അപരദുതിയഗാഥാസങ്ഗണികം

(൧) കായികാദിആപത്തിവണ്ണനാ

൪൭൪. ‘‘കതി ആപത്തിയോ കായികാ’’തിആദിഗാഥാനം വിസ്സജ്ജനേ ഛ ആപത്തിയോ കായികാതി അന്തരപേയ്യാലേ ചതുത്ഥേന ആപത്തിസമുട്ഠാനേന ഛ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി, ‘‘ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താപത്തിയോ. കായദ്വാരേ സമുട്ഠിതത്താ ഹി ഏതാ കായികാതി വുച്ചന്തി. ഛ വാചസികാതി തസ്മിംയേവ അന്തരപേയ്യാലേ പഞ്ചമേന ആപത്തിസമുട്ഠാനേന ഛ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി, ‘‘ഭിക്ഖു പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താപത്തിയോ. ഛാദേന്തസ്സ തിസ്സോതി വജ്ജപടിച്ഛാദികായ ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികം, ഭിക്ഖുസ്സ സങ്ഘാദിസേസപടിച്ഛാദനേ പാചിത്തിയം, അത്തനോ ദുട്ഠുല്ലാപത്തിപടിച്ഛാദനേ ദുക്കടം. പഞ്ച സംസഗ്ഗപച്ചയാതി ഭിക്ഖുനിയാ കായസംസഗ്ഗേ പാരാജികം, ഭിക്ഖുനോ സങ്ഘാദിസേസോ, കായേന കായപടിബദ്ധേ ഥുല്ലച്ചയം, നിസ്സഗ്ഗിയേന കായപടിബദ്ധേ ദുക്കടം, അങ്ഗുലിപതോദകേ പാചിത്തിയന്തി ഇമാ കായസംസഗ്ഗപച്ചയാ പഞ്ചാപത്തിയോ.

അരുണുഗ്ഗേ തിസ്സോതി ഏകരത്തഛാരത്തസത്താഹദസാഹമാസാതിക്കമവസേന നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം, ഭിക്ഖുനിയാ രത്തിവിപ്പവാസേ സങ്ഘാദിസേസോ, ‘‘പഠമമ്പി യാമം ഛാദേതി, ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി യാമം ഛാദേതി, ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ ഛന്നാ ഹോതി ആപത്തി, യോ ഛാദേതി സോ ദുക്കടം ദേസാപേതബ്ബോ’’തി ഇമാ അരുണുഗ്ഗേ തിസ്സോ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി. ദ്വേ യാവതതിയകാതി ഏകാദസ യാവതതിയകാ നാമ, പഞ്ഞത്തിവസേന പന ദ്വേ ഹോന്തി ഭിക്ഖൂനം യാവതതിയകാ ഭിക്ഖുനീനം യാവതതിയകാതി. ഏകേത്ഥ അട്ഠവത്ഥുകാതി ഭിക്ഖുനീനംയേവ ഏകാ ഏത്ഥ ഇമസ്മിം സാസനേ അട്ഠവത്ഥുകാ നാമ. ഏകേന സബ്ബസങ്ഗഹോതി ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തി, സോ ആവികരേയ്യാ’’തി ഇമിനാ ഏകേന നിദാനുദ്ദേസേന സബ്ബസിക്ഖാപദാനഞ്ച സബ്ബപാതിമോക്ഖുദ്ദേസാനഞ്ച സങ്ഗഹോ ഹോതി.

വിനയസ്സ ദ്വേ മൂലാനീതി കായോ ചേവ വാചാ ച. ഗരുകാ ദ്വേ വുത്താതി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസാ. ദ്വേ ദുട്ഠുല്ലച്ഛാദനാതി വജ്ജപടിച്ഛാദികായ പാരാജികം സങ്ഘാദിസേസം പടിച്ഛാദകസ്സ പാചിത്തിയന്തി ഇമാ ദ്വേ ദുട്ഠുല്ലച്ഛാദനാപത്തിയോ നാമ.

ഗാമന്തരേ ചതസ്സോതി ‘‘ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം സംവിദഹതി, ദുക്കടം; അഞ്ഞസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമതി, പാചിത്തിയം; ഭിക്ഖുനിയാ ഗാമന്തരം ഗച്ഛന്തിയാ പരിക്ഖിത്തേ ഗാമേ പഠമപാദേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയപാദേ സങ്ഘാദിസേസോ; അപരിക്ഖിത്തസ്സ പഠമപാദേ ഉപചാരോക്കമനേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയപാദേ സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ഇമാ ഗാമന്തരേ ദുക്കടപാചിത്തിയഥുല്ലച്ചയസങ്ഘആദിസേസവസേന ചതസ്സോ ആപത്തിയോ. ചതസ്സോ നദിപാരപച്ചയാതി ‘‘ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം സംവിദഹതി, ദുക്കടം; നാവം അഭിരുഹതി, പാചിത്തിയം; ഭിക്ഖുനിയാ നദിപാരം ഗച്ഛന്തിയാ ഉത്തരണകാലേ പഠമപാദേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയപാദേ സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ഇമാ ചതസ്സോ. ഏകമംസേ ഥുല്ലച്ചയന്തി മനുസ്സമംസേ. നവമംസേസു ദുക്കടന്തി സേസഅകപ്പിയമംസേസു.

ദ്വേ വാചസികാ രത്തിന്തി ഭിക്ഖുനീ രത്തന്ധകാരേ അപ്പദീപേ പുരിസേന സദ്ധിം ഹത്ഥപാസേ ഠിതാ സല്ലപതി, പാചിത്തിയം; ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതാ സല്ലപതി, ദുക്കടം. ദ്വേ വാചസികാ ദിവാതി ഭിക്ഖുനീ ദിവാ പടിച്ഛന്നേ ഓകാസേ പുരിസേന സദ്ധിം ഹത്ഥപാസേ ഠിതാ സല്ലപതി, പാചിത്തിയം; ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ സല്ലപതി, ദുക്കടം. ദദമാനസ്സ തിസ്സോതി മരണാധിപ്പായോ മനുസ്സസ്സ വിസം ദേതി, സോ ചേ തേന മരതി, പാരാജികം; യക്ഖപേതാനം ദേതി, തേ ചേ മരന്തി, ഥുല്ലച്ചയം; തിരച്ഛാനഗതസ്സ ദേതി, സോ ചേ മരതി, പാചിത്തിയം; അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരദാനേ പാചിത്തിയന്തി ഏവം ദദമാനസ്സ തിസ്സോ ആപത്തിയോ. ചത്താരോ ച പടിഗ്ഗഹേതി ഹത്ഥഗ്ഗാഹ-വേണിഗ്ഗാഹേസു സങ്ഘാദിസേസോ, മുഖേന അങ്ഗജാതഗ്ഗഹണേ പാരാജികം, അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ചീവരപടിഗ്ഗഹണേ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം, അവസ്സുതായ അവസ്സുതസ്സ ഹത്ഥതോ ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തിയാ ഥുല്ലച്ചയം; ഏവം പടിഗ്ഗഹേ ചത്താരോ ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഹോന്തി.

(൨) ദേസനാഗാമിനിയാദിവണ്ണനാ

൪൭൫. പഞ്ച ദേസനാഗാമിനിയോതി ലഹുകാ പഞ്ച. ഛ സപ്പടികമ്മാതി പാരാജികം ഠപേത്വാ അവസേസാ. ഏകേത്ഥ അപ്പടികമ്മാതി ഏകാ പാരാജികാപത്തി.

വിനയഗരുകാ ദ്വേ വുത്താതി പാരാജികഞ്ചേവ സങ്ഘാദിസേസഞ്ച. കായവാചസികാനി ചാതി സബ്ബാനേവ സിക്ഖാപദാനി കായവാചസികാനി, മനോദ്വാരേ പഞ്ഞത്തം ഏകസിക്ഖാപദമ്പി നത്ഥി. ഏകോ വികാലേ ധഞ്ഞരസോതി ലോണസോവീരകം. അയമേവ ഹി ഏകോ ധഞ്ഞരസോ വികാലേ വട്ടതി. ഏകാ ഞത്തിചതുത്ഥേന സമ്മുതീതി ഭിക്ഖുനോവാദകസമ്മുതി. അയമേവ ഹി ഏകാ ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേന സമ്മുതി അനുഞ്ഞാതാ.

പാരാജികാ കായികാ ദ്വേതി ഭിക്ഖൂനം മേഥുനപാരാജികം ഭിക്ഖുനീനഞ്ച കായസംസഗ്ഗപാരാജികം. ദ്വേ സംവാസഭൂമിയോതി അത്തനാ വാ അത്താനം സമാനസംവാസകം കരോതി, സമഗ്ഗോ വാ സങ്ഘോ ഉക്ഖിത്തം ഓസാരേതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘സമാനസംവാസകഭൂമി ച നാനാസംവാസകഭൂമി ചാ’’തി ഏവം ദ്വേ സംവാസഭൂമിയോ വുത്താ. ദ്വിന്നം രത്തിച്ഛേദോതി പാരിവാസികസ്സ ച മാനത്തചാരികസ്സ ച പഞ്ഞത്താ. ദ്വങ്ഗുലാ ദുവേതി ദ്വേ ദ്വങ്ഗുലപഞ്ഞത്തിയോ, ‘‘ദ്വങ്ഗുലപബ്ബപരമം ആദാതബ്ബ’’ന്തി അയമേകാ, ‘‘ദ്വങ്ഗുലം വാ ദ്വേമാസം വാ’’തി അയമേകാ.

ദ്വേ അത്താനം വധിത്വാനാതി ഭിക്ഖുനീ അത്താനം വധിത്വാ ദ്വേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി; വധതി രോദതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ; വധതി ന രോദതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ദ്വീഹി സങ്ഘോ ഭിജ്ജതീതി കമ്മേന ച സലാകഗ്ഗാഹേന ച. ദ്വേത്ഥ പഠമാപത്തികാതി ഏത്ഥ സകലേപി വിനയേ ദ്വേ പഠമാപത്തികാ ഉഭിന്നം പഞ്ഞത്തിവസേന. ഇതരഥാ പന നവ ഭിക്ഖൂനം നവ ഭിക്ഖുനീനന്തി അട്ഠാരസ ഹോന്തി. ഞത്തിയാ കരണാ ദുവേതി ദ്വേ ഞത്തികിച്ചാനി – കമ്മഞ്ച കമ്മപാദകാ ച. നവസു ഠാനേസു കമ്മം ഹോതി, ദ്വീസു കമ്മപാദഭാവേന തിട്ഠതി.

പാണാതിപാതേ തിസ്സോതി ‘‘അനോദിസ്സ ഓപാതം ഖണതി, സചേ മനുസ്സോ മരതി, പാരാജികം; യക്ഖപേതാനം മരണേ ഥുല്ലച്ചയം; തിരച്ഛാനഗതസ്സ മരണേ പാചിത്തിയ’’ന്തി ഇമാ തിസ്സോ ഹോന്തി. വാചാ പാരാജികാ തയോതി വജ്ജപടിച്ഛാദികായ ഉക്ഖിത്താനുവത്തികായ അട്ഠവത്ഥുകായാതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘ആണത്തിയാ അദിന്നാദാനേ, മനുസ്സമരണേ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മഉല്ലപനേ ചാ’’തി ഏവം തയോ വുത്താ. ഓഭാസനാ തയോതി വച്ചമഗ്ഗം പസ്സാവമഗ്ഗം ആദിസ്സ വണ്ണാവണ്ണഭാസനേ സങ്ഘാദിസേസോ, വച്ചമഗ്ഗം പസ്സാവമഗ്ഗം ഠപേത്വാ അധക്ഖകം ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം ആദിസ്സ വണ്ണാവണ്ണഭണനേ ഥുല്ലച്ചയം, ഉബ്ഭക്ഖകം അധോജാണുമണ്ഡലം ആദിസ്സ വണ്ണാവണ്ണഭണനേ ദുക്കടം. സഞ്ചരിത്തേന വാ തയോതി പടിഗ്ഗണ്ഹാതി വീമംസതി പച്ചാഹരതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ; പടിഗ്ഗണ്ഹാതി വീമംസതി ന പച്ചാഹരതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ; പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ന വീമംസതി ന പച്ചാഹരതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഇമേ സഞ്ചരിത്തേന കാരണഭൂതേന തയോ ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഹോന്തി.

തയോ പുഗ്ഗലാ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബാതി അദ്ധാനഹീനോ അങ്ഗഹീനോ വത്ഥുവിപന്നോ ച തേസം നാനാകരണം വുത്തമേവ. അപിചേത്ഥ യോ പത്തചീവരേന അപരിപൂരോ, പരിപൂരോ ച ന യാചതി, ഇമേപി അങ്ഗഹീനേനേവ സങ്ഗഹിതാ. മാതുഘാതകാദയോ ച കരണദുക്കടകാ പണ്ഡകഉഭതോബ്യഞ്ജനകതിരച്ഛാനഗതസങ്ഖാതേന വത്ഥുവിപന്നേനേവ സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ കുരുന്ദിയം വുത്തോ. തയോ കമ്മാനം സങ്ഗഹാതി ഞത്തികപ്പനാ, വിപ്പകതപച്ചത്തം, അതീതകരണന്തി. തത്ഥ ‘‘ദദേയ്യ കരേയ്യാ’’തിആദിഭേദാ ഞത്തികപ്പനാ; ‘‘ദേതി കരോതീ’’തിആദിഭേദം വിപ്പകതപച്ചത്തം; ‘‘ദിന്നം കത’’ന്തിആദിഭേദം അതീതകരണം നാമാതി ഇമേഹി തീഹി കമ്മാനി സങ്ഗയ്ഹന്തി. അപരേഹിപി തീഹി കമ്മാനി സങ്ഗയ്ഹന്തി – വത്ഥുനാ, ഞത്തിയാ, അനുസ്സാവനായാതി. വത്ഥുസമ്പന്നഞ്ഹി ഞത്തിസമ്പന്നം അനുസ്സാവനസമ്പന്നഞ്ച കമ്മം നാമ ഹോതി, തേന വുത്തം ‘‘തയോ കമ്മാനം സങ്ഗഹാ’’തി. നാസിതകാ തയോ നാമ മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥ, ദൂസകോ നാസേതബ്ബോ, ദസഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ സാമണേരോ നാസേതബ്ബോ, കണ്ടകം സമണുദ്ദേസം നാസേഥാതി ഏവം ലിങ്ഗസംവാസദണ്ഡകമ്മനാസനാവസേന തയോ നാസിതകാ വേദിതബ്ബാ. തിണ്ണന്നം ഏകവാചികാതി ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ദ്വേ തയോ ഏകാനുസ്സാവനേ കാതു’’ന്തി വചനതോ തിണ്ണം ജനാനം ഏകുപജ്ഝായേന നാനാചരിയേന ഏകാനുസ്സാവനാ വട്ടതി.

അദിന്നാദാനേ തിസ്സോതി പാദേ വാ അതിരേകപാദേ വാ പാരാജികം, അതിരേകമാസകേ ഥുല്ലച്ചയം, മാസകേ വാ ഊനമാസകേ വാ ദുക്കടം. ചതസ്സോ മേഥുനപച്ചയാതി അക്ഖയിതേ പാരാജികം, യേഭുയ്യേന ഖയിതേ ഥുല്ലച്ചയം, വിവടകതേ മുഖേ ദുക്കടം, ജതുമട്ഠകേ പാചിത്തിയം. ഛിന്ദന്തസ്സ തിസ്സോതി വനപ്പതിം ഛിന്ദന്തസ്സ പാരാജികം, ഭൂതഗാമേ പാചിത്തിയം, അങ്ഗജാതേ ഥുല്ലച്ചയം. പഞ്ച ഛഡ്ഡിതപച്ചയാതി അനോദിസ്സ വിസം ഛഡ്ഡേതി, സചേ തേന മനുസ്സോ മരതി, പാരാജികം; യക്ഖപേതേസു ഥുല്ലച്ചയം; തിരച്ഛാനഗതേ പാചിത്തിയം; വിസ്സട്ഠിഛഡ്ഡനേ സങ്ഘാദിസേസോ; സേഖിയേസു ഹരിതേ ഉച്ചാരപസ്സാവഛഡ്ഡനേ ദുക്കടം – ഇമാ ഛഡ്ഡിതപച്ചയാ പഞ്ചാപത്തിയോ ഹോന്തി.

പാചിത്തിയേന ദുക്കടാ കതാതി ഭിക്ഖുനോവാദകവഗ്ഗസ്മിം ദസസു സിക്ഖാപദേസു പാചിത്തിയേന സദ്ധിം ദുക്കടാ കതാ ഏവാതി അത്ഥോ. ചതുരേത്ഥ നവകാ വുത്താതി പഠമസിക്ഖാപദമ്ഹിയേവ അധമ്മകമ്മേ ദ്വേ, ധമ്മകമ്മേ ദ്വേതി ഏവം ചത്താരോ നവകാ വുത്താതി അത്ഥോ. ദ്വിന്നം ചീവരേന ചാതി ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നായ ചീവരം ദേന്തസ്സ പാചിത്തിയം, ഭിക്ഖുനീനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നായ ദേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി ഏവം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖുനീനം ചീവരം ദേന്തസ്സ ചീവരേന കാരണഭൂതേന ആപത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ.

അട്ഠ പാടിദേസനീയാതി പാളിയം ആഗതാ ഏവ. ഭുഞ്ജന്താമകധഞ്ഞേന പാചിത്തിയേന ദുക്കടാ കതാതി ആമകധഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാ പാചിത്തിയേന സദ്ധിം ദുക്കടാ കതായേവ.

ഗച്ഛന്തസ്സ ചതസ്സോതി ഭിക്ഖുനിയാ വാ മാതുഗാമേന വാ സദ്ധിം സംവിധായ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടം, ഗാമൂപചാരോക്കമനേ പാചിത്തിയം, യാ ഭിക്ഖുനീ ഏകാ ഗാമന്തരം ഗച്ഛതി, തസ്സാ ഗാമൂപചാരം ഓക്കമന്തിയാ പഠമപാദേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയപാദേ സങ്ഘാദിസേസോതി ഗച്ഛന്തസ്സ ഇമാ ചതസ്സോ ആപത്തിയോ ഹോന്തി. ഠിതസ്സ ചാപി തത്തകാതി ഠിതസ്സപി ചതസ്സോ ഏവാതി അത്ഥോ. കഥം? ഭിക്ഖുനീ അന്ധകാരേ വാ പടിച്ഛന്നേ വാ ഓകാസേ മിത്തസന്ഥവവസേന പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ തിട്ഠതി, പാചിത്തിയം; ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ തിട്ഠതി, ദുക്കടം; അരുണുഗ്ഗമനകാലേ ദുതിയികായ ഹത്ഥപാസം വിജഹന്തീ തിട്ഠതി, ഥുല്ലച്ചയം; വിജഹിത്വാ തിട്ഠതി, സങ്ഘാദിസേസോതി നിസിന്നസ്സ ചതസ്സോ ആപത്തിയോ. നിപന്നസ്സാപി തത്തകാതി സചേപി ഹി സാ നിസീദതി വാ നിപജ്ജതി വാ, ഏതായേവ ചതസ്സോ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി.

(൩) പാചിത്തിയവണ്ണനാ

൪൭൬. പഞ്ച പാചിത്തിയാനീതി പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ നാനാഭാജനേസു വാ ഏകഭാജനേ വാ അമിസ്സേത്വാ ഠപിതാനി ഹോന്തി, സത്താഹാതിക്കമേ സോ ഭിക്ഖു പഞ്ച പാചിത്തിയാനി സബ്ബാനി നാനാവത്ഥുകാനി ഏകക്ഖണേ ആപജ്ജതി, ‘‘ഇമം പഠമം ആപന്നോ, ഇമം പച്ഛാ’’തി ന വത്തബ്ബോ.

നവ പാചിത്തിയാനീതി യോ ഭിക്ഖു നവ പണീതഭോജനാനി വിഞ്ഞാപേത്വാ തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഏകം കബളം ഓമദ്ദിത്വാ മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ പരഗളം അതിക്കാമേതി, അയം നവ പാചിത്തിയാനി സബ്ബാനി നാനാവത്ഥുകാനി ഏകക്ഖണേ ആപജ്ജതി ‘‘ഇമം പഠമം ആപന്നോ, ഇമം പച്ഛാ’’തി ന വത്തബ്ബോ. ഏകവാചായ ദേസേയ്യാതി ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹം അതിക്കാമേത്വാ പഞ്ച ആപത്തിയോ ആപന്നോ, താ തുമ്ഹമൂലേ പടിദേസേമീ’’തി ഏവം ഏകവാചായ ദേസേയ്യ, ദേസിതാവ ഹോന്തി, ദ്വീഹി തീഹി വാചാഹി കിച്ചം നാമ നത്ഥി. ദുതിയവിസ്സജ്ജനേപി ‘‘അഹം, ഭന്തേ, നവ പണീതഭോജനാനി വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ നവ ആപത്തിയോ ആപന്നോ, താ തുമ്ഹമൂലേ പടിദേസേമീ’’തി വത്തബ്ബം.

വത്ഥും കിത്തേത്വാ ദേസേയ്യാതി ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പഞ്ച ഭേസജ്ജാനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹം അതിക്കാമേസിം, യഥാവത്ഥുകം തം തുമ്ഹമൂലേ പടിദേസേമീ’’തി ഏവം വത്ഥും കിത്തേത്വാ ദേസേയ്യ, ദേസിതാവ ഹോന്തി ആപത്തിയോ, ആപത്തിയാ നാമഗ്ഗഹണേന കിച്ചം നത്ഥി. ദുതിയവിസ്സജ്ജനേപി ‘‘അഹം, ഭന്തേ, നവ പണീതഭോജനാനി വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുത്തോ, യഥാവത്ഥുകം തം തുമ്ഹമൂലേ പടിദേസേമീ’’തി വത്തബ്ബം.

യാവതതിയകേ തിസ്സോതി ഉക്ഖിത്താനുവത്തികായ പാരാജികം ഭേദകാനുവത്തകാനം കോകാലികാദീനം സങ്ഘാദിസേസം, പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ ചണ്ഡകാളികായ ച ഭിക്ഖുനിയാ പാചിത്തിയന്തി ഇമാ യാവതതിയകാ തിസ്സോ ആപത്തിയോ. ഛ വോഹാരപച്ചയാതി പയുത്തവാചാപച്ചയാ ഛ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. കഥം? ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ അസന്തം അഭൂതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ. ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ യോ തേ വിഹാരേ വസതി സോ അരഹാതി വദതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ ഭിക്ഖു പണീതഭോജനാനി അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ ഭിക്ഖുനീ പണീതഭോജനാനി അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി പാടിദേസനീയസ്സ. ആജീവഹേതു ആജീവകാരണാ സൂപം വാ ഓദനം വാ അഗിലാനോ അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

ഖാദന്തസ്സ തിസ്സോതി മനുസ്സമംസേ ഥുല്ലച്ചയം, അവസേസേസു അകപ്പിയമംസേസു ദുക്കടം, ഭിക്ഖുനിയാ ലസുണേ പാചിത്തിയം. പഞ്ച ഭോജനപച്ചയാതി അവസ്സുതാ അവസ്സുതസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥതോ ഭോജനം ഗഹേത്വാ തത്ഥേവ മനുസ്സമംസം ലസുണം അത്തനോ അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേത്വാ ഗഹിതപണീതഭോജനാനി അവസേസഞ്ച അകപ്പിയമംസം പക്ഖിപിത്വാ വോമിസ്സകം ഓമദ്ദിത്വാ അജ്ഝോഹരമാനാ സങ്ഘാദിസേസം, ഥുല്ലച്ചയം, പാചിത്തിയം, പാടിദേസനീയം, ദുക്കടന്തി ഇമാ പഞ്ച ആപത്തിയോ ഭോജനപച്ചയാ ആപജ്ജതി.

പഞ്ച ഠാനാനീതി ‘‘ഉക്ഖിത്താനുവത്തികായ ഭിക്ഖുനിയാ യാവതതിയം സമനുഭാസനായ അപ്പടിനിസ്സജ്ജന്തിയാ ഞത്തിയാ ദുക്കടം, ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ഥുല്ലച്ചയം, കമ്മവാചാപരിയോസാനേ ആപത്തി പാരാജികസ്സ, സങ്ഘഭേദായ പരക്കമനാദീസു സങ്ഘാദിസേസോ, പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ പാചിത്തിയ’’ന്തി ഏവം സബ്ബാ യാവതതിയകാ പഞ്ച ഠാനാനി ഗച്ഛന്തി. പഞ്ചന്നഞ്ചേവ ആപത്തീതി ആപത്തി നാമ പഞ്ചന്നം സഹധമ്മികാനം ഹോതി, തത്ഥ ദ്വിന്നം നിപ്പരിയായേന ആപത്തിയേവ, സിക്ഖാമാനസാമണേരിസാമണേരാനം പന അകപ്പിയത്താ ന വട്ടതി. ഇമിനാ പരിയായേന തേസം ആപത്തി ന ദേസാപേതബ്ബാ, ദണ്ഡകമ്മം പന തേസം കാതബ്ബം. പഞ്ചന്നം അധികരണേന ചാതി അധികരണഞ്ച പഞ്ചന്നമേവാതി അത്ഥോ. ഏതേസംയേവ ഹി പഞ്ചന്നം പത്തചീവരാദീനം അത്ഥായ വിനിച്ഛയവോഹാരോ അധികരണന്തി വുച്ചതി, ഗിഹീനം പന അഡ്ഡകമ്മം നാമ ഹോതി.

പഞ്ചന്നം വിനിച്ഛയോ ഹോതീതി പഞ്ചന്നം സഹധമ്മികാനംയേവ വിനിച്ഛയോ നാമ ഹോതി. പഞ്ചന്നം വൂപസമേന ചാതി ഏതേസംയേവ പഞ്ചന്നം അധികരണം വിനിച്ഛിതം വൂപസന്തം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. പഞ്ചന്നഞ്ചേവ അനാപത്തീതി ഏതേസംയേവ പഞ്ചന്നം അനാപത്തി നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. തീഹി ഠാനേഹി സോഭതീതി സങ്ഘാദീഹി തീഹി കാരണേഹി സോഭതി. കതവീതിക്കമോ ഹി പുഗ്ഗലോ സപ്പടികമ്മം ആപത്തിം സങ്ഘമജ്ഝേ ഗണമജ്ഝേ പുഗ്ഗലസന്തികേ വാ പടികരിത്വാ അബ്ഭുണ്ഹസീലോ പാകതികോ ഹോതി, തസ്മാ തീഹി ഠാനേഹി സോഭതീതി വുച്ചതി.

ദ്വേ കായികാ രത്തിന്തി ഭിക്ഖുനീ രത്തന്ധകാരേ പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ ഠാനനിസജ്ജസയനാനി കപ്പയമാനാ പാചിത്തിയം, ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠാനാദീനി കപ്പയമാനാ ദുക്കടന്തി ദ്വേ കായദ്വാരസമ്ഭവാ ആപത്തിയോ രത്തിം ആപജ്ജതി. ദ്വേ കായികാ ദിവാതി ഏതേനേവ ഉപായേന ദിവാ പടിച്ഛന്നേ ഓകാസേ ദ്വേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി. നിജ്ഝായന്തസ്സ ഏകാ ആപത്തീതി ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, സാരത്തേന മാതുഗാമസ്സ അങ്ഗജാതം ഉപനിജ്ഝായിതബ്ബം. യോ ഉപനിജ്ഝായേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൬൬) നിജ്ഝായന്തസ്സ അയമേകാ ആപത്തി. ഏകാ പിണ്ഡപാതപച്ചയാതി ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖാദായികായ മുഖം ഓലോകേതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൬൬) ഏത്ഥ ദുക്കടാപത്തി, അന്തമസോ യാഗും വാ ബ്യഞ്ജനം വാ ദേന്തസ്സ സാമണേരസ്സാപി ഹി മുഖം ഉല്ലോകയതോ ദുക്കടമേവ. കുരുന്ദിയം പന ‘‘ഏകാ പിണ്ഡപാതപച്ചയാതി ഭിക്ഖുനിപരിപാചിതം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജന്തസ്സ പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം.

അട്ഠാനിസംസേ സമ്പസ്സന്തി കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ വുത്താനിസംസേ. ഉക്ഖിത്തകാ തയോ വുത്താതി ആപത്തിയാ അദസ്സനേ അപ്പടികമ്മേ പാപികായ ച ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേതി. തേചത്താലീസ സമ്മാവത്തനാതി തേസംയേവ ഉക്ഖിത്തകാനം ഏത്തകേസു വത്തേസു വത്തനാ.

പഞ്ചഠാനേ മുസാവാദോതി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസഥുല്ലച്ചയപാചിത്തിയദുക്കടസങ്ഖാതേ പഞ്ചട്ഠാനേ മുസാവാദോ ഗച്ഛതി. ചുദ്ദസ പരമന്തി വുച്ചതീതി ദസാഹപരമാദിനയേന ഹേട്ഠാ വുത്തം. ദ്വാദസ പാടിദേസനീയാതി ഭിക്ഖൂനം ചത്താരി ഭിക്ഖുനീനം അട്ഠ. ചതുന്നം ദേസനായ ചാതി ചതുന്നം അച്ചയദേസനായാതി അത്ഥോ. കതമാ പന സാതി? ദേവദത്തേന പയോജിതാനം അഭിമാരാനം അച്ചയദേസനാ, അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠായികായ അച്ചയദേസനാ, വഡ്ഢസ്സ ലിച്ഛവിനോ അച്ചയദേസനാ, വാസഭഗാമിയത്ഥേരസ്സ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കത്വാ ആഗതാനം ഭിക്ഖൂനം അച്ചയദേസനാതി അയം ചതുന്നം അച്ചയദേസനാ നാമ.

അട്ഠങ്ഗികോ മുസാവാദോതി ‘‘പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി ആദിം കത്വാ ‘‘വിനിധായ സഞ്ഞ’’ന്തി പരിയോസാനേഹി (പാചി. ൪-൫; പരി. ൪൫൯) അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി അട്ഠങ്ഗികോ. ഉപോസഥങ്ഗാനിപി പാണം ന ഹനേതിആദിനാ നയേന വുത്താനേവ. അട്ഠ ദൂതേയ്യങ്ഗാനീതി ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സോതാ ച ഹോതി സാവേതാ ചാ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൩൪൭) നയേന സങ്ഘഭേദകേ വുത്താനി. അട്ഠ തിത്ഥിയവത്താനി മഹാഖന്ധകേ വുത്താനി.

അട്ഠവാചികാ ഉപസമ്പദാതി ഭിക്ഖുനീനം ഉപസമ്പദം സന്ധായ വുത്തം. അട്ഠന്നം പച്ചുട്ഠാതബ്ബന്തി ഭത്തഗ്ഗേ അട്ഠന്നം ഭിക്ഖുനീനം ഇതരാഹി പച്ചുട്ഠായ ആസനം ദാതബ്ബം. ഭിക്ഖുനോവാദകോ അട്ഠഹീതി അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മന്നിതബ്ബോ.

ഏകസ്സ ഛേജ്ജന്തി ഗാഥായ നവസു ജനേസു യോ സലാകം ഗാഹേത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, തസ്സേവ ഛേജ്ജം ഹോതി, ദേവദത്തോ വിയ പാരാജികം ആപജ്ജതി. ഭേദകാനുവത്തകാനം ചതുന്നം ഥുല്ലച്ചയം കോകാലികാദീനം വിയ, ധമ്മവാദീനം ചതുന്നം അനാപത്തി. ഇമാ പന ആപത്തിയോ ച അനാപത്തിയോ ച സബ്ബേസം ഏകവത്ഥുകാ സങ്ഘഭേദവത്ഥുകാ ഏവ.

നവ ആഘാതവത്ഥൂനീതി ഗാഥായ നവഹീതി നവഹി ഭിക്ഖൂഹി സങ്ഘോ ഭിജ്ജതി. ഞത്തിയാ കരണാ നവാതി ഞത്തിയാ കാതബ്ബാനി കമ്മാനി നവാതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനമേവ.

(൪) അവന്ദനീയപുഗ്ഗലാദിവണ്ണനാ

൪൭൭. ദസ പുഗ്ഗലാ നാഭിവാദേതബ്ബാതി സേനാസനക്ഖന്ധകേ വുത്താ ദസ ജനാ. അഞ്ജലി സാമീചേന ചാതി സാമീചികമ്മേന സദ്ധിം അഞ്ജലി ച തേസം ന കാതബ്ബോ, നേവ പാനീയാപുച്ഛനതാലവണ്ടഗ്ഗഹണാദി ഖന്ധകവത്തം തേസം ദസ്സേതബ്ബം, ന അഞ്ജലി പഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബോതി അത്ഥോ. ദസന്നം ദുക്കടന്തി തേസംയേവ ദസന്നം ഏവം കരോന്തസ്സ ദുക്കടം ഹോതി. ദസ ചീവരധാരണാതി ദസ ദിവസാനി അതിരേകചീവരസ്സ ധാരണാ അനുഞ്ഞാതാതി അത്ഥോ.

പഞ്ചന്നം വസ്സംവുട്ഠാനം, ദാതബ്ബം ഇധ ചീവരന്തി പഞ്ചന്നം സഹധമ്മികാനം സമ്മുഖാവ ദാതബ്ബം. സത്തന്നം സന്തേതി ദിസാപക്കന്തഉമ്മത്തകഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടാനം തിണ്ണഞ്ച ഉക്ഖിത്തകാനന്തി ഇമേസം സത്തന്നം സന്തേ പതിരൂപേ ഗാഹകേ പരമ്മുഖാപി ദാതബ്ബം. സോളസന്നം ന ദാതബ്ബന്തി സേസാനം ചീവരക്ഖന്ധകേ വുത്താനം പണ്ഡകാദീനം സോളസന്നം ന ദാതബ്ബം.

കതിസതം രത്തിസതം, ആപത്തിയോ ഛാദയിത്വാനാതി കതിസതം ആപത്തിയോ രത്തിസതം ഛാദയിത്വാന. ദസസതം രത്തിസതം, ആപത്തിയോ ഛാദയിത്വാനാതി ദസസതം ആപത്തിയോ രത്തിസതം ഛാദയിത്വാന. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ ദിവസേ സതം സതം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിയോ ആപജ്ജിത്വാ ദസ ദസ ദിവസേ പടിച്ഛാദേതി, തേന രത്തിസതം ആപത്തിസഹസ്സം പടിച്ഛാദിതം ഹോതി, സോ സബ്ബാവ താ ആപത്തിയോ ദസാഹപടിച്ഛന്നാതി പരിവാസം യാചിത്വാ ദസ രത്തിയോ വസിത്വാന മുച്ചേയ്യ പാരിവാസികോതി.

ദ്വാദസ കമ്മദോസാ വുത്താതി അപലോകനകമ്മം അധമ്മേനവഗ്ഗം, അധമ്മേനസമഗ്ഗം, ധമ്മേനവഗ്ഗം, തഥാ ഞത്തികമ്മഞത്തിദുതിയകമ്മഞത്തിചതുത്ഥകമ്മാനിപീതി ഏവം ഏകേകസ്മിം കമ്മേ തയോ തയോ കത്വാ ദ്വാദസ കമ്മദോസാ വുത്താ.

ചതസ്സോ കമ്മസമ്പത്തിയോതി അപലോകനകമ്മം ധമ്മേനസമഗ്ഗം, തഥാ സേസാനിപീതി ഏവം ചതസ്സോ കമ്മസമ്പത്തിയോ വുത്താ.

ഛ കമ്മാനീതി അധമ്മേനവഗ്ഗകമ്മം, അധമ്മേനസമഗ്ഗകമ്മം, ധമ്മപതിരൂപകേനവഗ്ഗകമ്മം, ധമ്മപതിരൂപകേനസമഗ്ഗകമ്മം, ധമ്മേനവഗ്ഗകമ്മം, ധമ്മേനസമഗ്ഗകമ്മന്തി ഏവം ഛ കമ്മാനി വുത്താനി. ഏകേത്ഥ ധമ്മികാ കതാതി ഏകം ധമ്മേന സമഗ്ഗകമ്മമേവേത്ഥ ധമ്മികം കതന്തി അത്ഥോ. ദുതിയഗാഥാവിസ്സജ്ജനേപി ഏതദേവ ധമ്മികം.

യം ദേസിതാതി യാനി ദേസിതാനി വുത്താനി പകാസിതാനി. അനന്തജിനേനാതിആദീസു പരിയന്തപരിച്ഛേദഭാവരഹിതത്താ അനന്തം വുച്ചതി നിബ്ബാനം, തം ഭഗവതാ രഞ്ഞാ സപത്തഗണം അഭിമദ്ദിത്വാ രജ്ജം വിയ കിലേസഗണം അഭിമദ്ദിത്വാ ജിതം വിജിതം അധിഗതം സമ്പത്തം, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘അനന്തജിനോ’’തി വുച്ചതി. സ്വേവ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു നിബ്ബികാരതായ താദി, വിക്ഖമ്ഭനതദങ്ഗസമുച്ഛേദപടിപസ്സദ്ധിനിസ്സരണവിവേകസങ്ഖാതം വിവേകപഞ്ചകം അദ്ദസാതി വിവേകദസ്സീ; തേന അനന്തജിനേന താദിനാ വിവേകദസ്സിനാ യാനി ആപത്തിക്ഖന്ധാനി ദേസിതാനി വുത്താനി. ഏകേത്ഥ സമ്മതി വിനാ സമഥേഹീതി അയമേത്ഥ പദസമ്ബന്ധോ, യാനി സത്ഥാരാ സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാനി ദേസിതാനി, തത്ഥ ഏകാപി ആപത്തി വിനാ സമഥേഹി ന സമ്മതി, അഥ ഖോ ഛ സമഥാ ചത്താരി അധികരണാനീതി സബ്ബേപിമേ ധമ്മാ സമ്മുഖാവിനയേന സമ്മന്തി, സമായോഗം ഗച്ഛന്തി. ഏത്ഥ പന ഏകോ സമ്മുഖാവിനയോവ വിനാ സമഥേഹി സമ്മതി, സമഥഭാവം ഗച്ഛതി. ന ഹി തസ്സ അഞ്ഞേന സമഥേന വിനാ അനിപ്ഫത്തി നാമ അത്ഥി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകേത്ഥ സമ്മതി വിനാ സമഥേഹീ’’തി. ഇമിനാ താവ അധിപ്പായേന അട്ഠകഥാസു അത്ഥോ വുത്തോ. മയം പന ‘‘വിനാ’’തി നിപാതസ്സ പടിസേധനമത്തമത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകേത്ഥ സമ്മതി വിനാ സമഥേഹീ’’തി ഏതേസു സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസു ഏകോ പാരാജികാപത്തിക്ഖന്ധോ വിനാ സമഥേഹി സമ്മതീതി ഏതമത്ഥം രോചേയ്യാമ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘യാ സാ ആപത്തി അനവസേസാ, സാ ആപത്തി ന കതമേന അധികരണേന കതമമ്ഹി ഠാനേ ന കതമേന സമഥേന സമ്മതീ’’തി.

ഛഊനദിയഡ്ഢസതാതി ‘‘ഇധ, ഉപാലി, ഭിക്ഖു അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി, തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠി ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠി, തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠി ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി, തസ്മിം അധമ്മദിട്ഠി ഭേദേ വേമതികോ, തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠി, തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി ഭേദേ വേമതികോ, തസ്മിം വേമതികോ ഭേദേ അധമ്മദിട്ഠി, തസ്മിം വേമതികോ ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി, തസ്മിം വേമതികോ ഭേദേ വേമതികോ’’തി ഏവം യാനി അട്ഠാരസന്നം ഭേദകരവത്ഥൂനം വസേന അട്ഠാരസ അട്ഠകാനി സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകേ വുത്താനി, തേസം വസേന ഛഊനദിയഡ്ഢസതം ആപായികാ വേദിതബ്ബാ.

അട്ഠാരസ അനാപായികാതി ‘‘ഇധ, ഉപാലി, ഭിക്ഖു അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതി, തസ്മിം ധമ്മദിട്ഠി ഭേദേ ധമ്മദിട്ഠി അവിനിധായ ദിട്ഠിം അവിനിധായ ഖന്തിം അവിനിധായ രുചിം അവിനിധായ ഭാവം അനുസ്സാവേതി, സലാകം ഗാഹേതി ‘അയം ധമ്മോ, അയം വിനയോ, ഇദം സത്ഥുസാസനം, ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി, അയമ്പി ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘഭേദകോ ന ആപായികോ ന നേരയികോ ന കപ്പട്ഠോ ന അതേകിച്ഛോ’’തി ഏവം ഏകേകസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ഏകേകം കത്വാ സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകാവസാനേ വുത്താ അട്ഠാരസ ജനാ. അട്ഠാരസ അട്ഠകാ ഛഊനദിയഡ്ഢസതവിസ്സജ്ജനേ വുത്തായേവ.

(൫) സോളസകമ്മാദിവണ്ണനാ

൪൭൮. കതി കമ്മാനീതിആദീനം സബ്ബഗാഥാനം വിസ്സജ്ജനം ഉത്താനമേവാതി.

അപരദുതിയഗാഥാസങ്ഗണികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.