൩. പത്തവഗ്ഗോ

൧. പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൯൮. തേന സമയേനാതി പത്തസിക്ഖാപദം. തത്ഥ പത്തവാണിജ്ജന്തി ഗാമനിഗമാദീസു വിചരന്താ പത്തവാണിജ്ജം വാ കരിസ്സന്തി. ആമത്തികാപണം വാതി അമത്താനി വുച്ചന്തി ഭാജനാനി, താനി യേസം ഭണ്ഡം തേ ആമത്തികാ, തേസം ആമത്തികാനം ആപണം ആമത്തികാപണം, കുലാലഭണ്ഡവാണിജകാപണന്തി അത്ഥോ.

൬൦൨. തയോ പത്തസ്സ വണ്ണാതി തീണി പത്തസ്സ പമാണാനി. അഡ്ഢാള്ഹകോദനം ഗണ്ഹാതീതി മഗധനാളിയാ ദ്വിന്നം തണ്ഡുലനാളീനം ഓദനം ഗണ്ഹാതി. മഗധനാളി നാമ അഡ്ഢതേരസപലാ ഹോതീതി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം. സീഹളദീപേ പകതിനാളി മഹന്താ, ദമിളനാളി ഖുദ്ദകാ, മഗധനാളി പമാണയുത്താ, തായ മഗധനാളിയാ ദിയഡ്ഢനാളി ഏകാ സീഹളനാളി ഹോതീതി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. ചതുഭാഗം ഖാദനന്തി ഓദനസ്സ ചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണം ഖാദനം, തം ഹത്ഥഹാരിയസ്സ മുഗ്ഗസൂപസ്സ വസേന വേദിതബ്ബം. തദുപിയം ബ്യഞ്ജനന്തി തസ്സ ഓദനസ്സ അനുരൂപം മച്ഛമംസസാകഫലകളീരാദിബ്യഞ്ജനം.

തത്രായം വിനിച്ഛയോ – അനുപഹതപുരാണസാലിതണ്ഡുലാനം സുകോട്ടിതപരിസുദ്ധാനം ദ്വേ മഗധനാളിയോ ഗഹേത്വാ തേഹി തണ്ഡുലേഹി അനുത്തണ്ഡുലം അകിലിന്നം അപിണ്ഡിതം സുവിസദം കുന്ദമകുളരാസിസദിസം അവസ്സാവിതോദനം പചിത്വാ നിരവസേസം പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ഓദനസ്സ ചതുത്ഥഭാഗപ്പമാണോ നാതിഘനോ നാതിതനുകോ ഹത്ഥഹാരിയോ സബ്ബസമ്ഭാരസങ്ഖതോ മുഗ്ഗസൂപോ പക്ഖിപിതബ്ബോ. തതോ ആലോപസ്സ ആലോപസ്സ അനുരൂപം യാവചരിമാലോപപ്പഹോനകം മച്ഛമംസാദിബ്യഞ്ജനം പക്ഖിപിതബ്ബം, സപ്പിതേലതക്കരസകഞ്ജികാദീനി പന ഗണനൂപഗാനി ന ഹോന്തി, താനി ഹി ഓദനഗതികാനേവ, നേവ ഹാപേതും ന വഡ്ഢേതും സക്കോന്തി. ഏവമേതം സബ്ബമ്പി പക്ഖിത്തം സചേ പത്തസ്സ മുഖവട്ടിയാ ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, സുത്തേന വാ ഹീരേന വാ ഛിന്ദന്തസ്സ സുത്തസ്സ വാ ഹീരസ്സ വാ ഹേട്ഠിമന്തം ഫുസതി, അയം ഉക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം അതിക്കമ്മ ഥൂപീകതം തിട്ഠതി, അയം ഉക്കട്ഠോമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം ന സമ്പാപുണാതി, അന്തോഗതമേവ ഹോതി, അയം ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ.

നാളികോദനന്തി മഗധനാളിയാ ഏകായ തണ്ഡുലനാളിയാ ഓദനം. പത്ഥോദനന്തി മഗധനാളിയാ ഉപഡ്ഢനാളികോദനം. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന നാമമത്തേ വിസേസോ – സചേ നാളികോദനാദി സബ്ബമ്പി പക്ഖിത്തം വുത്തനയേനേവ ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, അയം മജ്ഝിമോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം അതിക്കമ്മ ഥൂപീകതം തിട്ഠതി, അയം മജ്ഝിമോമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം ന സമ്പാപുണാതി അന്തോഗതമേവ ഹോതി, അയം മജ്ഝിമുക്കട്ഠോ നാമ പത്തോ. സചേ പത്ഥോദനാദി സബ്ബമ്പി പക്ഖിത്തം ഹേട്ഠിമരാജിസമം തിട്ഠതി, അയം ഓമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം അതിക്കമ്മ ഥൂപീകതം തിട്ഠതി, അയം ഓമകോമകോ നാമ പത്തോ. സചേ തം രാജിം ന പാപുണാതി അന്തോഗതമേവ ഹോതി, അയം ഓമകുക്കട്ഠോ നാമ പത്തോതി ഏവമേതേ നവ പത്താ. തേസു ദ്വേ അപത്താ ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ ച ഓമകോമകോ ച. ‘‘തതോ ഉക്കട്ഠോ അപത്തോ ഓമകോ അപത്തോ’’തി ഇദഞ്ഹി ഏതേ സന്ധായ വുത്തം. ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ ഹി ഏത്ഥ ഉക്കട്ഠതോ ഉക്കട്ഠത്താ ‘‘തതോ ഉക്കട്ഠോ അപത്തോ’’തി വുത്തോ. ഓമകോമകോ ച ഓമകതോ ഓമകത്താ തതോ ഓമകോ അപത്തോതി വുത്തോ. തസ്മാ ഏതേ ഭാജനപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ, ന അധിട്ഠാനുപഗാ, ന വികപ്പനുപഗാ. ഇതരേ പന സത്ത അധിട്ഠഹിത്വാ വാ വികപ്പേത്വാ വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ, ഏവം അകത്വാ തം ദസാഹം അതിക്കാമയതോ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയന്തി തം സത്തവിധമ്പി പത്തം ദസാഹപരമം കാലം അതിക്കാമയതോ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം.

൬൦൭. നിസ്സഗ്ഗിയം പത്തം അനിസ്സജ്ജിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീതി യാഗും പിവിത്വാ ധോതേ ദുക്കടം, ഖഞ്ജകം ഖാദിത്വാ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ധോതേ ദുക്കടന്തി ഏവം പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം.

൬൦൮. അനാപത്തി അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി വികപ്പേതീതി ഏത്ഥ പന പമാണയുത്തസ്സപി അധിട്ഠാനവികപ്പനുപഗത്തം ഏവം വേദിതബ്ബം – അയോപത്തോ പഞ്ചഹി പാകേഹി മത്തികാപത്തോ ദ്വീഹി പാകേഹി പക്കോ അധിട്ഠാനുപഗോ, ഉഭോപി യം മൂലം ദാതബ്ബം, തസ്മിം ദിന്നേയേവ. സചേ ഏകോപി പാകോ ഊനോ ഹോതി, കാകണികമത്തമ്പി വാ മൂലം അദിന്നം, ന അധിട്ഠാനുപഗോ. സചേപി പത്തസാമികോ വദതി ‘‘യദാ തുമ്ഹാകം മൂലം ഭവിസ്സതി, തദാ ദസ്സഥ, അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി നേവ അധിട്ഠാനുപഗോ ഹോതി, പാകസ്സ ഹി ഊനത്താ പത്തസങ്ഖം ന ഗച്ഛതി, മൂലസ്സ സകലസ്സ വാ ഏകദേസസ്സ വാ അദിന്നത്താ സകഭാവം ന ഉപേതി, അഞ്ഞസ്സേവ സന്തകോ ഹോതി, തസ്മാ പാകേ ച മൂലേ ച നിട്ഠിതേയേവ അധിട്ഠാനുപഗോ ഹോതി. യോ അധിട്ഠാനുപഗോ, സ്വേവ വികപ്പനുപഗോ, സോ ഹത്ഥം ആഗതോപി അനാഗതോപി അധിട്ഠാതബ്ബോ വികപ്പേതബ്ബോ വാ. യദി ഹി പത്തകാരകോ മൂലം ലഭിത്വാ സയം വാ ദാതുകാമോ ഹുത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പത്തം കത്വാ അസുകദിവസേ നാമ പചിത്വാ ഠപേസ്സാമീ’’തി വദതി, ഭിക്ഖു ച തേന പരിച്ഛിന്നദിവസതോ ദസാഹം അതിക്കാമേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. സചേ പന പത്തകാരകോ ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം പത്തം കത്വാ പചിത്വാ സാസനം പേസേസ്സാമീ’’തി വത്വാ തഥേവ കരോതി, തേന പേസിതഭിക്ഖു പന തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ന ആരോചേതി, അഞ്ഞോ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ ‘‘തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, പത്തോ നിട്ഠിതോ’’തി ആരോചേതി, ഏതസ്സ ആരോചനം നപമാണം. യദാ പന തേന പേസിതോയേവ ആരോചേതി, തസ്സ വചനം സുതദിവസതോ പട്ഠായ ദസാഹം അതിക്കാമയതോ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. സചേ പത്തകാരകോ ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം പത്തം കത്വാ പചിത്വാ കസ്സചി ഹത്ഥേ പഹിണിസ്സാമീ’’തി വത്വാ തഥേവ കരോതി, പത്തം ഗഹേത്വാ ആഗതഭിക്ഖു പന അത്തനോ പരിവേണേ ഠപേത്വാ തസ്സ ന ആരോചേതി, അഞ്ഞോ കോചി ഭണതി ‘‘അപി, ഭന്തേ, അധുനാ ആഭതോ പത്തോ സുന്ദരോ’’തി! ‘‘കുഹിം, ആവുസോ, പത്തോ’’തി? ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഹത്ഥേ പേസിതോ’’തി. ഏതസ്സപി വചനം ന പമാണം. യദാ പന സോ ഭിക്ഖു പത്തം ദേതി, ലദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ ദസാഹം അതിക്കാമയതോ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. തസ്മാ ദസാഹം അനതിക്കാമേത്വാവ അധിട്ഠാതബ്ബോ വികപ്പേതബ്ബോ വാ.

തത്ഥ ദ്വേ പത്തസ്സ അധിട്ഠാനാ – കായേന വാ അധിട്ഠാതി, വാചായ വാ അധിട്ഠാതി. തേസം വസേന അധിട്ഠഹന്തേന ച ‘‘ഇമം പത്തം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി വാ ‘‘ഏതം പത്തം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി വാ ഏവം സമ്മുഖേ വാ പരമ്മുഖേ വാ ഠിതം പുരാണപത്തം പച്ചുദ്ധരിത്വാ അഞ്ഞസ്സ വാ ദത്വാ നവം പത്തം യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതം ഹത്ഥേന പരാമസിത്വാ ‘‘ഇമം പത്തം അധിട്ഠാമീ’’തി ചിത്തേന ആഭോഗം കത്വാ കായവികാരം കരോന്തേന കായേന വാ അധിട്ഠാതബ്ബോ, വചീഭേദം കത്വാ വാചായ വാ അധിട്ഠാതബ്ബോ. തത്ര ദുവിധം അധിട്ഠാനം – സചേ ഹത്ഥപാസേ ഹോതി ‘‘ഇമം പത്തം അധിട്ഠാമീ’’തി വാചാ ഭിന്ദിതബ്ബാ. അഥ അന്തോഗബ്ഭേ വാ ഉപരിപാസാദേ വാ സാമന്തവിഹാരേ വാ ഹോതി, ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘ഏതം പത്തം അധിട്ഠാമീ’’തി വാചാ ഭിന്ദിതബ്ബാ.

അധിട്ഠഹന്തേന പന ഏകകേന അധിട്ഠാതുമ്പി വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ അധിട്ഠാതുമ്പി വട്ടതി. അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ അയമാനിസംസോ – സചസ്സ ‘‘അധിട്ഠിതോ നു ഖോ മേ, നോ’’തി വിമതി ഉപ്പജ്ജതി, ഇതരോ സാരേത്വാ വിമതിം ഛിന്ദിസ്സതീതി. സചേ കോചി ദസ പത്തേ ലഭിത്വാ സബ്ബേവ അത്തനാവ പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ ഹോതി, ന സബ്ബേ അധിട്ഠാതബ്ബാ. ഏകം പത്തം അധിട്ഠായ പുനദിവസേ തം പച്ചുദ്ധരിത്വാ അഞ്ഞോ അധിട്ഠാതബ്ബോ. ഏതേനുപായേന വസ്സസതമ്പി പരിഹരിതും സക്കാ.

ഏവം അപ്പമത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സിയാ അധിട്ഠാനവിജഹനന്തി? സിയാ. സചേ ഹി അയം പത്തം അഞ്ഞസ്സ വാ ദേതി, വിബ്ഭമതി വാ സിക്ഖം വാ പച്ചക്ഖാതി, കാലം വാ കരോതി, ലിങ്ഗം വാസ്സ പരിവത്തതി, പച്ചുദ്ധരതി വാ, പത്തേ വാ ഛിദ്ദം ഹോതി, അധിട്ഠാനം വിജഹതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ദിന്നവിബ്ഭന്തപച്ചക്ഖാ, കാലംകിരിയകതേന ച;

ലിങ്ഗപച്ചുദ്ധരാ ചേവ, ഛിദ്ദേന ഭവതി സത്തമ’’ന്തി.

ചോരഹരണവിസ്സാസഗ്ഗാഹേഹിപി വിജഹതിയേവ. കിത്തകേന ഛിദ്ദേന അധിട്ഠാനം ഭിജ്ജതി? യേന കങ്ഗുസിത്ഥം നിക്ഖമതി ചേവ പവിസതി ച. ഇദഞ്ഹി സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം ലാമകധഞ്ഞസിത്ഥം, തസ്മിം അയചുണ്ണേന വാ ആണിയാ വാ പടിപാകതികേ കതേ ദസാഹബ്ഭന്തരേ പുന അധിട്ഠാതബ്ബോ. അയം താവ ‘‘അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി വികപ്പേതീ’’തി ഏത്ഥ അധിട്ഠാനേ വിനിച്ഛയോ.

വികപ്പനേ പന ദ്വേ വികപ്പനാ – സമ്മുഖാവികപ്പനാ ച പരമ്മുഖാവികപ്പനാ ച. കഥം സമ്മുഖാവികപ്പനാ ഹോതി? പത്താനം ഏകബഹുഭാവം സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവഞ്ച ഞത്വാ ‘‘ഇമം പത്ത’’ന്തി വാ ‘‘ഇമേ പത്തേ’’തി വാ ‘‘ഏതം പത്ത’’ന്തി വാ ‘‘ഏതേ പത്തേ’’തി വാ വത്വാ ‘‘തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തി വത്തബ്ബം. അയമേകാ സമ്മുഖാവികപ്പനാ. ഏത്താവതാ നിധേതും വട്ടതി, പരിഭുഞ്ജിതും വാ വിസ്സജ്ജേതും വാ അധിട്ഠാതും വാ ന വട്ടതി. ‘‘മയ്ഹം സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’തി ഏവം പന വുത്തേ പച്ചുദ്ധാരോ നാമ ഹോതി, തതോപഭുതി പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തി.

അപരോ നയോ – തഥേവ പത്താനം ഏകബഹുഭാവം സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവഞ്ച ഞത്വാ തസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ ‘‘ഇമം പത്ത’’ന്തി വാ ‘‘ഇമേ പത്തേ’’തി വാ ‘‘ഏതം പത്ത’’ന്തി വാ ‘‘ഏതേ പത്തേ’’തി വാ വത്വാ പഞ്ചസു സഹധമ്മികേസു അഞ്ഞതരസ്സ അത്തനാ അഭിരുചിതസ്സ യസ്സ കസ്സചി നാമം ഗഹേത്വാ ‘‘തിസ്സസ്സ ഭിക്ഖുനോ വികപ്പേമീ’’തി വാ ‘‘തിസ്സായ ഭിക്ഖുനിയാ സിക്ഖമാനായ സാമണേരസ്സ തിസ്സായ സാമണേരിയാ വികപ്പേമീ’’തി വാ വത്തബ്ബം, അയം അപരാപി സമ്മുഖാവികപ്പനാ. ഏത്താവതാ നിധേതും വട്ടതി, പരിഭോഗാദീസു പന ഏകമ്പി ന വട്ടതി. തേന പന ഭിക്ഖുനാ ‘‘തിസ്സസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തകം…പേ… തിസ്സായ സാമണേരിയാ സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’തി വുത്തേ പച്ചുദ്ധാരോ നാമ ഹോതി. തതോപഭുതി പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തി.

കഥം പരമ്മുഖാവികപ്പനാ ഹോതി? പത്താനം തഥേവ ഏകബഹുഭാവം സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവഞ്ച ഞത്വാ ‘‘ഇമം പത്ത’’ന്തി വാ ‘‘ഇമേ പത്തേ’’തി വാ ‘‘ഏതം പത്ത’’ന്തി വാ ‘‘ഏതേ പത്തേ’’തി വാ വത്വാ ‘‘തുയ്ഹം വികപ്പനത്ഥായ ദമ്മീ’’തി വത്തബ്ബം. തേന വത്തബ്ബോ – ‘‘കോ തേ മിത്തോ വാ സന്ദിട്ഠോ വാ’’തി? തതോ ഇതരേന പുരിമനയേനേവ ‘‘തിസ്സോ ഭിക്ഖൂതി വാ…പേ… തിസ്സാ സാമണേരീ’’തി വാ വത്തബ്ബം. പുന തേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘അഹം തിസ്സസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദമ്മീ’’തി വാ…പേ… ‘‘തിസ്സായ സാമണേരിയാ ദമ്മീ’’തി വാ വത്തബ്ബം, അയം പരമ്മുഖാവികപ്പനാ. ഏത്താവത്താ നിധേതും വട്ടതി, പരിഭോഗാദീസു പന ഏകമ്പി ന വട്ടതി. തേന പന ഭിക്ഖുനാ ദുതിയസമ്മുഖാവികപ്പനായം വുത്തനയേനേവ ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ യഥാപച്ചയം വാ കരോഹീ’’തി വുത്തേ പച്ചുദ്ധാരോ നാമ ഹോതി. തതോപഭുതി പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തി.

ഇമാസം പന ദ്വിന്നം വികപ്പനാനം നാനാകരണം, അവസേസോ ച വചനക്കമോ സബ്ബോ പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.

പത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൦൯. തേന സമയേനാതി ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദം. തത്ഥ ന യാപേതീതി സോ കിര യദി അരിയസാവകോ നാഭവിസ്സാ, അഞ്ഞഥത്തമ്പി അഗമിസ്സാ, ഏവം തേഹി ഉബ്ബാള്ഹോ, സോതാപന്നത്താ പന കേവലം സരീരേനേവ ന യാപേതി, തേന വുത്തം – ‘‘അത്തനാപി ന യാപേതി, പുത്തദാരാപിസ്സ കിലമന്തീ’’തി.

൬൧൨-൩. ഊനപഞ്ചബന്ധനേനാതി ഏത്ഥ ഊനാനി പഞ്ച ബന്ധനാനി അസ്സാതി ഊനപഞ്ചബന്ധനോ, നാസ്സ പഞ്ച ബന്ധനാനി പൂരേന്തീതി അത്ഥോ, തേന ഊനപഞ്ചബന്ധനേന. ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ ലക്ഖണേ കരണവചനം. തത്ഥ യസ്മാ അബന്ധനസ്സാപി പഞ്ച ബന്ധനാനി ന പൂരേന്തി, സബ്ബസോ നത്ഥിതായ, തസ്മാ പദഭാജനേ ‘‘അബന്ധനോ വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ഊനപഞ്ചബന്ധനേനാ’’തി ച വുത്തത്താ യസ്സ പഞ്ചബന്ധനോ പത്തോ ഹോതി, തസ്സ സോ അപത്തോ, തസ്മാ അഞ്ഞം വിഞ്ഞാപേതും വട്ടതി. ബന്ധനഞ്ച നാമേതം യസ്മാ ബന്ധനോകാസേ സതി ഹോതി, അസതി ന ഹോതി, തസ്മാ തസ്സ ലക്ഖണം ദസ്സേതും ‘‘അബന്ധനോകാസോ നാമാ’’തിആദി വുത്തം.

ദ്വങ്ഗുലാ രാജി ന ഹോതീതി മുഖവട്ടിതോ ഹേട്ഠാ ദ്വങ്ഗുലപ്പമാണാ ഏകാപി രാജി ന ഹോതി. യസ്സ ദ്വങ്ഗുലാ രാജി ഹോതീതി യസ്സ പന താദിസാ ഏകാ രാജി ഹോതി, സോ തസ്സാ രാജിയാ ഹേട്ഠിമപരിയന്തേ പത്തവേധകേന വിജ്ഝിത്വാ പചിത്വാ സുത്തരജ്ജുക-മകചിരജ്ജുകാദീഹി വാ തിപുസുത്തകേന വാ ബന്ധിതബ്ബോ, തം ബന്ധനം ആമിസസ്സ അലഗ്ഗനത്ഥം തിപുപട്ടകേന വാ കേനചി ബദ്ധസിലേസേന വാ പടിച്ഛാദേതബ്ബം. സോ ച പത്തോ അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ, സുഖുമം വാ ഛിദ്ദം കത്വാ ബന്ധിതബ്ബോ. സുദ്ധേഹി പന മധുസിത്ഥകലാഖാസജ്ജുലസാദീഹി ബന്ധിതും ന വട്ടതി. ഫാണിതം ഝാപേത്വാ പാസാണചുണ്ണേന ബന്ധിതും വട്ടതി. മുഖവട്ടിസമീപേ പന പത്തവേധകേന വിജ്ഝിയമാനോ കപാലസ്സ ബഹലത്താ ഭിജ്ജതി, തസ്മാ ഹേട്ഠാ വിജ്ഝിതബ്ബോ. യസ്സ പന ദ്വേ രാജിയോ ഏകായേവ വാ ചതുരങ്ഗുലാ, തസ്സ ദ്വേ ബന്ധനാനി ദാതബ്ബാനി. യസ്സ തിസ്സോ ഏകായേവ വാ ഛളങ്ഗുലാ, തസ്സ തീണി. യസ്സ ചതസ്സോ ഏകായേവ വാ അട്ഠങ്ഗുലാ, തസ്സ ചത്താരി. യസ്സ പഞ്ച ഏകായേവ വാ ദസങ്ഗുലാ, സോ ബദ്ധോപി അബദ്ധോപി അപത്തോയേവ, അഞ്ഞോ വിഞ്ഞാപേതബ്ബോ. ഏസ താവ മത്തികാപത്തേ വിനിച്ഛയോ.

അയോപത്തേ പന സചേപി പഞ്ച വാ അതിരേകാനി വാ ഛിദ്ദാനി ഹോന്തി, താനി ചേ അയചുണ്ണേന വാ ആണിയാ വാ ലോഹമണ്ഡലകേന വാ ബദ്ധാനി മട്ഠാനി ഹോന്തി, സ്വേവ പത്തോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ, ന അഞ്ഞോ വിഞ്ഞാപേതബ്ബോ. അഥ പന ഏകമ്പി ഛിദ്ദം മഹന്തം ഹോതി, ലോഹമണ്ഡലകേന ബദ്ധമ്പി മട്ഠം ന ഹോതി, പത്തേ ആമിസം ലഗ്ഗതി, അകപ്പിയോ ഹോതി, അയം അപത്തോ. അഞ്ഞോ വിഞ്ഞാപേതബ്ബോ.

൬൧൫. ഥേരോ വത്തബ്ബോതി പത്തേ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ ‘‘അയം, ഭന്തേ, പത്തോ പമാണയുത്തോ സുന്ദരോ ഥേരാനുരൂപോ, തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്തബ്ബോ. യോ ന ഗണ്ഹേയ്യാതി അനുകമ്പായ ന ഗണ്ഹന്തസ്സ ദുക്കടം. യോ പന സന്തുട്ഠിയാ ‘‘കിം മേ അഞ്ഞേന പത്തേനാ’’തി ന ഗണ്ഹാതി, തസ്സ അനാപത്തി. പത്തപരിയന്തോതി ഏവം പരിവത്തേത്വാ പരിയന്തേ ഠിതപത്തോ.

ന അദേസേതി മഞ്ചപീഠഛത്തനാഗദന്തകാദികേ അദേസേ, ന നിക്ഖിപിതബ്ബോ. യത്ഥ പുരിമം സുന്ദരം പത്തം ഠപേതി, തത്ഥേവ ഠപേതബ്ബോ. പത്തസ്സ ഹി നിക്ഖിപനദേസോ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആധാരക’’ന്തിആദിനാ നയേന ഖന്ധകേ വുത്തോയേവ.

ന അഭോഗേനാതി യാഗുരന്ധനരജനപചനാദിനാ അപരിഭോഗേന ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. അന്തരാമഗ്ഗേ പന ബ്യാധിമ്ഹി ഉപ്പന്നേ അഞ്ഞസ്മിം ഭാജനേ അസതി മത്തികായ ലിമ്പേത്വാ യാഗും വാ പചിതും ഉദകം വാ താപേതും വട്ടതി.

ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബോതി അഞ്ഞസ്സ ന ദാതബ്ബോ. സചേ പന സദ്ധിവിഹാരികോ വാ അന്തേവാസികോ വാ അഞ്ഞം വരപത്തം ഠപേത്വാ ‘‘അയം മയ്ഹം സാരുപ്പോ, അയം ഥേരസ്സാ’’തി ഗണ്ഹാതി, വട്ടതി. അഞ്ഞോ വാ തം ഗഹേത്വാ അത്തനോ പത്തം ദേതി, വട്ടതി. ‘‘മയ്ഹമേവ പത്തം ആഹരാ’’തി വത്തബ്ബകിച്ചം നത്ഥി.

൬൧൭. പവാരിതാനന്തി ഏത്ഥ സങ്ഘവസേന പവാരിതട്ഠാനേ പഞ്ചബന്ധനേനേവ വട്ടതി. പുഗ്ഗലവസേന പവാരിതട്ഠാനേ ഊനപഞ്ചബന്ധനേനാപി വട്ടതീതി കുരുന്ദിയം വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഛസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഊനപഞ്ചബന്ധനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൧൮. തേന സമയേനാതി ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദം. തത്ഥ അത്ഥോ, ഭന്തേതി രാജാ ഭിക്ഖൂ ഉയ്യുത്തപ്പയുത്തേ ഥേരസ്സ ലേണത്ഥായ പബ്ഭാരം സോധേന്തേ ദിസ്വാ ആരാമികം ദാതുകാമോ പുച്ഛി.

൬൧൯-൨൧. പാടിയേക്കോതി വിസും ഏകോ. മാലാകിതേതി കതമാലേ മാലാധരേ, കുസുമമാലാപടിമണ്ഡിതേതി അത്ഥോ. തിണണ്ഡുപകന്തി തിണചുമ്ബടകം. പടിമുഞ്ചീതി ഠപേസി. സാ അഹോസി സുവണ്ണമാലാതി ദാരികായ സീസേ ഠപിതമത്തായേവ ഥേരസ്സ അധിട്ഠാനവസേന സുവണ്ണപദുമമാലാ അഹോസി. തഞ്ഹി തിണണ്ഡുപകം സീസേ ഠപിതമത്തമേവ ‘‘സുവണ്ണമാലാ ഹോതൂ’’തി ഥേരോ അധിട്ഠാസി. ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ…. തേനുപസങ്കമീതി ദുതിയദിവസേയേവ ഉപസങ്കമി.

സുവണ്ണന്തി അധിമുച്ചീതി ‘‘സോവണ്ണമയോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. പഞ്ചന്നം ഭേസജ്ജാനന്തി സപ്പിആദീനം. ബാഹുലികാതി പച്ചയബാഹുലികതായ പടിപന്നാ. കോലമ്ബേപി ഘടേപീതിഏത്ഥ കോലമ്ബാ നാമ മഹാമുഖചാടിയോ വുച്ചന്തി. ഓലീനവിലീനാനീതി ഹേട്ഠാ ച ഉഭതോപസ്സേസു ച ഗളിതാനി. ഓകിണ്ണവികിണ്ണാതി സപ്പിആദീനം ഗന്ധേന ഭൂമിം ഖനന്തേഹി ഓകിണ്ണാ, ഭിത്തിയോ ഖനന്തേഹി ഉപരി സഞ്ചരന്തേഹി ച വികിണ്ണാ. അന്തോകോട്ഠാഗാരികാതി അബ്ഭന്തരേ സംവിഹിതകോട്ഠാഗാരാ.

൬൨൨. പടിസായനീയാനീതി പടിസായിതബ്ബാനി, പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. ഭേസജ്ജാനീതി ഭേസജ്ജകിച്ചം കരോന്തു വാ മാ വാ, ഏവം ലദ്ധവോഹാരാനി. ‘‘ഗോസപ്പീ’’തിആദീഹി ലോകേ പാകടം ദസ്സേത്വാ ‘‘യേസം മംസം കപ്പതീ’’തി ഇമിനാ അഞ്ഞേസമ്പി മിഗരോഹിതസസാദീനം സപ്പിം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേസി. യേസഞ്ഹി ഖീരം അത്ഥി, സപ്പിപി തേസം അത്ഥിയേവ, തം പന സുലഭം വാ ഹോതു ദുല്ലഭം വാ, അസമ്മോഹത്ഥം വുത്തം. ഏവം നവനീതമ്പി.

സന്നിധികാരകം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനീതി സന്നിധിം കത്വാ നിദഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി. കഥം? പാളിയാ ആഗതസപ്പിആദീസു സപ്പി താവ പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം തദഹുപുരേഭത്തം സാമിസമ്പി നിരാമിസമ്പി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. സത്താഹാതിക്കമേ സചേ ഏകഭാജനേ ഠപിതം, ഏകം നിസ്സഗ്ഗിയം. സചേ ബഹൂസു വത്ഥുഗണനായ നിസ്സഗ്ഗിയാനി, പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം സത്താഹം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. പുരേഭത്തം വാ പച്ഛാഭത്തം വാ ഉഗ്ഗഹിതകം കത്വാ നിക്ഖിത്തം അജ്ഝോഹരിതും ന വട്ടതി; അബ്ഭഞ്ജനാദീസു ഉപനേതബ്ബം. സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി, അനജ്ഝോഹരണീയതം ആപന്നത്താ. ‘‘പടിസായനീയാനീ’’തി ഹി വുത്തം. സചേ അനുപസമ്പന്നോ പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതനവനീതേന സപ്പിം കത്വാ ദേതി, പുരേഭത്തം സാമിസം വട്ടതി. സചേ സയം കരോതി, സത്താഹമ്പി നിരാമിസമേവ വട്ടതി. പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതനവനീതേന പന യേന കേനചി കതസപ്പി സത്താഹമ്പി നിരാമിസമേവ വട്ടതി. ഉഗ്ഗഹിതകേന കതേ പുബ്ബേ വുത്തസുദ്ധസപ്പിനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതഖീരേന വാ ദധിനാ വാ കതസപ്പി അനുപസമ്പന്നേന കതം സാമിസമ്പി തദഹുപുരേഭത്തം വട്ടതി. സയംകതം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. നവനീതം താപേന്തസ്സ ഹി സാമംപാകോ ന ഹോതി, സാമംപക്കേന പന തേന സദ്ധിം ആമിസം ന വട്ടതി. പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ ച ന വട്ടതിയേവ. സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി, സവത്ഥുകസ്സ പടിഗ്ഗഹിതത്താ, ‘‘താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ’’തി ഹി വുത്തം. പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതേഹി കതം പന അബ്ഭഞ്ജനാദീസു ഉപനേതബ്ബം. പുരേഭത്തമ്പി ച ഉഗ്ഗഹിതകേഹി കതം ഉഭയേസമ്പി സത്താഹാതിക്കമേ അനാപത്തി. ഏസേവ നയോ അകപ്പിയമംസസപ്പിമ്ഹി. അയം പന വിസേസോ – യത്ഥ പാളിയം ആഗതസപ്പിനാ നിസ്സഗ്ഗിയം, തത്ഥ ഇമിനാ ദുക്കടം. അന്ധകട്ഠകഥായം കാരണപതിരൂപകം വത്വാ മനുസ്സസപ്പി ച നവനീതഞ്ച പടിക്ഖിത്തം, തം ദുപ്പടിക്ഖിത്തം, സബ്ബഅട്ഠകഥാസു അനുഞ്ഞാതത്താ. പരതോ ചസ്സ വിനിച്ഛയോപി ആഗച്ഛിസ്സതി.

പാളിയം ആഗതം നവനീതമ്പി പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം തദഹുപുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ നിരാമിസമേവ. സത്താഹാതിക്കമേ നാനാഭാജനേസു ഠപിതേ ഭാജനഗണനായ ഏകഭാജനേപി അമിസ്സേത്വാ പിണ്ഡപിണ്ഡവസേന ഠപിതേ പിണ്ഡഗണനായ നിസ്സഗ്ഗിയാനി. പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം സപ്പിനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ പന ദധിഗുളികായോപി തക്കബിന്ദൂനിപി ഹോന്തി, തസ്മാ തം ധോതം വട്ടതീതി ഉപഡ്ഢത്ഥേരാ ആഹംസു. മഹാസീവത്ഥേരോ പന ‘‘ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതകാലതോ പട്ഠായ തക്കതോ ഉദ്ധടമത്തമേവ ഖാദിംസൂ’’തി ആഹ. തസ്മാ നവനീതം പരിഭുഞ്ജന്തേന ധോവിത്വാ ദധിതക്കമക്ഖികാകിപില്ലികാദീനി അപനേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. പചിത്വാ സപ്പിം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുകാമേന അധോതമ്പി പചിതും വട്ടതി. യം തത്ഥ ദധിഗതം വാ തക്കഗതം വാ തം ഖയം ഗമിസ്സതി, ഏത്താവതാ ഹി സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതം നാമ ന ഹോതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ആമിസേന സദ്ധിം പക്കത്താ പന തസ്മിമ്പി കുക്കുച്ചായന്തി കുക്കുച്ചകാ. ഇദാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഠപിതനവനീതേ ച പുരേഭത്തം ഖീരദധീനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ കതനവനീതേ ച പച്ഛാഭത്തം താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ കതനവനീതേ ച ഉഗ്ഗഹിതേഹി കതനവവീതേ ച അകപ്പിയമംസനവനീതേ ച സബ്ബോ ആപത്താനാപത്തിപരിഭോഗാപരിഭോഗനയോ സപ്പിമ്ഹി വുത്തക്കമേനേവ ഗഹേതബ്ബോ.

തേലഭിക്ഖായ പവിട്ഠാനം പന ഭിക്ഖൂനം തത്ഥേവ സപ്പിമ്പി നവനീതമ്പി പക്കതേലമ്പി അപക്കതേലമ്പി ആകിരന്തി, തത്ഥ തക്കദധിബിന്ദൂനിപി ഭത്തസിത്ഥാനിപി തണ്ഡുലകണാപി മക്ഖികാദയോപി ഹോന്തി. ആദിച്ചപാകം കത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ ഗഹിതം സത്താഹകാലികം ഹോതി, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠപിതഭേസജ്ജേഹി സദ്ധിം പചിത്വാ നത്ഥുപാനമ്പി കാതും വട്ടതി. സചേ വദ്ദലിസമയേ ലജ്ജി സാമണേരോ യഥാ തത്ഥ പതിതതണ്ഡുലകണാദയോ ന പച്ചന്തി, ഏവം സാമിസപാകം മോചേന്തോ അഗ്ഗിമ്ഹി വിലീയാപേത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ പുന പചിത്വാ ദേതി, പുരിമനയേനേവ സത്താഹം വട്ടതി.

തേലേസു തിലതേലം താവ പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ നിരാമിസമേവ. സത്താഹാതിക്കമേ പനസ്സ ഭാജനഗണനായ നിസ്സഗ്ഗിയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. പച്ഛാഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം സത്താഹം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. ഉഗ്ഗഹിതകം കത്വാ നിക്ഖിത്തം അജ്ഝോഹരിതും ന വട്ടതി, സീസമക്ഖനാദീസു ഉപനേതബ്ബം, സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി. പുരേഭത്തം തിലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കതതേലം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ അനജ്ഝോഹരണീയം ഹോതി, സീസമക്ഖനാദീസു ഉപനേതബ്ബം, സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി. പച്ഛാഭത്തം തിലേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കതതേലം അനജ്ഝോഹരണീയമേവ, സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതത്താ, സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി, സീസമക്ഖനാദീസു ഉപനേതബ്ബം. പുരേഭത്തം വാ പച്ഛാഭത്തം വാ ഉഗ്ഗഹിതകതിലേഹി കതതേലേപി ഏസേവ നയോ.

പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതകതിലേ ഭജ്ജിത്വാ വാ തിലപിട്ഠം വാ സേദേത്വാ ഉണ്ഹോദകേന വാ തേമേത്വാ കതതേലം സചേ അനുപസമ്പന്നേന കതം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി. അത്തനാ കതതേലം പന നിബ്ബട്ടിതത്താ പുരേഭത്തം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. സാമംപക്കത്താ സാമിസം ന വട്ടതി, സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതത്താ പന പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ ഉഭയമ്പി അനജ്ഝോഹരണീയം, സീസമക്ഖനാദീസു ഉപനേതബ്ബം, സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി. യദി പന അപ്പം ഉണ്ഹോദകം ഹോതി അബ്ഭുക്കിരണമത്തം, അബ്ബോഹാരികം ഹോതി, സാമപാകഗണനം ന ഗച്ഛതി. സാസപതേലാദീസുപി അവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതേസു അവത്ഥുകതിലതേലേ വുത്തസദിസോവ വിനിച്ഛയോ.

സചേ പന പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതാനം സാസപാദീനം ചുണ്ണേഹി ആദിച്ചപാകേന സക്കാ തേലം കാതും, തം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ നിരാമിസമേവ, സത്താഹാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയം. യസ്മാ പന സാസപമധുകചുണ്ണാദീനി സേദേത്വാ ഏരണ്ഡകട്ഠീനി ച ഭജ്ജിത്വാ ഏവ തേലം കരോന്തി, തസ്മാ തേസം തേലം അനുപസമ്പന്നേഹി കതം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി. വത്ഥൂനം യാവജീവികത്താ പന സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹണേ ദോസോ നത്ഥീതി. അത്തനാ കതം സത്താഹം നിരാമിസപരിഭോഗേനേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. ഉഗ്ഗഹിതകേഹി കതം അനജ്ഝോഹരണീയം ബാഹിരപരിഭോഗേ വട്ടതി, സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി.

തേലകരണത്ഥായ സാസപമധുകഏരണ്ഡകട്ഠീനി വാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ കതം തേലം സത്താഹകാലികം. ദുതിയദിവസേ കതം ഛാഹം വട്ടതി. തതിയദിവസേ കതം പഞ്ചാഹം വട്ടതി. ചതുത്ഥ-പഞ്ചമ-ഛട്ഠസത്താമദിവസേ കതം തദഹേവ വട്ടതി. സചേ യാവ അരുണസ്സ ഉഗ്ഗമനാ തിട്ഠതി, നിസ്സഗ്ഗിയം. അട്ഠമേ ദിവസേ കതം അനജ്ഝോഹരണീയം. അനിസ്സഗ്ഗിയത്താ പന ബാഹിരപരിഭോഗേ വട്ടതി. സചേപി ന കരോതി, തേലത്ഥായ ഗഹിതസാസപാദീനം സത്താഹാതിക്കമനേ ദുക്കടമേവ. പാളിയം പന അനാഗതാനി അഞ്ഞാനിപി നാളികേരനിമ്ബകോസമ്ബകകരമന്ദഅതസീആദീനം തേലാനി അത്ഥി, താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹം അതിക്കാമയതോ ദുക്കടം ഹോതി. അയമേതേസു വിസേസോ. സേസം യാവകാലികവത്ഥും യാവജീവികവത്ഥുഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ സാമംപാകസവത്ഥുകപുരേഭത്തപച്ഛാഭത്തപടിഗ്ഗഹിതഉഗ്ഗഹിതകവത്ഥുവിധാനം സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൬൨൩. വസാതേലന്തി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസാനി ഭേസജ്ജാനി, അച്ഛവസം, മച്ഛവസം, സുസുകാവസം, സൂകരവസം, ഗദ്രഭവസ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) ഏവം അനുഞ്ഞാതവസാനം തേലം. ഏത്ഥ ച ‘‘അച്ഛവസ’’ന്തി വചനേന ഠപേത്വാ മനുസ്സവസം സബ്ബേസം അകപ്പിയമംസാന വസാ അനുഞ്ഞാതാ. മച്ഛഗ്ഗഹണേന ച സുസുകാപി ഗഹിതാ ഹോന്തി, വാളമച്ഛത്താ പന വിസും വുത്തം. മച്ഛാദിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ സബ്ബേസമ്പി കപ്പിയമംസാനം വസാ അനുഞ്ഞാതാ. മംസേസു ഹി ദസമനഉസ്സ-ഹത്ഥി-അസ്സ-സുനഖ-അഹി-സീഹ-ബ്യഗ്ഘ-ദീപി-അച്ഛ-തരച്ഛാനം മംസാനി അകപ്പിയാനി. വസാസു ഏകാ മനുസ്സവസാവ. ഖീരാദീസു അകപ്പിയം നാമ നത്ഥി.

അനുപസമ്പന്നേഹി കതനിബ്ബട്ടിതവസാതേലം പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി. പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. യം പന തത്ഥ സുഖുമരജസദിസം മംസം വാ ന്ഹാരു വാ അട്ഠി വാ ലോഹിതം വാ ഹോതി, തം അബ്ബോഹാരികം. സചേ പന വസം പടിഗ്ഗഹേത്വാ സയം കരോതി, പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പചിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ സത്താഹം നിരാമിസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. നിരാമിസപരിഭോഗഞ്ഹി സന്ധായ ഇദം വുത്തം – ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨). തത്രാപി അബ്ബോഹാരികം അബ്ബോഹാരികമേവ. പച്ഛാഭത്തം പന പടിഗ്ഗഹിതും വാ കാതും വാ ന വട്ടതിയേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘വികാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം വികാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി തിണ്ണം ദുക്കടാനം. കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം വികാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദ്വിന്നം ദുക്കടാനം. കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം വികാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. കാലേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പടിഗ്ഗഹിതം കാലേ നിപ്പക്കം കാലേ സംസട്ഠം, തം ചേ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, അനാപത്തീ’’തി.

ഉപതിസ്സത്ഥേരം പന അന്തേവാസികാ പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ, സപ്പിനവനീതവസാനി ഏകതോ പചിത്വാ നിബ്ബട്ടിതാനി വട്ടന്തി, ന വട്ടന്തീ’’തി? ‘‘ന വട്ടന്തി, ആവുസോ’’തി. ഥേരോ കിരേത്ഥ പക്കതേലകസടേ വിയ കുക്കുച്ചായതി. തതോ നം ഉത്തരി പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ, നവനീതേ ദധിഗുളികാ വാ തക്കബിന്ദു വാ ഹോതി, ഏതം വട്ടതീ’’തി? ‘‘ഏതമ്പി, ആവുസോ, ന വട്ടതീ’’തി. തതോ നം ആഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, ഏകതോ പചിത്വാ സംസട്ഠാനി തേജവന്താനി ഹോന്തി, രോഗം നിഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി? ‘‘സാധാവുസോ’’തി ഥേരോ സമ്പടിച്ഛി.

മഹാസുമത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘കപ്പിയമംസവസാ സാമിസപരിഭോഗേ വട്ടതി, ഇതരാ നിരാമിസപരിഭോഗേ വട്ടതീ’’തി. മഹാപദുമത്ഥേരോ പന ‘‘ഇദം കി’’ന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘നനു വാതാബാധികാ ഭിക്ഖൂ പഞ്ചമൂലകസാവയാഗുയം അച്ഛസൂകരതേലാദീനി പക്ഖിപിത്വാ യാഗും പിവന്തി, സാ തേജുസ്സദത്താ രോഗം നിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി വത്വാ ‘‘വട്ടതീ’’തി ആഹ.

മധു നാമ മക്ഖികാമധൂതി മധുകരീഹി നാമ മധുമക്ഖികാഹി ഖുദ്ദകമക്ഖികാഹി ഭമരമക്ഖികാഹി ച കതം മധു. തം പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തം സാമിസപരിഭോഗമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസപരിഭോഗമേവ വട്ടതി. സത്താഹാതിക്കമേ സചേ സിലേസസദിസം മഹാമധും ഖണ്ഡം ഖണ്ഡം കത്വാ ഠപിതം, ഇതരം വാ നാനാഭാജനേസു, വത്ഥുഗണനായ നിസ്സഗ്ഗിയാനി. സചേ ഏകമേവ ഖണ്ഡം, ഏകഭാജനേ വാ ഇതരം ഏകമേവ നിസ്സഗ്ഗിയം. ഉഗ്ഗഹിതകം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം, അരുമക്ഖനാദീസു ഉപനേതബ്ബം. മധുപടലം വാ മധുസിത്ഥകം വാ സചേ മധുനാ അമക്ഖിതം പരിസുദ്ധം, യാവജീവികം. മധുമക്ഖിതം പന മധുഗതികമേവ. ചീരികാ നാമ സപക്ഖാ ദീഘമക്ഖികാ, തുമ്ബലനാമികാ ച അട്ഠിപക്ഖാ കാളമഹാഭമരാ ഹോന്തി, തേസം ആസയേസു നിയ്യാസസദിസം മധു ഹോതി, തം യാവജീവികം.

ഫാണിതം നാമ ഉച്ഛുമ്ഹാ നിബ്ബത്തന്തി ഉച്ഛുരസം ഉപാദായ അപക്കാ വാ അവത്ഥുകപക്കാ വാ സബ്ബാപി അവത്ഥുകാ ഉച്ഛുവികതി ഫാണിതന്തി വേദിതബ്ബാ. തം ഫാണിതം പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. സത്താഹാതിക്കമേ വത്ഥുഗണനായ നിസ്സഗ്ഗിയം. ബഹൂ പിണ്ഡാ ചുണ്ണേത്വാ ഏകഭാജനേ പക്ഖിത്താ ഹോന്തി ഘനസന്നിവേസാ, ഏകമേവ നിസ്സഗ്ഗിയം. ഉഗ്ഗഹിതകം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം, ഘരധൂപനാദീസു ഉപനേതബ്ബം. പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതേന അപരിസ്സാവിതഉച്ഛുരസേന കതഫാണിതം സചേ അനുപസമ്പന്നേന കതം, സാമിസമ്പി വട്ടതി. സയംകതം നിരാമിസമേവ വട്ടതി. പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ പന സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹിതത്താ അനജ്ഝോഹരണീയം, സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി. പച്ഛാഭത്തം അപരിസ്സാവിതപടിഗ്ഗഹിതേന കതമ്പി അനജ്ഝോഹരണീയമേവ, സത്താഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി. ഏസ നയോ ഉച്ഛും പടിഗ്ഗഹേത്വാ കതഫാണിതേപി. പുരേഭത്തം പന പരിസ്സാവിതപടിഗ്ഗഹിതകേന കതം സചേ അനുപസമ്പന്നേന കതം പുരേഭത്തം സാമിസമ്പി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസമേവ. സയംകതം പുരേഭത്തമ്പി നിരാമിസമേവ. പച്ഛാഭത്തം പരിസ്സാവിതപടിഗ്ഗഹിതേന കതം പന നിരാമിസമേവ സത്താഹം വട്ടതി. ഉഗ്ഗഹിതകകതം വുത്തനയമേവ. ‘‘ഝാമഉച്ഛുഫാണിതം വാ കോട്ടിതഉച്ഛുഫാണിതം വാ പുരേഭത്തമേവ വട്ടതീ’’തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം.

മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘ഏതം സവത്ഥുകപക്കം വട്ടതി, നോ വട്ടതീ’’തി പുച്ഛം കത്വാ ‘‘ഉച്ഛുഫാണിതം പച്ഛാഭത്തം നോവട്ടനകം നാമ നത്ഥീ’’തി വുത്തം, തം യുത്തം. സീതുദകേന കതം മധുകപുപ്ഫഫാണിതം പുരേഭത്തം സാമിസം വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സത്താഹം നിരാമിസമേവ. സത്താഹാതിക്കമേ വത്ഥുഗണനായ ദുക്കടം. ഖീരം പക്ഖിപിത്വാ കതം മധുകഫാണിതം യാവകാലികം. ഖണ്ഡസക്ഖരം പന ഖീരജല്ലികം അപനേത്വാ സോധേന്തി, തസ്മാ വട്ടതി. മധുകപുപ്ഫം പന പുരേഭത്തം അല്ലം വട്ടതി, ഭജ്ജിതമ്പി വട്ടതി. ഭജ്ജിത്വാ തിലാദീഹി മിസ്സം വാ അമിസ്സം വാ കത്വാ കോട്ടിതമ്പി വട്ടതി. യദി പന തം ഗഹേത്വാ മേരയത്ഥായ യോജേന്തി, യോജിതം ബീജതോ പട്ഠായ ന വട്ടതി. കദലീ-ഖജ്ജൂരീ-അമ്ബ-ലബുജ-പനസ-ചിഞ്ചാദീനം സബ്ബേസം യാവകാലികഫലാനം ഫാണിതം യാവകാലികമേവ. മരിചപക്കേഹി ഫാണിതം കരോന്തി, തം യാവജീവികം.

താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാതി സചേപി സബ്ബാനിപി പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഏക ഘടേ അവിനിബ്ഭോഗാനി കത്വാ നിക്ഖിപതി, സത്താഹാതിക്കമേ ഏകമേവ നിസ്സഗ്ഗിയം. വിനിഭുത്തേസു പഞ്ച നിസ്സഗ്ഗിയാനി. സത്താഹം പന അനതിക്കാമേത്വാ ഗിലാനേനപി അഗിലാനേനപി വുത്തനയേനേവ യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. സത്തവിധഞ്ഹി ഓദിസ്സം നാമ – ബ്യാധിഓദിസ്സം, പുഗ്ഗലോദിസ്സം, കാലോദിസ്സം, സമയോദിസ്സം, ദേസോദിസ്സം, വസോദിസ്സം, ഭേസജ്ജോദിസ്സന്തി.

തത്ഥ ബ്യാധിഓദിസ്സം നാമ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അമനുസ്സികാബാധേ ആമകമംസം ആമകലോഹിത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൪) ഏവം ബ്യാധിം ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം, തം തേനേവ ആബാധേന ആബാധികസ്സ വട്ടതി, ന അഞ്ഞസ്സ. തഞ്ച ഖോ കാലേപി വികാലേപി കപ്പിയമ്പി അകപ്പിയമ്പി വട്ടതിയേവ.

പുഗ്ഗലോദിസ്സം നാമ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രോമന്ഥകസ്സ രോമന്ഥനം. ന ച, ഭിക്ഖവേ, ബഹിമുഖദ്വാരം നീഹരിത്വാ അജ്ഝോഹരിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൭൩) ഏവം പുഗ്ഗലം ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം, തം തസ്സേവ വട്ടതി, ന അഞ്ഞസ്സ.

കാലോദിസ്സം നാമ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി മഹാവികടാനി ദാതും – ഗൂഥം, മുത്തം, ഛാരികം, മത്തിക’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൮) ഏവം അഹിനാ ദട്ഠകാലം ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം, തം തസ്മിംയേവ കാലേ അപ്പടിഗ്ഗഹിതകമ്പി വട്ടതി, ന അഞ്ഞസ്മിം.

സമയോദിസ്സം നാമ – ‘‘ഗണഭോജനേ അഞ്ഞത്ര സമയാ’’തിആദിനാ (പാചി. ൨൧൭) നയേന തം തം സമയം ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതാ അനാപത്തിയോ, താ തസ്മിം തസ്മിംയേവ സമയേ അനാപത്തിയോ ഹോന്തി, ന അഞ്ഞദാ.

ദേസോദിസ്സം നാമ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഏവരൂപേസു പച്ചന്തിമേസു ജനപദേസു വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന ഉപസമ്പദ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൫൯) ഏവം പച്ചന്തദേസേ ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതാനി ഉപസമ്പദാദീനി, താനി തത്ഥേവ വട്ടന്തി, ന മജ്ഝിമദേസേ.

വസോദിസ്സം നാമ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസാനി ഭേസജ്ജാനീ’’തി (മഹാവ. ൨൬൨) ഏവം വസാനാമേന അനുഞ്ഞാതം, തം ഠപേത്വാ മനുസ്സവസം സബ്ബേസം കപ്പിയാകപ്പിയവസാനം തേലം തംതദത്ഥികാനം തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.

ഭേസജ്ജോദിസ്സം നാമ – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ഭേസജ്ജാനീ’’തി (മഹാവ. ൨൬൦-൨൬൧) ഏവം ഭേസജ്ജനാമേന അനുഞ്ഞാതാനി ആഹാരത്ഥം ഫരിതും സമത്ഥാനി സപ്പിനവനീതതേലമധുഫാണിതന്തി. താനി പടിഗ്ഗഹേത്വാ തദഹുപുരേഭത്തം യഥാസുഖം പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ സതി പച്ചയേ വുത്തനയേനേവ സത്താഹം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി.

൬൨൪. സത്താഹാതിക്കന്തേ അതിക്കന്തസഞ്ഞീ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയന്തി സചേപി സാസപമത്തം ഹോതി സകിം വാ അങ്ഗുലിയാ ഗഹേത്വാ ജിവ്ഹായ സായനമത്തം നിസ്സജ്ജിതബ്ബമേവ, പാചിത്തിയഞ്ച ദേസേതബ്ബം.

ന കായികേന പരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി കായോ വാ കായേ അരു വാ ന മക്ഖേതബ്ബം. തേഹി മക്ഖിതാനി കാസാവകത്തരയട്ഠിഉപാഹനപാദകഥലികമഞ്ചപീഠാദീനിപി അപരിഭോഗാനി. ‘‘ദ്വാരവാതപാനകവാടേസുപി ഹത്ഥേന ഗഹണട്ഠാനം ന മക്ഖേതബ്ബ’’ന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. ‘‘കസാവേ പന പക്ഖിപിത്വാ ദ്വാരവാതപാനകവാടാനി മക്ഖേതബ്ബാനീ’’തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം.

അനാപത്തി അന്തോസത്താഹം അധിട്ഠേതീതി സത്താഹബ്ഭന്തരേ സപ്പിഞ്ച തേലഞ്ച വസഞ്ച മുദ്ധനിതേലം വാ അബ്ഭഞ്ജനം വാ മധും അരുമക്ഖനം ഫാണിതം ഘരധൂപനം അധിട്ഠേതി, അനാപത്തി. സചേ അധിട്ഠിതതേലം അനധിട്ഠിതതേലഭാജനേ ആകിരിതുകാമോ ഹോതി, ഭാജനേ ചേ സുഖുമം ഛിദ്ദം പവിട്ഠം പവിട്ഠം തേലം പുരാണതേലേന അജ്ഝോത്ഥരീയതി, പുന അധിട്ഠാതബ്ബം. അഥ മഹാമുഖം ഹോതി, സഹസാവ ബഹുതേലം പവിസിത്വാ പുരാണതേലം അജ്ഝോത്ഥരതി, പുന അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി. അധിട്ഠിതഗതികമേവ ഹി തം ഹോതി, ഏതേന നയേന അധിട്ഠിതതേലഭാജനേ അനധിട്ഠിതതേലാകിരണമ്പി വേദിതബ്ബം.

൬൨൫. വിസ്സജ്ജേതീതി ഏത്ഥ സചേ ദ്വിന്നം സന്തകം ഏകേന പടിഗ്ഗഹിതം അവിഭത്തം ഹോതി, സത്താഹാതിക്കമേ ദ്വിന്നമ്പി അനാപത്തി, പരിഭുഞ്ജിതും പന ന വട്ടതി. സചേ യേന പടിഗ്ഗഹിതം, സോ ഇതരം ഭണതി – ‘‘ആവുസോ, ഇമം തേലം സത്താഹമത്തം പരിഭുഞ്ജ ത്വ’’ന്തി. സോ ച പരിഭോഗം ന കരോതി, കസ്സ ആപത്തി? ന കസ്സചിപി ആപത്തി. കസ്മാ? യേന പടിഗ്ഗഹിതം തേന വിസ്സജ്ജിതത്താ, ഇതരസ്സ അപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ.

വിനസ്സതീതി അപരിഭോഗം ഹോതി. ചത്തേനാതിആദീസു യേന ചിത്തേന ഭേസജ്ജം ചത്തഞ്ച വന്തഞ്ച മുത്തഞ്ച ഹോതി, തം ചിത്തം ചത്തം വന്തം മുത്തന്തി വുച്ചതി. തേന ചിത്തേന പുഗ്ഗലോ അനപേക്ഖോതി വുച്ചത്തി, ഏവം അനപേക്ഖോ സാമണേരസ്സ ദത്വാതി അത്ഥോ. ഇദം കസ്മാ വുത്തം? ‘‘ഏവം അന്തോസത്താഹേ ദത്വാ പച്ഛാ ലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘നയിദം യാചിതബ്ബം, അന്തോസത്താഹേ ദിന്നസ്സ ഹി പുന പരിഭോഗേ ആപത്തിയേവ നത്ഥി. സത്താഹാതിക്കന്തസ്സ പന പരിഭോഗേ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥമിദം വുത്ത’’ന്തി. തസ്മാ ഏവം ദിന്നം ഭേസജ്ജം സചേ സാമണേരോ അഭിസങ്ഖരിത്വാ വാ അനഭിസങ്ഖരിത്വാ വാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ നത്ഥുകമ്മത്ഥം ദദേയ്യ, ഗഹേത്വാ നത്ഥുകമ്മം കാതബ്ബം. സചേ ബാലോ ഹോതി, ദാതും ന ജാനാതി, അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ വത്തബ്ബോ – ‘‘അത്ഥി തേ, സാമണേര, തേല’’ന്തി ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥീ’’തി. ‘‘ആഹര, ഥേരസ്സ ഭേസജ്ജം കരിസ്സാമാ’’തി. ഏവമ്പി വട്ടതി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

കഥിനസമുട്ഠാനം, അകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം,

തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൨൬. തേന സമയേനാതി വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദം. തത്ഥ വസ്സികസാടികാ അനുഞ്ഞാതാതി ചീവരക്ഖന്ധകേ വിസാഖാവത്ഥുസ്മിം (മഹാവ. ൩൪൯ ആദയോ) അനുഞ്ഞാതാ. പടികച്ചേവാതി പുരേയേവ.

൬൨൭. മാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനന്തി ചതുന്നം ഗിമ്ഹമാസാനം ഏകോ പച്ഛിമമാസോ സേസോ. കത്വാതി സിബ്ബനരജനകപ്പപരിയോസാനേന നിട്ഠപേത്വാ. കരോന്തേന ച ഏകമേവ കത്വാ സമയേ അധിട്ഠാതബ്ബം, ദ്വേ അധിട്ഠാതും ന വട്ടന്തി.

അതിരേകമാസേ സേസേ ഗിമ്ഹാനേതി ഗിമ്ഹാനനാമകേ അതിരേകമാസേ സേസേ.

അതിരേകദ്ധമാസേ സേസേ ഗിമ്ഹാനേ കത്വാ നിവാസേതീതി ഏത്ഥ പന ഠത്വാ വസ്സികസാടികായ പരിയേസനക്ഖേത്തം കരണക്ഖേത്തം നിവാസനക്ഖേത്തം അധിട്ഠാനക്ഖേത്തന്തി ചതുബ്ബിധം ഖേത്തം, കുച്ഛിസമയോ പിട്ഠിസമയോതി ദുവിധോ സമയോ, പിട്ഠിസമയചതുക്കം കുച്ഛിസമയചതുക്കന്തി ദ്വേ ചതുക്കാനി ച വേദിതബ്ബാനി.

തത്ഥ ജേട്ഠമൂലപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ യാവ കാളപക്ഖുപോസഥാ, അയമേകോ അദ്ധമാസോ പരിയേസനക്ഖേത്തഞ്ചേവ കരണക്ഖേത്തഞ്ച. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ വസ്സികസാടികം അലദ്ധം പരിയേസിതും ലദ്ധം കാതുഞ്ച വട്ടതി, നിവാസേതും അധിട്ഠാതുഞ്ച ന വട്ടതി. കാളപക്ഖുപോസഥസ്സ പച്ഛിമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ യാവ ആസാള്ഹീപുണ്ണമാ, അയമേകോ അദ്ധമാസോ പരിയേസനകരണനിവാസനാനം തിണ്ണമ്പി ഖേത്തം. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ പരിയേസിതും കാതും നിവാസേതുഞ്ച വട്ടതി, അധിട്ഠാതുംയേവ ന വട്ടതി. ആസാള്ഹീപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ യാവ കത്തികപുണ്ണമാ, ഇമേ ചത്താരോ മാസാ പരിയേസനകരണനിവാസനാധിട്ഠാനാനം ചതുന്നം ഖേത്തം. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ അലദ്ധം പരിയേസിതും ലദ്ധം കാതും നിവാസേതും അധിട്ഠാതുഞ്ച വട്ടതി. ഇദം താവ ചതുബ്ബിധം ഖേത്തം വേദിതബ്ബം.

കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പന പച്ഛിമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ യാവ ജേട്ഠമൂലപുണ്ണമാ, ഇമേ സത്ത മാസാ പിട്ഠിസമയോ നാമ. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ ‘‘കാലോ വസ്സികസാടികായാ’’തിആദിനാ നയേന സതുപ്പാദം കത്വാ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതട്ഠാനതോ വസ്സികസാടികചീവരം നിപ്ഫാദേന്തസ്സ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. ‘‘ദേഥ മേ വസ്സികസാടികചീവര’’ന്തിആദിനാ നയേന വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ നിപ്ഫാദേന്തസ്സ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേന നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. വുത്തനയേനേവ സതുപ്പാദം കത്വാ ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോ നിപ്ഫാദേന്തസ്സ ഇമിനാവ സിക്ഖാപദേന നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ നിപ്ഫാദേന്തസ്സ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേന അനാപത്തി. വുത്തഞ്ഹേതം പരിവാരേ –

‘‘മാതരം ചീവരം യാചേ, നോ ച സങ്ഘേ പരിണതം;

കേനസ്സ ഹോതി ആപത്തി, അനാപത്തി ച ഞാതകേ;

പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൮൧);

അയഞ്ഹി പഞ്ഹോ ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തോതി. ഏവം പിട്ഠിസമയചതുക്കം വേദിതബ്ബം.

ജേട്ഠമൂലപുണ്ണമാസിയാ പന പച്ഛിമപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ യാവ കത്തികപുണ്ണമാ, ഇമേ പഞ്ച മാസാ കുച്ഛിസമയോ നാമ. ഏതസ്മിഞ്ഹി അന്തരേ വുത്തനയേന സതുപ്പാദം കത്വാ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതട്ഠാനതോ വസ്സികസാടികചീവരം നിപ്ഫാദേന്തസ്സ വത്തഭേദേ ദുക്കടം. യേ മനുസ്സാ പുബ്ബേപി വസ്സികസാടികചീവരം ദേന്തി, ഇമേ പന സചേപി അത്തനോ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതാ ഹോന്തി, വത്തഭേദോ നത്ഥി, തേസു സതുപ്പാദകരണസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ. വിഞ്ഞതിം കത്വാ നിപ്ഫാദേന്തസ്സ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേന നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. ഇദം പന പകതിയാ വസ്സികസാടികദായകേസുപി ഹോതിയേവ. വുത്തനയേനേവ സതുപ്പാദം കത്വാ ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോ നിപ്ഫാദേന്തസ്സ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന അനാപത്തി. വിഞ്ഞത്തിം കത്വാ നിപ്ഫാദേന്തസ്സ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദേന അനാപത്തി. ‘‘ന വത്തബ്ബാ ദേഥ മേ’’തി ഇദഞ്ഹി പരിയേസനകാലേ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേയേവ സന്ധായ വുത്തം. ഏവം കുച്ഛിസമയചതുക്കം വേദിതബ്ബം.

നഗ്ഗോ കായം ഓവസ്സാപേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ ഉദകഫുസിതഗണനായ അകത്വാ ന്ഹാനപരിയോസാനവസേന പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടേന കാരേതബ്ബോ. സോ ച ഖോ വിവടങ്ഗണേ ആകാസതോ പതിതഉദകേനേവ ന്ഹായന്തോ. ന്ഹാനകോട്ഠകവാപിആദീസു ഘടേഹി ആസിത്തഉദകേന വാ ന്ഹായന്തസ്സ അനാപത്തി.

വസ്സം ഉക്കഡ്ഢിയതീതി ഏത്ഥ സചേ കതപരിയേസിതായ വസ്സികസാടികായ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമ മാസം ഖേപേത്വാ പുന വസ്സാനസ്സ പഠമമാസം ഉക്കഡ്ഢിത്വാ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമമാസമേവ കരോന്തി, വസ്സികസാടികാ ധോവിത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബാ. അനധിട്ഠിതാ അവികപ്പിതാ ദ്വേ മാസേ പരിഹാരം ലഭതി, വസ്സൂപനായികദിവസേ അധിട്ഠാതബ്ബാ. സചേ സതിസമ്മോസേന വാ അപ്പഹോനകഭാവേന വാ അകതാ ഹോതി, തേ ച ദ്വേ മാസേ വസ്സാനസ്സ ച ചാതുമാസന്തി ഛ മാസേ പരിഹാരം ലഭതി. സചേ പന കത്തികമാസേ കഥിനം അത്ഥരീയതി, അപരേപി ചത്താരോ മാസേ ലഭതി, ഏവം ദസ മാസാ ഹോന്തി. തതോ പരമ്പി സതിയാ പച്ചാസായ മൂലചീവരം കത്വാ ഠപേന്തസ്സ ഏകമാസന്തി ഏവം ഏകാദസ മാസേ പരിഹാരം ലഭതി. സചേ പന ഏകാഹദ്വീഹാദിവസേന യാവ ദസാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ അന്തോവസ്സേ വാ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച, കദാ അധിട്ഠാതബ്ബാതി ഏതം അട്ഠകഥാസു ന വിചാരിതം. ലദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ അന്തോദസാഹേ നിട്ഠിതാ പന തസ്മിംയേവ അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതബ്ബാ. ദസാഹാതിക്കമേ നിട്ഠിതാ തദഹേവ അധിട്ഠാതബ്ബാ. ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ചീവരകാലം നാതിക്കമേതബ്ബാതി അയം നോ അത്തനോമതി. കസ്മാ? ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതും; വസ്സികസാടികം വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതും, തതോ പരം വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) ഹി വുത്തം. തസ്മാ വസ്സൂപനായികതോ പുബ്ബേ ദസാഹാതിക്കമേപി അനാപത്തി. ‘‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൪൬൨) ച വുത്തം. തസ്മാ ഏകാഹദ്വീഹാദിവസേന യാവ ദസാഹാനാഗതായ വസ്സൂപനായികായ അന്തോവസ്സേ വാ ലദ്ധാ ചേവ നിട്ഠിതാ ച വുത്തനയേനേവ അന്തോദസാഹേ വാ തദഹു വാ അധിട്ഠാതബ്ബാ, ദസാഹേ അപ്പഹോന്തേ ചീവരകാലം നാതിക്കമേതബ്ബാ.

തത്ഥ സിയാ ‘‘വസ്സാനം ചാതുമാസം അധിട്ഠാതു’’ന്തി വചനതോ ‘‘ചാതുമാസബ്ഭന്തരേ യദാ വാ തദാ വാ അധിട്ഠാതും വട്ടതീ’’തി. യദി ഏവം, ‘‘കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിം യാവ ആബാധാ അധിട്ഠാതു’’ന്തി വുത്തം സാപി, ച ദസാഹം അതിക്കാമേതബ്ബാ സിയാ. ഏവഞ്ച സതി ‘‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’’ന്തി ഇദം വിരുജ്ഝതി. തസ്മാ യഥാവുത്തമേവ ഗഹേതബ്ബം, അഞ്ഞം വാ അചലം കാരണം ലഭിത്വാ ഛഡ്ഡേതബ്ബം. അപിച കുരുന്ദിയമ്പി നിസ്സഗ്ഗിയാവസാനേ വുത്തം – ‘‘കദാ അധിട്ഠാതബ്ബാ? ലദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ അന്തോദസാഹേ നിട്ഠിതാ പന തസ്മിംയേവ അന്തോദസാഹേ അധിട്ഠാതബ്ബാ. യദി നപ്പഹോതി യാവ കത്തികപുണ്ണമാ പരിഹാരം ലഭതീ’’തി.

൬൩൦. അച്ഛിന്നചീവരസ്സാതി ഏതം വസ്സികസാടികമേവ സന്ധായ വുത്തം. തേസഞ്ഹി നഗ്ഗാനം കായോവസ്സാപനേ അനാപത്തി. ഏത്ഥ ച മഹഗ്ഘവസ്സികസാടികം നിവാസേത്വാ ന്ഹായന്തസ്സ ചോരുപദ്ദവോ ആപദാ നാമ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

ഛസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

വസ്സികസാടികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൩൧. തേന സമയേനാതി ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദം. തത്ഥ യമ്പി ത്യാഹന്തി യമ്പി തേ അഹം. സോ കിര ‘‘മമ പത്തചീവരഉപാഹനപച്ചത്ഥരണാനി വഹന്തോ മയാ സദ്ധിം ചാരികം പക്കമിസ്സതീ’’തി അദാസി. തേനേവമാഹ. അച്ഛിന്ദീതി ബലക്കാരേന അഗ്ഗഹേസി, സകസഞ്ഞായ ഗഹിതത്താ പനസ്സ പാരാജികം നത്ഥി, കിലമേത്വാ ഗഹിതത്താ ആപത്തി പഞ്ഞത്താ.

൬൩൩. സയം അച്ഛിന്ദതി നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയന്തി ഏകം ചീവരം ഏകാബദ്ധാനി ച ബഹൂനി അച്ഛിന്ദതോ ഏകാ ആപത്തി. ഏകതോ അബദ്ധാനി വിസും വിസും ഠിതാനി ച ബഹൂനി അച്ഛിന്ദതോ ‘‘സങ്ഘാടിം ആഹര, ഉത്തരാസങ്ഗം ആഹരാ’’തി ഏവം ആഹരാപയതോ ച വത്ഥുഗണനായ ആപത്തിയോ. ‘‘മയാ ദിന്നാനി സബ്ബാനി ആഹരാ’’തി വദതോപി ഏകവചനേനേവ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ.

അഞ്ഞം ആണാപേതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ‘‘ചീവരം ഗണ്ഹാ’’തി ആണാപേതി, ഏകം ദുക്കടം. ആണത്തോ ബഹൂനി ഗണ്ഹാതി, ഏകം പാചിത്തിയം ‘‘സങ്ഘാടിം ഗണ്ഹ, ഉത്തരാസങ്ഗം ഗണ്ഹാ’’തി വദതോ വാചായ വാചായ ദുക്കടം. ‘‘മയാ ദിന്നാനി സബ്ബാനി ഗണ്ഹാ’’തി വദതോ ഏകവാചായ സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ.

൬൩൪. അഞ്ഞം പരിക്ഖാരന്തി വികപ്പനുപഗപച്ഛിമചീവരം ഠപേത്വാ യം കിഞ്ചി അന്തമസോ സൂചിമ്പി. വേഠേത്വാ ഠപിതസൂചീസുപി വത്ഥുഗണനായ ദുക്കടാനി. സിഥിലവേഠിതാസു ഏവം. ഗാള്ഹം കത്വാ ബദ്ധാസു പന ഏകമേവ ദുക്കടന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. സൂചിഘരേ പക്ഖിത്താസുപി ഏസേവ നയോ. ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ സിഥിലബദ്ധ ഗാള്ഹബദ്ധേസു തികടുകാദീസു ഭേസജ്ജേസുപി ഏസേവ നയോ.

൬൩൫. സോ വാ ദേതീതി ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകംയേവ ഇദം സാരുപ്പ’’ന്തി ഏവം വാ ദേതി, അഥ വാ പന ‘‘ആവുസോ, മയം തുയ്ഹം ‘വത്തപടിപത്തിം കരിസ്സതി, അമ്ഹാകം സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹിസ്സതി, ധമ്മം പരിയാപുണിസ്സതീ’തി ചീവരം അദമ്ഹ, സോ ദാനി ത്വം ന വത്തം കരോസി, ന ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹാസി, ന ധമ്മം പരിയാപുണാസീ’’തി ഏവമാദീനി വുത്തോ ‘‘ഭന്തേ, ചീവരത്ഥായ മഞ്ഞേ ഭണഥ, ഇദം വോ ചീവര’’ന്തി ദേതി, ഏവമ്പി സോ വാ ദേതി. ദിസാപക്കന്തം വാ പന ദഹരം ‘‘നിവത്തേഥ ന’’ന്തി ഭണതി, സോ ന നിവത്തതി. ചീവരം ഗഹേത്വാ രുന്ധഥാതി, ഏവം ചേ നിവത്തതി, സാധു. സചേ ‘‘പത്തചീവരത്ഥായ മഞ്ഞേ തുമ്ഹേ ഭണഥ, ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി ദേതി. ഏവമ്പി സോ വാ ദേതി, വിബ്ഭന്തം വാ ദിസ്വാ ‘‘മയം തുയ്ഹം ‘വത്തം കരിസ്സതീ’തി പത്തചീവരം അദമ്ഹ, സോ ദാനി ത്വം വിബ്ഭമിത്വാ ചരസീ’’തി വദതി. ഇതരോ ‘‘ഗണ്ഹഥ തുമ്ഹാകം പത്തചീവര’’ന്തി ദേതി, ഏവമ്പി സോ വാ ദേതി. ‘‘മമ സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹന്തസ്സേവ ദേമി, അഞ്ഞത്ഥ ഗണ്ഹന്തസ്സ ന ദേമി. വത്തം കരോന്തസ്സേവ ദേമി, അകരോന്തസ്സ ന ദേമി, ധമ്മം പരിയാപുണന്തസ്സേവ ദേമി, അപരിയാപുണന്തസ്സ ന ദേമി, അവിബ്ഭമന്തസ്സേവ ദേമി, വിബ്ഭമന്തസ്സ ന ദേമീ’’തി ഏവം പന ദാതും ന വട്ടതി, ദദതോ ദുക്കടം. ആഹരാപേതും പന വട്ടതി. ചജിത്വാ ദിന്നം അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ചീവരഅച്ഛിന്ദനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൩൬. തേന സമയേനാതി സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദം. തത്ഥ ഖോമന്തി ഖോമവാകേഹി കതസുത്തം. കപ്പാസികന്തി കപ്പാസതോ നിബ്ബത്തം. കോസേയ്യന്തി കോസിയംസൂഹി കന്തിത്വാ കതസുത്തം. കമ്ബലന്തി ഏളകലോമസുത്തം. സാണന്തി സാണവാകസുത്തം. ഭങ്ഗന്തി പാടേക്കം വാകസുത്തമേവാതി ഏകേ. ഏതേഹി പഞ്ചഹി മിസ്സേത്വാ കതസുത്തം പന ‘‘ഭങ്ഗ’’ന്തി വേദിതബ്ബം.

വായാപേതി പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടന്തി സചേ തന്തവായസ്സ തുരിവേമാദീനി നത്ഥി, താനി ‘‘അരഞ്ഞതോ ആഹരിസ്സാമീ’’തി വാസിം വാ ഫരസും വാ നിസേതി, തതോ പട്ഠായ യം യം ഉപകരണത്ഥായ വാ ചീവരവായനത്ഥായ വാ കരോതി, സബ്ബത്ഥ തന്തവായസ്സ പയോഗേ പയോഗേ ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടം. ദീഘതോ വിദത്ഥിമത്തേ തിരിയഞ്ച ഹത്ഥമത്തേ വീതേ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘യാവ പരിയോസാനം വായാപേന്തസ്സ ഫലകേ ഫലകേ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം. തമ്പി ഇദമേവ പമാണം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. വികപ്പനുപഗപച്ഛിമഞ്ഹി ചീവരസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി.

അപിചേത്ഥ ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ – സുത്തം താവ സാമം വിഞ്ഞാപിതം അകപ്പിയം, സേസം ഞാതകാദിവസേന ഉപ്പന്നം കപ്പിയം. തന്തവായോപി അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതോ വിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധോ അകപ്പിയോ, സേസോ കപ്പിയോ. തത്ഥ അകപ്പിയസുത്തം അകപ്പിയതന്തവായേന വായാപേന്തസ്സ പുബ്ബേ വുത്തനയേന നിസ്സഗ്ഗിയം. തേനേവ പന കപ്പിയസുത്തം വായാപേന്തസ്സ യഥാ പുബ്ബേ നിസ്സഗ്ഗിയം, ഏവം ദുക്കടം. തേനേവ കപ്പിയം അകപ്പിയഞ്ച സുത്തം വായാപേന്തസ്സ യദി പച്ഛിമചീവരപ്പമാണേന ഏകോ പരിച്ഛേദോ സുദ്ധകപ്പിയസുത്തമയോ, ഏകോ അകപ്പിയസുത്തമയോതി ഏവം കേദാരബദ്ധം വിയ ചീവരം ഹോതി, അകപ്പിയസുത്തമയേ പരിച്ഛേദേ പാചിത്തിയം, ഇതരസ്മിം തഥേവ ദുക്കടം. യദി തതോ ഊനപരിച്ഛേദാ ഹോന്തി, അന്തമസോ അച്ഛിമണ്ഡലപ്പമാണാപി, സബ്ബപരിച്ഛേദേസു പരിച്ഛേദഗണനായ ദുക്കടം. അഥ ഏകന്തരികേന വാ സുത്തേന ദീഘതോ വാ കപ്പിയം തിരിയം അകപ്പിയം കത്വാ വീതം ഹോതി, ഫലകേ ഫലകേ ദുക്കടം. കപ്പിയതന്തവായേനപി അകപ്പിയസുത്തം വായാപേന്തസ്സ യഥാ പുബ്ബേ നിസ്സഗ്ഗിയം, ഏവം ദുക്കടം. തേനേവ കപ്പിയഞ്ച അകപ്പിയഞ്ച സുത്തം വായാപേന്തസ്സ സചേ പച്ഛിമചീവരപ്പമാണാ ഊനകാ വാ അകപ്പിയസുത്തപരിച്ഛേദാ ഹോന്തി, തേസു പരിച്ഛേദഗണനായ ദുക്കടം. കപ്പിയസുത്തപരിച്ഛേദേസു അനാപത്തി. അഥ ഏകന്തരികേന വാ സുത്തേന ദീഘതോ വാ കപ്പിയം തിരിയം അകപ്പിയം കത്വാ വീതം ഹോതി, ഫലകേ ഫലകേ ദുക്കടം.

യദി പന ദ്വേ തന്തവായാ ഹോന്തി, ഏകോ കപ്പിയോ ഏകോ അകപ്പിയോ, സുത്തഞ്ച അകപ്പിയം, തേ ചേ വാരേന വിനന്തി, അകപ്പിയതന്തവായേന വീതേ ഫലകേ ഫലകേ പാചിത്തിയം, ഊനതരേ ദുക്കടം. ഇതരേന വീതേ ഉഭയത്ഥ ദുക്കടം. സചേ ദ്വേപി വേമം ഗഹേത്വാ ഏകതോ വിനന്തി, ഫലകേ ഫലകേ പാചിത്തിയം. അഥ സുത്തം കപ്പിയം, ചീവരഞ്ച കേദാരബദ്ധാദീഹി സപരിച്ഛേദം, അകപ്പിയതന്തവായേന വീതേ പരിച്ഛേദേ പരിച്ഛേദേ ദുക്കടം, ഇതരേന വീതേ അനാപത്തി. സചേ ദ്വേപി വേമം ഗഹേത്വാ ഏകതോ വിനന്തി, ഫലകേ ഫലകേ ദുക്കടം. അഥ സുത്തമ്പി കപ്പിയഞ്ച അകപ്പിയഞ്ച, തേ ചേ വാരേന വിനന്തി, അകപ്പിയതന്തവായേന അകപ്പിയസുത്തമയേസു പച്ഛിമചീവരപ്പമാണേസു പരിച്ഛേദേസു വീതേസു പരിച്ഛേദഗണനായ പാചിത്തിയം. ഊനകതരേസു കപ്പിയസുത്തമയേസു ച ദുക്കടം. കപ്പിയതന്തവായേന അകപ്പിയസുത്തമയേസു പമാണയുത്തേസു വാ ഊനകേസു വാ ദുക്കടമേവ. കപ്പിയസുത്തമയേസു അനാപത്തി.

അഥ ഏകന്തരികേന വാ സുത്തേന ദീഘതോ വാ അകപ്പിയം തിരിയം കപ്പിയം കത്വാ വിനന്തി, ഉഭോപി വാ തേ വേമം ഗഹേത്വാ ഏകതോ വിനന്തി, അപരിച്ഛേദേ ചീവരേ ഫലകേ ഫലകേ ദുക്കടം, സപരിച്ഛേദേ പരിച്ഛേദവസേന ദുക്കടാനീതി. അയം പന അത്ഥോ മഹാഅട്ഠകഥായം അപാകടോ, മഹാപച്ചരിയാദീസു പാകടോ. ഇധ സബ്ബാകാരേനേവ പാകടോ.

സചേ സുത്തമ്പി കപ്പിയം, തന്തവായോപി കപ്പിയോ ഞാതകപ്പവാരിതോ വാ മൂലേന വാ പയോജിതോ, വായാപനപച്ചയാ അനാപത്തി. ദസാഹാതിക്കമനപച്ചയാ പന ആപത്തിം രക്ഖന്തേന വികപ്പനുപഗപ്പമാണമത്തേ വീതേ തന്തേ ഠിതംയേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. ദസാഹാതിക്കമേന നിട്ഠാപിയമാനഞ്ഹി നിസ്സഗ്ഗിയം ഭവേയ്യാതി. ഞാതകാദീഹി തന്തം ആരോപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ഇദം ചീവരം ഗണ്ഹേയ്യാഥാ’’തി നിയ്യാതിതേപി ഏസേവ നയോ.

സചേ തന്തവായോ ഏവം പയോജിതോ വാ സയം ദാതുകാമോ വാ ഹുത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ചീവരം അസുകദിവസേ നാമ വായിത്വാ ഠപേസ്സാമീ’’തി വദതി, ഭിക്ഖു ച തേന പരിച്ഛിന്നദിവസതോ ദസാഹം അതിക്കാമേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം.

സചേ പന തന്തവായോ ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം ചീവരം വായിത്വാ സാസനം പേസേസ്സാമീ’’തി വത്വാ തഥേവ കരോതി, തേന പേസിതഭിക്ഖു പന തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ന ആരോചേതി, അഞ്ഞോ ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ ‘‘തുമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ചീവരം നിട്ഠിത’’ന്തി ആരോചേതി, ഏതസ്സ ആരോചനം ന പമാണം. യദാ പന തേന പേസിതോയേവ ആരോചേതി, തസ്സ വചനം സുതദിവസതോ പട്ഠായ ദസാഹം അതിക്കാമയതോ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം.

സചേ തന്തവായോ ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം ചീവരം വായിത്വാ കസ്സചി ഹത്ഥേ പഹിണിസ്സാമീ’’തി വത്വാ തഥേവ കരോതി, ചീവരം ഗഹേത്വാ ഗതഭിക്ഖു പന അത്തനോ പരിവേണേ ഠപേത്വാ തസ്സ ന ആരോചേതി, അഞ്ഞോ കോചി ഭണതി ‘‘അപി, ഭന്തേ, അധുനാ ആഭതം ചീവരം സുന്ദര’’ന്തി? ‘‘കുഹിം, ആവുസോ, ചീവര’’ന്തി? ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഹത്ഥേ പേസിത’’ന്തി. ഏതസ്സപി വചനം ന പമാണം. യദാ പന സോ ഭിക്ഖു ചീവരം ദേതി, ലദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ ദസാഹം അതിക്കാമയതോ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. സചേ പന വായാപനമൂലം അദിന്നം ഹോതി, യാവ കാകണികമത്തമ്പി അവസിട്ഠം, താവ രക്ഖതി.

൬൪൦. അനാപത്തി ചീവരം സിബ്ബേതുന്തി ചീവരസിബ്ബനത്ഥായ സുത്തം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ അനാപത്തീതി അത്ഥോ. ആയോഗേതിആദീസുപി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, ആയോഗാദിനിമിത്തം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ അനാപത്തീതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഛസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

സുത്തവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൪൧. തേന സമയേനാതി മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദം. തത്ഥ സുത്തം ധാരയിത്വാതി സുത്തം തുലേത്വാ പലപരിച്ഛേദം കത്വാ. അപ്പിതന്തി ഘനം. സുവീതന്തി സുട്ഠു വീതം, സബ്ബട്ഠാനേസു സമം കത്വാ വീതം. സുപ്പവായിതന്തി സുട്ഠു പവായിതം സബ്ബട്ഠാനേസു സമം കത്വാ തന്തേ പസാരിതം. സുവിലേഖിതന്തി ലേഖനിയാ സുട്ഠു വിലിഖിതം. സുവിതച്ഛിതന്തി കോച്ഛേന സുട്ഠു വിതച്ഛിതം, സുനിദ്ധോതന്തി അത്ഥോ. പടിബദ്ധന്തി വേകല്ലം. തന്തേതി തന്തേ ദീഘതോ പസാരണേയേവ ഉപനേത്വാതി അത്ഥോ.

൬൪൨. തത്ര ചേ സോ ഭിക്ഖൂതി യത്ര ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ തേ തന്തവായാ തത്ര. വികപ്പം ആപജ്ജേയ്യാതി വിസിട്ഠം കപ്പം അധികവിധാനം ആപജ്ജേയ്യ. പാളിയം പന യേനാകാരേന വികപ്പം ആപന്നോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഇദം ഖോ, ആവുസോ’’തിആദി വുത്തം.

ധമ്മമ്പി ഭണതീതി ധമ്മകഥമ്പി കഥേതി, ‘‘തസ്സ വചനേന ആയതം വാ വിത്ഥതം വാ അപ്പിതം വാ’’തി സുത്തവഡ്ഢനആകാരമേവ ദസ്സേതി.

പുബ്ബേ അപ്പവാരിതോതി ചീവരസാമികേഹി പുബ്ബേ അപ്പവാരിതോ ഹുത്വാ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഛസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം,

തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

മഹാപേസകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൪൬-൯. തേന സമയേനാതി അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദം. തത്ഥ ദസാഹാനാഗതന്തി ദസ അഹാനി ദസാഹം, തേന ദസാഹേന അനാഗതാ ദസാഹാനാഗതാ, ദസാഹേന അസമ്പത്താതി അത്ഥോ, തം ദസാഹാനാഗതം, അച്ചന്തസംയോഗവസേന ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തേനേവസ്സ പദഭാജനേ ‘‘ദസാഹാനാഗതായാ’’തി വുത്തം. പവാരണായാതി ഇദം പന യാ സാ ദസാഹാനാഗതാതി വുത്താ, തം സരൂപതോ ദസ്സേതും അസമ്മോഹത്ഥം അനുപയോഗവചനം.

കത്തികതേമാസികപുണ്ണമന്തി പഠമകത്തികതേമാസികപുണ്ണമം. ഇധാപി പഠമപദസ്സ അനുപയോഗത്താ പുരിമനയേനേവ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘‘യതോ പട്ഠായ പഠമമഹാപവാരണാ ദസാഹാനാഗതാ’തി വുച്ചതി, സചേപി താനി ദിവസാനി അച്ചന്തമേവ ഭിക്ഖുനോ അച്ചേകചീവരം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ‘അച്ചേകം ഇദ’ന്തി ജാനമാനേന ഭിക്ഖുനാ സബ്ബമ്പി പടിഗ്ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി. തേന പവാരണാമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിതോ പഠായ ഉപ്പന്നസ്സ ചീവരസ്സ നിധാനകാലോ ദസ്സിതോ ഹോതി. കാമഞ്ചേസ ‘‘ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാവ സിദ്ധോ, അത്ഥുപ്പത്തിവസേന പന അപുബ്ബം വിയ അത്ഥം ദസ്സേത്വാ സിക്ഖാപദം ഠപിതം.

അച്ചേകചീവരന്തി അച്ചായികചീവരം വുച്ചതി, തസ്സ പന അച്ചായികഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സേനായ വാ ഗന്തുകാമോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സദ്ധാതി ഇമിനാ സദ്ധാമത്തകമേവ ദസ്സിതം. പസാദോതി ഇമിനാ സുപ്പസന്നാ ബലവസദ്ധാ. ഏതം അച്ചേകചീവരം നാമാതി ഏതം ഇമേഹി കാരണേഹി ദാതുകാമേന ദൂതം വാ പേസേത്വാ സയം വാ ആഗന്ത്വാ ‘‘വസ്സാവാസികം ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ആരോചിതം ചീവരം അച്ചേകചീവരം നാമ ഹോതീ. ഛട്ഠിതോ പട്ഠായ പന ഉപ്പന്നം അനച്ചേകചീവരമ്പി പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഠപിതചീവരമ്പി ഏതം പരിഹാരം ലഭതിയേവ.

സഞ്ഞാണം കത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി കിഞ്ചി നിമിത്തം കത്വാ ഠപേതബ്ബം. കസ്മാ ഏതം വുത്തം? യദി ഹി തം പുരേ പവാരണായ വിഭജന്തി. യേന ഗഹിതം, തേന ഛിന്നവസ്സേന ന ഭവിതബ്ബം. സചേ പന ഹോതി, തം ചീവരം സങ്ഘികമേവ ഹോതി. തതോ സല്ലക്ഖേത്വാ സുഖം ദാതും ഭവിസ്സതീതി.

൬൫൦. അച്ചേകചീവരേ അച്ചേകചീവരസഞ്ഞീതി ഏവമാദി വിഭജിത്വാ ഗഹിതമേവ സന്ധായ വുത്തം. സചേ പന അവിഭത്തം ഹോതി, സങ്ഘസ്സ വാ ഭണ്ഡാഗാരേ, ചീവരസമയാതിക്കമേപി അനാപത്തി. ഇതി അതിരേകചീവരസ്സ ദസാഹം പരിഹാരോ. അകതസ്സ വസ്സികസാടികചീവരസ്സ അനത്ഥതേ കഥിനേ പഞ്ച മാസാ, വസ്സേ ഉക്കഡ്ഢിതേ ഛ മാസാ, അത്ഥതേ കഥിനേ അപരേ ചത്താരോ മാസാ. ഹേമന്തസ്സ പച്ഛിമേ ദിവസേ മൂലചീവരാധിട്ഠാനവസേന അപരോപി ഏകോ മാസോതി ഏകാദസ മാസാ പരിഹാരോ. സതിയാ പച്ചാസായ മൂലചീവരസ്സ ഏകോ മാസോ, അച്ചേകചീവരസ്സ അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികോ മാസോ, അത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികാ പഞ്ച മാസാ, തതോ പരം ഏകദിവസമ്പി പരിഹാരോ നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം.

അനച്ചേകചീവരേതി അച്ചേകചീവരസദിസേ അഞ്ഞസ്മിം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

കഥിനസമുട്ഠാനം – അകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൫൨. തേന സമയേനാതി സാസങ്കസിക്ഖാപദം. തത്ഥ വുത്ഥവസ്സാ ആരഞ്ഞകേസൂതി തേ പുബ്ബേപി അരഞ്ഞേയേവ വിഹരിംസു. ദുബ്ബലചീവരത്താ പന പച്ചയവസേന ഗാമന്തസേനാസനേ വസ്സം വസിത്വാ നിട്ഠിതചീവരാ ഹുത്വാ ‘‘ഇദാനി നിപ്പലിബോധാ സമണധമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ആരഞ്ഞകേസു സേനാസനേസു വിഹരന്തി. കത്തികചോരകാതി കത്തികമാസേ ചോരാ. പരിപാതേന്തീതി ഉപദ്ദവന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ആധാവിത്വാ ഉത്താസേന്തി പലാപേന്തി. അന്തരഘരേ നിക്ഖിപിതുന്തി അന്തോഗാമേ നിക്ഖിപിതും. ഭഗവാ യസ്മാ പച്ചയാ നാമ ധമ്മേന സമേന ദുല്ലഭാ, സല്ലേഖവാ ഹി ഭിക്ഖു മാതരമ്പി വിഞ്ഞാപേതും ന സക്കോതി. തസ്മാ ചീവരഗുത്തത്ഥം അന്തരഘരേ നിക്ഖിപിതും അനുജാനാതി. ഭിക്ഖൂനം പന അനുരൂപത്താ അരഞ്ഞവാസം ന പടിക്ഖിപി.

൬൫൩. ഉപവസ്സം ഖോ പനാതി ഏത്ഥ ഉപവസ്സന്തി ഉപവസ്സ; ഉപവസിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപസമ്പജ്ജന്തിആദീസു വിയ ഹി ഏത്ഥ അനുനാസികോ ദട്ഠബ്ബോ. വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ വസിത്വാ ചാതി അത്ഥോ. ഇമസ്സ ച പദസ്സ ‘‘തഥാരൂപേസു ഭിക്ഖു സേനാസനേസു വിഹരന്തോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. കിം വുത്തം ഹോതി? വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ വസിത്വാ ച തതോ പരം പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമപരിയോസാനകാലം യാനി ഖോ പന താനി ആരഞ്ഞകാനി സേനാസനാനി സാസങ്കസമ്മതാനി സപ്പടിഭയാനി; തഥാരൂപേസു ഭിക്ഖു സേനാസനേസു വിഹരന്തോ ആകങ്ഖമാനോ തിണ്ണം ചീവരാനം അഞ്ഞതരം ചീവരം അന്തരഘരേ നിക്ഖിപേയ്യാതി. യസ്മാ പന യോ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ യാവ പഠമകത്തികപുണ്ണമം വസതി, സോ വുട്ഠവസ്സാനം അബ്ഭന്തരോ ഹോതി, തസ്മാ ഇദം അതിഗഹനം ബ്യഞ്ജനവിചാരണം അകത്വാ പദഭാജനേ കേവലം ചീവരനിക്ഖേപാരഹം പുഗ്ഗലം ദസ്സേതും ‘‘വുട്ഠവസ്സാന’’ന്തി വുത്തം. തസ്സാപി ‘‘ഭിക്ഖു സേനാസനേസു വിഹരന്തോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ ‘‘വുട്ഠവസ്സാനം ഭിക്ഖു സേനാസനേസു വിഹരന്തോ’’തി ഏവരൂപാനം ഭിക്ഖൂനം അബ്ഭന്തരേ യോ കോചി ഭിക്ഖൂതി വുത്തം ഹോതി.

അരഞ്ഞലക്ഖണം അദിന്നാദാനവണ്ണനായം വുത്തം. അയം പന വിസേസോ – സചേ വിഹാരോ പരിക്ഖിത്തോ ഹോതി, പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലതോ അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ പട്ഠായ യാവ വിഹാരപരിക്ഖേപാ മിനിതബ്ബം. സചേ വിഹാരോ അപരിക്ഖിത്തോ ഹോതി, യം സബ്ബപഠമം സേനാസനം വാ ഭത്തസാലാ വാ ധുവസന്നിപാതട്ഠാനം വാ ബോധിവാ ചേതിയം വാ ദൂരേ ചേപി സേനാസനതോ ഹോതി, തം പരിച്ഛേദം കത്വാ മിനിതബ്ബം. സചേപി ആസന്നേ ഗാമോ ഹോതി, വിഹാരേ ഠിതേഹി ഘരമാനുസകാനം സദ്ദോ സൂയതി, പബ്ബതനദീആദീഹി പന അന്തരിതത്താ ന സക്കാ ഉജും ഗന്തും, യോ ചസ്സ പകതിമഗ്ഗോ ഹോതി, സചേപി നാവായ സഞ്ചരിതബ്ബോ, തേന മഗ്ഗേന ഗാമതോ പഞ്ചധനുസതികം ഗഹേതബ്ബം. യോ ആസന്നഗാമസ്സ അങ്ഗസമ്പാദനത്ഥം തതോ തതോ മഗ്ഗം പിദഹതി, അയം ‘‘ധുതങ്ഗചോരോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

സാസങ്കസമ്മതാനീതി ‘‘സാസങ്കാനീ’’തി സമ്മതാനി; ഏവം സഞ്ഞാതാനീതി അത്ഥോ. പദഭാജനേ പന യേന കാരണേന താനി സാസങ്കസമ്മതാനി, തം ദസ്സേതും ‘‘ആരാമേ ആരാമൂപചാരേ’’തിആദി വുത്തം.

സഹ പടിഭയേന സപ്പടിഭയാനി, സന്നിഹിതബലവഭയാനീതി അത്ഥോ. പദഭാജനേ പന യേന കാരണേന താനി സപ്പടിഭയാനി; തം ദസ്സേതും ‘‘ആരാമേ ആരാമൂപചാരേ’’തിആദി വുത്തം.

സമന്താ ഗോചരഗാമേ നിക്ഖിപേയ്യാതി ആരഞ്ഞകസ്സ സേനാസനസ്സ സമന്താ സബ്ബദിസാഭാഗേസു അത്തനാ അഭിരുചിതേ ഗോചരഗാമേ സതിയാ അങ്ഗസമ്പത്തിയാ നിക്ഖിപേയ്യ.

തത്രായം അങ്ഗസമ്പത്തി – പുരിമികായ ഉപഗന്ത്വാ മഹാപവാരണായ പവാരിതോ ഹോതി, ഇദമേകം അങ്ഗം. സചേ പച്ഛിമികായ വാ ഉപഗതോ ഹോതി ഛിന്നവസ്സോ വാ, നിക്ഖിപിതും ന ലഭതി. കത്തികമാസോയേവ ഹോതി, ഇദം ദുതിയം അങ്ഗം. കത്തികമാസതോ പരം ന ലഭതി, പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമമേവ പമാണയുത്തം സേനാസനം ഹോതി, ഇദം തതിയം അങ്ഗം. ഊനപ്പമാണേ വാ ഗാവുതതോ അതിരേകപ്പമാണേ വാ ന ലഭതി, യത്ര ഹി പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പുന വിഹാരം ഭത്തവേലായം സക്കാ ആഗന്തും, തദേവ ഇധ അധിപ്പേതം. നിമന്തിതോ പന അദ്ധയോജനമ്പി യോജനമ്പി ഗന്ത്വാ വസിതും പച്ചേതി, ഇദമപ്പമാണം. സാസങ്കസപ്പടിഭയമേവ ഹോതി, ഇദം ചതുത്ഥം അങ്ഗം. അനാസങ്കഅപ്പടിഭയേ ഹി അങ്ഗയുത്തേപി സേനാസനേ വസന്തോ നിക്ഖിപിതും ന ലഭതീതി.

അഞ്ഞത്ര ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാതി യാ ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ കോസമ്ബകസമ്മുതി (പാരാ. ൪൭൫) അനുഞ്ഞാതാ തസ്സാ സമ്മുതിയാ അഞ്ഞത്ര; സചേ സാ ലദ്ധാ ഹോതി, ഛാരത്താതിരേകമ്പി വിപ്പവസിതും വട്ടതി.

പുന ഗാമസീമം ഓക്കമിത്വാതി സചേ ഗോചരഗാമതോ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സേനാസനം; അയഞ്ച പച്ഛിമദിസം ഗതോ ഹോതി, സേനാസനം ആഗന്ത്വാ സത്തമം അരുണം ഉട്ഠാപേതും അസക്കോന്തേന ഗാമസീമമ്പി ഓക്കമിത്വാ സഭായം വാ യത്ഥ കത്ഥചി വാ വസിത്വാ ചീവരപ്പവത്തിം ഞത്വാ പക്കമിതും വട്ടതീതി അത്ഥോ. ഏവം അസക്കോന്തേന തത്ഥേവ ഠിതേന പച്ചുദ്ധരിതബ്ബം, അതിരേകചീവരട്ഠാനേ ഠസ്സതീതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

കഥിനസമുട്ഠാനം – കായവാചതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, അകിരിയാ, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

സാസങ്കസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പരിണതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൫൭. തേന സമയേനാതി പരിണതസിക്ഖാപദം. തത്ഥ പൂഗസ്സാതി സമൂഹസ്സ; ധമ്മഗണസ്സാതി അത്ഥോ. പടിയത്തന്തി പടിയാദിതം. ബഹൂ സങ്ഘസ്സ ഭത്താതി സങ്ഘസ്സ ബഹൂനി ഭത്താനി അനേകാനി ലാഭമുഖാനി; ന സങ്ഘസ്സ കേനചി പരിഹാനീതി ദീപേന്തി. ഓണോജേഥാതി ദേഥ. കിം പനേവം വത്തും വട്ടതീതി കസ്മാ ന വട്ടതി? അയഞ്ഹി അഭിഹടഭിക്ഖാ അഭിഹരിത്വാ ഏകസ്മിം ഓകാസേ സങ്ഘസ്സത്ഥായ പടിയത്താ അഭിഹടപടിയത്തേ ച ഉദ്ദിസ്സ ഠപിതഭാഗേ ച പയുത്തവാചാ നാമ നത്ഥി.

൬൫൮. സങ്ഘികന്തി സങ്ഘസ്സ സന്തകം. സോ ഹി സങ്ഘസ്സ പരിണതത്താ ഹത്ഥം അനാരൂള്ഹോപി ഏകേന പരിയായേന സങ്ഘസ്സ സന്തകോ ഹോതി, പദഭാജനേ പന ‘‘സങ്ഘികം നാമ സങ്ഘസ്സ ദിന്നം ഹോതി പരിച്ചത്ത’’ന്തി ഏവം അത്ഥുദ്ധാരവസേന നിപ്പരിയായതോവ സങ്ഘികം ദസ്സിതം. ലാഭന്തി പടിലഭിതബ്ബവത്ഥും ആഹ. തേനേവസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘ചീവരമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. പരിണതന്തി സങ്ഘസ്സ നിന്നം സങ്ഘസ്സ പോണം സങ്ഘസ്സ പബ്ഭാരം ഹുത്വാ ഠിതം. യേന പന കാരണേന സോ പരിണതോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ദസ്സാമ കരിസ്സാമാതി വാചാ ഭിന്നാ ഹോതീ’’തി പദഭാജനം വുത്തം.

൬൫൯. പയോഗേ ദുക്കടന്തി പരിണതലാഭസ്സ അത്തനോ പരിണാമനപയോഗേ ദുക്കടം, പടിലാഭേന തസ്മിം ഹത്ഥം ആരൂള്ഹേ നിസ്സഗ്ഗിയം. സചേ പന സങ്ഘസ്സ ദിന്നം ഹോതി, തം ഗഹേതും ന വട്ടതി, സങ്ഘസ്സേവ ദാതബ്ബം. യോപി ആരാമികേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഖാദതി, ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ കാരേതബ്ബോ. പരിണതം പന സഹധമ്മികാനം വാ ഗിഹീനം വാ അന്തമസോ മാതുസന്തകമ്പി ‘‘ഇദം മയ്ഹം ദേഹീ’’തി സങ്ഘസ്സ പരിണതഭാവം ഞത്വാ അത്തനോ പരിണാമേത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദേഹീ’’തി ഏവം അഞ്ഞസ്സ പരിണാമേന്തസ്സ സുദ്ധികപാചിത്തിയം. ഏകം പത്തം വാ ചീവരം വാ അത്തനോ, ഏകം അഞ്ഞസ്സ പരിണാമേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയഞ്ചേവ സുദ്ധികപാചിത്തിയഞ്ച. ഏസേവ നയോ ബഹൂസു. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘നിസ്സഗ്ഗിയേന ആപത്തിം, സുദ്ധികേന പാചിത്തിയം;

ആപജ്ജേയ്യ ഏകതോ;

പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൮൦);

അയഞ്ഹി പരിണാമനം സന്ധായ വുത്തോ. യോപി വസ്സികസാടികസമയേ മാതുഘരേപി സങ്ഘസ്സ പരിണതം വസ്സികസാടികം ഞത്വാ അത്തനോ പരിണാമേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. പരസ്സ പരിണാമേതി, സുദ്ധികപാചിത്തിയം. മനുസ്സാ ‘‘സങ്ഘഭത്തം കരിസ്സാമാ’’തി സപ്പിതേലാദീനി ആഹരന്തി, ഗിലാനോ ചേപി ഭിക്ഖു സങ്ഘസ്സ പരിണതഭാവം ഞത്വാ കിഞ്ചി യാചതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയമേവ. സചേ പന സോ ‘‘തുമ്ഹാകം സപ്പിആദീനി ആഭടാനി അത്ഥീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, അത്ഥീ’’തി വുത്തേ ‘‘മയ്ഹമ്പി ദേഥാ’’തി വദതി, വട്ടതി. അഥാപി നം കുക്കുച്ചായന്തം ഉപാസകാ വദന്തി – ‘‘സങ്ഘോപി അമ്ഹേഹി ദിന്നമേവ ലഭതി; ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി ഏവമ്പി വട്ടതി.

൬൬൦. സങ്ഘസ്സ പരിണതം അഞ്ഞസങ്ഘസ്സാതി ഏകസ്മിം വിഹാരേ സങ്ഘസ്സ പരിണതം അഞ്ഞം വിഹാരം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘അസുകസ്മിം നാമ മഹാവിഹാരേ സങ്ഘസ്സ ദേഥാ’’തി പരിണാമേതി.

ചേതിയസ്സ വാതി ‘‘കിം സങ്ഘസ്സ ദിന്നേന, ചേതിയസ്സപൂജം കരോഥാ’’തി ഏവം ചേതിയസ്സ വാ പരിണാമേതി.

ചേതിയസ്സ പരിണതന്തി ഏത്ഥ നിയമേത്വാ അഞ്ഞചേതിയസ്സത്ഥായ രോപിതമാലാവച്ഛതോ അഞ്ഞചേതിയമ്ഹി പുപ്ഫമ്പി ആരോപേതും ന വട്ടതി. ഏകസ്സ ചേതിയസ്സ പന ഛത്തം വാ പടാകം വാ ആരോപേത്വാ ഠിതം ദിസ്വാ സേസം അഞ്ഞസ്സ ചേതിയസ്സ ദാപേതും വട്ടതി.

പുഗ്ഗലസ്സ പരിണതന്തി അന്തമസോ സുനഖസ്സാപി പരിണതം ‘‘ഇമസ്സ സുനഖസ്സ മാ ദേഹി, ഏതസ്സ ദേഹീ’’തി ഏവം അഞ്ഞപുഗ്ഗലസ്സ പരിണാമേതി, ദുക്കടം. സചേ പന ദായകാ ‘‘മയം സങ്ഘസ്സ ഭത്തം ദാതുകാമാ, ചേതിയസ്സ പൂജം കാതുകാമാ, ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിക്ഖാരം ദാതുകാമാ, തുമ്ഹാകം രുചിയാ ദസ്സാമ; ഭണഥ, കത്ഥ ദേമാ’’തി വദന്തി. ഏവം വുത്തേ തേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘യത്ഥ ഇച്ഛഥ, തത്ഥ ദേഥാ’’തി വത്തബ്ബാ. സചേ പന കേവലം ‘‘കത്ഥ ദേമാ’’തി പുച്ഛന്തി, പാളിയം ആഗതനയേനേവ വത്തബ്ബം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മവചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ