൨. കോസിയവഗ്ഗോ
൧. കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൪൨. തേന സമയേനാതി കോസിയസിക്ഖാപദം. തത്ഥ സന്ഥരിത്വാ കതം ഹോതീതി സമേ ഭൂമിഭാഗേ കോസിയംസൂനി ഉപരൂപരി സന്ഥരിത്വാ കഞ്ജികാദീഹി സിഞ്ചിത്വാ കതം ഹോതി. ഏകേനപി കോസിയംസുനാ മിസ്സിത്വാതി തിട്ഠതു അത്തനോ രുചിവസേന മിസ്സിതം, സചേപി തസ്സ കരണട്ഠാനേ വാതോ ഏകം കോസിയംസും ആനേത്വാ പാതേതി, ഏവമ്പി മിസ്സേത്വാ കതമേവ ഹോതീതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.
ഛസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം,
തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. സുദ്ധകാളകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൪൭. തേന സമയേനാതി സുദ്ധകാളകസിക്ഖാപദം. തത്ഥ സുദ്ധകാളകാനന്തി സുദ്ധാനം കാളകാനം, അഞ്ഞേഹി അമിസ്സിതകാളകാനന്തി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. സമുട്ഠാനാദീനിപി കോസിയസിക്ഖാപദസദിസാനേവാതി.
സുദ്ധകാളകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൫൨. തേന സമയേനാതി ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദം. തത്ഥ അന്തേ ആദിയിത്വാതി സന്ഥതസ്സ അന്തേ അനുവാതം വിയ ദസ്സേത്വാ ഓദാതം അല്ലിയാപേത്വാ.
ദ്വേ ഭാഗാതി ദ്വേ കോട്ഠാസാ. ആദാതബ്ബാതി ഗഹേതബ്ബാ. ഗോചരിയാനന്തി കപിലവണ്ണാനം. ദ്വേ തുലാ ആദാതബ്ബാതി ചതൂഹി തുലാഹി കാരേതുകാമം സന്ധായ വുത്തം. അത്ഥതോ പന യത്തകേഹി ഏളകലോമേഹി കാതുകാമോ ഹോതി, തേസു ദ്വേ കോട്ഠാസാ കാളകാനം ഏകോ ഓദാതാനം, ഏകോ ഗോചരിയാനന്തി ഇദമേവ ദസ്സിതം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.
സമുട്ഠാനാദീനിപി കോസിയസിക്ഖാപദസദിസാനേവ. കേവലം ഇദം ആദായ അനാദായ ച കരണതോ കിരിയാകിരിയം വേദിതബ്ബന്തി.
ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൫൭. തേന സമയേനാതി ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദം. തത്ഥ ഊഹദന്തിപി ഉമ്മിഹന്തിപീതി സന്ഥതാനം ഉപരി വച്ചമ്പി പസ്സാവമ്പി കരോന്തീതി വുത്തം ഹോതി.
ദിന്നാ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്ഥതസമ്മുതീതി ഏവം ലദ്ധസമ്മുതികോ ഭിക്ഖു യാവ രോഗോ ന വൂപസമ്മതി, താവ യം യം ഠാനം ഗച്ഛതി, തത്ഥ തത്ഥ സന്ഥതം കാതും ലഭതി. സചേ അരോഗോ ഹുത്വാ പുന മൂലബ്യാധിനാവ ഗിലാനോ ഹോതി, സോയേവ പരിഹാരോ, നത്ഥഞ്ഞം സമ്മുതികിച്ചന്തി ഫുസ്സദേവത്ഥേരോ ആഹ. ഉപതിസ്സത്ഥേരോ പന ‘‘സോ വാ ബ്യാധി പടികുപ്പതു, അഞ്ഞോ വാ, ‘സകിം ഗിലാനോ’തി നാമം ലദ്ധം ലദ്ധമേവ, പുന സമ്മുതികിച്ചം നത്ഥീ’’തി ആഹ.
ഓരേന ചേ ഛന്നം വസ്സാനന്തി ഛന്നം വസ്സാനം ഓരിമഭാഗേ, അന്തോതി അത്ഥോ. പദഭാജനേ പന സങ്ഖ്യാമത്തദസ്സനത്ഥം ‘‘ഊനകഛബ്ബസ്സാനീ’’തി വുത്തം.
അനാപത്തി ഛബ്ബസ്സാനി കരോതീതി യദാ ഛബ്ബസ്സാനി പരിപുണ്ണാനി ഹോന്തി, തദാ സന്ഥതം കരോതി. ദുതിയപദേപി ‘‘യദാ അതിരേകഛബ്ബസ്സാനി ഹോന്തി, തദാ കരോതീ’’തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ന ഹി സോ ഛബ്ബസ്സാനി കരോതീതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.
സമുട്ഠാനാദീനി കോസിയസിക്ഖാപദസദിസാനേവാതി.
ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. നിസീദനസന്ഥതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൬൫. തേന സമയേനാതി നിസീദനസന്ഥതസിക്ഖാപദം. തത്ഥ ഇച്ഛാമഹം ഭിക്ഖവേതി ഭഗവാ കിര തം തേമാസം ന കിഞ്ചി ബോധനേയ്യസത്തം അദ്ദസ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏവം സന്തേപി തന്തിവസേന ധമ്മദേസനാ കത്തബ്ബാ സിയാ. യസ്മാ പനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മയി ഓകാസം കാരേത്വാ പടിസല്ലീനേ ഭിക്ഖൂ അധമ്മികം കതികവത്തം കരിസ്സന്തി, തം ഉപസേനോ ഭിന്ദിസ്സതി. അഹം തസ്സ പസീദിത്വാ ഭിക്ഖൂനം ദസ്സനം അനുജാനിസ്സാമി, തതോ മം പസ്സിതുകാമാ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ധുതങ്ഗാനി സമാദിയിസ്സന്തി, അഹഞ്ച തേഹി ഉജ്ഝിതസന്ഥതപച്ചയാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏവം ബഹൂനി ഹി ഏത്ഥ ആനിസംസാനീതി.
സപരിസോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ഥേരോ കിര ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഊനദസവസ്സേന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, യോ ഉപസമ്പാദേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൭൫) ഇമസ്മിം ഖന്ധകസിക്ഖാപദേ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ത്വം മോഘപുരിസ അഞ്ഞേഹി ഓവദിയോ അനുസാസിയോ അഞ്ഞം ഓവദിതും അനുസാസിതും മഞ്ഞിസ്സസീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന ഗരഹം ലഭിത്വാ ‘‘സത്ഥാ മയ്ഹം പരിസം നിസ്സായ ഗരഹം അദാസി, സോ ദാനാഹം ഭഗവന്തം തേനേവ പുണ്ണചന്ദസസ്സിരീകേന സബ്ബാകാരപരിപുണ്ണേന മുഖേന ബ്രഹ്മഘോസം നിച്ഛാരേത്വാ പരിസംയേവ നിസ്സായ സാധുകാരം ദാപേസ്സാമീ’’തി സുഹദയോ കുലപുത്തോ അതിരേകയോജനസതം പടിക്കമിത്വാ പരിസം ചിനിത്വാ പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി പരിവുതോ പുന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമന്തോ. തേന വുത്തം – ‘‘സപരിസോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തി. ന ഹി സക്കാ ബുദ്ധാനം അഞ്ഞഥാ ആരാധേതും അഞ്ഞത്ര വത്തസമ്പത്തിയാ.
ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോതി വത്തസമ്പത്തിയാ പരിസുദ്ധഭാവേന നിരാസങ്കോ സീഹോ വിയ കഞ്ചനപബ്ബതസ്സ ഭഗവതോ അവിദൂരേ നിസിന്നോ. ഏതദവോചാതി കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം ഏതം അവോച. മനാപാനി തേ ഭിക്ഖു പംസുകൂലാനീതി ഭിക്ഖു തവ ഇമാനി പംസുകൂലാനി മനാപാനി, അത്തനോ രുചിയാ ഖന്തിയാ ഗഹിതാനീതി അത്ഥോ. ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, മനാപാനീതി, ഭന്തേ ന മയാ അത്തനോ രുചിയാ ഗഹിതാനി, ഗലഗ്ഗാഹേന വിയ മത്ഥകതാളനേന വിയ ച ഗാഹിതോമ്ഹീതി ദസ്സേതി.
പഞ്ഞായിസ്സതീതി പഞ്ഞാതോ അഭിഞ്ഞാതോ ഭവിസ്സതി, തത്ഥ സന്ദിസ്സിസ്സതീതി വുത്തം ഹോതി. ന മയം അപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞപേസ്സാമാതി മയം സാവകാ നാമ അപഞ്ഞത്തം ന പഞ്ഞപേസ്സാമ, ബുദ്ധവിസയോ ഹി ഏസോ യദിദം ‘‘പാചിത്തിയം ദുക്കട’’ന്തിആദിനാ നയേന അപഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദപഞ്ഞപനം പഞ്ഞത്തസമുച്ഛിന്ദനം വാ. സമാദായാതി തം തം സിക്ഖാപദം സമാദിയിത്വാ, ‘‘സാധു സുട്ഠൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ യഥാപഞ്ഞത്തേസു സബ്ബസിക്ഖാപദേസു സിക്ഖിസ്സാമാതി ദസ്സേതി. തസ്സ ആരദ്ധചിത്തോ പുനപി ‘‘സാധു സാധൂ’’തി സാധുകാരമദാസി.
൫൬൬. അനുഞ്ഞാതാവുസോതി അനുഞ്ഞാതം, ആവുസോ. പിഹേന്താതി പിഹയന്താ. സന്ഥതാനി ഉജ്ഝിത്വാതി സന്ഥതേ ചതുത്ഥചീവരസഞ്ഞിതായ സബ്ബസന്ഥതാനി ഉജ്ഝിത്വാ. ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി ഭഗവാ സന്ഥതാനി വിപ്പകിണ്ണാനി ദിസ്വാ ‘‘സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനേ കാരണം നത്ഥി, പരിഭോഗുപായം നേസം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി.
൫൬൭. സകിം നിവത്ഥമ്പി സകിം പാരുതമ്പീതി സകിം നിസിന്നഞ്ചേവ നിപന്നഞ്ച. സാമന്താതി ഏകപസ്സതോ വട്ടം വാ ചതുരസ്സം വാ ഛിന്ദിത്വാ ഗഹിതട്ഠാനം യഥാ വിദത്ഥിമത്തം ഹോതി, ഏവം ഗഹേതബ്ബം, സന്ഥരന്തേന പന പാളിയം വുത്തനയേനേവ ഏകദേസേ വാ സന്ഥരിതബ്ബം, വിജടേത്വാ വാ മിസ്സകം കത്വാ സന്ഥരിതബ്ബം, ഏവം ഥിരതരം ഹോതീതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.
സമുട്ഠാനാദീനി കിരിയാകിരിയത്താ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ ദ്വേഭാഗസിക്ഖാപദസദിസാനീതി.
ഇമേസു പന പഞ്ചസു സന്ഥതേസു പുരിമാനി തീണി വിനയകമ്മം കത്വാ പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടന്തി, പച്ഛിമാനി ദ്വേ വട്ടന്തീതി വേദിതബ്ബാനീതി.
നിസീദനസന്ഥതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. ഏളകലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൭൧. തേന സമയേനാതി ഏളകലോമസിക്ഖാപദം. തത്ഥ ഉപ്പണ്ഡേസുന്തി ‘‘കിത്തകേന, ഭന്തേ, കീതാനീ’’തിആദീനി വദന്താ അവഹസിംസു. ഠിതകോവ ആസുമ്ഭീതി യഥാ മനുസ്സാ അരഞ്ഞതോ മഹന്തം ദാരുഭാരം ആനേത്വാ കിലന്താ ഠിതകാവ പാതേന്തി, ഏവം പാതേസീതി അത്ഥോ.
൫൭൨. സഹത്ഥാതി സഹത്ഥേന, അത്തനാ ഹരിതബ്ബാനീതി വുത്തം ഹോതി. ബഹിതിയോജനം പാതേതീതി തിയോജനതോ ബഹി പാതേതി. അനന്തരായേന പതനകേ ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ ലോമഗണനായ നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയാനി. സചേ ബഹിതിയോജനേ രുക്ഖേ വാ ഥമ്ഭേ വാ പടിഹഞ്ഞിത്വാ പുന അന്തോ പതന്തി, അനാപത്തി. ഭൂമിയം പതിത്വാ ഠത്വാ ഠത്വാ വട്ടമാനാ ഏളകലോമഭണ്ഡികാ പുന അന്തോ പവിസതി, ആപത്തിയേവ. അന്തോ ഠത്വാ ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ യട്ഠിയാ വാ വട്ടേതി ഠത്വാ വാ അഠത്വാ വാ വട്ടമാനാ ഭണ്ഡികാ ഗച്ഛതു, ആപത്തിയേവ. ‘‘അഞ്ഞോ ഹരിസ്സതീ’’തി ഠപേതി, തേന ഹരിതേപി ആപത്തിയേവ. സുദ്ധചിത്തേന ഠപിതം വാതോ വാ അഞ്ഞോ വാ അത്തനോ ധമ്മതായ ബഹി പാതേതി, ആപത്തിയേവ. സഉസ്സാഹത്താ അചിത്തകത്താ ച സിക്ഖാപദസ്സ. കുരുന്ദിയാദീസു പന ‘‘ഏത്ഥ അനാപത്തീ’’തി വുത്താ, സാ അനാപത്തി പാളിയാ ന സമേതി. ഉഭതോഭണ്ഡികം ഏകാബദ്ധം കത്വാ ഏകം ഭണ്ഡികം അന്തോസീമായ ഏകം ബഹിസീമായ കരോന്തോ ഠപേതി, രക്ഖതി താവ. ഏകാബദ്ധേ കാജേപി ഏസേവ നയോ. യദി പന അബന്ധിത്വാ കാജകോടിയം ഠപിതമത്തമേവ ഹോതി, ന രക്ഖതി. ഏകാബദ്ധേപി പരിവത്തേത്വാ ഠപിതേ ആപത്തിയേവ.
അഞ്ഞസ്സ യാനേ വാതി ഏത്ഥ ഗച്ഛന്തേ യാനേ വാ ഹത്ഥിപിട്ഠിആദീസു വാ സാമികസ്സ അജാനന്തസ്സേവ ഹരിസ്സതീതി ഠപേതി, തസ്മിം തിയോജനം അതിക്കന്തേ ആപത്തി. അഗച്ഛന്തേപി ഏസേവ നയോ. സചേ പന അഗച്ഛന്തേ യാനേ വാ ഹത്ഥിപിട്ഠിയാദീസു വാ ഠപേത്വാ അഭിരുഹിത്വാ സാരേതി, ഹേട്ഠാ വാ ഗച്ഛന്തോ ചോദേതി, പക്കോസന്തോ വാ അനുബന്ധാപേതി, ‘‘അഞ്ഞം ഹരാപേതീ’’തി വചനതോ അനാപത്തി. കുരുന്ദിയാദീസു പന ‘‘ആപത്തീ’’തി വുത്തം, തം ‘‘അഞ്ഞം ഹരാപേതീ’’തി ഇമിനാ ന സമേതി. അദിന്നാദാനേ പന സുങ്കഘാതേ ആപത്തി ഹോതി. യാ ഹി തത്ഥ ആപത്തി, സാ ഇധ അനാപത്തി. യാ ഇധ ആപത്തി, സാ തത്ഥ അനാപത്തി. തം ഠാനം പത്വാ അഞ്ഞവിഹിതോ വാ ചോരാദീഹി വാ ഉപദ്ദുതോ ഗച്ഛതി, ആപത്തിയേവ. സബ്ബത്ഥ ലോമഗണനായ ആപത്തിപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.
൫൭൫. തിയോജനം വാസാധിപ്പായോ ഗന്ത്വാ തതോ പരം ഹരതീതി യത്ഥ ഗതോ, തത്ഥ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീനം വാ പച്ചയാദീനം വാ അലാഭേന തതോ പരം അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതി, തതോപി അഞ്ഞത്ഥാതി ഏവം യോജനസതമ്പി ഹരന്തസ്സ അനാപത്തി. അച്ഛിന്നം പടിലഭിത്വാതി ചോരാ അച്ഛിന്ദിത്വാ നിരത്ഥകഭാവം ഞത്വാ പടിദേന്തി, തം ഹരന്തസ്സ അനാപത്തി. നിസ്സട്ഠം പടിലഭിത്വാതി വിനയകമ്മകതം പടിലഭിത്വാതി അത്ഥോ.
കതഭണ്ഡന്തി കതംഭണ്ഡം കമ്ബലകോജവസന്ഥതാദിം യം കിഞ്ചി അന്തമസോ സുത്തകേന ബദ്ധമത്തമ്പി. യോ പന തനുകപത്തത്ഥവികന്തരേ വാ ആയോഗഅംസബദ്ധകകായബന്ധനാദീനം അന്തരേസു വാ പിപ്ഫലികാദീനം മലരക്ഖണത്ഥം സിപാടികായ വാ അന്തമസോ വാതാബാധികോ കണ്ണച്ഛിദ്ദേപി ലോമാനി പക്ഖിപിത്വാ ഗച്ഛതി, ആപത്തിയേവ. സുത്തകേന പന ബന്ധിത്വാ പക്ഖിത്തം കതഭണ്ഡട്ഠാനേ തിട്ഠതി, വേണിം കത്വാ ഹരതി, ഇദം നിധാനമുഖം നാമ, ആപത്തിയേവാതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.
സമുട്ഠാനാദീസു ഇദം ഏളകലോമസമുട്ഠാനം നാമ, കായതോ ച കായചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ഏളകലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. ഏളകലോമധോവാപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൭൬. തേന സമയേനാതി ഏളകലോമധോവാപനസിക്ഖാപദം. തത്ഥ രിഞ്ചന്തീതി ഉജ്ഝന്തി വിസ്സജ്ജേന്തി, ന സക്കോന്തി അനുയുഞ്ജിതുന്തി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ പുരാണചീവരസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.
ഏളകലോമധോവാപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. രൂപിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൮൨. തേന സമയേനാതി രൂപിയസിക്ഖാപദം. തത്ഥ പടിവിസോതി കോട്ഠാസോ.
൫൮൩-൪. ജാതരൂപരജതന്തി ഏത്ഥ ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണസ്സ നാമം. തം പന യസ്മാ തഥാഗതസ്സ വണ്ണസദിസം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സത്ഥുവണ്ണോ വുച്ചതീ’’തി പദഭാജനേ വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – ‘‘യോ സത്ഥുവണ്ണോ ലോഹവിസേസോ, ഇദം ജാതരൂപം നാമാ’’തി രജതം പന ‘‘സങ്ഖോ, സിലാ, പവാല, രജതം, ജാതരൂപ’’ന്തിആദീസു (പാചി. ൫൦൬) രൂപിയം വുത്തം. ഇധ പന യം കിഞ്ചി വോഹാരഗമനീയം കഹാപണാദി അധിപ്പേതം. തേനേവസ്സ പദഭാജനേ ‘‘കഹാപണോ ലോഹമാസകോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കഹാപണോതി സോവണ്ണമയോ വാ രൂപിയമയോ വാ പാകതികോ വാ. ലോഹമാസകോതി തമ്ബലോഹാദീഹി കതമാസകോ. ദാരുമാസകോതി സാരദാരുനാ വാ വേളുപേസികായ വാ അന്തമസോ താലപണ്ണേനാപി രൂപം ഛിന്ദിത്വാ കതമാസകോ. ജതുമാസകോതി ലാഖായ വാ നിയ്യാസേന വാ രൂപം സമുട്ഠാപേത്വാ കതമാസകോ. ‘‘യേ വോഹാരം ഗച്ഛന്തീ’’തി ഇമിനാ പന പദേന യോ യോ യത്ഥ യത്ഥ ജനപദേ യദാ യദാ വോഹാരം ഗച്ഛതി, അന്തമസോ അട്ഠിമയോപി ചമ്മമയോപി രുക്ഖഫലബീജമയോപി സമുട്ഠാപിതരൂപോപി അസമുട്ഠാപിതരൂപോപി സബ്ബോ സങ്ഗഹിതോ.
ഇച്ചേതം സബ്ബമ്പി രജതം ജാതരൂപം ജാതരൂപമാസകോ, വുത്തപ്പഭേദോ സബ്ബോപി രജതമാസകോതി ചതുബ്ബിധം നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥു ഹോതി. മുത്താ, മണി, വേളുരിയോ, സങ്ഖോ, സിലാ, പവാല, ലോഹിതങ്കോ, മസാരഗല്ലം, സത്ത ധഞ്ഞാനി, ദാസിദാസഖേത്തവത്ഥുപുപ്ഫാരാമഫലാരാമാദയോതി ഇദം ദുക്കടവത്ഥു. സുത്തം ഫാലോ പടകോ കപ്പാസോ അനേകപ്പകാരം അപരണ്ണം സപ്പിനവനീതതേലമധുഫാണിതാദിഭേസജ്ജഞ്ച ഇദം കപ്പിയവത്ഥു. തത്ഥ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും അത്തനോ വാ സങ്ഘഗണപുഗ്ഗലചേതിയാനം വാ അത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിതും ന വട്ടതി. അത്തനോ അത്ഥായ സമ്പടിച്ഛതോ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം ഹോതി, സേസാനം അത്ഥായ ദുക്കടം. ദുക്കടവത്ഥും സബ്ബേസമ്പി അത്ഥായ സമ്പടിച്ഛതോ ദുക്കടമേവ. കപ്പിയവത്ഥുമ്ഹി അനാപത്തി. സബ്ബമ്പി നിക്ഖിപനത്ഥായ ഭണ്ഡാഗാരികസീസേന സമ്പടിച്ഛതോ ഉപരി രതനസിക്ഖാപദേ ആഗതവസേന പാചിത്തിയം.
ഉഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി ഗണ്ഹേയ്യ. യസ്മാ പന ഗണ്ഹന്തോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തേനസ്സ പദഭാജനേ ‘‘സയം ഗണ്ഹാതി നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി.
തത്ഥ ജാതരൂപരജതഭണ്ഡേസു കഹാപണമാസകേസു ച ഏകം ഗണ്ഹതോ വാ ഗണ്ഹാപയതോ വാ ഏകാ ആപത്തി. സഹസ്സം ചേപി ഏകതോ ഗണ്ഹാതി, ഗണ്ഹാപേതി, വത്ഥുഗണനായ ആപത്തിയോ. മഹാപച്ചരിയം പന കുരുന്ദിയഞ്ച സിഥിലബദ്ധായ ഥവികായ സിഥിലപൂരിതേ വാ ഭാജനേ രൂപഗണനായ ആപത്തി. ഘനബദ്ധേ പന ഘനപൂരിതേ വാ ഏകാവ ആപത്തീതി വുത്തം.
ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനേ പന ‘‘ഇദം അയ്യസ്സ ഹോതൂ’’തി വുത്തേ സചേപി ചിത്തേന സാദിയതി, ഗണ്ഹിതുകാമോ ഹോതി, കായേന വാ വാചായ വാ ‘‘നയിദം കപ്പതീ’’തി പടിക്ഖിപതി, അനാപത്തി. കായവാചാഹി വാ അപ്പടിക്ഖിപിത്വാപി സുദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ ‘‘നയിദം അമ്ഹാകം കപ്പതീ’’തി ന സാദിയതി, അനാപത്തിയേവ. തീസു ദ്വാരേസു ഹി യേന കേനചി പടിക്ഖിത്തം പടിക്ഖിത്തമേവ ഹോതി. സചേ പന കായവാചാഹി അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ ചിത്തേന അധിവാസേതി, കായവാചാഹി കത്തബ്ബസ്സ പടിക്ഖേപസ്സ അകരണതോ അകിരിയസമുട്ഠാനം കായദ്വാരേ ച വചീദ്വാരേ ച ആപത്തിം ആപജ്ജതി, മനോദ്വാരേ പന ആപത്തി നാമ നത്ഥി.
ഏകോ സതം വാ സഹസ്സം വാ പാദമൂലേ ഠപേതി ‘‘തുയ്ഹിദം ഹോതൂ’’തി, ഭിക്ഖൂ ‘‘നയിദം കപ്പതീ’’തി പടിക്ഖിപതി, ഉപാസകോ പരിച്ചത്തം മയാ തുമ്ഹാകന്തി ഗതോ, അഞ്ഞോ തത്ഥ ആഗന്ത്വാ പുച്ഛതി – ‘‘കിം, ഭന്തേ, ഇദ’’ന്തി? യം തേന അത്തനാ ച വുത്തം, തം ആചിക്ഖിതബ്ബം. സോ ചേ വദതി – ‘‘ഗോപയിസ്സാമി, ഭന്തേ, ഗുത്തട്ഠാനം ദസ്സേഥാ’’തി, സത്തഭൂമികമ്പി പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ ‘‘ഇദം ഗുത്തട്ഠാന’’ന്തി ആചിക്ഖിതബ്ബം, ‘‘ഇധ നിക്ഖിപാഹീ’’തി ന വത്തബ്ബം. ഏത്താവതാ കപ്പിയഞ്ച അകപ്പിയഞ്ച നിസ്സായ ഠിതം ഹോതി. ദ്വാരം പിദഹിത്വാ രക്ഖന്തേന വസിതബ്ബം. സചേ കിഞ്ചി വിക്കായികഭണ്ഡം പത്തം വാ ചീവരം വാ ആഗച്ഛതി, ‘‘ഇദം ഗഹേസ്സഥ ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഉപാസക അത്ഥി അമ്ഹാകം ഇമിനാ അത്ഥോ, വത്ഥു ച ഏവരൂപം നാമ സംവിജ്ജതി, കപ്പിയകാരകോ നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ സോ വദതി, ‘‘അഹം കപ്പിയകാരകോ ഭവിസ്സാമി, ദ്വാരം വിവരിത്വാ ദേഥാ’’തി, ദ്വാരം വിവരിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഓകാസേ ഠപിത’’ന്തി വത്തബ്ബം, ‘‘ഇദം ഗണ്ഹാ’’തി ന വത്തബ്ബം. ഏവമ്പി കപ്പിയഞ്ച അകപ്പിയഞ്ച നിസ്സായ ഠിതമേവ ഹോതി, സോ ചേ തം ഗഹേത്വാ തസ്സ കപ്പിയഭണ്ഡം ദേതി, വട്ടതി. സചേ അധികം ഗണ്ഹാതി, ‘‘ന മയം തവ ഭണ്ഡം ഗണ്ഹാമ, ‘‘നിക്ഖമാഹീ’’തി വത്തബ്ബോ.
സങ്ഘമജ്ഝേ നിസ്സജ്ജിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ യസ്മാ രൂപിയം നാമ അകപ്പിയം, ‘‘തസ്മാ നിസ്സജ്ജിതബ്ബം സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ വാ’’തി ന വുത്തം. യസ്മാ പന തം പടിഗ്ഗഹിതമത്തമേവ ന തേന കിഞ്ചി കപ്പിയഭണ്ഡം ചേതാപിതം, തസ്മാ ഉപായേന പരിഭോഗദസ്സനത്ഥം ‘‘സങ്ഘമജ്ഝേ നിസ്സജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. കപ്പിയം ആചിക്ഖിതബ്ബം സപ്പി വാതി ‘‘പബ്ബജിതാനം സപ്പി വാ തേലം വാ വട്ടതി ഉപാസകാ’’തി ഏവം ആചിക്ഖിതബ്ബം.
രൂപിയപടിഗ്ഗാഹകം ഠപേത്വാ സബ്ബേഹേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി സബ്ബേഹി ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. രൂപിയപടിഗ്ഗാഹകേന ഭാഗോ ന ഗഹേതബ്ബോ. അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം വാ ആരാമികാനം വാ പത്തഭാഗമ്പി ലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി, അന്തമസോ മക്കടാദീഹി തതോ ഹരിത്വാ അരഞ്ഞേ ഠപിതം വാ തേസം ഹത്ഥതോ ഗളിതം വാ തിരച്ഛാനഗതപരിഗ്ഗഹിതമ്പി പംസുകൂലമ്പി ന വട്ടതിയേവ, തതോ ആഹടേന ഫാണിതേന സേനാസനധൂപനമ്പി ന വട്ടതി. സപ്പിനാ വാ തേലേന വാ പദീപം കത്വാ ദീപാലോകേ നിപജ്ജിതും കസിണപരികമ്മമ്പി കാതും, പോത്ഥകമ്പി വാചേതും ന വട്ടതി. തേലമധുഫാണിതേഹി പന സരീരേ വണം മക്ഖേതും ന വട്ടതിയേവ. തേന വത്ഥുനാ മഞ്ചപീഠാദീനി വാ ഗണ്ഹന്തി, ഉപോസഥാഗാരം വാ ഭോജനസാലം വാ കരോന്തി, പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. ഛായാപി ഗേഹപരിച്ഛേദേന ഠിതാ ന വട്ടതി, പരിച്ഛേദാതിക്കന്താ ആഗന്തുകത്താ വട്ടതി. തം വത്ഥും വിസ്സജ്ജേത്വാ കതേന മഗ്ഗേനപി സേതുനാപി നാവായപി ഉളുമ്പേനപി ഗന്തും ന വട്ടതി, തേന വത്ഥുനാ ഖനാപിതായ പോക്ഖരണിയാ ഉബ്ഭിദോദകം പാതും വാ പരിഭുഞ്ജിതും വാ ന വട്ടതി. അന്തോ ഉദകേ പന അസതി അഞ്ഞം ആഗന്തുകം ഉദകം വാ വസ്സോദകം വാ പവിട്ഠം വട്ടതി. കീതായ യേന ഉദകേന സദ്ധിം കീതാ തം ആഗന്തുകമ്പി ന വട്ടതി, തം വത്ഥും ഉപനിക്ഖേപം ഠപേത്വാ സങ്ഘോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജതി, തേപി പച്ചയാ തസ്സ ന വട്ടന്തി. ആരാമോ ഗഹിതോ ഹോതി, സോപി പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി. യദി ഭൂമിപി ബീജമ്പി അകപ്പിയം നേവ ഭൂമിം ന ഫലം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. സചേ ഭൂമിംയേവ കിണിത്വാ അഞ്ഞാനി ബീജാനി രോപിതാനി ഫലം വട്ടതി, അഥ ബീജാനി കിണിത്വാ കപ്പിയഭൂമിയം രോപിതാനി, ഫലം ന വട്ടതി, ഭൂമിയം നിസീദിതും വാ നിപജ്ജിതും വാ വട്ടതി.
സചേ സോ ഛഡ്ഡേതീതി യത്ഥ കത്ഥചി ഖിപതി, അഥാപി ന ഛഡ്ഡേതി, സയം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, ന വാരേതബ്ബോ. നോ ചേ ഛഡ്ഡേതീതി അഥ നേവ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, ന ഛഡ്ഡേതി, കിം മയ്ഹം ഇമിനാ ബ്യാപാരേനാതി യേന കാമം പക്കമതി, തതോ യഥാവുത്തലക്ഖണോ രൂപിയഛഡ്ഡകോ സമ്മന്നിതബ്ബോ.
യോ ന ഛന്ദാഗതിന്തിആദീസു ലോഭവസേന തം വത്ഥും അത്തനോ വാ കരോന്തോ അത്താനം വാ ഉക്കംസേന്തോ ഛന്ദാഗതിം നാമ ഗച്ഛതി. ദോസവസേന ‘‘നേവായം മാതികം ജാനാതി, ന വിനയ’’ന്തി പരം അപസാദേന്തോ ദോസാഗതിം നാമ ഗച്ഛതി. മോഹവസേന മുട്ഠപമുട്ഠസ്സതിഭാവം ആപജ്ജന്തോ മോഹാഗതിം നാമ ഗച്ഛതി. രൂപിയപടിഗ്ഗാഹകസ്സ ഭയേന ഛഡ്ഡേതും അവിസഹന്തോ ഭയാഗതിം നാമ ഗച്ഛതി. ഏവം അകരോന്തോ ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി, ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബോ.
൫൮൫. അനിമിത്തം കത്വാതി നിമിത്തം അകത്വാ, അക്ഖീനി നിമ്മീലേത്വാ നദിയാ വാ പപാതേ വാ വനഗഹനേ വാ ഗൂഥം വിയ അനപേക്ഖേന പതിതോകാസം അസമന്നാഹരന്തേന പാതേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏവം ജിഗുച്ഛിതബ്ബേപി രൂപിയേ ഭഗവാ പരിയായേന ഭിക്ഖൂനം പരിഭോഗം ആചിക്ഖി. രൂപിയപടിഗ്ഗാഹകസ്സ പന കേനചി പരിയായേന തതോ ഉപ്പന്നപച്ചയപരിഭോഗോ ന വട്ടതി. യഥാ ചായം ഏതസ്സ ന വട്ടതി, ഏവം അസന്തസമ്ഭാവനായ വാ കുലദൂസകകമ്മേന വാ കുഹനാദീഹി വാ ഉപ്പന്നപച്ചയാ നേവ തസ്സ ന അഞ്ഞസ്സ വട്ടന്തി, ധമ്മേന സമേന ഉപ്പന്നാപി അപ്പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടന്തി.
ചത്താരോ ഹി പരിഭോഗാ – ഥേയ്യപരിഭോഗോ, ഇണപരിഭോഗോ, ദായജ്ജപരിഭോഗോ, സാമിപരിഭോഗോതി. തത്ഥ സങ്ഘമജ്ഝേപി നിസീദിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ദുസ്സീലസ്സ പരിഭോഗോ ‘‘ഥേയ്യപരിഭോഗോ’’ നാമ. സീലവതോ അപ്പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ ‘‘ഇണപരിഭോഗോ’’ നാമ. തസ്മാ ചീവരം പരിഭോഗേ പരിഭോഗേ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം, പിണ്ഡപാതോ ആലോപേ ആലോപേ. തഥാ അസക്കോന്തേന പുരേഭത്തപച്ഛാഭത്തപുരിമയാമപച്ഛിമയാമേസു. സചസ്സ അപ്പച്ചവേക്ഖതോവ അരുണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, ഇണപരിഭോഗട്ഠാനേ തിട്ഠതി. സേനാസനമ്പി പരിഭോഗേ പരിഭോഗേ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം, ഭേസജ്ജസ്സ പടിഗ്ഗഹണേപി പരിഭോഗേപി സതിപച്ചയതാ വട്ടതി, ഏവം സന്തേപി പടിഗ്ഗഹണേ സതിം കത്വാ പരിഭോഗേ അകരോന്തസ്സേവ ആപത്തി, പടിഗ്ഗഹണേ പന സതിം അകത്വാ പരിഭോഗേ കരോന്തസ്സ അനാപത്തി.
ചതുബ്ബിധാ ഹി സുദ്ധി – ദേസനാസുദ്ധി, സംവരസുദ്ധി, പരിയേട്ഠിസുദ്ധി, പച്ചവേക്ഖണസുദ്ധീതി. തത്ഥ ദേസനാസുദ്ധി നാമ പാതിമോക്ഖസംവരസീലം, തഞ്ഹി ദേസനായ സുജ്ഝനതോ ‘‘ദേസനാസുദ്ധീ’’തി വുച്ചതി. സംവരസുദ്ധി നാമ ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം, തഞ്ഹി ന പുന ഏവം കരിസ്സാമീതി ചിത്താധിട്ഠാനസംവരേനേവ സുജ്ഝനതോ ‘‘സംവരസുദ്ധീ’’തി വുച്ചതി. പരിയേട്ഠിസുദ്ധി നാമ ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം, തഞ്ഹി അനേസനം പഹായ ധമ്മേന സമേന പച്ചയേ ഉപ്പാദേന്തസ്സ പരിയേസനായ സുദ്ധത്താ ‘‘പരിയേട്ഠിസുദ്ധീ’’തി വുച്ചതി. പച്ചവേക്ഖണസുദ്ധി നാമ പച്ചയപരിഭോഗസന്നിസ്സിതസീലം, തഞ്ഹി ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പടിസേവതീ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) നയേന വുത്തേന പച്ചവേക്ഖണേന സുജ്ഝനതോ ‘‘പച്ചവേക്ഖണസുദ്ധീ’’തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം – ‘‘പടിഗ്ഗഹണേ പന സതിം അകത്വാ പരിഭോഗേ കരോന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി.
സത്തന്നം സേക്ഖാനം പച്ചയപരിഭോഗോ ദായജ്ജപരിഭോഗോ നാമ, തേ ഹി ഭഗവതോ പുത്താ, തസ്മാ പിതുസന്തകാനം പച്ചയാനം ദായാദാ ഹുത്വാ തേ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി. കിം പന തേ ഭഗവതോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തി, ഗിഹീനം പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ഗിഹീഹി ദിന്നാപി ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതത്താ ഭഗവതോ സന്തകാ ഹോന്തി, തസ്മാ തേ ഭഗവതോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തീതി (മ. നി. ൧.൨൯) വേദിതബ്ബം, ധമ്മദായാദസുത്തഞ്ചേത്ഥ സാധകം.
ഖീണാസവാനം പരിഭോഗോ സാമിപരിഭോഗോ നാമ, തേ ഹി തണ്ഹായ ദാസബ്യം അതീതത്താ സാമിനോ ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തീതി. ഇമേസു പരിഭോഗേസു സാമിപരിഭോഗോ ച ദായജ്ജപരിഭോഗോ ച സബ്ബേസമ്പി വട്ടതി. ഇണപരിഭോഗോ ന വട്ടതി, ഥേയ്യപരിഭോഗേ കഥായേവ നത്ഥി.
അപരേപി ചത്താരോ പരിഭോഗാ – ലജ്ജിപരിഭോഗോ, അലജ്ജിപരിഭോഗോ, ധമ്മിയപരിഭോഗോ, അധമ്മിയപരിഭോഗോതി.
തത്ഥ അലജ്ജിനോ ലജ്ജിനാ സദ്ധിം പരിഭോഗോ വട്ടതി, ആപത്തിയാ ന കാരേതബ്ബോ. ലജ്ജിനോ അലജ്ജിനാ സദ്ധിം യാവ ന ജാനാതി, താവ വട്ടതി. ആദിതോ പട്ഠായ ഹി അലജ്ജീ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ യദാസ്സ അലജ്ജീഭാവം ജാനാതി തദാ വത്തബ്ബോ ‘‘തുമ്ഹേ കായദ്വാരേ ച വചീദ്വാരേ ച വീതിക്കമം കരോഥ, തം അപ്പതിരൂപം മാ ഏവമകത്ഥാ’’തി. സചേ അനാദിയിത്വാ കരോതിയേവ, യദി തേന സദ്ധിം പരിഭോഗം കരോതി, സോപി അലജ്ജീയേവ ഹോതി. യോപി അത്തനോ ഭാരഭൂതേന അലജ്ജിനാ സദ്ധിം പരിഭോഗം കരോതി, സോപി നിവാരേതബ്ബോ. സചേ ന ഓരമതി, അയമ്പി അലജ്ജീയേവ ഹോതി. ഏവം ഏകോ അലജ്ജീ അലജ്ജീസതമ്പി കരോതി. അലജ്ജിനോ പന അലജ്ജിനാവ സദ്ധിം പരിഭോഗേ ആപത്തി നാമ നത്ഥി. ലജ്ജിനോ ലജ്ജിനാ സദ്ധിം പരിഭോഗോ ദ്വിന്നം ഖത്തിയകുമാരാനം സുവണ്ണപാതിയം ഭോജനസദിസോതി.
ധമ്മിയാധമ്മിയപരിഭോഗോ പച്ചയവസേന വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സചേ പുഗ്ഗലോപി അലജ്ജീ പിണ്ഡപാതോപി അധമ്മിയോ, ഉഭോ ജേഗുച്ഛാ. പുഗ്ഗലോ അലജ്ജീ പിണ്ഡപാതോ ധമ്മിയോ, പുഗ്ഗലം ജിഗുച്ഛിത്വാ പിണ്ഡപാതോ ന ഗഹേതബ്ബോ. മഹാപച്ചരിയം പന ദുസ്സീലോ സങ്ഘതോ ഉദ്ദേസഭത്താദീനി ലഭിത്വാ സങ്ഘസ്സേവ ദേതി, ഏതാനി യഥാദാനമേവ ഗതത്താ വട്ടന്തീതി വുത്തം. പുഗ്ഗലോ ലജ്ജീ പിണ്ഡപാതോ അധമ്മിയോ, പിണ്ഡപാതോ ജേഗുച്ഛോ ന ഗഹേതബ്ബോ. പുഗ്ഗലോ ലജ്ജീ, പിണ്ഡപാതോപി ധമ്മിയോ, വട്ടതി.
അപരേ ദ്വേ പഗ്ഗഹാ; ദ്വേ ച പരിഭോഗാ – ലജ്ജിപഗ്ഗഹോ, അലജ്ജിപഗ്ഗഹോ; ധമ്മപരിഭോഗോ ആമിസപരിഭോഗോതി.
തത്ഥ അലജ്ജിനോ ലജ്ജിം പഗ്ഗഹേതും വട്ടതി, ന സോ ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. സചേ പന ലജ്ജീ അലജ്ജിം പഗ്ഗണ്ഹാതി, അനുമോദനായ അജ്ഝേസതി, ധമ്മകഥായ അജ്ഝേസതി, കുലേസു ഉപത്ഥമ്ഭേതി. ഇതരോപി ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ ഈദിസോ ച ഈദിസോ ചാ’’തി തസ്സ പരിസതി വണ്ണം ഭാസതി, അയം സാസനം ഓസക്കാപേതി അന്തരധാപേതീതി വേദിതബ്ബോ.
ധമ്മപരിഭോഗ-ആമിസപരിഭോഗേസു പന യത്ഥ ആമിസപരിഭോഗോ വട്ടതി, തത്ഥ ധമ്മപരിഭോഗോപി വട്ടതി. യോ പന കോടിയം ഠിതോ ഗന്ഥോ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അച്ചയേന നസ്സിസ്സതി, തം ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ഉഗ്ഗണ്ഹിതും വട്ടതീതി വുത്തം.
തത്രിദം വത്ഥു – മഹാഭയേ കിര ഏകസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ മഹാനിദ്ദേസോ പഗുണോ അഹോസി. അഥ ചതുനികായികതിസ്സത്ഥേരസ്സ ഉപജ്ഝായോ മഹാതിപിടകത്ഥേരോ നാമ മഹാരക്ഖിതത്ഥേരം ആഹ – ‘‘ആവുസോ മഹാരക്ഖിത, ഏതസ്സ സന്തികേ മഹാനിദ്ദേസം ഗണ്ഹാഹീ’’തി. ‘‘പാപോ കിരായം, ഭന്തേ, ന ഗണ്ഹാമീ’’തി. ‘‘ഗണ്ഹാവുസോ, അഹം തേ സന്തികേ നിസീദിസ്സാമീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ, തുമ്ഹേസു നിസിന്നേസു ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പട്ഠപേത്വാ രത്തിന്ദിവം നിരന്തരം പരിയാപുണന്തോ ഓസാനദിവസേ ഹേട്ഠാമഞ്ചേ ഇത്ഥിം ദിസ്വാ ‘‘ഭന്തേ, സുതംയേവ മേ പുബ്ബേ, സചാഹം ഏവം ജാനേയ്യം, ന ഈദിസസ്സ സന്തികേ ധമ്മം പരിയാപുണേയ്യ’’ന്തി ആഹ. തസ്സ പന സന്തികേ ബഹൂ മഹാഥേരാ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ മഹാനിദ്ദേസം പതിട്ഠാപേസും.
൫൮൬. രൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീതി ഏത്ഥ സബ്ബമ്പി ജാതരൂപരജതം രൂപിയസങ്ഗഹമേവ ഗതന്തി വേദിതബ്ബം.
രൂപിയേ വേമതികോതി ‘‘സുവണ്ണം നു ഖോ, ഖരപത്തം നു ഖോ’’തിആദിനാ നയേന സംസയജാതോ.
രൂപിയേ അരൂപിയസഞ്ഞീതി സുവണ്ണാദീസു ഖരപത്താദിസഞ്ഞീ. അപിച പുഞ്ഞകാമാ രാജോരോധാദയോ ഭത്തഖജ്ജകഗന്ധപിണ്ഡാദീസു പക്ഖിപിത്വാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ദേന്തി, ചോളഭിക്ഖായ ചരന്താനം ദസ്സന്തേ ബദ്ധകഹാപണാദീഹിയേവ സദ്ധിം ചോളകാനി ദേന്തി, ഭിക്ഖൂ ഭത്താദിസഞ്ഞായ വാ ചോളകസഞ്ഞായ വാ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, ഏവമ്പി രൂപിയേ അരൂപിയസഞ്ഞീ രൂപിയം ഗണ്ഹാതീതി വേദിതബ്ബോ. പടിഗ്ഗണ്ഹന്തേന പന ‘‘ഇമസ്മിം ഗേഹേ ഇദം ലദ്ധ’’ന്തി സല്ലക്ഖേതബ്ബം. യേന ഹി അസ്സതിയാ ദിന്നം ഹോതി, സോ സതിം പടിലഭിത്വാ പുന ആഗച്ഛതി, അഥസ്സ വത്തബ്ബം – ‘‘തവ ചോളകം പസ്സാഹീ’’തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.
സമുട്ഠാനാദീസു ഛസമുട്ഠാനം, സിയാ കിരിയം ഗഹണേന ആപജ്ജനതോ, സിയാ അകിരിയം പടിക്ഖേപസ്സ അകരണതോ രൂപിയഅഞ്ഞവാദകഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദാനി ഹി തീണി ഏകപരിച്ഛേദാനി, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
രൂപിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൮൭. തേന സമയേനാതി രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദം. തത്ഥ നാനപ്പകാരകന്തി കതാകതാദിവസേന അനേകവിധം. രൂപിയസംവോഹാരന്തി ജാതരൂപരജതപരിവത്തനം. സമാപജ്ജന്തീതി പടിഗ്ഗഹണസ്സേവ പടിക്ഖിതത്താ പടിഗ്ഗഹിതപരിവത്തനേ ദോസം അപസ്സന്താ കരോന്തി.
൫൮൯. സീസൂപഗന്തിആദീസു സീസം ഉപഗച്ഛതീതി സീസൂപഗം, പോത്ഥകേസു പന ‘‘സീസൂപക’’ന്തി ലിഖിതം, യസ്സ കസ്സചി സീസാലങ്കാരസ്സേതം അധിവചനം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. കതേന കതന്തിആദീസു സുദ്ധോ രൂപിയസംവോഹാരോയേവ.
രൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീതിആദിമ്ഹി പുരിമസിക്ഖാപദേ വുത്തവത്ഥൂസു നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുനാ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും ചേതാപേന്തസ്സ മൂലഗ്ഗഹണേ പുരിമസിക്ഖാപദേന നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം, അപരാപരപരിവത്തനേ ഇമിനാ നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയമേവ. നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുനാ ദുക്കടവത്ഥും വാ കപ്പിയവത്ഥും വാ ചേതാപേന്തസ്സപി ഏസേവ നയോ. യോ ഹി അയം അരൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീ രൂപിയം ചേതാപേതീതിആദി ദുതിയോ തികോ വുത്തോ, തസ്സാനുലോമത്താ അവുത്തോപി അയമപരോപി രൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീ അരൂപിയം ചേതാപേതീതിആദി തികോ വേദിതബ്ബോ. അത്തനോ വാ ഹി അരൂപിയേന പരസ്സ രൂപിയം ചേതാപേയ്യ അത്തനോ വാ രൂപിയേന പരസ്സ അരൂപിയം, ഉഭയഥാപി രൂപിയസംവോഹാരോ കതോയേവ ഹോതി, തസ്മാ പാളിയം ഏകന്തേന രൂപിയപക്ഖേ ഏകോയേവ തികോ വുത്തോതി.
ദുക്കടവത്ഥുനാ പന നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും ചേതാപേന്തസ്സ മൂലഗ്ഗഹണേ പുരിമസിക്ഖാപദേന ദുക്കടം, പച്ഛാ പരിവത്തനേ ഇമിനാ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം, ഗരുകസ്സ ചേതാപിതത്താ. ദുക്കടവത്ഥുനാ ദുക്കടവത്ഥുമേവ, കപ്പിയവത്ഥും വാ ചേതാപേന്തസ്സ മൂലഗ്ഗഹണേ പുരിമസിക്ഖാപദേന ദുക്കടം, പച്ഛാ പരിവത്തനേപി ഇമിനാ ദുക്കടമേവ. കസ്മാ? അകപ്പിയവത്ഥുനാ ചേതാപിതത്താ. അന്ധകട്ഠകഥായം പന ‘‘സചേ കയവിക്കയം സമാപജ്ജേയ്യ, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി ഭാസിതം, തം ദുബ്ഭാസിതം. കസ്മാ? ന ഹി ദാനഗ്ഗഹണതോ അഞ്ഞോ കയവിക്കയോ നാമ അത്ഥി, കയവിക്കയസിക്ഖാപദഞ്ച കപ്പിയവത്ഥുനാ കപ്പിയവത്ഥുപരിവത്തനമേവ സന്ധായ വുത്തം, തഞ്ച ഖോ അഞ്ഞത്ര സഹധമ്മികേഹി. ഇദം സിക്ഖാപദം രൂപിയേന ച രൂപിയാരൂപിയചേതാപനം അരൂപിയേന ച രൂപിയചേതാപനം. ദുക്കടവത്ഥുനാ പന ദുക്കടവത്ഥുനോ ചേതാപനം നേവ ഇധ ന തത്ഥ പാളിയം വുത്തം, ന ചേത്ഥ അനാപത്തി ഭവിതും അരഹതി. തസ്മാ യഥേവ ദുക്കടവത്ഥുനോ പടിഗ്ഗഹണേ ദുക്കടം, തഥേവ തസ്സ വാ തേന വാ ചേതാപനേപി ദുക്കടം യുത്തന്തി ഭഗവതോ അധിപ്പായഞ്ഞൂഹി വുത്തം.
കപ്പിയവത്ഥുനാ പന നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും ചേതാപേന്തസ്സ മൂലഗ്ഗഹണേ പുരിമസിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, പച്ഛാ പരിവത്തനേ ഇമിനാ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അരൂപിയേ അരൂപിയസഞ്ഞീ രൂപിയം ചേതാപേതി നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി. തേനേവ കപ്പിയവത്ഥുനാ ദുക്കടവത്ഥും ചേതാപേന്തസ്സ മൂലപടിഗ്ഗഹണേ തഥേവ അനാപത്തി, പച്ഛാ പരിവത്തനേ ഇമിനാ ദുക്കടം. കസ്മാ? അകപ്പിയസ്സ ചേതാപിതത്താ. കപ്പിയവത്ഥുനാ പന കപ്പിയവത്ഥും അഞ്ഞത്ര സഹധമ്മികേഹി ചേതാപേന്തസ്സ മൂലഗ്ഗഹണേ പുരിമസിക്ഖാപദേന അനാപത്തി, പച്ഛാ പരിവത്തനേ ഉപരി കയവിക്കയസിക്ഖാപദേന നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. കയവിക്കയം മോചേത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ ഉപരിസിക്ഖാപദേനപി അനാപത്തി, വഡ്ഢിം പയോജേന്തസ്സ ദുക്കടം.
ഇമസ്സ ച രൂപിയസംവോഹാരസ്സ ഗരുകഭാവദീപകം ഇദം പത്തചതുക്കം വേദിതബ്ബം. യോ ഹി രൂപിയം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തേന അയബീജം സമുട്ഠാപേതി, തം കോട്ടാപേത്വാ തേന ലോഹേന പത്തം കാരേതി, അയം പത്തോ മഹാഅകപ്പിയോ നാമ, ന സക്കാ കേനചി ഉപായേന കപ്പിയോ കാതും. സചേ ഹി തം വിനാസേത്വാ ഥാലകം കാരേതി, തമ്പി അകപ്പിയം. വാസിം കാരേതി, തായ ഛിന്നം ദന്തകട്ഠമ്പി അകപ്പിയം. ബളിസം കാരോതി, തേന മാരിതാ മച്ഛാപി അകപ്പിയാ. വാസിഫലം താപേത്വാ ഉദകം വാ ഖീരം വാ ഉണ്ഹാപേതി, തമ്പി അകപ്പിയമേവ.
യോ പന രൂപിയം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തേന പത്തം കിണാതി, അയമ്പി പത്തോ അകപ്പിയോ. ‘‘പഞ്ചന്നമ്പി സഹധമ്മികാനം ന കപ്പതീ’’തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. സക്കാ പന കപ്പിയോ കാതും, സോ ഹി മൂലേ മൂലസാമികാനം പത്തേ ച പത്തസാമികാനം ദിന്നേ കപ്പിയോ ഹോതി. കപ്പിയഭണ്ഡം ദത്വാ ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.
യോപി രൂപിയം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ കപ്പിയകാരകേന സദ്ധിം കമ്മാരകുലം ഗന്ത്വാ പത്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം മയ്ഹം രുച്ചതീ’’തി വദതി. കപ്പിയകാരകോ ച തം രൂപിയം ദത്വാ കമ്മാരം സഞ്ഞാപേതി, അയമ്പി പത്തോ കപ്പിയവോഹാരേന ഗഹിതോപി ദുതിയപത്തസദിസോയേവ, മൂലസ്സ സമ്പടിച്ഛിതത്താ അകപ്പിയോ. കസ്മാ സേസാനം ന കപ്പതീതി? മൂലസ്സ അനിസ്സട്ഠത്താ.
യോ പന രൂപിയം അസമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘ഥേരസ്സ പത്തം കിണിത്വാ ദേഹീ’’തി പഹിതകപ്പിയകാരകേന സദ്ധിം കമ്മാരകുലം ഗന്ത്വാ പത്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ കഹാപണേ ഗഹേത്വാ ഇമം ദേഹീ’’തി കഹാപണേ ദാപേത്വാ ഗഹിതോ, അയം പത്തോ ഏതസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ന വട്ടതി ദുബ്ബിചാരിതത്താ, അഞ്ഞേസം പന വട്ടതി, മൂലസ്സ അസമ്പടിച്ഛിതത്താ.
മഹാസുമത്ഥേരസ്സ കിര ഉപജ്ഝായോ അനുരുദ്ധത്ഥേരോ നാമ അഹോസി. സോ അത്തനോ ഏവരൂപം പത്തം സപ്പിസ്സ പൂരേത്വാ സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജി. തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരസ്സപി സദ്ധിവിഹാരികാനം ഏവരൂപോ പത്തോ അഹോസി. തം ഥേരോപി സപ്പിസ്സ പൂരാപേത്വാ സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജാപേസീതി. ഇദം അകപ്പിയപത്തചതുക്കം.
സചേ പന രൂപിയം അസമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘ഥേരസ്സ പത്തം കിണിത്വാ ദേഹീ’’തി പഹിതകപ്പിയകാരകേന സദ്ധിം കമ്മാരകുലം ഗന്ത്വാ പത്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം മയ്ഹം രുച്ചതീ’’തി വാ ‘‘ഇമാഹം ഗഹേസ്സാമീ’’തി വാ വദതി, കപ്പിയകാരകോ ച തം രൂപിയം ദത്വാ കമ്മാരം സഞ്ഞാപേതി, അയം പത്തോ സബ്ബകപ്പിയോ ബുദ്ധാനമ്പി പരിഭോഗാരഹോതി.
൫൯൧. അരൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീതി ഖരപത്താദീസു സുവണ്ണാദിസഞ്ഞീ. ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി സചേ തേന അരൂപിയം ചേതാപേതി ദുക്കടാപത്തി ഹോതി. ഏസ നയോ വേമതികേ. അരൂപിയസഞ്ഞിസ്സ പന പഞ്ചഹി സഹധമ്മികേഹി സദ്ധി ‘‘ഇദം ഗഹേത്വാ ഇദം ദേഥാ’’തി കയവിക്കയം കരോന്തസ്സാപി അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.
ഛസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. കയവിക്കയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൯൩. തേന സമയേനാതി കയവിക്കയസിക്ഖാപദം. തത്ഥ കതി ഹിപി ത്യായന്തി കതി തേ അയം, ഹികാരോ പനേത്ഥ പദപൂരണോ, പികാരോ ഗരഹായം, അയം ദുബ്ബലസങ്ഘാടി തവ കതി ദിവസാനി ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ കതിഹമ്പി ത്യായന്തിപി പാഠോ. തത്ഥ കതിഹന്തി കതി അഹാനി, കതി ദിവസാനീതി വുത്തം ഹോതി. സേസം വുത്തനയമേവ. കതിഹിപി മ്യായന്തി ഇദമ്പി ഏതേനേവ നയേന വേദിതബ്ബം. ഗിഹീപി നം ഗിഹിസ്സാതി ഏത്ഥ നന്തി നാമത്ഥേ നിപാതോ, ഗിഹീ നാമ ഗിഹിസ്സാതി വുത്തം ഹോതി.
൫൯൪. നാനപ്പകാരകന്തി ചീവരാദീനം കപ്പിയഭണ്ഡാനം വസേന അനേകവിധം. തേനേവസ്സ പദഭാജനേ ചീവരം ആദിം കത്വാ ദസികസുത്തപരിയോസാനം കപ്പിയഭണ്ഡമേവ ദസ്സിതം. അകപ്പിയഭണ്ഡപരിവത്തനഞ്ഹി കയവിക്കയസങ്ഗഹം ന ഗച്ഛതി. കയവിക്കയന്തി കയഞ്ചേവ വിക്കയഞ്ച. ‘‘ഇമിനാ ഇമം ദേഹീ’’തിആദിനാ ഹി നയേന പരസ്സ കപ്പിയഭണ്ഡം ഗണ്ഹന്തോ കയം സമാപജ്ജതി, അത്തനോ കപ്പിയഭണ്ഡം ദേന്തോ വിക്കയം.
൫൯൫. അജ്ഝാചരതീതി അഭിഭവിത്വാ ചരതി, വീതിക്കമവാചം ഭാസതീതി അത്ഥോ. യതോ കയിതഞ്ച ഹോതി വിക്കയിതഞ്ചാതി യദാ കയിതഞ്ച ഹോതി പരഭണ്ഡം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം കരോന്തേന, വിക്കീതഞ്ച അത്തനോ ഭണ്ഡം പരഹത്ഥഗതം കരോന്തേന. ‘‘ഇമിനാ ഇമ’’ന്തിആദിവചനാനുരൂപതോ പന പാഠേ പഠമം അത്തനോ ഭണ്ഡം ദസ്സിതം.
നിസ്സജ്ജിതബ്ബന്തി ഏവം പരസ്സ ഹത്ഥതോ കയവസേന ഗഹിതകപ്പിയഭണ്ഡം നിസ്സജ്ജിതബ്ബം. അയഞ്ഹി കയവിക്കയോ ഠപേത്വാ പഞ്ച സഹധമ്മികേ അവസേസേഹി ഗിഹിപബ്ബജിതേഹി അന്തമസോ മാതാപിതൂഹിപി സദ്ധിം ന വട്ടതി.
തത്രായം വിനിച്ഛയോ – വത്ഥേന വാ വത്ഥം ഹോതു ഭത്തേന വാ ഭത്തം, യം കിഞ്ചി കപ്പിയം ‘‘ഇമിനാ ഇമം ദേഹീ’’തി വദതി, ദുക്കടം. ഏവം വത്വാ മാതുയാപി അത്തനോ ഭണ്ഡം ദേതി, ദുക്കടം. ‘‘ഇമിനാ ഇമം ദേഹീ’’തി വുത്തോ വാ ‘‘ഇമം ദേഹി, ഇമം തേ ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ വാ മാതുയാപി ഭണ്ഡം അത്തനാ ഗണ്ഹാതി, ദുക്കടം. അത്തനോ ഭണ്ഡേ പരഹത്ഥം പരഭണ്ഡേ ച അത്തനോ ഹത്ഥം സമ്പത്തേ നിസ്സഗ്ഗിയം. മാതരം പന പിതരം വാ ‘‘ഇമം ദേഹീ’’തി വദതോ വിഞ്ഞത്തി ന ഹോതി. ‘‘ഇമം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദതോ സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനം ന ഹോതി. അഞ്ഞാതകം ‘‘ഇമം ദേഹീ’’തി വദതോ വിഞ്ഞത്തി ഹോതി. ‘‘ഇമം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദതോ സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതനം ഹോതി. ‘‘ഇമിനാ ഇമം ദേഹീ’’തി കയവിക്കയം ആപജ്ജതോ നിസ്സഗ്ഗിയം. തസ്മാ കപ്പിയഭണ്ഡം പരിവത്തേന്തേന മാതാപിതൂഹിപി സദ്ധിം കയവിക്കയം അഞ്ഞാതകേഹി സദ്ധിം തിസ്സോ ആപത്തിയോ മോചേന്തേന പരിവത്തേതബ്ബം.
തത്രായം പരിവത്തനവിധി – ഭിക്ഖുസ്സ പാഥേയ്യതണ്ഡുലാ ഹോന്തി, സോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഭത്തഹത്ഥം പുരിസം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹാകം തണ്ഡുലാ അത്ഥി, ന ച നോ ഇമേഹി അത്ഥോ, ഭത്തേന പന അത്ഥോ’’തി വദതി. പുരിസോ തണ്ഡുലേ ഗഹേത്വാ ഭത്തം ദേതി, വട്ടതി. തിസ്സോപി ആപത്തിയോ ന ഹോന്തി. അന്തമസോ നിമിത്തകമ്മമത്തമ്പി ന ഹോതി. കസ്മാ? മൂലസ്സ അത്ഥിതായ. പരതോ ച വുത്തമേവ ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം അത്ഥി, അമ്ഹാകഞ്ച ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച അത്ഥോതി ഭണതീ’’തി. യോ പന ഏവം അകത്വാ ‘‘ഇമിനാ ഇമം ദേഹീ’’തി പരിവത്തേതി; യഥാവത്ഥുകമേവ. വിഘാസാദം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ഓദനം ഭുഞ്ജിത്വാ, രജനം വാ ദാരൂനി വാ ആഹരാ’’തി വദതി, രജനഛല്ലിഗണനായ ദാരുഗണനായ ച നിസ്സഗ്ഗിയാനി ഹോന്തി. ‘‘ഇമം ഓദനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഇദം നാമ കരോഥാ’’തി ദന്തകാരാദീഹി സിപ്പികേഹി ധമകരണാദീസു തം തം പരിക്ഖാരം കാരേതി, രജകേഹി വാ വത്ഥം ധോവാപേതി; യഥാവത്ഥുകമേവ. ന്ഹാപിതേന കേസേ ഛിന്ദാപേതി, കമ്മകാരേഹി നവകമ്മം കാരേതി; യഥാവത്ഥുകമേവ. സചേ പന ‘‘ഇദം ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ഇദം കരോഥാ’’തി ന വദതി ‘‘ഇദം ഭത്തം ഭുഞ്ജ ഭുത്തോസി ഭുഞ്ജിസ്സസി, ഇദം നാമ കരോഹീ’’തി വദതി, വട്ടതി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി വത്ഥധോവനേ വാ കേസച്ഛേദനേ വാ ഭൂമിസോധനാദിനവകമ്മേ വാ പരഭണ്ഡം അത്തനോ ഹത്ഥഗതം നിസ്സജ്ജിതബ്ബം നാമ നത്ഥി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ദള്ഹം കത്വാ വുത്തത്താ ന സക്കാ ഏതം പടിക്ഖിപിതും, തസ്മാ യഥാ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുമ്ഹി പരിഭുത്തേ വാ നട്ഠേ വാ പാചിത്തിയം ദേസേതി, ഏവമിധാപി ദേസേതബ്ബം.
൫൯൬. കയവിക്കയേ കയവിക്കയസഞ്ഞീതിആദിമ്ഹി യോ കയവിക്കയം സമാപജ്ജതി, സോ തസ്മിം കയവിക്കയസഞ്ഞീ വാ ഭവതു വേമതികോ വാ, ന കയവിക്കയസഞ്ഞീ വാ നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയമേവ. ചൂളത്തികേ ദ്വീസു പദേസു ദുക്കടമേവാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.
൫൯൭. അഗ്ഘം പുച്ഛതീതി ‘‘അയം തവ പത്തോ കിം അഗ്ഘതീ’’തി പുച്ഛതി. ‘‘ഇദം നാമാ’’തി വുത്തേ പന സചേ തസ്സ കപ്പിയഭണ്ഡം മഹഗ്ഘം ഹോതി, ഏവഞ്ച നം പടിവദതി ‘‘ഉപാസക, മമ ഇദം വത്ഥു മഹഗ്ഘം, തവ പത്തം അഞ്ഞസ്സ ദേഹീ’’തി. തം സുത്വാ ഇതരോ ‘‘അഞ്ഞം ഥാലകമ്പി ദസ്സാമീ’’തി വദതി ഗണ്ഹിതും വട്ടതി, ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം അത്ഥീ’’തി വുത്തലക്ഖണേ പതതി. സചേ സോ പത്തോ മഹഗ്ഘോ, ഭിക്ഖുനോ വത്ഥു അപ്പഗ്ഘം, പത്തസാമികോ ചസ്സ അപ്പഗ്ഘഭാവം ന ജാനാതി, പത്തോ ന ഗഹേതബ്ബോ, ‘‘മമ വത്ഥു അപ്പഗ്ഘ’’ന്തി ആചിക്ഖിതബ്ബം. മഹഗ്ഘഭാവം ഞത്വാ വഞ്ചേത്വാ ഗണ്ഹന്തോ ഹി ഗഹിതഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ കാരേതബ്ബതം ആപജ്ജതി. സചേ പത്തസാമികോ ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ, സേസം മമ പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതീ’’തി ദേതി, വട്ടതി.
കപ്പിയകാരകസ്സ ആചിക്ഖതീതി യസ്സ ഹത്ഥതോ ഭണ്ഡം ഗണ്ഹാതി, തം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം അന്തമസോ തസ്സ പുത്തഭാതികമ്പി കപ്പിയകാരകം കത്വാ ‘‘ഇമിനാ ഇമം നാമ ഗഹേത്വാ ദേഹീ’’തി ആചിക്ഖതി. സോ ചേ ഛേകോ ഹോതി, പുനപ്പുനം അപനേത്വാ വിവദിത്വാ ഗണ്ഹാതി, തുണ്ഹീഭൂതേന ഠാതബ്ബം. നോ ചേ ഛേകോ ഹോതി, ന ജാനാതി ഗഹേതും, വാണിജകോ തം വഞ്ചേതി, ‘‘മാ ഗണ്ഹാ’’തി വത്തബ്ബോ.
ഇദം അമ്ഹാകന്തിആദിമ്ഹി ‘‘ഇദം പടിഗ്ഗഹിതം തേലം വാ സപ്പി വാ അമ്ഹാകം അത്ഥി, അമ്ഹാകഞ്ച അഞ്ഞേന അപ്പടിഗ്ഗഹിതകേന അത്ഥോ’’തി ഭണതി. സചേ സോ തം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം ദേതി, പഠമം അത്തനോ തേലം ന മിനാപേതബ്ബം. കസ്മാ? നാളിയഞ്ഹി അവസിട്ഠതേലം ഹോതി, തം പച്ഛാ മിനന്തസ്സ അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം ദൂസേയ്യാതി. സേസം ഉത്താനമേവ.
ഛസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
കയവിക്കയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
നിട്ഠിതോ കോസിയവഗ്ഗോ ദുതിയോ.