ഉപാലിപഞ്ചകം

അനിസ്സിതവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൧൭. ഉപാലിപഞ്ഹേസു കതിഹി നു ഖോ ഭന്തേതി പുച്ഛായ അയം സമ്ബന്ധോ. ഥേരോ കിര രഹോഗതോ സബ്ബാനി ഇമാനി പഞ്ചകാനി ആവജ്ജേത്വാ ‘‘ഭഗവന്തം ദാനി പുച്ഛിത്വാ ഇമേസം നിസ്സായ വസനകാദീനം അത്ഥായ തന്തിം ഠപേസ്സാമീ’’തി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കതിഹി നു ഖോ ഭന്തേ’’തിആദിനാ നയേന പഞ്ഹേ പുച്ഛി. തേസം വിസ്സജ്ജനേ ഉപോസഥം ന ജാനാതീതി നവവിധം ഉപോസഥം ന ജാനാതി. ഉപോസഥകമ്മം ന ജാനാതീതി അധമ്മേനവഗ്ഗാദിഭേദം ചതുബ്ബിധം ഉപോസഥകമ്മം ന ജാനാതി. പാതിമോക്ഖം ന ജാനാതീതി ദ്വേ മാതികാ ന ജാനാതി. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം ന ജാനാതീതി ഭിക്ഖൂനം പഞ്ചവിധം ഭിക്ഖുനീനം ചതുബ്ബിധന്തി നവവിധം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം ന ജാനാതി.

പവാരണം ന ജാനാതീതി നവവിധം പവാരണം ന ജാനാതി. പവാരണാകമ്മം ന ജാനാതീതി അധമ്മേനവഗ്ഗാദിഭേദം ചതുബ്ബിധം പവാരണാകമ്മം ന ജാനാതി.

ആപത്താനാപത്തിം ന ജാനാതീതി തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ നിദ്ദിട്ഠം ആപത്തിഞ്ച അനാപത്തിഞ്ച ന ജാനാതി.

ആപന്നോ കമ്മകതോതി ആപത്തിം ആപന്നോ തപ്പച്ചയാവ സങ്ഘേന കമ്മം കതം ഹോതി.

നപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭനവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൨൦. കമ്മം നപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബന്തി അയം യസ്മാ അനുലോമവത്തേ ന വത്തതി, തസ്മാ നാസ്സ കമ്മം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബം; സരജ്ജുകോവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൪൨൧. സചേ ഉപാലി സങ്ഘോ സമഗ്ഗകരണീയാനി കമ്മാനി കരോതീതി സചേ സമഗ്ഗേഹി കരണീയാനി ഉപോസഥാദീനി കമ്മാനി കരോതി, ഉപോസഥപവാരണാദീസു ഹി ഠിതാസു ഉപത്ഥമ്ഭോ ന ദാതബ്ബോ. സചേ ഹി സങ്ഘോ അച്ചയം ദേസാപേത്വാ സങ്ഘസാമഗ്ഗിം കരോതി, തിണവത്ഥാരകസമഥം വാ കത്വാ ഉപോസഥപവാരണം കരോതി, ഏവരൂപം സമഗ്ഗകരണീയം നാമ കമ്മം ഹോതി. തത്ര ചേതി സചേ താദിസേ കമ്മേ ഭിക്ഖുനോ നക്ഖമതി, ദിട്ഠാവികമ്മമ്പി കത്വാ തഥാരൂപാ സാമഗ്ഗീ ഉപേതബ്ബാ, ഏവം വിലോമഗ്ഗാഹോ ന ഗണ്ഹിതബ്ബോ. യത്ര പന ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥു സാസനം ദീപേന്തി, തത്ഥ ദിട്ഠാവികമ്മം ന വട്ടതി, പടിബാഹിത്വാ പക്കമിതബ്ബം.

ഉസ്സിതമന്തീ ചാതി ലോഭദോസമോഹമാനുസ്സന്നം വാചം ഭാസിതാ കണ്ഹവാചോ അനത്ഥകദീപനോ. നിസ്സിതജപ്പീതി അത്തനോ ധമ്മതായ ഉസ്സദയുത്തം ഭാസിതും ന സക്കോതി; അഥ ഖോ ‘‘മയാ സദ്ധിം രാജാ ഏവം കഥേസി, അസുകമഹാമത്തോ ഏവം കഥേസി, അസുകോ നാമ മയ്ഹം ആചരിയോ വാ ഉപജ്ഝായോ വാ തേപിടകോ മയാ സദ്ധിം ഏവം കഥേസീ’’തി ഏവം അഞ്ഞം നിസ്സായ ജപ്പതി. ന ച ഭാസാനുസന്ധികുസലോതി കഥാനുസന്ധിവചനേ ച വിനിച്ഛയാനുസന്ധിവചനേ ച അകുസലോ ഹോതി. ന യഥാധമ്മേ യഥാവിനയേതി ന ഭൂതേന വത്ഥുനാ ആപത്തിം സാരേത്വാ ചോദേതാ ഹോതി.

ഉസ്സാദേതാ ഹോതീതി ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ മഹാതേപിടകോ പരമധമ്മകഥികോ’’തിആദിനാ നയേന ഏകച്ചം ഉസ്സാദേതി. ദുതിയപദേ ‘‘ആപത്തിം കിം സോ ന ജാനാതീ’’തിആദിനാ ഏകച്ചം അപസാദേതി. അധമ്മം ഗണ്ഹാതീതി അനിയ്യാനികപക്ഖം ഗണ്ഹാതി. ധമ്മം പടിബാഹതീതി നിയ്യാനികപക്ഖം പടിബാഹതി. സമ്ഫഞ്ച ബഹും ഭാസതീതി ബഹും നിരത്ഥകകഥം കഥേതി.

പസയ്ഹ പവത്താ ഹോതീതി അനജ്ഝിട്ഠോ ഭാരേ അനാരോപിതേ കേവലം മാനം നിസ്സായ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അനധികാരേ കഥേതാ ഹോതി. അനോകാസകമ്മം കാരേത്വാതി ഓകാസകമ്മം അകാരേത്വാ പവത്താ ഹോതി. ന യഥാദിട്ഠിയാ ബ്യാകതാ ഹോതീതി യസ്സ അത്തനോ ദിട്ഠി തം പുരക്ഖത്വാ ന ബ്യാകതാ; ലദ്ധിം നിക്ഖിപിത്വാ അയഥാഭുച്ചം അധമ്മാദീസു ധമ്മാദിലദ്ധികോ ഹുത്വാ കഥേതാ ഹോതീതി അത്ഥോ.

വോഹാരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൨൪. ആപത്തിയാ പയോഗം ന ജാനാതീതി ‘‘അയം ആപത്തി കായപ്പയോഗാ, അയം വചീപയോഗാ’’തി ന ജാനാതി. ആപത്തിയാ വൂപസമം ന ജാനാതീതി ‘‘അയം ആപത്തി ദേസനായ വൂപസമതി, അയം വുട്ഠാനേന, അയം നേവ ദേസനായ ന വുട്ഠാനേനാ’’തി ന ജാനാതി. ആപത്തിയാ ന വിനിച്ഛയകുസലോ ഹോതീതി ‘‘ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അയം ആപത്തീ’’തി ന ജാനാതി, ദോസാനുരൂപം ആപത്തിം ഉദ്ധരിത്വാ പതിട്ഠാപേതും ന സക്കോതി.

അധികരണസമുട്ഠാനം ന ജാനാതീതി ‘‘ഇദം അധികരണം അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനി നിസ്സായ സമുട്ഠാതി, ഇദം ചതസ്സോ വിപത്തിയോ, ഇദം പഞ്ച വാ സത്ത വാ ആപത്തിക്ഖന്ധേ, ഇദം ചത്താരി സങ്ഘകിച്ചാനി നിസ്സായ സമുട്ഠാതീ’’തി ന ജാനാതി. പയോഗം ന ജാനാതീതി ‘‘ഇദം അധികരണം ദ്വാദസമൂലപ്പയോഗം, ഇദം ചുദ്ദസമൂലപ്പയോഗം, ഇദം ഛമൂലപയോഗം, ഇദം ഏകമൂലപയോഗ’’ന്തി ന ജാനാതി. അധികരണാനഞ്ഹി യഥാസകംമൂലമേവ പയോഗാ നാമ ഹോന്തി, തം സബ്ബമ്പി ന ജാനാതീതി അത്ഥോ. വൂപസമം ന ജാനാതീതി ‘‘ഇദം അധികരണം ദ്വീഹി സമഥേഹി വൂപസമതി, ഇദം തീഹി, ഇദം ചതൂഹി, ഇദം ഏകേന സമഥേന വൂപസമതീ’’തി ന ജാനാതി. ന വിനിച്ഛയകുസലോ ഹോതീതി അധികരണം വിനിച്ഛിനിത്വാ സമഥം പാപേതും ന ജാനാതി.

കമ്മം ന ജാനാതീതി തജ്ജനീയാദി സത്തവിധം കമ്മം ന ജാനാതി. കമ്മസ്സ കരണം ന ജാനാതീതി ‘‘ഇദം കമ്മം ഇമിനാ നീഹാരേന കാതബ്ബ’’ന്തി ന ജാനാതി. കമ്മസ്സ വത്ഥും ന ജാനാതീതി ‘‘ഇദം തജ്ജനീയസ്സ വത്ഥു, ഇദം നിയസ്സാദീന’’ന്തി ന ജാനാതി. വത്തന്തി സത്തസു കമ്മേസു ഹേട്ഠാ ചതുന്നം കമ്മാനം അട്ഠാരസവിധം തിവിധസ്സ ച ഉക്ഖേപനീയകമ്മസ്സ തേചത്താലീസവിധം വത്തം ന ജാനാതി. കമ്മസ്സ വൂപസമം ന ജാനാതീതി ‘‘യോ ഭിക്ഖു വത്തേ വത്തിത്വാ യാചതി, തസ്സ കമ്മം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബം, അച്ചയോ ദേസാപേതബ്ബോ’’തി ന ജാനാതി.

വത്ഥും ന ജാനാതീതി സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം വത്ഥും ന ജാനാതി. നിദാനം ന ജാനാതീതി ‘‘ഇദം സിക്ഖാപദം ഇമസ്മിം നഗരേ പഞ്ഞത്തം, ഇദം ഇമസ്മി’’ന്തി ന ജാനാതി. പഞ്ഞത്തിം ന ജാനാതീതി പഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തിഅനുപ്പന്നപഞ്ഞത്തിവസേന തിവിധം പഞ്ഞത്തിം ന ജാനാതി. പദപച്ചാഭട്ഠം ന ജാനാതീതി സമ്മുഖാ കാതബ്ബം പദം ന ജാനാതി. ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ ബുദ്ധോ’’തി ഹേട്ഠുപരിയം കത്വാ പദം യോജേതി.

അകുസലോ ച ഹോതി വിനയേതി വിനയപാളിയഞ്ച അട്ഠകഥായഞ്ച അകുസലോ ഹോതി.

ഞത്തിം ന ജാനാതീതി സങ്ഖേപതോ ഹി ദുവിധാ ഞത്തി – ‘‘ഏസാ ഞത്തീ’’തി ഏവം നിദ്ദിട്ഠാ ച അനിദ്ദിട്ഠാ ച. തത്ഥ യാ ഏവം അനിദ്ദിട്ഠാ, സാ ‘‘കമ്മഞത്തി’’ നാമ ഹോതി. യാ നിദ്ദിട്ഠാ, സാ ‘‘കമ്മപാദഞത്തി’’ നാമ, തം സബ്ബേന സബ്ബം ഞത്തിം ന ജാനാതി. ഞത്തിയാ കരണം ന ജാനാതീതി നവസു ഠാനേസു കമ്മഞത്തിയാ കരണം ന ജാനാതി, ദ്വീസു ഠാനേസു കമ്മപാദഞത്തിയാ. ഞത്തിയാ അനുസ്സാവനന്തി ‘‘ഇമിസ്സാ ഞത്തിയാ ഏകാ അനുസ്സാവനാ, ഇമിസ്സാ തിസ്സോ’’തി ന ജാനാതി. ഞത്തിയാ സമഥം ന ജാനാതീതി യ്വായം സതിവിനയോ, അമൂള്ഹവിനയോ, തസ്സപാപിയസികാ, തിണവത്ഥാരകോതി ചതുബ്ബിധോ സമഥോ ഞത്തിയാ വിനാ ന ഹോതി, തം ഞത്തിയാ സമഥോതി ന ജാനാതി. ഞത്തിയാ വൂപസമം ന ജാനാതീതി യം അധികരണം ഇമിനാ ചതുബ്ബിധേന ഞത്തിസമഥേന വൂപസമതി, തസ്സ തം വൂപസമം ‘‘അയം ഞത്തിയാ വൂപസമോ കതോ’’തി ന ജാനാതി.

സുത്തം ന ജാനാതീതി ഉഭതോവിഭങ്ഗം ന ജാനാതി. സുത്താനുലോമം ന ജാനാതീതി ചത്താരോ മഹാപദേസേ ന ജാനാതി. വിനയം ന ജാനാതീതി ഖന്ധകപരിവാരം ന ജാനാതി. വിനയാനുലോമം ന ജാനാതീതി ചത്താരോ മഹാപദേസേയേവ ന ജാനാതി. ന ച ഠാനാഠാനകുസലോതി കാരണാകാരണകുസലോ ന ഹോതി.

ധമ്മം ന ജാനാതീതി ഠപേത്വാ വിനയപിടകം അവസേസം പിടകദ്വയം ന ജാനാതി. ധമ്മാനുലോമം ന ജാനാതീതി സുത്തന്തികേ ചത്താരോ മഹാപദേസേ ന ജാനാതി. വിനയം ന ജാനാതീതി ഖന്ധകപരിവാരമേവ ന ജാനാതി. വിനയാനുലോമം ന ജാനാതീതി ചത്താരോ മഹാപദേസേ ന ജാനാതി. ഉഭതോവിഭങ്ഗാ പനേത്ഥ അസങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, തസ്മായം കുരുന്ദിയം വുത്തം – ‘‘വിനയന്തി സകലം വിനയപിടകം ന ജാനാതീ’’തി തം ന ഗഹേതബ്ബം. ന ച പുബ്ബാപരകുസലോ ഹോതീതി പുരേകഥായ ച പച്ഛാകഥായ ച അകുസലോ ഹോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്തപടിപക്ഖവസേന ഞേയ്യത്താ പുബ്ബേ പകാസിതത്താ ച ഉത്താനമേവാതി.

അനിസ്സിതവഗ്ഗനപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭനവഗ്ഗവോഹാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദിട്ഠാവികമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൨൫. ദിട്ഠാവികമ്മവഗ്ഗേ – ദിട്ഠാവികമ്മാതി ദിട്ഠീനം ആവികമ്മാനി; ലദ്ധിപ്പകാസനാനി ആപത്തിദേസനാസങ്ഖാതാനം വിനയകമ്മാനമേതം അധിവചനം. അനാപത്തിയാ ദിട്ഠിം ആവി കരോതീതി അനാപത്തിമേവ ആപത്തീതി ദേസേതീതി അത്ഥോ. അദേസനാഗാമിനിയാതി ഗരുകാപത്തിയാ ദിട്ഠിം ആവികരോതി; സങ്ഘാദിസേസഞ്ച പാരാജികഞ്ച ദേസേതീതി അത്ഥോ. ദേസിതായാതി ലഹുകാപത്തിയാപി ദേസിതായ ദിട്ഠിം ആവികരോതി; ദേസിതം പുന ദേസേതീതി അത്ഥോ.

ചതൂഹി പഞ്ചഹി ദിട്ഠിന്തി യഥാ ചതൂഹി പഞ്ചഹി ദിട്ഠി ആവികതാ ഹോതി, ഏവം ആവികരോതി; ചത്താരോ പഞ്ച ജനാ ഏകതോ ആപത്തിം ദേസേന്തീതി അത്ഥോ. മനോമാനസേനാതി മനസങ്ഖാതേന മാനസേന ദിട്ഠിം ആവികരോതി; വചീഭേദം അകത്വാ ചിത്തേനേവ ആപത്തിം ദേസേതീതി അത്ഥോ.

നാനാസംവാസകസ്സാതി ലദ്ധിനാനാസംവാസകസ്സ വാ കമ്മനാനാസംവാസകസ്സ വാ സന്തികേ ദിട്ഠിം ആവികരോതി; ആപത്തിം ദേസേതീതി അത്ഥോ. നാനാസീമായാതി സമാനസംവാസകസ്സാപി നാനാസീമായ ഠിതസ്സ സന്തികേ ആവികരോതി. മാളകസീമായ ഹി ഠിതേന സീമന്തരികായ ഠിതസ്സ സീമന്തരികായ വാ ഠിതേന അവിപ്പവാസസീമായ ഠിതസ്സാപി ആപത്തിം ദേസേതും ന വട്ടതി. അപകതത്തസ്സാതി ഉക്ഖിത്തകസ്സ വാ, യസ്സ വാ ഉപോസഥപവാരണാ ഠപിതാ ഹോന്തി, തസ്സ സന്തികേ ദേസേതീതി അത്ഥോ.

൪൩൦. നാലം ഓകാസകമ്മം കാതുന്തി ന പരിയത്തം കാതും; ന കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഇധാപി അപകതത്തോ ഉക്ഖിത്തകോ ച ഠപിതഉപോസഥപവാരണോ ച. ചാവനാധിപ്പായോതി സാസനതോ ചാവേതുകാമോ.

൪൩൨. മന്ദത്താ മോമൂഹത്താതി മന്ദഭാവേന മോമൂഹഭാവേന വിസ്സജ്ജിതമ്പി ജാനിതും അസമത്ഥോ, കേവലം അത്തനോ മോമൂഹഭാവം പകാസേന്തോയേവ പുച്ഛതി ഉമ്മത്തകോ വിയ. പാപിച്ഛോതി ‘‘ഏവം മം ജനോ സമ്ഭാവേസ്സതീ’’തി പാപികായ ഇച്ഛായ പുച്ഛതി. പരിഭവാതി പരിഭവം ആരോപേതുകാമോ ഹുത്വാ പുച്ഛതി. അഞ്ഞബ്യാകരണേസുപി ഏസേവ നയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. അത്താദാനവഗ്ഗേ ച ധുതങ്ഗവഗ്ഗേ ച യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

ദിട്ഠാവികമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മുസാവാദവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൪൪. മുസാവാദവഗ്ഗേ – പാരാജികം ഗച്ഛതീതി പാരാജികഗാമീ; പാരാജികാപത്തിഭാവം പാപുണാതീതി അത്ഥോ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അസന്തഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനമുസാവാദോ പാരാജികഗാമീ, അമൂലകേന പാരാജികേന അനുദ്ധംസനമുസാവാദോ സങ്ഘാദിസേസഗാമീ, ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതീ’’തിആദിനാ പരിയായേന ജാനന്തസ്സ വുത്തമുസാവാദോ ഥുല്ലച്ചയഗാമീ, അജാനന്തസ്സ ദുക്കടഗാമീ, ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയ’’ന്തി ആഗതോ പാചിത്തിയഗാമീതി വേദിതബ്ബോ.

അദസ്സനേനാതി വിനയധരസ്സ അദസ്സനേന. കപ്പിയാകപ്പിയേസു ഹി കുക്കുച്ചേ ഉപ്പന്നേ വിനയധരം ദിസ്വാ കപ്പിയാകപ്പിയഭാവം പടിപുച്ഛിത്വാ അകപ്പിയം പഹായ കപ്പിയം കരേയ്യ, തം അപസ്സന്തോ പന അകപ്പിയമ്പി കപ്പിയന്തി കരോന്തോ ആപജ്ജതി. ഏവം ആപജ്ജിതബ്ബം ആപത്തിം വിനയധരസ്സ ദസ്സനേന നാപജ്ജതി, അദസ്സനേനേവ ആപജ്ജതി, തേന വുത്തം ‘‘അദസ്സനേനാ’’തി. അസ്സവനേനാതി ഏകവിഹാരേപി വസന്തോ പന വിനയധരസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ കപ്പിയാകപ്പിയം അപുച്ഛിത്വാ വാ അഞ്ഞേസഞ്ച വുച്ചമാനം അസുണന്തോ ആപജ്ജതിയേവ, തേന വുത്തം ‘‘അസ്സവനേനാ’’തി. പസുത്തകതാതി പസുത്തകതായ. സഹഗാരസേയ്യഞ്ഹി പസുത്തകഭാവേനപി ആപജ്ജതി. അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതായ ആപജ്ജന്തോ പന തഥാസഞ്ഞീ ആപജ്ജതി. സതിസമ്മോസാ ഏകരത്താതിക്കമാദിവസേന ആപജ്ജിതബ്ബം ആപജ്ജതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

മുസാവാദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭിക്ഖുനോവാദവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൫൦. ഭിക്ഖുനിവഗ്ഗേ – അലാഭായാതി ചതുന്നം പച്ചയാനം അലാഭത്ഥായ; യഥാ പച്ചയേ ന ലഭന്തി, തഥാ പരിസക്കതി വായമതീതി അത്ഥോ. അനത്ഥായാതി അനത്ഥം കലിസാസനം ആരോപേന്തോ പരിസക്കതി. അവാസായാതി അവാസത്ഥായ; യസ്മിം ഗാമഖേത്തേ വസന്തി, തതോ നീഹരണത്ഥായ. സമ്പയോജേതീതി അസദ്ധമ്മപടിസേവനത്ഥായ സമ്പയോജേതി.

൪൫൧. ‘‘കതിഹി നു ഖോ ഭന്തേ അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതായ ഭിക്ഖുനിയാ കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി സത്തന്നം കമ്മാനം അഞ്ഞതരം സന്ധായ പുച്ഛതി.

൪൫൪. ന സാകച്ഛാതബ്ബോതി കപ്പിയാകപ്പിയനാമരൂപപരിച്ഛേദസമഥവിപസ്സനാദിഭേദോ കഥാമഗ്ഗോ ന കഥേതബ്ബോ. യസ്മാ പന ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ന വിസംവാദേതി, തഥാരൂപസ്സ കഥാമഗ്ഗസ്സ സാമീ ഹുത്വാ കഥേതി, ന ഇതരോ; തസ്മാ പഠമപഞ്ചകേ ‘‘ന അസേക്ഖേനാ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ ദുതിയപഞ്ചകേ ‘‘അസേക്ഖേനാ’’തിആദി വുത്തം.

ന അത്ഥപടിസമ്ഭിദാപത്തോതി അട്ഠകഥായ പടിസമ്ഭിദാപത്തോ പഭേദഗതഞാണപ്പത്തോ ന ഹോതി. ന ധമ്മപടിസമ്ഭിദാപത്തോതി പാളിധമ്മേ പടിസമ്ഭിദാപത്തോ ന ഹോതി. ന നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാപത്തോതി വോഹാരനിരുത്തിയം പടിസമ്ഭിദാപത്തോ ന ഹോതി. ന പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാപത്തോതി യാനി താനി പടിഭാനസങ്ഖാതാനി അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദീനി ഞാണാനി, തേസു പടിസമ്ഭിദാപത്തോ ന ഹോതി. യഥാവിമുത്തം ചിത്തം ന പച്ചവേക്ഖിതാതി ചതുന്നം ഫലവിമുത്തീനം വസേന യഥാവിമുത്തം ചിത്തം ഏകൂനവീസതിഭേദായ പച്ചവേക്ഖണായ ന പച്ചവേക്ഖിതാ ഹോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഭിക്ഖുനോവാദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉബ്ബാഹികവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൫൫. ഉബ്ബാഹികവഗ്ഗേ – ന അത്ഥകുസലോതി ന അട്ഠകഥാകുസലോ; അത്ഥുദ്ധാരേ ഛേകോ ന ഹോതി. ന ധമ്മകുസലോതി ആചരിയമുഖതോ അനുഗ്ഗഹിതത്താ പാളിയം ന കുസലോ, ന പാളിസൂരോ. ന നിരുത്തികുസലോതി ഭാസന്തരവോഹാരേ ന കുസലോ. ന ബ്യഞ്ജനകുസലോതി സിഥിലധനിതാദിവസേന പരിമണ്ഡലബ്യഞ്ജനാരോപനേ കുസലോ ന ഹോതി; ന അക്ഖരപരിച്ഛേദേ നിപുണോതി അത്ഥോ. ന പുബ്ബാപരകുസലോതി അത്ഥപുബ്ബാപരേ ധമ്മപുബ്ബാപരേ നിരുത്തിപുബ്ബാപരേ ബ്യഞ്ജനപുബ്ബാപരേ പുരേകഥാപച്ഛാകഥാസു ച ന കുസലോ ഹോതി.

കോധനോതിആദീനി യസ്മാ കോധാദീഹി അഭിഭൂതോ കാരണാകാരണം ന ജാനാതി, വിനിച്ഛിതും ന സക്കോതി, തസ്മാ വുത്താനി. പസാരേതാ ഹോതി നോ സാരേതാതി മോഹേതാ ഹോതി, ന സതിഉപ്പാദേതാ; ചോദകചുദിതകാനം കഥം മോഹേതി പിദഹതി ന സാരേതീതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഉബ്ബാഹികവഗ്ഗേ ഉത്താനമേവാതി.

ഉബ്ബാഹികവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അധികരണവൂപസമവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൫൭. അധികരണവൂപസമവഗ്ഗേ – പുഗ്ഗലഗരു ഹോതീതി ‘‘അയം മേ ഉപജ്ഝായോ, അയം മേ ആചരിയോ’’തിആദീനി ചിന്തേത്വാ തസ്സ ജയം ആകങ്ഖമാനോ ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തി ദീപേതി. സങ്ഘഗരു ഹോതീതി ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച അമുഞ്ചിത്വാ വിനിച്ഛിനന്തോ സങ്ഘഗരുകോ നാമ ഹോതി. ചീവരാദീനി ഗഹേത്വാ വിനിച്ഛിനന്തോ ആമിസഗരുകോ നാമ ഹോതി, താനി അഗ്ഗഹേത്വാ യഥാധമ്മം വിനിച്ഛിനന്തോ സദ്ധമ്മഗരുകോ നാമ ഹോതി.

൪൫൮. പഞ്ചഹുപാലി ആകാരേഹീതി പഞ്ചഹി കാരണേഹി സങ്ഘോ ഭിജ്ജതി – കമ്മേന, ഉദ്ദേസേന, വോഹരന്തോ, അനുസ്സാവനേന, സലാകഗ്ഗാഹേനാതി. ഏത്ഥ കമ്മേനാതി അപലോകനാദീസു ചതൂസു കമ്മേസു അഞ്ഞതരേന കമ്മേന. ഉദ്ദേസേനാതി പഞ്ചസു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേസു അഞ്ഞതരേന ഉദ്ദേസേന. വോഹരന്തോതി കഥയന്തോ; താഹി താഹി ഉപപത്തീഹി ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തിആദീനി അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനി ദീപേന്തോ. അനുസ്സാവനേനാതി ‘‘നനു തുമ്ഹേ ജാനാഥ മയ്ഹം ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതഭാവം ബഹുസ്സുതഭാവഞ്ച, മാദിസോ നാമ ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥു സാസനം ഗാഹേയ്യാതി ചിത്തമ്പി ഉപ്പാദേതും തുമ്ഹാകം യുത്തം, കിം മയ്ഹം അവീചി നീലുപ്പലവനമിവ സീതലോ, കിമഹം അപായതോ ന ഭായാമീ’’തിആദിനാ നയേന കണ്ണമൂലേ വചീഭേദം കത്വാ അനുസ്സാവനേന. സലാകഗ്ഗാഹേനാതി ഏവം അനുസ്സാവേത്വാ തേസം ചിത്തം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ അനിവത്തിധമ്മേ കത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ ഇമം സലാക’’ന്തി സലാകഗ്ഗാഹേന.

ഏത്ഥ ച കമ്മമേവ ഉദ്ദേസോ വാ പമാണം, വോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹാ പന പുബ്ബഭാഗാ. അട്ഠാരസവത്ഥുദീപനവസേന ഹി വോഹരന്തേ തത്ഥ രുചിജനനത്ഥം അനുസ്സാവേത്വാ സലാകായ ഗാഹിതായപി അഭിന്നോവ ഹോതി സങ്ഘോ. യദാ പന ഏവം ചത്താരോ വാ അതിരേകേ വാ സലാകം ഗാഹേത്വാ ആവേണികം കമ്മം വാ ഉദ്ദേസം വാ കരോതി, തദാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ നാമ ഹോതി. ഇതി യം സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകവണ്ണനായം അവോചുമ്ഹാ ‘‘ഏവം അട്ഠാരസസു വത്ഥൂസു യംകിഞ്ചി ഏകമ്പി വത്ഥും ദീപേത്വാ തേന തേന കാരണേന ‘ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’തി സഞ്ഞാപേത്വാ സലാകം ഗാഹേത്വാ വിസും സങ്ഘകമ്മേ കതേ സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതി. പരിവാരേ പന ‘പഞ്ചഹി, ഉപാലി, ആകാരേഹി സങ്ഘോ ഭിജ്ജതീ’തിആദി വുത്തം. തസ്സ ഇമിനാ ഇധ വുത്തേന സങ്ഘഭേദലക്ഖണേന അത്ഥതോ നാനാകരണം നത്ഥി. തം പനസ്സ നാനാകരണാഭാവം തത്ഥേവ പകാസയിസ്സാമാ’’തി, സ്വായം പകാസിതോ ഹോതി.

പഞ്ഞത്തേതന്തി പഞ്ഞത്തം ഏതം. ക്വ പഞ്ഞത്തം? വത്തക്ഖന്ധകേ. തത്ര ഹി ചുദ്ദസ ഖന്ധകവത്താനി പഞ്ഞത്താനി. തേനാഹ – ‘‘പഞ്ഞത്തേതം, ഉപാലി, മയാ ആഗന്തുകാനം ഭിക്ഖൂനം ആഗന്തുകവത്ത’’ന്തിആദി. ഏവമ്പി ഖോ ഉപാലി സങ്ഘരാജി ഹോതി, നോ ച സങ്ഘഭേദോതി ഏത്താവതാ ഹി സങ്ഘരാജിമത്തമേവ ഹോതി, ന താവ സങ്ഘഭേദോ; അനുപുബ്ബേന പന അയം സങ്ഘരാജി വഡ്ഢമാനാ സങ്ഘഭേദായ സംവത്തതീതി അത്ഥോ. യഥാരത്തന്തി രത്തിപരിമാണാനുരൂപം; യഥാഥേരന്തി അത്ഥോ. ആവേനിഭാവം കരിത്വാതി വിസും വവത്ഥാനം കരിത്വാ. കമ്മാകമ്മാനി കരോന്തീതി അപരാപരം സങ്ഘകമ്മം ഉപാദായ ഖുദ്ദകാനി ചേവ മഹന്താനി ച കമ്മാനി കരോന്തി. സേസമേത്ഥാപി അധികരണവൂപസമവഗ്ഗേ ഉത്താനമേവ.

സങ്ഘഭേദകവഗ്ഗദ്വയവണ്ണനാ

൪൫൯. സങ്ഘഭേദവഗ്ഗദ്വയേ – വിനിധായ ദിട്ഠിം കമ്മേനാതി തേസു അധമ്മാദീസു അധമ്മാദയോ ഏതേതി ഏവംദിട്ഠികോവ ഹുത്വാ തം ദിട്ഠിം വിനിധായ തേ ധമ്മാദിവസേന ദീപേത്വാ വിസും കമ്മം കരോതി. ഇതി യം വിനിധായ ദിട്ഠിം കമ്മം കരോതി, തേന ഏവം കതേന വിനിധായ ദിട്ഠിം കമ്മേന സദ്ധിം പഞ്ചങ്ഗാനി ഹോന്തി, ‘‘ഇമേഹി ഖോ ഉപാലി പഞ്ചഹങ്ഗേഹീ’’തി അയമേകസ്മിം പഞ്ചകേ അത്ഥയോജനാ. ഏതേന നയേന സബ്ബപഞ്ചകാനി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്ഥാപി ച വോഹാരാദി അങ്ഗത്തയം പുബ്ബഭാഗവസേനേവ വുത്തം. കമ്മുദ്ദേസവസേന പന അതേകിച്ഛതാ വേദിതബ്ബാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ന ഹേത്ഥ കിഞ്ചി അത്ഥി യം പുബ്ബേ അവുത്തനയം.

ആവാസികവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൬൧. ആവാസികവഗ്ഗേ – യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോതി യഥാ ആഹരിത്വാ ഠപിതോ.

൪൬൨. വിനയബ്യാകരണാതി വിനയപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജനാ. പരിണാമേതീതി നിയാമേതി ദീപേതി കഥേതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

കഥിനത്ഥാരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൬൭. കഥിനത്ഥാരവഗ്ഗേ – ഓതമസികോതി അന്ധകാരഗതോ; തഞ്ഹി വന്ദന്തസ്സ മഞ്ചപാദാദീസുപി നലാടം പടിഹഞ്ഞേയ്യ. അസമന്നാഹരന്തോതി കിച്ചയപസുതത്താ വന്ദനം അസമന്നാഹരന്തോ. സുത്തോതി നിദ്ദം ഓക്കന്തോ. ഏകാവത്തോതി ഏകതോ ആവത്തോ സപത്തപക്ഖേ ഠിതോ വേരീ വിസഭാഗപുഗ്ഗലോ വുച്ചതി; അയം അവന്ദിയോ. അയഞ്ഹി വന്ദിയമാനോ പാദേനപി പഹരേയ്യ. അഞ്ഞവിഹിതോതി അഞ്ഞം ചിന്തയമാനോ.

ഖാദന്തോതി പിട്ഠഖജ്ജകാദീനി ഖാദന്തോ. ഉച്ചാരഞ്ച പസ്സാവഞ്ച കരോന്തോ അനോകാസഗതത്താ അവന്ദിയോ. ഉക്ഖിത്തകോതി തിവിധേനപി ഉക്ഖേപനീയകമ്മേന ഉക്ഖിത്തകോ അവന്ദിയോ. തജ്ജനീയാദികമ്മകതാ പന ചത്താരോ വന്ദിതബ്ബാ. ഉപോസഥപവാരണാപി തേഹി സദ്ധിം ലബ്ഭന്തി. ആദിതോ പട്ഠായ ച വുത്തേസു അവന്ദിയേസു നഗ്ഗഞ്ച ഉക്ഖിത്തകഞ്ച വന്ദന്തസ്സേവ ആപത്തി. ഇതരേസം പന അസാരുപ്പട്ഠേന ച അന്തരാ വുത്തകാരണേന ച വന്ദനാ പടിക്ഖിത്താ. ഇതോ പരം പച്ഛാഉപസമ്പന്നാദയോ ദസപി ആപത്തിവത്ഥുഭാവേനേവ അവന്ദിയാ. തേ വന്ദന്തസ്സ ഹി നിയമേനേവ ആപത്തി. ഇതി ഇമേസു പഞ്ചസു പഞ്ചകേസു തേരസ ജനേ വന്ദന്തസ്സ അനാപത്തി, ദ്വാദസന്നം വന്ദനായ ആപത്തി.

൪൬൮. ആചരിയോ വന്ദിയോതി പബ്ബജ്ജാചരിയോ ഉപസമ്പദാചരിയോ നിസ്സയാചരിയോ ഉദ്ദേസാചരിയോ ഓവാദാചരിയോതി അയം പഞ്ചവിധോപി ആചരിയോ വന്ദിയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

കഥിനത്ഥാരവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച ഉപാലിപഞ്ചകവണ്ണനാ.