വികാലേ ചാതി ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ പുരേഭത്തം കുലാനി ഉപസങ്കമിത്വാ’’തി ച, ‘‘പച്ഛാഭത്തം കുലാനി ഉപസങ്കമിത്വാ’’തി ച, ‘‘വികാലേ കുലാനി ഉപസങ്കമിത്വാ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. പഞ്ചാഹികാ സങ്കമനീതി ‘‘പഞ്ചാഹികാ സങ്ഘാടിചാരം അതിക്കമേയ്യാ’’തി ച ‘‘ചീവരസങ്കമനീയം ധാരേയ്യാ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം. ദ്വേപി ആവസഥേന ചാതി ‘‘ആവസഥചീവരം അനിസ്സജ്ജിത്വാ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആവസഥം അനിസ്സജ്ജിത്വാ ചാരികം പക്കമേയ്യാ’’തി ച ഏവം ആവസഥേന സദ്ധിം വുത്തസിക്ഖാപദാനി ച ദ്വേ.

പസാഖേ ആസനേ ചേവാതി ‘‘പസാഖേ ജാതം ഗണ്ഡം വാ’’തി ച ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ പുരതോ അനാപുച്ഛാ ആസനേ നിസീദേയ്യാ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം.

ഏളകലോമസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൩. ഏളകലോമാ ദ്വേ സേയ്യാതി ഏളകലോമസിക്ഖാപദഞ്ചേവ ദ്വേ ച സഹസേയ്യസിക്ഖാപദാനി. ആഹച്ച പിണ്ഡഭോജനന്തി ആഹച്ചപാദകസിക്ഖാപദഞ്ച ആവസഥപിണ്ഡഭോജനസിക്ഖാപദഞ്ച. ഗണവികാലസന്നിധീതി ഗണഭോജനവികാലഭോജനസന്നിധികാരകസിക്ഖാപദത്തയം. ദന്തപോനേന ചേലകാതി ദന്തപോനസിക്ഖാപദഞ്ച അചേലകസിക്ഖാപദഞ്ച. ഉയ്യുത്തം സേനം ഉയ്യോധീതി ‘‘ഉയ്യുത്തം സേനം ദസ്സനായ ഗച്ഛേയ്യ, സേനായ വസേയ്യ, ഉയ്യോധികം വാ…പേ… അനീകദസ്സനം വാ ഗച്ഛേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. സുരാ ഓരേന ന്ഹായനാതി സുരാപാനസിക്ഖാപദഞ്ച ഓരേനദ്ധമാസനഹാനസിക്ഖാപദഞ്ച. ദുബ്ബണ്ണേ ദ്വേ ദേസനികാതി ‘‘തിണ്ണം ദുബ്ബണ്ണകരണാന’’ന്തി വുത്തസിക്ഖാപദഞ്ച വുത്താവസേസപാടിദേസനീയദ്വയഞ്ച. ലസുണുപതിട്ഠേ നച്ചനാതി ലസുണസിക്ഖാപദം, ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ ഭുഞ്ജന്തസ്സ പാനീയേന വാ വിധൂപനേന വാ ഉപതിട്ഠേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദം, ‘‘നച്ചം വാ ഗീതം വാ വാദിതം വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദഞ്ച. ഇതോ പരം പാളിം വിരജ്ഝിത്വാ ലിഖന്തി. യഥാ പന അത്ഥം വണ്ണയിസ്സാമ; ഏവമേത്ഥ അനുക്കമോ വേദിതബ്ബോ.

ന്ഹാനമത്ഥരണം സേയ്യാതി ‘‘നഗ്ഗാ നഹായേയ്യ, ഏകത്ഥരണപാവുരണാ തുവട്ടേയ്യും, ഏകമഞ്ചേ തുവട്ടേയ്യു’’ന്തി വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. അന്തോരട്ഠേ തഥാ ബഹീതി ‘‘അന്തോരട്ഠേ സാസങ്കസമ്മതേ, തിരോരട്ഠേ സാസങ്കസമ്മതേ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം. അന്തോവസ്സം ചിത്താഗാരന്തി ‘‘അന്തോവസ്സം ചാരികം പക്കമേയ്യ, രാജാഗാരം വാ ചിത്താഗാരം വാ…പേ… പോക്ഖരണിം വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛേയ്യാ’’തി ച വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം. ആസന്ദിം സുത്തകന്തനാതി ‘‘ആസന്ദിം വാ പല്ലങ്കം വാ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, സുത്തം കന്തേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം.

വേയ്യാവച്ചം സഹത്ഥാ ചാതി ‘‘ഗിഹിവേയ്യാവച്ചം കരേയ്യ, അഗാരികസ്സ വാ പരിബ്ബാജകസ്സ വാ പരിബ്ബാജികായ വാ സഹത്ഥാ ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ദദേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം. അഭിക്ഖുകാവാസേന ചാതി ‘‘അഭിക്ഖുകേ ആവാസേ വസ്സം വസേയ്യാ’’തി ഇദമേതം സന്ധായ വുത്തം. ഛത്തം യാനഞ്ച സങ്ഘാണിന്തി ‘‘ഛത്തുപാഹനം ധാരേയ്യ, യാനേന യായേയ്യ, സങ്ഘാണിം ധാരേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. അലങ്കാരഗന്ധവാസിതന്തി ‘‘ഇത്ഥാലങ്കാരം ധാരേയ്യ, ഗന്ധചുണ്ണകേന നഹായേയ്യ, വാസിതകേന പിഞ്ഞാകേന നഹായേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. ഭിക്ഖുനീതിആദിനാ ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ഉമ്മദ്ദാപേയ്യാ’’തിആദീനി ചത്താരി സിക്ഖാപദാനി വുത്താനി. അസങ്കച്ചികാ ആപത്തീതി ‘‘അസങ്കച്ചികാ ഗാമം പവിസേയ്യ പാചിത്തിയ’’ന്തി ഏവം വുത്തആപത്തി ച. ചത്താരീസാ ചതുത്തരീതി ഏതാനി സബ്ബാനിപി ചതുചത്താലീസ സിക്ഖാപദാനി വുത്താനി.

കായേന ന വാചാചിത്തേന, കായചിത്തേന ന വാചതോതി കായേന ചേവ കായചിത്തേന ച സമുട്ഠഹന്തി; ന വാചാചിത്തേന ന വാചതോതി അത്ഥോ. ദ്വിസമുട്ഠാനികാ സബ്ബേ, സമാ ഏളകലോമികാതി ഇദം ഉത്താനത്ഥമേവ.

പദസോധമ്മസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൪. പദഞ്ഞത്ര അസമ്മതാതി ‘‘പദസോ ധമ്മം, മാതുഗാമസ്സ ഉത്തരിഛപ്പഞ്ചവാചാഹി ധമ്മം ദേസേയ്യ, അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞുനാ പുരിസവിഗ്ഗഹേന, അസമ്മതോ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. തഥാ അത്ഥങ്ഗതേന ചാതി ‘‘അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ ഓവദേയ്യാ’’തി ഇദമേതം സന്ധായ വുത്തം. തിരച്ഛാനവിജ്ജാ ദ്വേതി ‘‘തിരച്ഛാനവിജ്ജം പരിയാപുണേയ്യ, വാചേയ്യാ’’തി ഏവം വുത്തസിക്ഖാപദദ്വയം. അനോകാസോ ച പുച്ഛനാതി ‘‘അനോകാസകതം ഭിക്ഖും പഞ്ഹം പുച്ഛേയ്യാ’’തി ഇദമേതം സന്ധായ വുത്തം.

അദ്ധാനസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൫. അദ്ധാനനാവം പണീതന്തി ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപജ്ജേയ്യ, ഏകം നാവം അഭിരുഹേയ്യ, പണീതഭോജനാനി അഗിലാനോ അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. മാതുഗാമേന സംഹരേതി മാതുഗാമേന സദ്ധിം സംവിധായ ഗമനഞ്ച ‘‘സമ്ബാധേ ലോമം സംഹരാപേയ്യാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദഞ്ച. ധഞ്ഞം നിമന്തിതാ ചേവാതി ‘‘ധഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേത്വാ വാ’’തി ച ‘‘നിമന്തിതാ വാ പവാരിതാ വാ ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ഖാദേയ്യ വാ ഭുഞ്ജേയ്യ വാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദഞ്ച. അട്ഠ ചാതി ഭിക്ഖുനീനം വുത്താ അട്ഠ പാടിദേസനീയാ വാ.

ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൬. ഥേയ്യസത്ഥം ഉപസ്സുതീതി ഥേയ്യസത്ഥേന സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനമഗ്ഗഗമനഞ്ച ഉപസ്സുതിതിട്ഠനഞ്ച. സൂപവിഞ്ഞാപനേന ചാതി ഇദം സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിം സന്ധായ വുത്തം. രത്തിഛന്നഞ്ച ഓകാസന്തി ‘‘രത്തന്ധകാരേ അപ്പദീപേ, പടിച്ഛന്നേ ഓകാസേ, അജ്ഝോകാസേ പുരിസേന സദ്ധി’’ന്തി ഏവം വുത്തസിക്ഖാപദത്തയം. ബ്യൂഹേന സത്തമാതി ഇദം തദനന്തരമേവ ‘‘രഥികായ വാ ബ്യൂഹേ വാ സിങ്ഘാടകേ വാ പുരിസേന സദ്ധി’’ന്തി ആഗതസിക്ഖാപദം സന്ധായ വുത്തം.

ധമ്മദേസനാസമുട്ഠാനവണ്ണനാ

൨൬൭. ധമ്മദേസനാസമുട്ഠാനാനി ഏകാദസ ഉത്താനാനേവ. ഏവം താവ സമ്ഭിന്നസമുട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. നിയതസമുട്ഠാനം പന തിവിധം, തം ഏകേകസ്സേവ സിക്ഖാപദസ്സ ഹോതി, തം വിസുംയേവ ദസ്സേതും ‘‘ഭൂതം കായേന ജായതീ’’തിആദി വുത്തം, തം ഉത്താനമേവ. നേത്തിധമ്മാനുലോമികന്തി വിനയപാളിധമ്മസ്സ അനുലോമന്തി.

സമുട്ഠാനസീസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അന്തരപേയ്യാലം

കതിപുച്ഛാവാരവണ്ണനാ

൨൭൧. ഇദാനി ആപത്തിആദികോട്ഠാസേസു കോസല്ലജനനത്ഥം ‘‘കതി ആപത്തിയോ’’തിആദിനാ നയേന മാതികം ഠപേത്വാ നിദ്ദേസപ്പടിനിദ്ദേസവസേന വിഭങ്ഗോ വുത്തോ.

തത്ഥ കതി ആപത്തിയോതി മാതികായ ച വിഭങ്ഗേ ച ആഗതാപത്തിപുച്ഛാ. ഏസ നയോ ദുതിയപദേപി. കേവലഞ്ഹേത്ഥ ആപത്തിയോ ഏവ രാസിവസേന ഖന്ധാതി വുത്താ. വിനീതവത്ഥൂനീതി താസം ആപത്തീനം വിനയപുച്ഛാ; ‘‘വിനീതം വിനയോ വൂപസമോ’’തി ഇദഞ്ഹി അത്ഥതോ ഏകം, വിനീതാനിയേവ വിനീതവത്ഥൂനീതി അയമേത്ഥ പദത്ഥോ. ഇദാനി യേസു സതി ആപത്തിയോ ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തി, തേ ദസ്സേതും ‘‘കതി അഗാരവാ’’തി പുച്ഛാദ്വയം. വിനീതവത്ഥൂനീതി അയം പന തേസം അഗാരവാനം വിനയപുച്ഛാ. യസ്മാ പന താ ആപത്തിയോ വിപത്തിം ആപത്താ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘കതി വിപത്തിയോ’’തി അയം ആപത്തീനം വിപത്തിഭാവപുച്ഛാ. കതി ആപത്തിസമുട്ഠാനാനീതി താസംയേവ ആപത്തീനം സമുട്ഠാനപുച്ഛാ. വിവാദമൂലാനി അനുവാദമൂലാനീതി ഇമാ ‘‘വിവാദാധികരണം അനുവാദാധികരണ’’ന്തി ആഗതാനം വിവാദാനുവാദാനം മൂലപുച്ഛാ. സാരണീയാ ധമ്മാതി വിവാദാനുവാദമൂലാനം അഭാവകരധമ്മപുച്ഛാ. ഭേദകരവത്ഥൂനീതി അയം ‘‘ഭേദനസംവത്തനികം വാ അധികരണ’’ന്തിആദീസു വുത്തഭേദകരണപുച്ഛാ. അധികരണാനീതി ഭേദകരവത്ഥൂസു സതി ഉപ്പജ്ജനധമ്മപുച്ഛാ. സമഥാതി തേസംയേവ വൂപസമനധമ്മപുച്ഛാ. പഞ്ച ആപത്തിയോതി മാതികായ ആഗതവസേന വുത്താ. സത്താതി വിഭങ്ഗേ ആഗതവസേന.

ആരകാ ഏതേഹി രമതീതി ആരതി; ഭുസാ വാ രതി ആരതി. വിനാ ഏതേഹി രമതീതി വിരതി. പച്ചേകം പച്ചേകം വിരമതീതി പടിവിരതി. വേരം മണതി വിനാസേതീതി വേരമണീ. ന ഏതായ ഏതേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ കരീയന്തീതി അകിരിയാ. യം ഏതായ അസതി ആപത്തിക്ഖന്ധകരണം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തസ്സ പടിപക്ഖതോ അകരണം. ആപത്തിക്ഖന്ധഅജ്ഝാപത്തിയാ പടിപക്ഖതോ അനജ്ഝാപത്തി. വേലനതോ വേലാ; ചലയനതോ വിനാസനതോതി അത്ഥോ. നിയ്യാനം സിനോതി ബന്ധതി നിവാരേതീതി സേതു. ആപത്തിക്ഖന്ധാനമേതം അധിവചനം. സോ സേതു ഏതായ പഞ്ഞത്തിയാ ഹഞ്ഞതീതി സേതുഘാതോ. സേസവിനീതവത്ഥുനിദ്ദേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ബുദ്ധേ അഗാരവാദീസു യോ ബുദ്ധേ ധരമാനേ ഉപട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി, പരിനിബ്ബുതേ ചേതിയട്ഠാനം ബോധിട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി, ചേതിയം വാ ബോധിം വാ ന വന്ദതി, ചേതിയങ്ഗണേ സഛത്തോ സഉപാഹനോ ചരതി, നത്ഥേതസ്സ ബുദ്ധേ ഗാരവോതി വേദിതബ്ബോ. യോ പന സക്കോന്തോയേവ ധമ്മസ്സവനം ന ഗച്ഛതി, സരഭഞ്ഞം ന ഭണതി, ധമ്മകഥം ന കഥേതി, ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം ഭിന്ദിത്വാ ഗച്ഛതി, വിക്ഖിത്തോ വാ അനാദരോ വാ നിസീദതി, നത്ഥേതസ്സ ധമ്മേ ഗാരവോ. യോ ഥേരനവമജ്ഝിമേസു ചിത്തീകാരം ന പച്ചുപട്ഠാപേതി, ഉപോസഥാഗാരവിതക്കമാളകാദീസു കായപ്പാഗബ്ഭിയം ദസ്സേതി, യഥാവുഡ്ഢം ന വന്ദതി, നത്ഥേതസ്സ സങ്ഘേ ഗാരവോ. തിസ്സോ സിക്ഖാ സമാദായ അസിക്ഖമാനോയേവ പന സിക്ഖായ അഗാരവോതി വേദിതബ്ബോ. പമാദേ ച സതിവിപ്പവാസേ തിട്ഠമാനോയേവ അപ്പമാദലക്ഖണം അബ്രൂഹയമാനോ അപ്പമാദേ അഗാരവോതി വേദിതബ്ബോ. തഥാ ആമിസപ്പടിസന്ഥാരം ധമ്മപ്പടിസന്ഥാരന്തി ഇമം ദുവിധം പടിസന്ഥാരം അകരോന്തോയേവ പടിസന്ഥാരേ അഗാരവോതി വേദിതബ്ബോ. ഗാരവനിദ്ദേസേ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൨൭൨. വിവാദമൂലനിദ്ദേസേ ‘‘സത്ഥരിപി അഗാരവോ’’തിആദീനം ബുദ്ധേ അഗാരവാദീസു വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അപ്പതിസ്സോതി അനീചവുത്തി; ന സത്ഥാരം ജേട്ഠകം കത്വാ വിഹരതി. അജ്ഝത്തം വാതി അത്തനോ സന്താനേ വാ അത്തനോ പക്ഖേ വാ; സകായ പരിസായാതി അത്ഥോ. ബഹിദ്ധാ വാതി പരസന്താനേ വാ പരപക്ഖേ വാ. തത്ര തുമ്ഹേതി തസ്മിം അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദേ സപരസന്താനേ വാ സപരപരിസായ വാ. പഹാനായ വായമേയ്യാഥാതി മേത്താഭാവനാദീഹി നയേഹി പഹാനത്ഥം വായമേയ്യാഥ; മേത്താഭാവനാദിനയേന ഹി തം അജ്ഝത്തമ്പി ബഹിദ്ധാപി പഹീയതി. അനവസ്സവായാതി അപ്പവത്തിഭാവായ.

സന്ദിട്ഠിപരാമാസീതി സകമേവ ദിട്ഠിം പരാമസതി; യം അത്തനാ ദിട്ഠിഗതം ഗഹിതം, ഇദമേവ സച്ചന്തി ഗണ്ഹാതി. ആധാനഗ്ഗാഹീതി ദള്ഹഗ്ഗാഹീ.

൨൭൩. അനുവാദമൂലനിദ്ദേസോ കിഞ്ചാപി വിവാദമൂലനിദ്ദേസേനേവ സമാനോ, അഥ ഖോ അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനി നിസ്സായ വിവദന്താനം കോധൂപനാഹാദയോ വിവാദമൂലാനി. തഥാ വിവദന്താ പന സീലവിപത്തിആദീസു അഞ്ഞതരവിപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ‘‘അസുകോ ഭിക്ഖു അസുകം നാമ വിപത്തിം ആപന്നോ’’തി വാ, ‘‘പാരാജികം ആപന്നോസി, സങ്ഘാദിസേസം ആപന്നോസീ’’തി വാ അനുവദന്തി. ഏവം അനുവദന്താനം കോധൂപനാഹാദയോ അനുവാദമൂലാനീതി അയമേത്ഥ വിസേസോ.

൨൭൪. സാരണീയധമ്മനിദ്ദേസേ മേത്തചിത്തേന കതം കായകമ്മം മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ആവി ചേവ രഹോ ചാതി സമ്മുഖാ ച പരമ്മുഖാ ച. തത്ഥ നവകാനം ചീവരകമ്മാദീസു സഹായഭാവഗമനം സമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഥേരാനം പന പാദധോവനബീജനവാതദാനാദിഭേദമ്പി സബ്ബം സാമീചികമ്മം സമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഉഭയേഹിപി ദുന്നിക്ഖിത്താനം ദാരുഭണ്ഡാദീനം തേസു അവമഞ്ഞം അകത്വാ അത്തനാ ദുന്നിക്ഖിത്താനം വിയ പടിസാമനം പരമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ. അയമ്പി ധമ്മോ സാരണീയോതി അയം മേത്താകായകമ്മസങ്ഖാതോ ധമ്മോ സരിതബ്ബോ സതിജനകോ; യോ നം കരോതി, തം പുഗ്ഗലം; യേസം കതോ ഹോതി, തേ പസന്നചിത്താ ‘‘അഹോ സപ്പുരിസോ’’തി അനുസ്സരന്തീതി അധിപ്പായോ. പിയകരണോതി തം പുഗ്ഗലം സബ്രഹ്മചാരീനം പിയം കരോതി. ഗരുകരണോതി തം പുഗ്ഗലം സബ്രഹ്മചാരീനം ഗരും കരോതി. സങ്ഗഹായാതിആദീസു സബ്രഹ്മചാരീഹി സങ്ഗഹേതബ്ബഭാവായ. തേഹി സദ്ധിം അവിവാദായ സമഗ്ഗഭാവായ ഏകീഭാവായ ച സംവത്തതി.

മേത്തം വചീകമ്മന്തിആദീസു ദേവത്ഥേരോ തിസ്സത്ഥേരോതി ഏവം പഗ്ഗയ്ഹ വചനം സമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. വിഹാരേ അസന്തേ പന തം പടിപുച്ഛന്തസ്സ ‘‘കുഹിം അമ്ഹാകം ദേവത്ഥേരോ, കുഹിം അമ്ഹാകം തിസ്സത്ഥേരോ, കദാ നു ഖോ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഏവം മമായനവചനം പരമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധാനി പന നയനാനി ഉമ്മീലേത്വാ പസന്നേന മുഖേന ഓലോകനം സമ്മുഖാ മേത്തം മനോകമ്മം നാമ. ‘‘ദേവത്ഥേരോ തിസ്സത്ഥേരോ അരോഗോ ഹോതു, അപ്പാബാധോ’’തി സമന്നാഹരണം പരമ്മുഖാ മേത്തം മനോകമ്മം നാമ.

അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീതി നേവ ആമിസം പടിവിഭജിത്വാ ഭുഞ്ജതി, ന പുഗ്ഗലം. യോ ഹി ‘‘ഏത്തകം പരേസം ദസ്സാമി, ഏത്തകം അത്തനാ ഭുഞ്ജിസ്സാമി, ഏത്തകം വാ അസുകസ്സ ച അസുകസ്സ ച ദസ്സാമി, ഏത്തകം അത്തനാ ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി വിഭജിത്വാ ഭുഞ്ജതി, അയം പടിവിഭത്തഭോഗീ നാമ. അയം പന ഏവം അകത്വാ ആഭതം പിണ്ഡപാതം ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ദത്വാ ഗഹിതാവസേസം ഭുഞ്ജതി. ‘‘സീലവന്തേഹീ’’തി വചനതോ ദുസ്സീലസ്സ അദാതുമ്പി വട്ടതി, സാരണീയധമ്മപൂരകേന പന സബ്ബേസം ദാതബ്ബമേവാതി വുത്തം. ഗിലാന-ഗിലാനുപട്ഠാക-ആഗന്തുക-ഗമികചീവരകമ്മാദിപസുതാനം വിചേയ്യ ദാതുമ്പി വട്ടതി. ന ഹി ഏതേ വിചിനിത്വാ ദേന്തേന പുഗ്ഗലവിഭാഗോ കതോ ഹോതി, ഈദിസാനഞ്ഹി കിച്ഛലാഭത്താ വിസേസോ കാതബ്ബോയേവാതി അയം കരോതി.

അഖണ്ഡാനീതിആദീസു യസ്സ സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസു ആദിമ്ഹി വാ അന്തേ വാ സിക്ഖാപദം ഭിന്നം ഹോതി, തസ്സ സീലം പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയ ഖണ്ഡം നാമ. യസ്സ പന വേമജ്ഝേ ഭിന്നം, തസ്സ മജ്ഝേ ഛിദ്ദസാടകോ വിയ ഛിദ്ദം നാമ ഹോതി. യസ്സ പടിപാടിയാ ദ്വേ തീണി ഭിന്നാനി, തസ്സ പിട്ഠിയം വാ കുച്ഛിയം വാ ഉട്ഠിതേന വിസഭാഗവണ്ണേന കാളരത്താദീനം അഞ്ഞതരസരീരവണ്ണാ ഗാവീ വിയ സബലം നാമ ഹോതി. യസ്സ അന്തരന്തരാ ഭിന്നാനി, തസ്സ അന്തരന്തരാ വിസഭാഗവണ്ണബിന്ദുവിചിത്രാ ഗാവീ വിയ കമ്മാസം നാമ ഹോതി. യസ്സ പന സബ്ബേന സബ്ബം അഭിന്നാനി സീലാനി, തസ്സ താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി നാമ ഹോന്തി. താനി പനേതാനി ഭുജിസ്സഭാവകരണതോ ഭുജിസ്സാനി. വിഞ്ഞൂഹി പസത്ഥത്താ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠത്താ അപരാമട്ഠാനി. ഉപചാരസമാധിം അപ്പനാസമാധിം വാ സംവത്തയന്തീതി സമാധിസംവത്തനികാനീതി വുച്ചന്തി. സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീതി തേസു തേസു ദിസാഭാഗേസു വിഹരന്തേഹി കല്യാണസീലേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമാനഭാവൂപഗതസീലോ വിഹരതി.

യായം ദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സമ്മാദിട്ഠി. അരിയാതി നിദ്ദോസാ. നിയ്യാതീതി നിയ്യാനികാ. തക്കരസ്സാതി യോ തഥാകാരീ ഹോതി, തസ്സ. ദുക്ഖക്ഖയായാതി സബ്ബദുക്ഖസ്സ ഖയത്ഥം. സേസം യാവ സമഥഭേദപരിയോസാനാ ഉത്താനത്ഥമേവ.

കതിപുച്ഛാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖന്ധകപുച്ഛാവാരോ

പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാവണ്ണനാ

൩൨൦. ഉപസമ്പദം പുച്ഛിസ്സന്തി ഉപസമ്പദക്ഖന്ധകം പുച്ഛിസ്സം. സനിദാനം സനിദ്ദേസന്തി നിദാനേന ച നിദ്ദേസേന ച സദ്ധിം പുച്ഛിസ്സാമി. സമുക്കട്ഠപദാനം കതി ആപത്തിയോതി യാനി തത്ഥ സമുക്കട്ഠാനി ഉത്തമാനി പദാനി വുത്താനി, തേസം സമുക്കട്ഠപദാനം ഉത്തമപദാനം സങ്ഖേപതോ കതി ആപത്തിയോ ഹോന്തീതി. യേന യേന ഹി പദേന യാ യാ ആപത്തി പഞ്ഞത്താ, സാ സാ തസ്സ തസ്സ പദസ്സ ആപത്തീതി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘സമുക്കട്ഠപദാനം കതി ആപത്തിയോ’’തി. ദ്വേ ആപത്തിയോതി ഊനവീസതിവസ്സം ഉപസമ്പാദേന്തസ്സ പാചിത്തിയം, സേസേസു സബ്ബപദേസു ദുക്കടം.

തിസ്സോതി ‘‘നസ്സന്തേതേ വിനസ്സന്തേതേ, കോ തേഹി അത്ഥോ’’തി ഭേദപുരേക്ഖാരാനം ഉപോസഥകരണേ ഥുല്ലച്ചയം, ഉക്ഖിത്തകേന സദ്ധിം ഉപോസഥകരണേ പാചിത്തിയം, സേസേസു ദുക്കടന്തി ഏവം ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ തിസ്സോ ആപത്തിയോ. ഏകാതി വസ്സൂപനായികക്ഖന്ധകേ ഏകാ ദുക്കടാപത്തിയേവ.

തിസ്സോതി ഭേദപുരേക്ഖാരസ്സ പവാരയതോ ഥുല്ലച്ചയം, ഉക്ഖിത്തകേന സദ്ധിം പാചിത്തിയം, സേസേസു ദുക്കടന്തി ഏവം പവാരണാക്ഖന്ധകേപി തിസ്സോ ആപത്തിയോ.

തിസ്സോതി വച്ഛതരിം ഉഗ്ഗഹേത്വാ മാരേന്താനം പാചിത്തിയം, രത്തേന ചിത്തേന അങ്ഗജാതഛുപനേ ഥുല്ലച്ചയം, സേസേസു ദുക്കടന്തി ഏവം ചമ്മസംയുത്തേപി തിസ്സോ ആപത്തിയോ. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേപി സമന്താ ദ്വങ്ഗുലേ ഥുല്ലച്ചയം, ഭോജ്ജയാഗുയാ പാചിത്തിയം, സേസേസു ദുക്കടന്തി ഏവം തിസ്സോ ആപത്തിയോ.

കഥിനം കേവലം പഞ്ഞത്തിമേവ, നത്ഥി തത്ഥ ആപത്തി. ചീവരസംയുത്തേ കുസചീരവാകചീരേസു ഥുല്ലച്ചയം, അതിരേകചീവരേ നിസ്സഗ്ഗിയം, സേസേസു ദുക്കടന്തി ഇമാ തിസ്സോ ആപത്തിയോ.

ചമ്പേയ്യകേ ഏകാ ദുക്കടാപത്തിയേവ. കോസമ്ബക-കമ്മക്ഖന്ധക-പാരിവാസികസമുച്ചയക്ഖന്ധകേസുപി ഏകാ ദുക്കടാപത്തിയേവ.

സമഥക്ഖന്ധകേ ഛന്ദദായകോ ഖിയ്യതി, ഖിയ്യനകം പാചിത്തിയം, സേസേസു ദുക്കടന്തി ഇമാ ദ്വേ ആപത്തിയോ. ഖുദ്ദകവത്ഥുകേ അത്തനോ അങ്ഗജാതം ഛിന്ദതി, ഥുല്ലച്ചയം, രോമട്ഠേ പാചിത്തിയം, സേസേസു ദുക്കടന്തി ഇമാ തിസ്സോ ആപത്തിയോ. സേനാസനക്ഖന്ധകേ ഗരുഭണ്ഡവിസ്സജ്ജനേ ഥുല്ലച്ചയം, സങ്ഘികാ വിഹാരാ നിക്കഡ്ഢനേ പാചിത്തിയം, സേസേസു ദുക്കടന്തി ഇമാ തിസ്സോ ആപത്തിയോ.

സങ്ഘഭേദേഭേദകാനുവത്തകാനം ഥുല്ലച്ചയം, ഗണഭോജനേ പാചിത്തിയന്തി ഇമാ ദ്വേ ആപത്തിയോ. സമാചാരം പുച്ഛിസ്സന്തി വുത്തേ വത്തക്ഖന്ധകേ ഏകാ ദുക്കടാപത്തിയേവ. സാ സബ്ബവത്തേസു അനാദരിയേന ഹോതി. തഥാ പാതിമോക്ഖട്ഠപനേ. ഭിക്ഖുനിക്ഖന്ധകേ അപ്പവാരണായ പാചിത്തിയം, സേസേസു ദുക്കടന്തി ദ്വേ ആപത്തിയോ. പഞ്ചസതികസത്തസതികേസു കേവലം ധമ്മോ സങ്ഗഹം ആരോപിതോ, നത്ഥി തത്ഥ ആപത്തീതി.

ഖന്ധകപുച്ഛാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഏകുത്തരികനയോ

ഏകകവാരവണ്ണനാ

൩൨൧. ആപത്തികരാ ധമ്മാ ജാനിതബ്ബാതിആദിമ്ഹി ഏകുത്തരികനയേ ആപത്തികരാ ധമ്മാ നാമ ഛ ആപത്തിസമുട്ഠാനാനി. ഏതേസഞ്ഹി വസേന പുഗ്ഗലോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘ആപത്തികരാ’’തി വുത്താ. അനാപത്തികരാ നാമ സത്ത സമഥാ. ആപത്തി ജാനിതബ്ബാതി തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ ച വിഭങ്ഗേ ച വുത്താ ആപത്തി ജാനിതബ്ബാ. അനാപത്തീതി ‘‘അനാപത്തി ഭിക്ഖു അസാദിയന്തസ്സാ’’തിആദിനാ നയേന അനാപത്തി ജാനിതബ്ബാ. ലഹുകാതി ലഹുകേന വിനയകമ്മേന വിസുജ്ഝനതോ പഞ്ചവിധാ ആപത്തി. ഗരുകാതി ഗരുകേന വിനയകമ്മേന വിസുജ്ഝനതോ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തി. കേനചി ആകാരേന അനാപത്തിഭാവം ഉപനേതും അസക്കുണേയ്യതോ പാരാജികാപത്തി ച. സാവസേസാതി ഠപേത്വാ പാരാജികം സേസാ. അനവസേസാതി പാരാജികാപത്തി. ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ ദുട്ഠുല്ലാ; അവസേസാ അദുട്ഠുല്ലാ. സപ്പടികമ്മദുകം സാവസേസദുകസദിസം. ദേസനാഗാമിനിദുകം ലഹുകദുകസങ്ഗഹിതം.

അന്തരായികാതി സത്തപി ആപത്തിയോ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്താ സഗ്ഗന്തരായഞ്ചേവ മോക്ഖന്തരായഞ്ച കരോന്തീതി അന്തരായികാ. അജാനന്തേന വീതിക്കന്താ പന പണ്ണത്തിവജ്ജാപത്തി നേവ സഗ്ഗന്തരായം ന മോക്ഖന്തരായം കരോതീതി അനന്തരായികാ. അന്തരായികം ആപന്നസ്സാപി ദേസനാഗാമിനിം ദേസേത്വാ വുട്ഠാനഗാമിനിതോ വുട്ഠായ സുദ്ധിപത്തസ്സ സാമണേരഭൂമിയം ഠിതസ്സ ച അവാരിതോ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗോതി. സാവജ്ജപഞ്ഞത്തീതി ലോകവജ്ജാ. അനവജ്ജപഞ്ഞത്തീതി പണ്ണത്തിവജ്ജാ. കിരിയതോ സമുട്ഠിതാ നാമ യം കരോന്തോ ആപജ്ജതി പാരാജികാപത്തി വിയ. അകിരിയതോതി യം അകരോന്തോ ആപജ്ജതി, ചീവരഅനധിട്ഠാനാപത്തി വിയ. കിരിയാകിരിയതോതി യം കരോന്തോ ച അകരോന്തോ ച ആപജ്ജതി, കുടികാരാപത്തി വിയ.

പുബ്ബാപത്തീതി പഠമം ആപന്നാപത്തി. അപരാപത്തീതി പാരിവാസികാദീഹി പച്ഛാ ആപന്നാപത്തി. പുബ്ബാപത്തീനം അന്തരാപത്തി നാമ മൂലവിസുദ്ധിയാ അന്തരാപത്തി. അപരാപത്തീനം അന്തരാപത്തി നാമ അഗ്ഘവിസുദ്ധിയാ അന്തരാപത്തി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘പുബ്ബാപത്തി നാമ പഠമം ആപന്നാ. അപരാപത്തി നാമ മാനത്താരഹകാലേ ആപന്നാ. പുബ്ബാപത്തീനം അന്തരാപത്തി നാമ പരിവാസേ ആപന്നാ. അപരാപത്തീനം അന്തരാപത്തി നാമ മാനത്തചാരേ ആപന്നാ’’തി വുത്തം. ഇദമ്പി ഏകേന പരിയായേന യുജ്ജതി.

ദേസിതാ ഗണനൂപഗാ നാമ യാ ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ പുന ന ആപജ്ജിസ്സാമീതി ദേസിതാ ഹോതി. അഗണനൂപഗാ നാമ യാ ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ സഉസ്സാഹേനേവ ചിത്തേന അപരിസുദ്ധേന ദേസിതാ ഹോതി. അയഞ്ഹി ദേസിതാപി ദേസിതഗണനം ന ഉപേതി. അട്ഠമേ വത്ഥുസ്മിം ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികമേവ ഹോതി. പഞ്ഞത്തി ജാനിതബ്ബാതിആദീസു നവസു പദേസു പഠമപാരാജികപുച്ഛായ വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

ഥുല്ലവജ്ജാതി ഥുല്ലദോസേ പഞ്ഞത്താ ഗരുകാപത്തി. അഥുല്ലവജ്ജാതി ലഹുകാപത്തി. ഗിഹിപടിസംയുത്താതി സുധമ്മത്ഥേരസ്സ ആപത്തി, യാ ച ധമ്മികസ്സ പടിസ്സവസ്സ അസച്ചാപനേ ആപത്തി, അവസേസാ ന ഗിഹിപടിസംയുത്താ. പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മാപത്തി നിയതാ, സേസാ അനിയതാ. ആദികരോതി സുദിന്നത്ഥേരാദി ആദികമ്മികോ. അനാദികരോതി മക്കടിസമണാദി അനുപഞ്ഞത്തികാരകോ. അധിച്ചാപത്തികോ നാമ യോ കദാചി കരഹചി ആപത്തിം ആപജ്ജതി. അഭിണ്ഹാപത്തികോ നാമ യോ നിച്ചം ആപജ്ജതി.

ചോദകോ നാമ യോ വത്ഥുനാ വാ ആപത്തിയാ വാ പരം ചോദേതി. യോ പന ഏവം ചോദിതോ അയം ചുദിതകോ നാമ. പഞ്ചദസസു ധമ്മേസു അപ്പതിട്ഠഹിത്വാ അഭൂതേന വത്ഥുനാ ചോദേന്തോ അധമ്മചോദകോ നാമ, തേന തഥാ ചോദിതോ അധമ്മചുദിതകോ നാമ. വിപരിയായേന ധമ്മചോദകചുദിതകാ വേദിതബ്ബാ. മിച്ഛത്തനിയതേഹി വാ സമ്മത്തനിയതേഹി വാ ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ നിയതോ, വിപരീതോ അനിയതോ.

സാവകാ ഭബ്ബാപത്തികാ നാമ, ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച അഭബ്ബാപത്തികാ നാമ. ഉക്ഖേപനീയകമ്മകതോ ഉക്ഖിത്തകോ നാമ, അവസേസചതുബ്ബിധതജ്ജനീയാദികമ്മകതോ അനുക്ഖിത്തകോ നാമ. അയഞ്ഹി ഉപോസഥം വാ പവാരണം വാ ധമ്മപരിഭോഗം വാ ആമിസപരിഭോഗം വാ ന കോപേതി. ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥ, ദൂസകോ നാസേതബ്ബോ, കണ്ടകോ സമണുദ്ദേസോ നാസേതബ്ബോ’’തി ഏവം ലിങ്ഗദണ്ഡകമ്മ-സംവാസനാസനാഹി നാസിതബ്ബോ നാസിതകോ നാമ. സേസാ സബ്ബേ അനാസിതകാ. യേന സദ്ധിം ഉപോസഥാദികോ സംവാസോ അത്ഥി, അയം സമാനസംവാസകോ, ഇതരോ നാനാസംവാസകോ. സോ കമ്മനാനാസംവാസകോ ലദ്ധിനാനാസംവാസകോതി ദുവിധോ ഹോതി. ഠപനം ജാനിതബ്ബന്തി ‘‘ഏകം ഭിക്ഖവേ അധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപന’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം ജാനിതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ഏകകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകവാരവണ്ണനാ

൩൨൨. ദുകേസു സചിത്തകാ ആപത്തി സഞ്ഞാവിമോക്ഖാ, അചിത്തകാ നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖാ. ലദ്ധസമാപത്തികസ്സ ആപത്തി നാമ ഭൂതാരോചനാപത്തി, അലദ്ധസമാപത്തികസ്സ ആപത്തി നാമ അഭൂതാരോചനാപത്തി. സദ്ധമ്മപടിസഞ്ഞുത്താ നാമ പദസോധമ്മാദികാ, അസദ്ധമ്മപടിസഞ്ഞുത്താ നാമ ദുട്ഠുല്ലവാചാപത്തി. സപരിക്ഖാരപടിസഞ്ഞുത്താ നാമ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുനോ അനിസ്സജ്ജിത്വാ പരിഭോഗേ, പത്തചീവരാനം നിദഹനേ, കിലിട്ഠചീവരാനം അധോവനേ, മലഗ്ഗഹിതപത്തസ്സ അപചനേതി ഏവം അയുത്തപരിഭോഗേ ആപത്തി. പരപരിക്ഖാരപടിസഞ്ഞുത്താ നാമ സങ്ഘികമഞ്ചപീഠാദീനം അജ്ഝോകാസേ സന്ഥരണഅനാപുച്ഛാഗമനാദീസു ആപജ്ജിതബ്ബാ ആപത്തി. സപുഗ്ഗലപടിസഞ്ഞുത്താ നാമ ‘‘മുദുപിട്ഠികസ്സ ലമ്ബിസ്സ ഊരുനാ അങ്ഗജാതം പീളേന്തസ്സാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താപത്തി. പരപുഗ്ഗലപടിസഞ്ഞുത്താ നാമ മേഥുനധമ്മകായസംസഗ്ഗപഹാരദാനാദീസു വുത്താപത്തി, ‘‘സിഖരണീസീ’’തി സച്ചം ഭണന്തോ ഗരുകം ആപജ്ജതി, ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയ’’ന്തി മുസാ ഭണന്തോ ലഹുകം. അഭൂതാരോചനേ മുസാ ഭണന്തോ ഗരുകം. ഭൂതാരോചനേ സച്ചം ഭണന്തോ ലഹുകം.

‘‘സങ്ഘകമ്മം വഗ്ഗം കരിസ്സാമീ’’തി അന്തോസീമായ ഏകമന്തേ നിസീദന്തോ ഭൂമിഗതോ ആപജ്ജതി നാമ. സചേ പന അങ്ഗുലിമത്തമ്പി ആകാസേ തിട്ഠേയ്യ, ന ആപജ്ജേയ്യ, തേന വുത്തം ‘‘നോ വേഹാസഗതോ’’തി. വേഹാസകുടിയാ ആഹച്ചപാദകം മഞ്ചം വാ പീഠം വാ അഭിനിസീദന്തോ വേഹാസഗതോ ആപജ്ജതി നാമ. സചേ പന തം ഭൂമിയം പഞ്ഞാപേത്വാ നിപജ്ജേയ്യ ന ആപജ്ജേയ്യ, തേന വുത്തം – ‘‘നോ ഭൂമിഗതോ’’തി. ഗമിയോ ഗമിയവത്തം അപൂരേത്വാ ഗച്ഛന്തോ നിക്ഖമന്തോ ആപജ്ജതി നാമ, നോ പവിസന്തോ. ആഗന്തുകോ ആഗന്തുകവത്തം അപൂരേത്വാ സഛത്തുപാഹനോ പവിസന്തോ പവിസന്തോ ആപജ്ജതി നാമ, നോ നിക്ഖമന്തോ.

ആദിയന്തോ ആപജ്ജതി നാമ ഭിക്ഖുനീ അതിഗമ്ഭീരം ഉദകസുദ്ധികം ആദിയമാനാ; ദുബ്ബണ്ണകരണം അനാദിയിത്വാ ചീവരം പരിഭുഞ്ജന്തോ പന അനാദിയന്തോ ആപജ്ജതി നാമ. മൂഗബ്ബതാദീനി തിത്ഥിയവത്താനി സമാദിയന്തോ സമാദിയന്തോ ആപജ്ജതി നാമ. പാരിവാസികാദയോ പന തജ്ജനീയാദികമ്മകതാ വാ അത്തനോ വത്തം അസമാദിയന്താ ആപജ്ജന്തി, തേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘അത്ഥാപത്തി ന സമാദിയന്തോ ആപജ്ജതീ’’തി. അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരം സിബ്ബന്തോ വേജ്ജകമ്മഭണ്ഡാഗാരികകമ്മചിത്തകമ്മാദീനി വാ കരോന്തോ കരോന്തോ ആപജ്ജതി നാമ. ഉപജ്ഝായവത്താദീനി അകരോന്തോ അകരോന്തോ ആപജ്ജതി നാമ. അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരം ദദമാനോ ദേന്തോ ആപജ്ജതി നാമ. സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികാനം ചീവരാദീനി അദേന്തോ അദേന്തോ ആപജ്ജതി നാമ. അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരം ഗണ്ഹന്തോ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ആപജ്ജതി നാമ. ‘‘ന ഭിക്ഖവേ ഓവാദോ ന ഗഹേതബ്ബോ’’തി വചനതോ ഓവാദം അഗണ്ഹന്തോ ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ആപജ്ജതി നാമ.

നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും അനിസ്സജ്ജിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ പരിഭോഗേന ആപജ്ജതി നാമ. പഞ്ചാഹികം സങ്ഘാടിചാരം അതിക്കാമയമാനാ അപരിഭോഗേന ആപജ്ജതി നാമ. സഹഗാരസേയ്യം രത്തിം ആപജ്ജതി നാമ, നോ ദിവാ, ദ്വാരം അസംവരിത്വാ പടിസല്ലീയന്തോ ദിവാ ആപജ്ജതി, നോ രത്തിം. ഏകരത്തഛാരത്തസത്താഹദസാഹമാസാതിക്കമേസു വുത്തആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ അരുണുഗ്ഗേ ആപജ്ജതി നാമ, പവാരേത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ ന അരുണുഗ്ഗേ ആപജ്ജതി നാമ.

ഭൂതഗാമഞ്ചേവ അങ്ഗജാതഞ്ച ഛിന്ദന്തോ ഛിന്ദന്തോ ആപജ്ജതി നാമ, കേസേ വാ നഖേ വാ ന ഛിന്ദന്തോ ന ഛിന്ദന്തോ ആപജ്ജതി നാമ. ആപത്തിം ഛാദേന്തോ ഛാദേന്തോ ആപജ്ജതി നാമ, ‘‘തിണേന വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേത്വാ ആഗന്തബ്ബം, നത്വേവ നഗ്ഗേന ആഗന്തബ്ബം, യോ ആഗച്ഛേയ്യ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഇമം പന ആപത്തിം ന ഛാദേന്തോ ആപജ്ജതി നാമ. കുസചീരാദീനി ധാരേന്തോ ധാരേന്തോ ആപജ്ജതി നാമ, ‘‘അയം തേ ഭിക്ഖു പത്തോ യാവ ഭേദനായ ധാരേതബ്ബോ’’തി ഇമം ആപത്തിം ന ധാരേന്തോ ആപജ്ജതി നാമ.

‘‘അത്തനാ വാ അത്താനം നാനാസംവാസകം കരോതീ’’തി ഏകസീമായം ദ്വീസു സങ്ഘേസു നിസിന്നേസു ഏകസ്മിം പക്ഖേ നിസീദിത്വാ പരപക്ഖസ്സ ലദ്ധിം ഗണ്ഹന്തോ യസ്മിം പക്ഖേ നിസിന്നോ തേസം അത്തനാവ അത്താനം നാനാസംവാസകം കരോതി നാമ. യേസം സന്തികേ നിസിന്നോ തേസം ഗണപൂരകോ ഹുത്വാ കമ്മം കോപേതി, ഇതരേസം ഹത്ഥപാസം അനാഗതത്താ. സമാനസംവാസകേപി ഏസേവ നയോ. യേസഞ്ഹി സോ ലദ്ധിം രോചേതി, തേസം സമാനസംവാസകോ ഹോതി, ഇതരേസം നാനാസംവാസകോ. സത്ത ആപത്തിയോ സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാതി ആപജ്ജിതബ്ബതോ ആപത്തിയോ, രാസട്ഠേന ഖന്ധാതി ഏവം ദ്വേയേവ നാമാനി ഹോന്തീതി നാമവസേന ദുകം ദസ്സിതം. കമ്മേന വാ സലാകഗ്ഗാഹേന വാതി ഏത്ഥ ഉദ്ദേസോ ചേവ കമ്മഞ്ച ഏകം, വോഹാരോ ചേവ അനുസ്സാവനാ ച സലാകഗ്ഗാഹോ ച ഏകം, വോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹാ പുബ്ബഭാഗാ, കമ്മഞ്ചേവ ഉദ്ദേസോ ച പമാണം.

അദ്ധാനഹീനോ നാമ ഊനവീസതിവസ്സോ. അങ്ഗഹീനോ നാമ ഹത്ഥച്ഛിന്നാദിഭേദോ. വത്ഥുവിപന്നോ നാമ പണ്ഡകോ തിരച്ഛാനഗതോ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ ച. അവസേസാ ഥേയ്യസംവാസകാദയോ അട്ഠ അഭബ്ബപുഗ്ഗലാ കരണദുക്കടകാ നാമ. ദുക്കടകിരിയാ ദുക്കടകമ്മാ, ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ കതേന അത്തനോ കമ്മേന അഭബ്ബട്ഠാനം പത്താതി അത്ഥോ. അപരിപൂരോ നാമ അപരിപുണ്ണപത്തചീവരോ. നോ ച യാചതി നാമ ഉപസമ്പദം ന യാചതി. അലജ്ജിസ്സ ച ബാലസ്സ ചാതി അലജ്ജീ സചേപി തേപിടകോ ഹോതി, ബാലോ ച സചേപി സട്ഠിവസ്സോ ഹോതി, ഉഭോപി നിസ്സായ ന വത്ഥബ്ബം. ബാലസ്സ ച ലജ്ജിസ്സ ചാതി ഏത്ഥ ബാലസ്സ ‘‘ത്വം നിസ്സയം ഗണ്ഹാ’’തി ആണായപി നിസ്സയോ ദാതബ്ബോ, ലജ്ജിസ്സ പന യാചന്തസ്സേവ. സാതിസാരന്തി സദോസം; യം അജ്ഝാചരന്തോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി.

കായേന പടിക്കോസനാ നാമ ഹത്ഥവികാരാദീഹി പടിക്കോസനാ. കായേന പടിജാനാതീതി ഹത്ഥവികാരാദീഹി പടിജാനാതി. ഉപഘാതികാ നാമ ഉപഘാതാ. സിക്ഖൂപഘാതികാ നാമ സിക്ഖൂപഘാതോ. ഭോഗൂപഘാതികാ നാമ പരിഭോഗൂപഘാതോ, തത്ഥ തിസ്സോ സിക്ഖാ അസിക്ഖതോ സിക്ഖൂപഘാതികാതി വേദിതബ്ബാ. സങ്ഘികം വാ പുഗ്ഗലികം വാ ദുപ്പരിഭോഗം ഭുഞ്ജതോ ഭോഗൂപഘാതികാതി വേദിതബ്ബാ. ദ്വേ വേനയികാതി ദ്വേ അത്ഥാ വിനയസിദ്ധാ. പഞ്ഞത്തം നാമ സകലേ വിനയപിടകേ കപ്പിയാകപ്പിയവസേന പഞ്ഞത്തം. പഞ്ഞത്താനുലോമം നാമ ചതൂസു മഹാപദേസേസു ദട്ഠബ്ബം. സേതുഘാതോതി പച്ചയഘാതോ; യേന ചിത്തേന അകപ്പിയം കരേയ്യ, തസ്സ ചിത്തസ്സാപി അനുപ്പാദനന്തി അത്ഥോ. മത്തകാരിതാതി മത്തായ പമാണേന കരണം; പമാണേ ഠാനന്തി അത്ഥോ. കായേന ആപജ്ജതീതി കായദ്വാരികം കായേന ആപജ്ജതി; വചീദ്വാരികം വാചായ. കായേന വുട്ഠാതീതി തിണവത്ഥാരകസമഥേ വിനാപി ദേസനായ കായേനേവ വുട്ഠാതി; ദേസേത്വാ വുട്ഠഹന്തോ പന വാചായ വുട്ഠാതി. അബ്ഭന്തരപരിഭോഗോ നാമ അജ്ഝോഹരണപരിഭോഗോ. ബാഹിരപരിഭോഗോ നാമ സീസമക്ഖനാദി.

അനാഗതം ഭാരം വഹതീതി അഥേരോവ സമാനോ ഥേരേഹി വഹിതബ്ബം ബീജനഗാഹധമ്മജ്ഝേസനാദിഭാരം വഹതി; തം നിത്ഥരിതും വീരിയം ആരഭതി. ആഗതം ഭാരം ന വഹതീതി ഥേരോ ഥേരകിച്ചം ന കരോതി, ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ഥേരേന ഭിക്ഖുനാ സാമം വാ ധമ്മം ഭാസിതും, പരം വാ അജ്ഝേസിതും, അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ഥേരാധേയ്യം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ഏവമാദി സബ്ബം പരിഹാപേതീതി അത്ഥോ. ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം കുക്കുച്ചായതീതി ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം കുക്കുച്ചായിത്വാ കരോതി. കുക്കുച്ചായിതബ്ബം ന കുക്കുച്ചായതീതി കുക്കുച്ചായിതബ്ബം ന കുക്കുച്ചായിത്വാ കരോതി. ഏതേസം ദ്വിന്നം ദിവാ ച രത്തോ ച ആസവാ വഡ്ഢന്തീതി അത്ഥോ. അനന്തരദുകേപി വുത്തപടിപക്ഖവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേസം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവാതി.

ദുകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തികവാരവണ്ണനാ

൩൨൩. തികേസു അത്ഥാപത്തി തിട്ഠന്തേ ഭഗവതി ആപജ്ജതീതി അത്ഥി ആപത്തി, യം തിട്ഠന്തേ ഭഗവതി ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. തത്ഥ ലോഹിതുപ്പാദാപത്തിം തിട്ഠന്തേ ആപജ്ജതി. ‘‘ഏതരഹി ഖോ പനാനന്ദ, ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആവുസോവാദേന സമുദാചരന്തി, ന വോ മമച്ചയേന ഏവം സമുദാചരിതബ്ബം, നവകേന, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുനാ ഥേരോ ഭിക്ഖൂ ‘ഭന്തേ’തി വാ ‘ആയസ്മാ’തി വാ സമുദാചരിതബ്ബോ’’തി വചനതോ ഥേരം ആവുസോവാദേന സമുദാചരണപച്ചയാ ആപത്തിം പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി ആപജ്ജതി, നോ തിട്ഠന്തേ. ഇമാ ദ്വേ ആപത്തിയോ ഠപേത്വാ അവസേസാ ധരന്തേപി ഭഗവതി ആപജ്ജതി, പരിനിബ്ബുതേപി.

പവാരേത്വാ അനതിരിത്തം ഭുഞ്ജന്തോ ആപത്തിം കാലേ ആപജ്ജതി നോ വികാലേ. വികാലഭോജനാപത്തിം പന വികാലേ ആപജ്ജതി നോ കാലേ. അവസേസാ കാലേ ചേവ ആപജ്ജതി വികാലേ ച. സഹഗാരസേയ്യം രത്തിം ആപജ്ജതി, ദ്വാരം അസംവരിത്വാ പടിസല്ലീയനം ദിവാ. സേസാ രത്തിഞ്ചേവ ദിവാ ച. ‘‘ദസവസ്സോമ്ഹി അതിരേകദസവസ്സോമ്ഹീ’’തി ബാലോ അബ്യത്തോ പരിസം ഉപട്ഠാപേന്തോ ദസവസ്സോ ആപജ്ജതി നോ ഊനദസവസ്സോ. ‘‘അഹം പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ’’തി നവോ വാ മജ്ഝിമോ വാ പരിസം ഉപട്ഠാപേന്തോ ഊനദസവസ്സോ ആപജ്ജതി നോ ദസവസ്സോ. സേസാ ദസവസ്സോ ചേവ ആപജ്ജതി ഊനദസവസ്സോ ച. ‘‘പഞ്ചവസ്സോമ്ഹീ’’തി ബാലോ അബ്യത്തോ അനിസ്സായ വസന്തോ പഞ്ചവസ്സോ ആപജ്ജതി. ‘‘അഹം പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ’’തി നവകോ അനിസ്സായ വസന്തോ ഊനപഞ്ചവസ്സോ ആപജ്ജതി. സേസം പഞ്ചവസ്സോ ചേവ ആപജ്ജതി ഊനപഞ്ചവസ്സോ ച. അനുപസമ്പന്നം പദസോധമ്മം വാചേന്തോ, മാതുഗാമസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഏവരൂപം ആപത്തിം കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി, പാരാജിക-സുക്കവിസ്സട്ഠി-കായസംസഗ്ഗ-ദുട്ഠുല്ല-അത്തകാമപാരിചരിയ-ദുട്ഠദോസ-സങ്ഘഭേദപഹാരദാന-തലസത്തികാദിഭേദം അകുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി, അസഞ്ചിച്ച സഹഗാരസേയ്യാദിം അബ്യാകതചിത്തോ ആപജ്ജതി, യം അരഹാവ ആപജ്ജതി, സബ്ബം അബ്യാകതചിത്തോവ ആപജ്ജതി, മേഥുനധമ്മാദിഭേദമാപത്തിം സുഖവേദനാസമങ്ഗീ ആപജ്ജതി, ദുട്ഠദോസാദിഭേദം ദുക്ഖവേദനാസമങ്ഗീ, യം സുഖവേദനാസമങ്ഗീ ആപജ്ജതി, തംയേവ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ ആപജ്ജന്തോ അദുക്ഖമസുഖവേദനാസമങ്ഗീ ആപജ്ജതി.

തയോ പടിക്ഖേപാതി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ തയോ പടിക്ഖേപാ. ചതൂസു പച്ചയേസു മഹിച്ഛതാ അസന്തുട്ഠിതാ കിലേസസല്ലേഖനപടിപത്തിയാ അഗോപായനാ, ഇമേ ഹി തയോ ധമ്മാ ബുദ്ധേന ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്താ. അപ്പിച്ഛതാദയോ പന തയോ ബുദ്ധേന ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതാ, തേന വുത്തം ‘‘തയോ അനുഞ്ഞാതാ’’തി.

‘‘ദസവസ്സോമ്ഹീ’’തി പരിസം ഉപട്ഠാപേന്തോ ‘‘പഞ്ചവസ്സോമ്ഹീ’’തി നിസ്സയം അഗണ്ഹന്തോ ബാലോ ആപജ്ജതി നോ പണ്ഡിതോ, ഊനദസവസ്സോ ‘‘ബ്യത്തോമ്ഹീ’’തി ബഹുസ്സുതത്താ പരിസം ഉപട്ഠാപേന്തോ ഊനപഞ്ചവസ്സോ ച നിസ്സയം അഗണ്ഹന്തോ പണ്ഡിതോ ആപജ്ജതി നോ ബാലോ; അവസേസം പണ്ഡിതോ ചേവ ആപജ്ജതി ബാലോ ച. വസ്സം അനുപഗച്ഛന്തോ കാളേ ആപജ്ജതി നോ ജുണ്ഹേ; മഹാപവാരണായ അപ്പവാരേന്തോ ജുണ്ഹേ ആപജ്ജതി നോ കാളേ; അവസേസം കാളേ ചേവ ആപജ്ജതി ജുണ്ഹേ ച. വസ്സൂപഗമനം കാളേ കപ്പതി നോ ജുണ്ഹേ; മഹാപവാരണായ പവാരണാ ജുണ്ഹേ കപ്പതി നോ കാളേ; സേസം അനുഞ്ഞാതകം കാളേ ചേവ കപ്പതി ജുണ്ഹേ ച.

കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമേ പാടിപദദിവസേ വികപ്പേത്വാ ഠപിതം വസ്സികസാടികം നിവാസേന്തോ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’’തി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തം. ‘‘ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി ഹി വുത്തം. അതിരേകമാസേ സേസേ ഗിമ്ഹാനേ പരിയേസന്തോ അതിരേകഡ്ഢമാസേ സേസേ കത്വാ നിവാസേന്തോ ച ഗിമ്ഹേ ആപജ്ജതി നാമ. സതിയാ വസ്സികസാടികായ നഗ്ഗോ കായം ഓവസ്സാപേന്തോ വസ്സേ ആപജ്ജതി നാമ. പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം വാ അധിട്ഠാനുപോസഥം വാ കരോന്തോ സങ്ഘോ ആപജ്ജതി. സുത്തുദ്ദേസഞ്ച അധിട്ഠാനുപോസഥഞ്ച കരോന്തോ ഗണോ ആപജ്ജതി. ഏകകോ സുത്തുദ്ദേസം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥഞ്ച കരോന്തോ പുഗ്ഗലോ ആപജ്ജതി. പവാരണായപി ഏസേവ നയോ.

സങ്ഘുപോസഥോ ച സങ്ഘപവാരണാ ച സങ്ഘസ്സേവ കപ്പതി. ഗണുപോസഥോ ച ഗണപവാരണാ ച ഗണസ്സേവ കപ്പതി. അധിട്ഠാനുപോസഥോ ച അധിട്ഠാനപവാരണാ ച പുഗ്ഗലസ്സേവ കപ്പതി. ‘‘പാരാജികം ആപന്നോമ്ഹീ’’തിആദീനി ഭണന്തോ വത്ഥും ഛാദേതി ന ആപത്തിം, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവി’’ന്തിആദീനി ഭണന്തോ ആപത്തിം ഛാദേതി നോ വത്ഥും, യോ നേവ വത്ഥും ന ആപത്തിം ആരോചേതി, അയം വത്ഥുഞ്ചേവ ഛാദേതി ആപത്തിഞ്ച.

പടിച്ഛാദേതീതി പടിച്ഛാദി. ജന്താഘരമേവ പടിച്ഛാദി ജന്താഘരപടിച്ഛാദി. ഇതരാസുപി ഏസേവ നയോ. ദ്വാരം പിദഹിത്വാ അന്തോജന്താഘരേ ഠിതേന പരികമ്മം കാതും വട്ടതി. ഉദകേ ഓതിണ്ണേനാപി ഏതദേവ വട്ടതി. ഉഭയത്ഥ ഖാദിതും ഭുഞ്ജിതും വാ ന വട്ടതി. വത്ഥപടിച്ഛാദി സബ്ബകപ്പിയതായ പടിച്ഛന്നേന സബ്ബം കാതും വട്ടതി. വഹന്തീതി യന്തി നിയ്യന്തി; നിന്ദം വാ പടിക്കോസം വാ ന ലഭന്തി. ചന്ദമണ്ഡലം അബ്ഭാമഹികാധൂമരജരാഹുവിമുത്തം വിവടംയേവ വിരോചതി, ന തേസു അഞ്ഞതരേന പടിച്ഛന്നം. തഥാ സൂരിയമണ്ഡലം, ധമ്മവിനയോപി വിവരിത്വാ വിഭജിത്വാ ദേസിയമാനോവ വിരോചതി നോ പടിച്ഛന്നോ.

അഞ്ഞേന ഭേസജ്ജേന കരണീയേന അഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേന്തോ ഗിലാനോ ആപജ്ജതി, ന ഭേസജ്ജേന കരണീയേന ഭേസജ്ജം വിഞ്ഞാപേന്തോ അഗിലാനോ ആപജ്ജതി, അവസേസം ആപത്തിം ഗിലാനോ ചേവ ആപജ്ജതി അഗിലാനോ ച.

അന്തോ ആപജ്ജതി നോ ബഹീതി അനുപഖജ്ജ സേയ്യം കപ്പേന്തോ അന്തോ ആപജ്ജതി നോ ബഹി, ബഹി ആപജ്ജതി നോ അന്തോതി സങ്ഘികം മഞ്ചാദിം അജ്ഝോകാസേ സന്ഥരിത്വാ പക്കമന്തോ ബഹി ആപജ്ജതി നോ അന്തോ, അവസേസം പന അന്തോ ചേവ ആപജ്ജതി ബഹി ച. അന്തോസീമായാതി ആഗന്തുകോ ആഗന്തുകവത്തം അദസ്സേത്വാ സഛത്തുപാഹനോ വിഹാരം പവിസന്തോ ഉപചാരസീമം ഓക്കന്തമത്തോവ ആപജ്ജതി. ബഹിസീമായാതി ഗമികോ ദാരുഭണ്ഡപടിസാമനാദിഗമികവത്തം അപൂരേത്വാ പക്കമന്തോ ഉപചാരസീമം അതിക്കന്തമത്തോവ ആപജ്ജതി. അവസേസം അന്തോസീമായ ചേവ ആപജ്ജതി ബഹിസീമായ ച. സതി വുഡ്ഢതരേ അനജ്ഝിട്ഠോ ധമ്മം ഭാസന്തോ സങ്ഘമജ്ഝേ ആപജ്ജതി നാമ. ഗണമജ്ഝേപി പുഗ്ഗലസന്തികേപി ഏസേവ നയോ. കായേന വുട്ഠാതീതി തിണവത്ഥാരകസമഥേന വുട്ഠാതി. കായം അചാലേത്വാ വാചായ ദേസേന്തസ്സ വാചായ വുട്ഠാതി. വചീസമ്പയുത്തം കായകിരിയം കത്വാ ദേസേന്തസ്സ കായേന വാചായ വുട്ഠാതി നാമ. സങ്ഘമജ്ഝേ ദേസനാഗാമിനീപി വുട്ഠാനഗാമിനീപി വുട്ഠാതി. ഗണപുഗ്ഗലമജ്ഝേ പന ദേസനാഗാമിനീയേവ വുട്ഠാതി.

ആഗാള്ഹായ ചേതേയ്യാതി ആഗാള്ഹായ ദള്ഹഭാവായ ചേതേയ്യ; തജ്ജനീയകമ്മാദികതസ്സ വത്തം ന പൂരയതോ ഇച്ഛമാനോ സങ്ഘോ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കരേയ്യാതി അത്ഥോ. അലജ്ജീ ച ഹോതി ബാലോ ച അപകതത്തോ ചാതി ഏത്ഥ ബാലോ ‘‘അയം ധമ്മാധമ്മം ന ജാനാതി’’ അപകതത്തോ വാ ‘‘ആപത്താനാപത്തിം ന ജാനാതീ’’തി ന ഏത്താവതാ കമ്മം കാതബ്ബം; ബാലഭാവമൂലകം പന അപകതത്തഭാവമൂലകഞ്ച ആപത്തിം ആപന്നസ്സ കമ്മം കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അധിസീലേ സീലവിപന്നോ നാമ ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധേ ആപന്നോ; ആചാരവിപന്നോ നാമ പഞ്ച ആപത്തിക്ഖന്ധേ ആപന്നോ; ദിട്ഠിവിപന്നോ നാമ അന്തഗ്ഗാഹികായ ദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ. തേസം ആപത്തിം അപസ്സന്താനം അപ്പടികരോന്താനം ദിട്ഠിഞ്ച അനിസ്സജ്ജന്താനംയേവ കമ്മം കാതബ്ബം.

കായികോ ദവോ നാമ പാസകാദീഹി ജൂതകീളനാദിഭേദോ അനാചാരോ; വാചസികോ ദവോ നാമ മുഖാലമ്ബരകരണാദിഭേദോ അനാചാരോ; കായികവാചസികോ നാമ നച്ചനഗായനാദിഭേദോ ദ്വീഹിപി ദ്വാരേഹി അനാചാരോ. കായികോ അനാചാരോ നാമ കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമോ; വാചസികോ അനാചാരോ നാമ വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമോ; കായികവാചസികോ നാമ ദ്വാരദ്വയേപി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമോ. കായികേന ഉപഘാതികേനാതി കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അസിക്ഖനേന, യോ ഹി തം ന സിക്ഖതി, സോ നം ഉപഘാതേതി, തസ്മാ തസ്സ തം അസിക്ഖനം ‘‘കായികം ഉപഘാതിക’’ന്തി വുച്ചതി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. കായികേന മിച്ഛാജീവേനാതി ജങ്ഘപേസനികാദിനാ വാ ഗണ്ഡഫാലനാദിനാ വാ വേജ്ജകമ്മേന; വാചസികേനാതി സാസനഉഗ്ഗഹണആരോചനാദിനാ; തതിയപദം ഉഭയസമ്പയോഗവസേന വുത്തം.

അലം ഭിക്ഖു മാ ഭണ്ഡനന്തി അലം ഭിക്ഖു മാ ഭണ്ഡനം കരി, മാ കലഹം, മാ വിവാദം കരീതി അത്ഥോ. ന വോഹരിതബ്ബന്തി ന കിഞ്ചി വത്തബ്ബം; വദതോപി ഹി താദിസസ്സ വചനം ന സോതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. ന കിസ്മിഞ്ചി പച്ചേകട്ഠാനേതി കിസ്മിഞ്ചി ബീജനഗ്ഗാഹാദികേ ഏകസ്മിമ്പി ജേട്ഠകട്ഠാനേ ന ഠപേതബ്ബോതി അത്ഥോ. ഓകാസകമ്മം കാരേന്തസ്സാതി ‘‘കരോതു ആയസ്മാ ഓകാസം, അഹം തം വത്തുകാമോ’’തി ഏവം ഓകാസം കാരേന്തസ്സ. നാലം ഓകാസകമ്മം കാതുന്തി ‘‘കിം ത്വം കരിസ്സസീ’’തി ഓകാസോ ന കാതബ്ബോ. സവചനീയം നാദാതബ്ബന്തി വചനം ന ആദാതബ്ബം, വചനമ്പി ന സോതബ്ബം; യത്ഥ ഗഹേത്വാ ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ന തത്ഥ ഗന്തബ്ബന്തി അത്ഥോ.

തീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിനയോതി യം സോ ജാനാതി, സോ തസ്സ വിനയോ നാമ ഹോതി; സോ ന പുച്ഛിതബ്ബോതി അത്ഥോ. അനുയോഗോ ന ദാതബ്ബോതി ‘‘ഇദം കപ്പതീ’’തി പുച്ഛന്തസ്സ പുച്ഛായ ഓകാസോ ന ദാതബ്ബോ, ‘‘അഞ്ഞം പുച്ഛാ’’തി വത്തബ്ബോ. ഇതി സോ നേവ പുച്ഛിതബ്ബോ നാസ്സ പുച്ഛാ സോതബ്ബാതി അത്ഥോ. വിനയോ ന സാകച്ഛാതബ്ബോതി വിനയപഞ്ഹോ ന സാകച്ഛിതബ്ബോ, കപ്പിയാകപ്പിയകഥാ ന സംസന്ദേതബ്ബാ.

ഇദമപ്പഹായാതി ഏതം ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞാതാദികം ലദ്ധിം അവിജഹിത്വാ. സുദ്ധം ബ്രഹ്മചാരിന്തി ഖീണാസവം ഭിക്ഖും. ‘‘പാതബ്യതം ആപജ്ജതീ’’തി പാതബ്യഭാവം പടിസേവനം ആപജ്ജതി. ‘‘ഇദമപ്പഹായാ’’തി വചനതോ പന തം ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞാതം പഹായ ഖീണാസവം ‘‘മുസാ മയാ ഭണിതം, ഖമഥ മേ’’തി ഖമാപേത്വാ ‘‘നത്ഥി കാമേസു ദോസോ’’തി ലദ്ധിം വിജഹിത്വാ ഗതിവിസോധനം കരേയ്യ. അകുസലമൂലാനീതി അകുസലാനി ചേവ മൂലാനി ച, അകുസലാനം വാ മൂലാനി അകുസലമൂലാനി. കുസലമൂലേസുപി ഏസേവ നയോ. ദുട്ഠു ചരിതാനി വിരൂപാനി വാ ചരിതാനി ദുച്ചരിതാനി. സുട്ഠു ചരിതാനി സുന്ദരാനി വാ ചരിതാനി സുചരിതാനി. കായേന കരണഭൂതേന കതം ദുച്ചരിതം കായദുച്ചരിതം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. സേസം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവാതി.

തികവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുക്കവാരവണ്ണനാ

൩൨൪. ചതുക്കേസു സകവാചായ ആപജ്ജതി പരവാചായ വുട്ഠാതീതി വചീദ്വാരികം പദസോധമ്മാദിഭേദം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ തിണവത്ഥാരകസമഥട്ഠാനം ഗതോ പരസ്സ കമ്മവാചായ വുട്ഠാതി. പരവാചായ ആപജ്ജതി സകവാചായ വുട്ഠാതീതി പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ പരസ്സ കമ്മവാചായ ആപജ്ജതി, പുഗ്ഗലസ്സ സന്തികേ ദേസേന്തോ സകവാചായ വുട്ഠാതി. സകവാചായ ആപജ്ജതി സകവാചായ വുട്ഠാതീതി വചീദ്വാരികം പദസോധമ്മാദിഭേദം ആപത്തിം സകവാചായ ആപജ്ജതി, ദേസേത്വാ വുട്ഠഹന്തോപി സകവാചായ വുട്ഠാതി. പരവാചായ ആപജ്ജതി പരവാചായ വുട്ഠാതീതി യാവതതിയകം സങ്ഘാദിസേസം പരസ്സ കമ്മവാചായ ആപജ്ജതി, വുട്ഠഹന്തോപി പരസ്സ പരിവാസകമ്മവാചാദീഹി വുട്ഠാതി. തതോ പരേസു കായദ്വാരികം കായേന ആപജ്ജതി, ദേസേന്തോ വാചായ വുട്ഠാതി. വചീദ്വാരികം വാചായ ആപജ്ജതി, തിണവത്ഥാരകേ കായേന വുട്ഠാതി. കായദ്വാരികം കായേനആപജ്ജതി, തമേവ തിണവത്ഥാരകേ കായേന വുട്ഠാതി. വചീദ്വാരികം വാചായ ആപജ്ജതി, തമേവ ദേസേന്തോ വാചായ വുട്ഠാതി. സങ്ഘികമഞ്ചസ്സ അത്തനോ പച്ചത്ഥരണേന അനത്ഥരതോ കായസമ്ഫുസനേ ലോമഗണനായ ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിം സഹഗാരസേയ്യാപത്തിഞ്ച പസുത്തോ ആപജ്ജതി, പബുജ്ഝിത്വാ പന ആപന്നഭാവം ഞത്വാ ദേസേന്തോ പടിബുദ്ധോ വുട്ഠാതി. ജഗ്ഗന്തോ ആപജ്ജിത്വാ പന തിണവത്ഥാരകസമഥട്ഠാനേ സയന്തോ പടിബുദ്ധോ ആപജ്ജതി പസുത്തോ വുട്ഠാതി നാമ. പച്ഛിമപദദ്വയമ്പി വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം.

അചിത്തകാപത്തിം അചിത്തകോ ആപജ്ജതി നാമ. പച്ഛാ ദേസേന്തോ സചിത്തകോ വുട്ഠാതി. സചിത്തകാപത്തിം സചിത്തകോ ആപജ്ജതി നാമ. തിണവത്ഥാരകട്ഠാനേ സയന്തോ അചിത്തകോ വുട്ഠാതി. സേസപദദ്വയമ്പി വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. യോ സഭാഗം ആപത്തിം ദേസേതി, അയം ദേസനാപച്ചയാ ദുക്കടം ആപജ്ജന്തോ പാചിത്തിയാദീസു അഞ്ഞതരം ദേസേതി, തഞ്ച ദേസേന്തോ ദുക്കടം ആപജ്ജതി. തം പന ദുക്കടം ആപജ്ജന്തോ പാചിത്തിയാദിതോ വുട്ഠാതി. പാചിത്തിയാദിതോ ച വുട്ഠഹന്തോ തം ആപജ്ജതി. ഇതി ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏകമേവ പയോഗം സന്ധായ ‘‘ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ ദേസേതീ’’തി ഇദം ചതുക്കം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

കമ്മചതുക്കേ പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗാപത്തിം കമ്മേന ആപജ്ജതി, ദേസേന്തോ അകമ്മേന വുട്ഠാതി. വിസ്സട്ഠിആദികം അകമ്മേന ആപജ്ജതി, പരിവാസാദിനാ കമ്മേന വുട്ഠാതി. സമനുഭാസനം കമ്മേനേവ ആപജ്ജതി, കമ്മേന വുട്ഠാതി. സേസം അകമ്മേന ആപജ്ജതി,അകമ്മേനവുട്ഠാതി.

പരിക്ഖാരചതുക്കേ പഠമോ സകപരിക്ഖാരോ, ദുതിയോ സങ്ഘികോവ തതിയോ ചേതിയസന്തകോ, ചതുത്ഥോ ഗിഹിപരിക്ഖാരോ. സചേ പന സോ പത്തചീവരനവകമ്മഭേസജ്ജാനം അത്ഥായ ആഹടോ ഹോതി, അവാപുരണം ദാതും അന്തോ ഠപാപേതുഞ്ച വട്ടതി.

സമ്മുഖാചതുക്കേ പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗാപത്തിം സങ്ഘസ്സ സമ്മുഖാ ആപജ്ജതി, വുട്ഠാനകാലേ പന സങ്ഘേന കിച്ചം നത്ഥീതി പരമ്മുഖാ വുട്ഠാതി. വിസ്സട്ഠിആദികം പരമ്മുഖാ ആപജ്ജതി, സങ്ഘസ്സ സമ്മുഖാ വുട്ഠാതി. സമനുഭാസനം സങ്ഘസ്സ സമ്മുഖാ ഏവ ആപജ്ജതി, സമ്മുഖാ വുട്ഠാതി. സേസം സമ്പജാനമുസാവാദാദിഭേദം പരമ്മുഖാവ ആപജ്ജതി, പരമ്മുഖാവ വുട്ഠാതി. അജാനന്തചതുക്കം അചിത്തകചതുക്കസദിസം.

ലിങ്ഗപാതുഭാവേനാതി സയിതസ്സേവ ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ ലിങ്ഗപരിവത്തേ ജാതേ സഹഗാരസേയ്യാപത്തി ഹോതി ഇദമേവ തം പടിച്ച വുത്തം. ഉഭിന്നമ്പി പന അസാധാരണാപത്തി ലിങ്ഗപാതുഭാവേന വുട്ഠാതി. സഹപടിലാഭചതുക്കേ യസ്സ ഭിക്ഖുനോ ലിങ്ഗം പരിവത്തതി, സോ സഹ ലിങ്ഗപടിലാഭേന പഠമം ഉപ്പന്നവസേന സേട്ഠഭാവേന ച പുരിമം പുരിസലിങ്ഗം ജഹതി, പച്ഛിമേ ഇത്ഥിലിങ്ഗേ പതിട്ഠാതി, പുരിസകുത്തപുരിസാകാരാദിവസേന പവത്താ കായവചീവിഞ്ഞത്തിയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, ഭിക്ഖൂതി വാ പുരിസോതി വാ ഏവം പവത്താ പണ്ണത്തിയോ നിരുജ്ഝന്തി, യാനി ഭിക്ഖുനീഹി അസാധാരണാനി ഛചത്താലീസ സിക്ഖാപദാനി തേഹി അനാപത്തിയേവ ഹോതി. ദുതിയചതുക്കേ പന യസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ ലിങ്ഗം പരിവത്തതി, സാ പച്ഛാസമുപ്പത്തിയാ വാ ഹീനഭാവേന വാ പച്ഛിമന്തി സങ്ഖ്യം ഗതം ഇത്ഥിലിങ്ഗം ജഹതി, വുത്തപ്പകാരേന പുരിമന്തി സങ്ഖ്യം ഗതേ പുരിസലിങ്ഗേ പതിട്ഠാതി. വുത്തവിപരീതാ വിഞ്ഞത്തിയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, ഭിക്ഖുനീതി വാ ഇത്ഥീതി വാ ഏവം പവത്താ പണ്ണത്തിയോപി നിരുജ്ഝന്തി, യാനി ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണാനി സതം തിംസഞ്ച സിക്ഖാപദാനി, തേഹി അനാപത്തിയേവ ഹോതി.

ചത്താരോ സാമുക്കംസാതി ചത്താരോ മഹാപദേസാ, തേ ഹി ഭഗവതാ അനുപ്പന്നേ വത്ഥുമ്ഹി സയം ഉക്കംസിത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ ഠപിതത്താ ‘‘സാമുക്കംസാ’’തി വുച്ചന്തി. പരിഭോഗാതി അജ്ഝോഹരണീയപരിഭോഗാ, ഉദകം പന അകാലികത്താ അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം വട്ടതി. യാവകാലികാദീനി അപ്പടിഗ്ഗഹിതകാനി അജ്ഝോഹരിതും ന വട്ടന്തി. ചത്താരി മഹാവികടാനി കാലോദിസ്സത്താ യഥാവുത്തേ കാലേ വട്ടന്തി. ഉപാസകോ സീലവാതി പഞ്ച വാ ദസ വാ സീലാനി ഗോപയമാനോ.

ആഗന്തുകാദിചതുക്കേ സഛത്തുപാഹനോ സസീസം പാരുതോ വിഹാരം പവിസന്തോ തത്ഥ വിചരന്തോ ച ആഗന്തുകോവ ആപജ്ജതി, നോ ആവാസികോ. ആവാസികവത്തം അകരോന്തോ പന ആവാസികോ ആപജ്ജതി, നോ ആഗന്തുകോ. സേസം കായവചീദ്വാരികം ആപത്തിം ഉഭോപി ആപജ്ജന്തി, അസാധാരണം ആപത്തിം നേവ ആഗന്തുകോ ആപജ്ജതി, നോ ആവാസികോ. ഗമിയചതുക്കേപി ഗമിയവത്തം അപൂരേത്വാ ഗച്ഛന്തോ ഗമികോ ആപജ്ജതി, നോ ആവാസികോ. ആവാസികവത്തം അകരോന്തോ പന ആവാസികോ ആപജ്ജതി, നോ ഗമികോ. സേസം ഉഭോപി ആപജ്ജന്തി, അസാധാരണം ഉഭോപി നാപജ്ജന്തി. വത്ഥുനാനത്തതാദിചതുക്കേ ചതുന്നം പാരാജികാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വത്ഥുനാനത്തതാവ ഹോതി,നആപത്തിനാനത്തതാ. സബ്ബാപി ഹി സാ പാരാജികാപത്തിയേവ. സങ്ഘാദിസേസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഭിക്ഖുസ്സ ച ഭിക്ഖുനിയാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം കായസംസഗ്ഗേ ഭിക്ഖുസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികന്തി ഏവം ആപത്തിനാനത്തതാവ ഹോതി, ന വത്ഥുനാനത്തതാ, ഉഭിന്നമ്പി ഹി കായസംസഗ്ഗോവ വത്ഥു. തഥാ ‘‘ലസുണക്ഖാദനേ ഭിക്ഖുനിയാ പാചിത്തിയം, ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കട’’ന്തി ഏവമാദിനാപേത്ഥ നയേന യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ചതുന്നം പാരാജികാനം തേരസഹി സങ്ഘാദിസേസേഹി സദ്ധിം വത്ഥുനാനത്തതാ ചേവ ആപത്തിനാനത്തതാ ച. ഏവം സങ്ഘാദിസേസാദീനം അനിയതാദീഹി. ആദിതോ പട്ഠായ ചത്താരി പാരാജികാനി ഏകതോ ആപജ്ജന്താനം ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം നേവ വത്ഥുനാനത്തതാ നോ ആപത്തിനാനത്തതാ. വിസും ആപജ്ജന്തേസുപി സേസാ സാധാരണാപത്തിയോ ആപജ്ജന്തേസുപി ഏസേവ നയോ.

വത്ഥുസഭാഗാദിചതുക്കേ ഭിക്ഖുസ്സ ച ഭിക്ഖുനിയാ ച കായസംസഗ്ഗേ വത്ഥുസഭാഗതാ, നോ ആപത്തിസഭാഗതാ, ചതൂസു പാരാജികേസു ആപത്തിസഭാഗതാ, നോ വത്ഥുസഭാഗതാ. ഏസ നയോ സങ്ഘാദിസേസാദീസു. ഭിക്ഖുസ്സ ച ഭിക്ഖുനിയാ ച ചതൂസു പാരാജികേസു വത്ഥുസഭാഗതാ ചേവ ആപത്തിസഭാഗതാ ച. ഏസ നയോ സബ്ബാസു സാധാരണാപത്തീസു. അസാധാരണാപത്തിയം നേവ വത്ഥുസഭാഗതാ നോ ആപത്തിസഭാഗതാ. യോ ഹി പുരിമചതുക്കേ പഠമോ പഞ്ഹോ, സോ ഇധ ദുതിയോ; യോ ച തത്ഥ ദുതിയോ, സോ ഇധ പഠമോ. തതിയചതുത്ഥേസു നാനാകരണം നത്ഥി.

ഉപജ്ഝായചതുക്കേ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ഉപജ്ഝായേന കത്തബ്ബവത്തസ്സ അകരണേ ആപത്തിം ഉപജ്ഝായോ ആപജ്ജതി, നോ സദ്ധിവിഹാരികോ ഉപജ്ഝായസ്സ കത്തബ്ബവത്തം അകരോന്തോ സദ്ധിവിഹാരികോ ആപജ്ജതി, നോ ഉപജ്ഝായോ; സേസം ഉഭോപി ആപജ്ജന്തി, അസാധാരണം ഉഭോപി നാപജ്ജന്തി. ആചരിയചതുക്കേപി ഏസേവ നയോ.

ആദിയന്തചതുക്കേ പാദം വാ അതിരേകപാദം വാ സഹത്ഥാ ആദിയന്തോ ഗരുകം ആപജ്ജതി, ഊനകപാദം ഗണ്ഹാഹീതി ആണത്തിയാ അഞ്ഞം പയോജേന്തോ ലഹുകം ആപജ്ജതി. ഏതേന നയേന സേസപദത്തയം വേദിതബ്ബം.

അഭിവാദനാരഹചതുക്കേ ഭിക്ഖുനീനം താവ ഭത്തഗ്ഗേ നവമഭിക്ഖുനിതോ പട്ഠായ ഉപജ്ഝായാപി അഭിവാദനാരഹാ നോ പച്ചുട്ഠാനാരഹാ. അവിസേസേന ച വിപ്പകതഭോജനസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ യോ കോചി വുഡ്ഢതരോ. സട്ഠിവസ്സസ്സാപി പാരിവാസികസ്സ സമീപഗതോ തദഹുപസമ്പന്നോപി പച്ചുട്ഠാനാരഹോ നോ അഭിവാദനാരഹോ. അപ്പടിക്ഖിത്തേസു ഠാനേസു വുഡ്ഢോ നവകസ്സ അഭിവാദനാരഹോ ചേവ പച്ചുട്ഠാനാരഹോ ച. നവകോ പന വുഡ്ഢസ്സ നേവ അഭിവാദനാരഹോ ന പച്ചുട്ഠാനാരഹോ. ആസനാരഹചതുക്കസ്സ പഠമപദം പുരിമചതുക്കേ ദുതിയപദേന, ദുതിയപദഞ്ച പഠമപദേന അത്ഥതോ സദിസം.

കാലചതുക്കേ പവാരേത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ കാലേ ആപജ്ജതി നോ വികാലേ, വികാലഭോജനാപത്തിം വികാലേ ആപജ്ജതി നോ കാലേ, സേസം കാലേ ചേവ ആപജ്ജതി വികാലേ ച, അസാധാരണം നേവ കാലേ നോ വികാലേ. പടിഗ്ഗഹിതചതുക്കേ പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതാമിസം കാലേ കപ്പതി നോ വികാലേ. പാനകം വികാലേ കപ്പതി, പുനദിവസമ്ഹി നോ കാലേ. സത്താഹകാലികം യാവജീവികം കാലേ ചേവ കപ്പതി വികാലേ ച. അത്തനോ അത്തനോ കാലാതീതം യാവകാലികാദിത്തയം അകപ്പിയമംസം ഉഗ്ഗഹിതകമപ്പടിഗ്ഗഹിതകഞ്ച നേവ കാലേ കപ്പതി നോ വികാലേ.