൮. പഠമദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൮൦. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാതി ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദം. തത്ഥ വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേതി വേളുവനന്തി തസ്സ ഉയ്യാനസ്സ നാമം, തം കിര വേളുഹി ച പരിക്ഖിത്തം അഹോസി അട്ഠാരസഹത്ഥേന ച പാകാരേന ഗോപുരട്ടാലകയുത്തം നീലോഭാസം മനോരമം തേന ‘‘വേളുവന’’ന്തി വുച്ചതി, കലന്ദകാനഞ്ചേത്ഥ നിവാപം അദംസു തേന ‘‘കലന്ദകനിവാപ’’തി വുച്ചതി.

പുബ്ബേ കിര അഞ്ഞതരോ രാജാ തത്ഥ ഉയ്യാനകീളനത്ഥം ആഗതോ, സുരാമദേന മത്തോ ദിവാസേയ്യം സുപി, പരിജനോപിസ്സ സുത്തോ രാജാതി പുപ്ഫഫലാദീഹി പലോഭിയമാനോ ഇതോ ചിതോ ച പക്കമി. അഥ സുരാഗന്ധേന അഞ്ഞതരസ്മാ സുസിരരുക്ഖാ കണ്ഹസപ്പോ നിക്ഖമിത്വാ രഞ്ഞോ അഭിമുഖോ ആഗച്ഛതി, തം ദിസ്വാ രുക്ഖദേവതാ ‘‘രഞ്ഞോ ജീവിതം ദസ്സാമീ’’തി കാളകവേസേന ആഗന്ത്വാ കണ്ണമൂലേ സദ്ദമകാസി, രാജാ പടിബുജ്ഝി, കണ്ഹസപ്പോ നിവത്തോ, സോ തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമായ കാളകായ മമ ജീവിതം ദിന്ന’’ന്തി കാളകാനം തത്ഥ നിവാപം പട്ഠപേസി, അഭയഘോസനഞ്ച ഘോസാപേസി, തസ്മാ തം തതോപഭുതി കലന്ദകനിവാപന്തി സങ്ഖ്യം ഗതം. കലന്ദകാതി ഹി കാളകാനം ഏതം നാമം.

ദബ്ബോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. മല്ലപുത്തോതി മല്ലരാജസ്സ പുത്തോ. ജാതിയാ സത്തവസ്സേന അരഹത്തം സച്ഛികതന്തി ഥേരോ കിര സത്തവസ്സികോവ സംവേഗം ലഭിത്വാ പബ്ബജിതോ ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പാപുണീതി വേദിതബ്ബോ. യംകിഞ്ചി സാവകേന പത്തബ്ബം സബ്ബം തേന അനുപ്പത്തന്തി സാവകേന പത്തബ്ബം നാമ തിസ്സോ വിജ്ജാ, ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ, ഛ അഭിഞ്ഞാ, നവ ലോകുത്തരധമ്മാതി ഇദം ഗുണജാതം, തം സബ്ബം തേന അനുപ്പത്തം ഹോതി. നത്ഥി ചസ്സ കിഞ്ചി ഉത്തരി കരണീയന്തി ചതൂസു സച്ചേസു, ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി, സോളസവിധസ്സ കിച്ചസ്സ കതത്താ ഇദാനിസ്സ കിഞ്ചി ഉത്തരി കരണീയം നത്ഥി. കതസ്സ വാ പതിചയോതി തസ്സേവ കതസ്സ കിച്ചസ്സ പുന വഡ്ഢനമ്പി നത്ഥി, ധോതസ്സ വിയ വത്ഥസ്സ പടിധോവനം പിസിതസ്സ വിയ ഗന്ധസ്സ പടിപിസനം, പുപ്ഫിതസ്സ വിയ ച പുപ്ഫസ്സ പടിപുപ്ഫനന്തി. രഹോഗതസ്സാതി രഹസി ഗതസ്സ. പടിസല്ലീനസ്സാതി തതോ തതോ പടിക്കമിത്വാ സല്ലീനസ്സ, ഏകീഭാവം ഗതസ്സാതി വുത്തം ഹോതി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ദബ്ബസ്സ മല്ലപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘യന്നൂനാഹം സങ്ഘസ്സ സേനാസനഞ്ച പഞ്ഞപേയ്യം ഭത്താനി ച ഉദ്ദിസേയ്യ’’ന്തി ഥേരോ കിര അത്തനോ കതകിച്ചഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അഹം ഇമം അന്തിമസരീരം ധാരേമി, തഞ്ച ഖോ വാതമുഖേ ഠിത പദീപോ വിയ അനിച്ചതാമുഖേ ഠിതം, നചിരസ്സേവ നിബ്ബായനധമ്മം യാവ ന നിബ്ബായതി താവ കിന്നു ഖോ അഹം സങ്ഘസ്സ വേയ്യാവച്ചം കരേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘‘തിരോരട്ഠേസു ബഹൂ കുലപുത്താ ഭഗവന്തം അദിസ്വാവ പബ്ബജന്തി, തേ ഭഗവന്തം ‘പസ്സിസ്സാമ ചേവ വന്ദിസ്സാമ ചാ’തി ദൂരതോപി ആഗച്ഛന്തി, തത്ര യേസം സേനാസനം നപ്പഹോതി, തേ സിലാപട്ടകേപി സേയ്യം കപ്പേന്തി. പഹോമി ഖോ പനാഹം അത്തനോ ആനുഭാവേന തേസം കുലപുത്താനം ഇച്ഛാവസേന പാസാദവിഹാരഅഡ്ഢയോഗാദീനി മഞ്ചപീഠകത്ഥരണാദീനി ച സേനാസേനാനി നിമ്മിനിത്വാ ദാതും. പുനദിവസേ ചേത്ഥ ഏകച്ചേ അതിവിയ കിലന്തരൂപാ ഹോന്തി, തേ ഗാരവേന ഭിക്ഖൂനം പുരതോ ഠത്വാ ഭത്താനിപി ന ഉദ്ദിസാപേന്തി, അഹം ഖോ പന നേസം ഭത്താനിപി ഉദ്ദിസിതും പഹോമീ’’തി. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖന്തസ്സ ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ദബ്ബസ്സ മല്ലപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘യന്നൂനാഹം സങ്ഘസ്സ സേനാസനഞ്ച പഞ്ഞപേയ്യം ഭത്താനി ച ഉദ്ദിസേയ്യ’’ന്തി.

നനു ച ഇമാനി ദ്വേ ഠാനാനി ഭസ്സാരാമതാദിമനുയുത്തസ്സ യുത്താനി, അയഞ്ച ഖീണാസവോ നിപ്പപഞ്ചാരാമോ, ഇമസ്സ കസ്മാ ഇമാനി പടിഭംസൂതി? പുബ്ബപത്ഥനായ ചോദിതത്താ. സബ്ബബുദ്ധാനം കിര ഇമം ഠാനന്തരം പത്താ സാവകാ ഹോന്തിയേവ. അയഞ്ച പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ അഞ്ഞതരസ്മിം കുലേ പച്ചാജാതോ ഇമം ഠാനന്തരം പത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആനുഭാവം ദിസ്വാ അട്ഠസട്ഠിയാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേഹി സദ്ധിം ഭഗവന്തം സത്ത ദിവസാനി നിമന്തേത്വാ മഹാദാനം ദത്വാ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘അനാഗതേ തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പന്നകാലേ അഹമ്പി ഇത്ഥന്നാമോ തുമ്ഹാകം സാവകോ വിയ സേനാസനപഞ്ഞാപകോ ച ഭത്തുദ്ദേസകോ ച അസ്സ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. ഭഗവാ അനാഗതംസഞാണം പേസേത്വാ അദ്ദസ, ദിസ്വാ ച ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തദാ ത്വം ദബ്ബോ നാമ മല്ലപുത്തോ ഹുത്വാ ജാതിയാ സത്തവസ്സോ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം സച്ഛികരിസ്സസി, ഇമഞ്ച ഠാനന്തരം ലച്ഛസീ’’തി ബ്യാകാസി. സോ തതോപഭുതി ദാനസീലാദീനി പൂരയമാനോ ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ തേന ഭഗവതാ ബ്യാകതസദിസമേവ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. അഥസ്സ രഹോഗതസ്സ ‘‘കിന്നു ഖോ അഹം സങ്ഘസ്സ വേയ്യാവച്ചം കരേയ്യ’’ന്തി ചിന്തയതോ തായ പുബ്ബപത്ഥനായ ചോദിതത്താ ഇമാനി ദ്വേ ഠാനാനി പടിഭംസൂതി.

അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം ഖോ അനിസ്സരോസ്മി അത്തനി, സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ വസാമി, സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനിസ്സതി, ഇമാനി ദ്വേ ഠാനാനി സമാദിയിസ്സാമീ’’തി ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ…പേ… ഭത്താനി ച ഉദ്ദിസിതു’’ന്തി. അഥ നം ഭഗവാ ‘‘സാധു സാധു ദബ്ബാ’’തി സമ്പഹംസേത്വാ യസ്മാ അരഹതി ഏവരൂപോ അഗതിഗമനപരിബാഹിരോ ഭിക്ഖു ഇമാനി ദ്വേ ഠാനാനി വിചാരേതും, തസ്മാ ‘‘തേന ഹി ത്വം ദബ്ബ സങ്ഘസ്സ സേനാസനഞ്ച പഞ്ഞപേഹി ഭത്താനി ച ഉദ്ദിസാ’’തി ആഹ. ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസീതി ഭഗവതോ വചനം പതിഅസ്സോസി അഭിമുഖോ അസ്സോസി, സമ്പടിച്ഛീതി വുത്തം ഹോതി.

പഠമം ദബ്ബോ യാചിതബ്ബോതി കസ്മാ ഭഗവാ യാചാപേതി? ഗരഹമോചനത്ഥം. പസ്സതി ഹി ഭഗവാ ‘‘അനാഗതേ ദബ്ബസ്സ ഇമം ഠാനം നിസ്സായ മേത്തിയഭുമജകാനം വസേന മഹാഉപദ്ദവോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തത്ര കേചി ഗരഹിസ്സന്തി ‘അയം തുണ്ഹീഭൂതോ അത്തനോ കമ്മം അകത്വാ കസ്മാ ഈദിസം ഠാനം വിചാരേതീ’തി. തതോ അഞ്ഞേ വക്ഖന്തി ‘കോ ഇമസ്സ ദോസോ ഏതേഹേവ യാചിത്വാ ഠപിതോ’തി ഏവം ഗരഹതോ മുച്ചിസ്സതീ’’തി. ഏവം ഗരഹമോചനത്ഥം യാചാപേത്വാപി പുന യസ്മാ അസമ്മതേ ഭിക്ഖുസ്മിം സങ്ഘമജ്ഝേ കിഞ്ചി കഥയമാനേ ഖിയ്യനധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ‘‘അയം കസ്മാ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉച്ചാസദ്ദം കരോതി, ഇസ്സരിയം ദസ്സേതീ’’തി. സമ്മതേ പന കഥേന്തേ ‘‘മായസ്മന്തോ കിഞ്ചി അവചുത്ഥ, സമ്മതോ അയം, കഥേതു യഥാസുഖ’’ന്തി വത്താരോ ഭവന്തി. അസമ്മതഞ്ച അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തസ്സ ലഹുകാ ആപത്തി ഹോതി ദുക്കടമത്താ. സമ്മതം പന അബ്ഭാചിക്ഖതോ ഗരുകതരാ പാചിത്തിയാപത്തി ഹോതി. അഥ സമ്മതോ ഭിക്ഖു ആപത്തിയാ ഗരുകഭാവേന വേരീഹിപി ദുപ്പധംസിയതരോ ഹോതി, തസ്മാ തം ആയസ്മന്തം സമ്മന്നാപേതും ‘‘ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ’’തിആദിമാഹ. കിം പന ദ്വേ സമ്മുതിയോ ഏകസ്സ ദാതും വട്ടന്തീതി? ന കേവലം ദ്വേ, സചേ പഹോതി, തേരസാപി ദാതും വട്ടന്തി. അപ്പഹോന്താനം പന ഏകാപി ദ്വിന്നം വാ തിണ്ണം വാ ദാതും വട്ടതി.

൩൮൨. സഭാഗാനന്തി ഗുണസഭാഗാനം, ന മിത്തസന്ഥവസഭാഗാനം. തേനേവാഹ ‘‘യേ തേ ഭിക്ഖൂ സുത്തന്തികാ തേസം ഏകജ്ഝ’’ന്തിആദി. യാവതികാ ഹി സുത്തന്തികാ ഹോന്തി, തേ ഉച്ചിനിത്വാ ഏകതോ തേസം അനുരൂപമേവ സേനാസനം പഞ്ഞപേതി; ഏവം സേസാനം. കായദള്ഹീബഹുലാതി കായസ്സ ദള്ഹീഭാവകരണബഹുലാ, കായപോസനബഹുലാതി അത്ഥോ. ഇമായപിമേ ആയസ്മന്തോ രതിയാതി ഇമായ സഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ തിരച്ഛാനഭൂതായ തിരച്ഛാനകഥാരതിയാ. അച്ഛിസ്സന്തീതി വിഹരിസ്സന്തി.

തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ തേനേവാലോകേനാതി തേജോകസിണചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അഭിഞ്ഞാഞാണേന അങ്ഗുലിജലനം അധിട്ഠായ തേനേവ തേജോധാതുസമാപത്തിജനിതേന അങ്ഗുലിജാലാലോകേനാതി അത്ഥോ. അയം പന ഥേരസ്സ ആനുഭാവോ നചിരസ്സേവ സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ അഹോസി, തം സുത്വാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദട്ഠുകാമാ അപിസു ഭിക്ഖൂ സഞ്ചിച്ച വികാലേ ആഗച്ഛന്തി. തേ സഞ്ചിച്ച ദൂരേ അപദിസന്തീതി ജാനന്താവ ദൂരേ അപദിസന്തി. കഥം? ‘‘അമ്ഹാകം ആവുസോ ദബ്ബ ഗിജ്ഝകൂടേ’’തി ഇമിനാ നയേന.

അങ്ഗുലിയാ ജലമാനായ പുരതോ പുരതോ ഗച്ഛതീതി സചേ ഏകോ ഭിക്ഖു ഹോതി, സയമേവ ഗച്ഛതി. സചേ ബഹൂ ഹോന്തി, ബഹൂ അത്തഭാവേ നിമ്മിനാതി. സബ്ബേ അത്തനാ സദിസാ ഏവ സേനാസനം പഞ്ഞപേന്തി.

അയം മഞ്ചോതിആദീസു പന ഥേരേ ‘‘അയം മഞ്ചോ’’തി വദന്തേ നിമ്മിതാപി അത്തനോ അത്തനോ ഗതഗതട്ഠാനേ ‘‘അയം മഞ്ചോ’’തി വദന്തി; ഏവം സബ്ബപദേസു. അയഞ്ഹി നിമ്മിതാനം ധമ്മതാ –

‘‘ഏകസ്മിം ഭാസമാനസ്മിം, സബ്ബേ ഭാസന്തി നിമ്മിതാ;

ഏകസ്മിം തുണ്ഹിമാസീനേ, സബ്ബേ തുണ്ഹീ ഭവന്തി തേ’’തി.

യസ്മിം പന വിഹാരേ മഞ്ചപീഠാദീനി ന പരിപൂരന്തി, തസ്മിം അത്തനോ ആനുഭാവേന പൂരേന്തി. തേന നിമ്മിതാനം അവത്ഥുകവചനം ന ഹോതി.

സേനാസനം പഞ്ഞപേത്വാ പുനദേവ വേളുവനം പച്ചാഗച്ഛതീതി തേഹി സദ്ധിം ജനപദകഥം കഥേന്തോ ന നിസീദതി, അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ പച്ചാഗച്ഛതി.

൩൮൩. മേത്തിയഭൂമജകാതി മേത്തിയോ ചേവ ഭൂമജകോ ച, ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം അഗ്ഗപുരിസാ ഏതേ. ലാമകാനി ച ഭത്താനീതി സേനാസനാനി താവ നവകാനം ലാമകാനി പാപുണന്തീതി അനച്ഛരിയമേതം. ഭത്താനി പന സലാകായോ പച്ഛിയം വാ ചീവരഭോഗേ വാ പക്ഖിപിത്വാ ആലോളേത്വാ ഏകമേകം ഉദ്ധരിത്വാ പഞ്ഞാപേന്തി, താനിപി തേസം മന്ദപുഞതായ ലാമകാനി സബ്ബപച്ഛിമാനേവ പാപുണന്തി. യമ്പി ഏകചാരികഭത്തം ഹോതി, തമ്പി ഏതേസം പത്തദിവസേ ലാമകം വാ ഹോതി, ഏതേ വാ ദിസ്വാവ പണീതം അദത്വാ ലാമകമേവ ദേന്തി.

അഭിസങ്ഖാരികന്തി നാനാസമ്ഭാരേഹി അഭിസങ്ഖരിത്വാ കതം സുസജ്ജിതം, സുസമ്പാദിതന്തി അത്ഥോ. കണാജകന്തി സകുണ്ഡകഭത്തം. ബിലങ്ഗദുതിയന്തി കഞ്ജികദുതിയം.

കല്യാണഭത്തികോതി കല്യാണം സുന്ദരം അതിവിയ പണീതം ഭത്തമസ്സാതി കല്യാണഭത്തികോ, പണീതദായകത്താ ഭത്തേനേവ പഞ്ഞാതോ. ചതുക്കഭത്തം ദേതീതി ചത്താരി ഭത്താനി ദേതി, തദ്ധിതവോഹാരേന പന ‘‘ചതുക്കഭത്ത’’ന്തി വുത്തം. ഉപതിട്ഠിത്വാ പരിവിസതീതി സബ്ബകമ്മന്തേ വിസ്സജ്ജേത്വാ മഹന്തം പൂജാസക്കാരം കത്വാ സമീപേ ഠത്വാ പരിവിസതി. ഓദനേന പുച്ഛന്തീതി ഓദനഹത്ഥാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കിം ഭന്തേ ഓദനം ദേമാ’’തി പുച്ഛന്തി, ഏവം കരണത്ഥേയേവ കരണവചനം ഹോതി. ഏസ നയോ സൂപാദീസു.

സ്വാതനായാതി സ്വേ ഭവോ ഭത്തപരിഭോഗോ സ്വാതനോ തസ്സത്ഥായ, സ്വാതനായ സ്വേ കത്തബ്ബസ്സ ഭത്തപരിഭോഗസ്സത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. ഉദ്ദിട്ഠം ഹോതീതി പാപേത്വാ ദിന്നം ഹോതി. മേത്തിയഭൂമജകാനം ഖോ ഗഹപതീതി ഇദം ഥേരോ അസമന്നാഹരിത്വാ ആഹ. ഏവംബലവതീ ഹി തേസം മന്ദപുഞ്ഞതാ, യം സതിവേപുല്ലപ്പത്താനമ്പി അസമന്നാഹാരോ ഹോതി. യേ ജേതി ഏത്ഥ ജേതി ദാസിം ആലപതി.

ഹിയ്യോ ഖോ ആവുസോ അമ്ഹാകന്തി രത്തിം സമ്മന്തയമാനാ അതീതം ദിവസഭാഗം സന്ധായ ‘‘ഹിയ്യോ’’തി വദന്തി. ന ചിത്തരൂപന്തി ന ചിത്താനുരൂപം, യഥാ പുബ്ബേ യത്തകം ഇച്ഛന്തി, തത്തകം സുപന്തി, ന ഏവം സുപിംസു, അപ്പകമേവ സുപിംസൂതി വുത്തം ഹോതി.

ബഹാരാമകോട്ഠകേതി വേളുവനവിഹാരസ്സ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ. പത്തക്ഖന്ധാതി പതിതക്ഖന്ധാ ഖന്ധട്ഠികം നാമേത്വാ നിസിന്നാ. പജ്ഝായന്താതി പധൂപായന്താ.

യതോ നിവാതം തതോ സവാതന്തി യത്ഥ നിവാതം അപ്പകോപി വാതോ നത്ഥി, തത്ഥ മഹാവാതോ ഉട്ഠിതോതി അധിപ്പായോ. ഉദകം മഞ്ഞേ ആദിത്തന്തി ഉദകം വിയ ആദിത്തം.

൩൮൪. സരസി ത്വം ദബ്ബ ഏവരൂപം കത്താതി ത്വം ദബ്ബ ഏവരൂപം കത്താ സരസി. അഥ വാ സരസി ത്വം ദബ്ബ ഏവരൂപം യഥായം ഭിക്ഖുനീ ആഹ, കത്താ ധാസി ഏവരൂപം, യഥായം ഭിക്ഖുനീ ആഹാതി ഏവം യോജേത്വാപേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യേ പന ‘‘കത്വാ’’തി പഠന്തി തേസം ഉജുകമേവ.

യഥാ മം ഭന്തേ ഭഗവാ ജാനാതീതി ഥേരോ കിം ദസ്സേതി. ഭഗവാ ഭന്തേ സബ്ബഞ്ഞൂ, അഹഞ്ച ഖീണാസവോ, നത്ഥി മയ്ഹം വത്ഥുപടിസേവനാ, തം മം ഭഗവാ ജാനാതി, തത്രാഹം കിം വക്ഖാമി, യഥാ മം ഭഗവാ ജാനാതി തഥേവാഹം ദട്ഠബ്ബോതി.

ന ഖോ ദബ്ബ ദബ്ബാ ഏവം നിബ്ബേഠേന്തീതി ഏത്ഥ ന ഖോ ദബ്ബ പണ്ഡിതാ യഥാ ത്വം പരപ്പച്ചയേന നിബ്ബേഠേസി, ഏവം നിബ്ബേഠേന്തി; അപി ച ഖോ യദേവ സാമം ഞാതം തേന നിബ്ബേഠേന്തീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സചേ തയാ കതം കതന്തി ഇമിനാ കിം ദസ്സേതി? ന ഹി സക്കാ പരിസബലേന വാ പക്ഖുപത്ഥമ്ഭേന വാ അകാരകോ കാരകോ കാതും, കാരകോ വാ അകാരകോ കാതും, തസ്മാ യം സയം കതം വാ അകതം വാ തദേവ വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. കസ്മാ പന ഭഗവാ ജാനന്തോപി ‘‘അഹം ജാനാമി, ഖീണാസവോ ത്വം; നത്ഥി തുയ്ഹം ദോസോ, അയം ഭിക്ഖുനീ മുസാവാദിനീ’’തി നാവോചാതി? പരാനുദ്ദയതായ. സചേ ഹി ഭഗവാ യം യം ജാനാതി തം തം വദേയ്യ, അഞ്ഞേന പാരാജികം ആപന്നേന പുട്ഠേന ‘‘അഹം ജാനാമി ത്വം പാരാജികോ’’തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, തതോ സോ പുഗ്ഗലോ ‘‘അയം പുബ്ബേ ദബ്ബം മല്ലപുത്തം സുദ്ധം കത്വാ ഇദാനി മം അസുദ്ധം കരോതി; കസ്സ ദാനി കിം വദാമി, യത്ര സത്ഥാപി സാവകേസു ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി; കുതോ ഇമസ്സ സബ്ബഞ്ഞുഭാവോ’’തി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ അപായൂപഗോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ഭഗവാ ഇമായ പരാനുദ്ദയതായ ജാനന്തോപി നാവോച.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ ഉപവാദപരിവജ്ജനതോപി നാവോച. യദി ഹി ഭഗവാ ഏവം വദേയ്യ, ഏവം ഉപവാദോ ഭവേയ്യ ‘‘ദബ്ബസ്സ മല്ലപുത്തസ്സ വുട്ഠാനം നാമ ഭാരിയം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പന സക്ഖിം ലഭിത്വാ വുട്ഠിതോ’’തി. ഇദഞ്ച വുട്ഠാനലക്ഖണം മഞ്ഞമാനാ ‘‘ബുദ്ധകാലേപി സക്ഖിനാ സുദ്ധി വാ അസുദ്ധി വാ ഹോതി മയം ജാനാമ, അയം പുഗ്ഗലോ അസുദ്ധോ’’തി ഏവം പാപഭിക്ഖൂ ലജ്ജിമ്പി വിനാസേയ്യുന്തി. അപിച അനാഗതേപി ഭിക്ഖൂ ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം ചോദേത്വാ സാരേത്വാ ‘‘സചേ തയാ കതം, ‘കത’ന്തി വദേഹീ’’തി ലജ്ജീനം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ കമ്മം കരിസ്സന്തീതി വിനയലക്ഖണേ തന്തിം ഠപേന്തോ ‘‘അഹം ജാനാമീ’’തി അവത്വാവ ‘‘സചേ തയാ കതം, ‘കത’ന്തി വദേഹീ’’തി ആഹ.

നാഭിജാനാമി സുപിനന്തേനപി മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിതാതി സുപിനന്തേനപി മേഥുനം ധമ്മം ന അഭിജാനാമി, ന പടിസേവിതാ അഹന്തി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ പടിസേവിതാ ഹുത്വാ സുപിനന്തേനപി മേഥുനം ധമ്മം ന ജാനാമീതി വുത്തം ഹോതി. യേ പന ‘‘പടിസേവിത്വാ’’തി പഠന്തി തേസം ഉജുകമേവ. പഗേവ ജാഗരോതി ജാഗരന്തോ പന പഠമംയേവ ന ജാനാമീതി.

തേന ഹി ഭിക്ഖവേ മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാതി യസ്മാ ദബ്ബസ്സ ച ഇമിസ്സാ ച വചനം ന ഘടീയതി തസ്മാ മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ തിസ്സോ നാസനാ – ലിങ്ഗനാസനാ, സംവാസനാസനാ, ദണ്ഡകമ്മനാസനാതി. താസു ‘‘ദൂസകോ നാസേതബ്ബോ’’തി (പാരാ. ൬൬) അയം ‘‘ലിങ്ഗനാസനാ’’. ആപത്തിയാ അദസ്സനേ വാ അപ്പടികമ്മേ വാ പാപികായ ദിട്ഠിയാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേ വാ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കരോന്തി, അയം ‘‘സംവാസനാസനാ’’. ‘‘ചര പിരേ വിനസ്സാ’’തി (പാചി. ൪൨൯) ദണ്ഡകമ്മം കരോന്തി, അയം ‘‘ദണ്ഡകമ്മനാസനാ’’. ഇധ പന ലിങ്ഗനാസനം സന്ധായാഹ – ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി.

ഇമേ ച ഭിക്ഖൂ അനുയുഞ്ജഥാതി ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി ‘‘അയം ഭിക്ഖുനീ അത്തനോ ധമ്മതായ അകാരികാ അദ്ധാ അഞ്ഞേഹി ഉയ്യോജിതാ, തസ്മാ യേഹി ഉയ്യോജിതാ ഇമേ ഭിക്ഖൂ അനുയുഞ്ജഥ ഗവേസഥ ജാനാഥാ’’തി.

കിം പന ഭഗവതാ മേത്തിയാ ഭിക്ഖുനീ പടിഞ്ഞായ നാസിതാ അപ്പടിഞ്ഞായ നാസിതാതി, കിഞ്ചേത്ഥ യദി താവ പടിഞ്ഞായ നാസിതാ, ഥേരോ കാരകോ ഹോതി സദോസോ? അഥ അപ്പടിഞ്ഞായ, ഥേരോ അകാരകോ ഹോതി നിദ്ദോസോ.

ഭാതിയരാജകാലേപി മഹാവിഹാരവാസീനഞ്ച അഭയഗിരിവാസീനഞ്ച ഥേരാനം ഇമസ്മിംയേവ പദേ വിവാദോ അഹോസി. അഭയഗിരിവാസിനോപി അത്തനോ സുത്തം വത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ കാരകോ ഹോതീ’’തി വദന്തി. മഹാവിഹാരവാസിനോപി അത്തനോ സുത്തം വത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ കാരകോ ഹോതീ’’തി വദന്തി. പഞ്ഹോ ന ഛിജ്ജതി. രാജാ സുത്വാ ഥേരേ സന്നിപാതേത്വാ ദീഘകാരായനം നാമ ബ്രാഹ്മണജാതിയം അമച്ചം ‘‘ഥേരാനം കഥം സുണാഹീ’’തി ആണാപേസി. അമച്ചോ കിര പണ്ഡിതോ ഭാസന്തരകുസലോ സോ ആഹ – ‘‘വദന്തു താവ ഥേരാ സുത്ത’’ന്തി. തതോ അഭയഗിരിഥേരാ അത്തനോ സുത്തം വദിംസു – ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം സകായ പടിഞ്ഞായ നാസേഥാ’’തി. അമച്ചോ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ കാരകോ ഹോതി സദോസോ’’തി ആഹ. മഹാവിഹാരവാസിനോപി അത്തനോ സുത്തം വദിംസു – ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി. അമച്ചോ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ അകാരകോ ഹോതി നിദ്ദോസോ’’തി ആഹ. കിം പനേത്ഥ യുത്തം? യം പച്ഛാ വുത്തം വിചാരിതഞ്ഹേതം അട്ഠകഥാചരിയേഹി, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും അമൂലകേന അന്തിമവത്ഥുനാ അനുദ്ധംസേതി, സങ്ഘാദിസേസോ; ഭിക്ഖുനിം അനുദ്ധംസേതി, ദുക്കടം. കുരുന്ദിയം പന ‘‘മുസാവാദേ പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തം.

തത്രായം വിചാരണാ, പുരിമനയേ താവ അനുദ്ധംസനാധിപ്പായത്താ ദുക്കടമേവ യുജ്ജതി. യഥാ സതിപി മുസാവാദേ ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖുസ്മിം സങ്ഘാദിസേസോ, സതിപി ച മുസാവാദേ അസുദ്ധം സുദ്ധദിട്ഠിനോ അക്കോസാധിപ്പായേന വദന്തസ്സ ഓമസവാദേനേവ പാചിത്തിയം, ന സമ്പജാനമുസാവാദേന; ഏവം ഇധാപി അനുദ്ധംസനാധിപ്പായത്താ സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയം ന യുജ്ജതി, ദുക്കടമേവ യുത്തം. പച്ഛിമനയേപി മുസാവാദത്താ പാചിത്തിയമേവ യുജ്ജതി, വചനപ്പമാണതോ ഹി അനുദ്ധംസനാധിപ്പായേന ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖുസ്മിം സങ്ഘാദിസേസോ. അക്കോസാധിപ്പായസ്സ ച ഓമസവാദോ. ഭിക്ഖുസ്സ പന ഭിക്ഖുനിയാ ദുക്കടന്തിവചനം നത്ഥി, സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയന്തി വചനമത്ഥി, തസ്മാ പാചിത്തിയമേവ യുജ്ജതി.

തത്ര പന ഇദം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം – ‘‘അനുദ്ധംസനാധിപ്പായേ അസതി പാചിത്തിയം, തസ്മിം സതി കേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി? തത്ര യസ്മാ മുസാ ഭണന്തസ്സ പാചിത്തിയേ സിദ്ധേപി അമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേന അനുദ്ധംസനേ വിസും പാചിത്തിയം വുത്തം, തസ്മാ അനുദ്ധംസനാധിപ്പായേ സതി സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയസ്സ ഓകാസോ ന ദിസ്സതി, ന ച സക്കാ അനുദ്ധംസേന്തസ്സ അനാപത്തിയാ ഭവിതുന്തി പുരിമനയോവേത്ഥ പരിസുദ്ധതരോ ഖായതി. തഥാ ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുനിം അമൂലകേന അന്തിമവത്ഥുനാ അനുദ്ധംസേതി സങ്ഘാദിസേസോ, ഭിക്ഖും അനുദ്ധംസേതി ദുക്കടം, തത്ര സങ്ഘാദിസേസോ വുട്ഠാനഗാമീ ദുക്കടം, ദേസനാഗാമീ ഏതേഹി നാസനാ നത്ഥി. യസ്മാ പന സാ പകതിയാവ ദുസ്സീലാ പാപഭിക്ഖുനീ ഇദാനി ച സയമേവ ‘‘ദുസ്സീലാമ്ഹീ’’തി വദതി തസ്മാ നം ഭഗവാ അസുദ്ധത്തായേവ നാസേസീതി.

അഥ ഖോ മേത്തിയഭൂമജകാതി ഏവം ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥ, ഇമേ ച ഭിക്ഖൂ അനുയുഞ്ജഥാ’’തി വത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠേ ഭഗവതി തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ‘‘ദേഥ ദാനി ഇമിസ്സാ സേതകാനീ’’തി നാസിയമാനം തം ഭിക്ഖുനിം ദിസ്വാ തേ ഭിക്ഖൂ തം മോചേതുകാമതായ അത്തനോ അപരാധം ആവികരിംസു, ഏതമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അഥ ഖോ മേത്തിയഭൂമജകാ’’തിആദി വുത്തം.

൩൮൫-൬. ദുട്ഠോ ദോസോതി ദൂസിതോ ചേവ ദൂസകോ ച. ഉപ്പന്നേ ഹി ദോസേ പുഗ്ഗലോ തേന ദോസേന ദൂസിതോ ഹോതി പകതിഭാവം ജഹാപിതോ, തസ്മാ ‘‘ദുട്ഠോ’’തി വുച്ചതി. പരഞ്ച ദൂസേതി വിനാസേതി, തസ്മാ ‘‘ദോസോ’’തി വുച്ചതി. ഇതി ‘‘ദുട്ഠോ ദോസോ’’തി ഏകസ്സേവേതം പുഗ്ഗലസ്സ ആകാരനാനത്തേന നിദസ്സനം, തേന വുത്തം ‘‘ദുട്ഠോ ദോസോതി ദൂസിതോ ചേവ ദൂസകോ ചാ’’തി തത്ഥ സദ്ദലക്ഖണം പരിയേസിതബ്ബം. യസ്മാ പന സോ ‘‘ദുട്ഠോ ദോസോ’’തി സങ്ഖ്യം ഗതോ പടിഘസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ കുപിതാദിഭാവേ ഠിതോവ ഹോതി, തേനസ്സ പദഭാജനേ ‘‘കുപിതോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കുപിതോതി കുപ്പഭാവം പകതിതോ ചവനഭാവം പത്തോ. അനത്തമനോതി ന സകമനോ അത്തനോ വസേ അട്ഠിതചിത്തോ; അപിച പീതിസുഖേഹി ന അത്തമനോ ന അത്തചിത്തോതി അനത്തമനോ. അനഭിരദ്ധോതി ന സുഖിതോ ന വാ പസാദിതോതി അനഭിരദ്ധോ. പടിഘേന ആഹതം ചിത്തമസ്സാതി ആഹതചിത്തോ. ചിത്തഥദ്ധഭാവചിത്തകചവരസങ്ഖാതം പടിഘഖീലം ജാതമസ്സാതി ഖിലജാതോ. അപ്പതീതോതി നപ്പതീതോ പീതിസുഖാദീഹി വജ്ജിതോ, ന അഭിസടോതി അത്ഥോ. പദഭാജനേ പന യേസം ധമ്മാനം വസേന അപ്പതീതോ ഹോതി, തേ ദസ്സേതും ‘‘തേന ച കോപേനാ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ തേന ച കോപേനാതി യേന ദുട്ഠോതി ച കുപിതോതി ച വുത്തോ ഉഭയമ്പി ഹേതം പകതിഭാവം ജഹാപനതോ ഏകാകാരം ഹോതി. തേന ച ദോസേനാതി യേന ‘‘ദോസോ’’തി വുത്തോ. ഇമേഹി ദ്വീഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധമേവ ദസ്സേതി.

തായ ച അനത്തമനതായാതി യായ ‘‘അനത്തമനോ’’തി വുത്തോ. തായ ച അനഭിരദ്ധിയാതി യായ ‘‘അനഭിരദ്ധോ’’തി വുത്തോ. ഇമേഹി ദ്വീഹി വേദനാക്ഖന്ധം ദസ്സേതി.

അമൂലകേന പാരാജികേനാതി ഏത്ഥ നാസ്സ മൂലന്തി അമൂലകം, തം പനസ്സ അമൂലകത്തം യസ്മാ ചോദകവസേന അധിപ്പേതം, ന ചുദിതകവസേന. തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേതും പദഭാജനേ ‘‘അമൂലകം നാമ അദിട്ഠം അസുതം അപരിസങ്കിത’’ന്തി ആഹ. തേന ഇമം ദീപേതി ‘‘യം പാരാജികം ചോദകേന ചുദിതകമ്ഹി പുഗ്ഗലേ നേവ ദിട്ഠം ന സുതം ന പരിസങ്കിതം ഇദം ഏതേസം ദസ്സനസവനപരിസങ്കാസങ്ഖാതാനം മൂലാനം അഭാവതോ അമൂലകം നാമ, തം പന സോ ആപന്നോ വാ ഹോതു അനാപന്നോ വാ ഏതം ഇധ അപ്പമാണന്തി.

തത്ഥ അദിട്ഠം നാമ അത്തനോ പസാദചക്ഖുനാ വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ അദിട്ഠം. അസുതം നാമ തഥേവ കേനചി വുച്ചമാനം ന സുതം. അപരിസങ്കിതം നാമ ചിത്തേന അപരിസങ്കിതം.

‘‘ദിട്ഠം’’ നാമ അത്തനാ വാ പരേന വാ പസാദചക്ഖുനാ വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ ദിട്ഠം. ‘‘സുതം’’ നാമ തഥേവ സുതം. ‘‘പരിസങ്കിത’’മ്പി അത്തനാ വാ പരേന വാ പരിസങ്കിതം. തത്ഥ അത്തനാ ദിട്ഠം ദിട്ഠമേവ, പരേഹി ദിട്ഠം അത്തനാ സുതം, പരേഹി സുതം, പരേഹി പരിസങ്കിതന്തി ഇദം പന സബ്ബമ്പി അത്തനാ സുതട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതി.

പരിസങ്കിതം പന തിവിധം – ദിട്ഠപരിസങ്കിതം, സുതപരിസങ്കിതം, മുതപരിസങ്കിതന്തി. തത്ഥ ദിട്ഠപരിസങ്കിതം നാമ ഏകോ ഭിക്ഖു ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേന ഗാമസമീപേ ഏകം ഗുമ്ബം പവിട്ഠോ, അഞ്ഞതരാപി ഇത്ഥീ കേനചിദേവ കരണീയേന തം ഗുമ്ബം പവിസിത്വാ നിവത്താ, നാപി ഭിക്ഖു ഇത്ഥിം അദ്ദസ; ന ഇത്ഥീ ഭിക്ഖും, അദിസ്വാവ ഉഭോപി യഥാരുചിം പക്കന്താ, അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഉഭിന്നം തതോ നിക്ഖമനം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘അദ്ധാ ഇമേസം കതം വാ കരിസ്സന്തി വാ’’തി പരിസങ്കതി, ഇദം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം നാമ.

സുതപരിസങ്കിതം നാമ ഇധേകച്ചോ അന്ധകാരേ വാ പടിച്ഛന്നേ വാ ഓകാസേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഭിക്ഖുനോ താദിസം പടിസന്ഥാരവചനം സുണാതി, സമീപേ അഞ്ഞം വിജ്ജമാനമ്പി ‘‘അത്ഥി നത്ഥീ’’തി ന ജാനാതി, സോ ‘‘അദ്ധാ ഇമേസം കതം വാ കരിസ്സന്തി വാ’’തി പരിസങ്കതി, ഇദം സുതപരിസങ്കിതം നാമ.

മുതപരിസങ്കിതം നാമ സമ്ബഹുലാ ധുത്താ രത്തിഭാഗേ പുപ്ഫഗന്ധമംസസുരാദീനി ഗഹേത്വാ ഇത്ഥീഹി സദ്ധിം ഏകം പച്ചന്തവിഹാരം ഗന്ത്വാ മണ്ഡപേ വാ ഭോജനസാലാദീസു വാ യഥാസുഖം കീളിത്വാ പുപ്ഫാദീനി വികിരിത്വാ ഗതാ, പുനദിവസേ ഭിക്ഖൂ തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ ‘‘കസ്സിദം കമ്മ’’ന്തി വിചിനന്തി. തത്ര ച കേനചി ഭിക്ഖുനാ പഗേവ വുട്ഠഹിത്വാ വത്തസീസേന മണ്ഡപം വാ ഭോജനസാലം വാ പടിജഗ്ഗന്തേന പുപ്ഫാദീനി ആമട്ഠാനി ഹോന്തി, കേനചി ഉപട്ഠാകകുലതോ ആഭതേഹി പുപ്ഫാദീഹി പൂജാ കതാ ഹോതി, കേനചി ഭേസജ്ജത്ഥം അരിട്ഠം പീതം ഹോതി, അഥ തേ ‘‘കസ്സിദം കമ്മ’’ന്തി വിചിനന്താ ഭിക്ഖൂ തേസം ഹത്ഥഗന്ധഞ്ച മുഖഗന്ധഞ്ച ഘായിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ പരിസങ്കന്തി, ഇദം മുതപരിസങ്കിതം നാമ.

തത്ഥ ദിട്ഠം അത്ഥി സമൂലകം, അത്ഥി അമൂലകം; ദിട്ഠമേവ അത്ഥി സഞ്ഞാസമൂലകം, അത്ഥി സഞ്ഞാഅമൂലകം. ഏസ നയോ സുതേപി. പരിസങ്കിതേ പന ദിട്ഠപരിസങ്കിതം അത്ഥി സമൂലകം, അത്ഥി അമൂലകം; ദിട്ഠപരിസങ്കിതമേവ അത്ഥി സഞ്ഞാസമൂലകം, അത്ഥി സഞ്ഞാഅമൂലകം. ഏസ നയോ സുതമുതപരിസങ്കിതേസു. തത്ഥ ദിട്ഠം സമൂലകം നാമ പാരാജികം ആപജ്ജന്തം ദിസ്വാവ ‘‘ദിട്ഠോ മയാ’’തി വദതി, അമൂലകം നാമ പടിച്ഛന്നോകാസതോ നിക്ഖമന്തം ദിസ്വാ വീതിക്കമം അദിസ്വാ ‘‘ദിട്ഠോ മയാ’’തി വദതി. ദിട്ഠമേവ സഞ്ഞാസമൂലകം നാമ ദിസ്വാവ ദിട്ഠസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ചോദേതി, സഞ്ഞാഅമൂലകം നാമ പുബ്ബേ പാരാജികവീതിക്കമം ദിസ്വാ പച്ഛാ അദിട്ഠസഞ്ഞീ ജാതോ, സോ സഞ്ഞായ അമൂലകം കത്വാ ‘‘ദിട്ഠോ മയാ’’തി ചോദേതി. ഏതേന നയേന സുതമുതപരിസങ്കിതാനിപി വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബാനി. ഏത്ഥ ച സബ്ബപ്പകാരേണാപി സമൂലകേന വാ സഞ്ഞാസമൂലകേന വാ ചോദേന്തസ്സ അനാപത്തി, അമൂലകേന വാ പന സഞ്ഞാഅമൂലകേന വാ ചോദേന്തസ്സേവ ആപത്തി.

അനുദ്ധംസേയ്യാതി ധംസേയ്യ പധംസേയ്യ അഭിഭവേയ്യ അജ്ഝോത്ഥരേയ്യ. തം പന അനുദ്ധംസനം യസ്മാ അത്തനാ ചോദേന്തോപി പരേന ചോദാപേന്തോപി കരോതിയേവ, തസ്മാസ്സ പദഭാജനേ ‘‘ചോദേതി വാ ചോദാപേതി വാ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ ചോദേതീതി ‘‘പാരാജികം ധമ്മം ആപന്നോസീ’’തിആദീഹി വചനേഹി സയം ചോദേതി, തസ്സ വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസോ. ചോദാപേതീതി അത്തനാ സമീപേ ഠത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖു ആണാപേതി, സോ തസ്സ വചനേന തം ചോദേതി, ചോദാപകസ്സേവ വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസോ. അഥ സോപി ‘‘മയാ ദിട്ഠം സുതം അത്ഥീ’’തി ചോദേതി, ദ്വിന്നമ്പി ജനാനം വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസോ.

ചോദനാപ്പഭേദകോസല്ലത്ഥം പനേത്ഥ ഏകവത്ഥുഏകചോദകാദിചതുക്കം താവ വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഏകോ ഭിക്ഖു ഏകം ഭിക്ഖും ഏകേന വത്ഥുനാ ചോദേതി, ഇമിസ്സാ ചോദനായ ഏകം വത്ഥു ഏകോ ചോദകോ. സമ്ബഹുലാ ഏകം ഏകവത്ഥുനാ ചോദേന്തി, പഞ്ചസതാ മേത്തിയഭൂമജകപ്പമുഖാ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ദബ്ബം മല്ലപുത്തമിവ, ഇമിസ്സാ ചോദനായ ഏകം വത്ഥു നാനാചോദകാ. ഏകോ ഭിക്ഖു ഏകം ഭിക്ഖും സമ്ബഹുലേഹി വത്ഥൂഹി ചോദേതി, ഇമിസ്സാ ചോദനായ നാനാവത്ഥൂനി ഏകോ ചോദകോ. സമ്ബഹുലാ സമ്ബഹുലേ സമ്ബഹുലേഹി വത്ഥൂഹി ചോദേന്തി, ഇമിസ്സാ ചോദനായ നാനാവത്ഥൂനി നാനാചോദകാ.

ചോദേതും പന കോ ലഭതി, കോ ന ലഭതീതി? ദുബ്ബലചോദകവചനം താവ ഗഹേത്വാ കോചി ന ലഭതി. ദുബ്ബലചോദകോ നാമ സമ്ബഹുലേസു കഥാസല്ലാപേന നിസിന്നേസു ഏകോ ഏകം ആരബ്ഭ അനോദിസ്സകം കത്വാ പാരാജികവത്ഥും കഥേതി, അഞ്ഞോ തം സുത്വാ ഇതരസ്സ ഗന്ത്വാ ആരോചേതി. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ത്വം കിര മം ഇദഞ്ചിദഞ്ച വദസീ’’തി വദതി. സോ ‘‘നാഹം ഏവരൂപം ജാനാമി, കഥാപവത്തിയം പന മയാ അനോദിസ്സകം കത്വാ വുത്തമത്ഥി, സചേ അഹം തവ ഇമം ദുക്ഖുപ്പത്തിം ജാനേയ്യം, ഏത്തകമ്പി ന കഥേയ്യ’’ന്തി അയം ദുബ്ബലചോദകോ. തസ്സേതം കഥാസല്ലാപം ഗഹേത്വാ തം ഭിക്ഖും കോചി ചോദേതും ന ലഭതി. ഏതം പന അഗ്ഗഹേത്വാ സീലസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും വാ ഭിക്ഖുനിം വാ സീലസമ്പന്നാ ച ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുനീമേവ ചോദേതും ലഭതീതി മഹാപദുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാസുമത്ഥേരോ പന ‘‘പഞ്ചപി സഹധമ്മികാ ലഭന്തീ’’തി ആഹ. ഗോദത്തത്ഥേരോ പന ‘‘ന കോചി ന ലഭതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ സുത്വാ ചോദേതി, ഭിക്ഖുനിയാ സുത്വാ ചോദേതി…പേ… തിത്ഥിയസാവകാനം സുത്വാ ചോദേതീ’’തി ഇദം സുത്തമാഹരി. തിണ്ണമ്പി ഥേരാനം വാദേ ചുദിതകസ്സേവ പടിഞ്ഞായ കാരേതബ്ബോ.

അയം പന ചോദനാ നാമ ദൂതം വാ പണ്ണം വാ സാസനം വാ പേസേത്വാ ചോദേന്തസ്സ സീസം ന ഏതി, പുഗ്ഗലസ്സ പന സമീപേ ഠത്വാവ ഹത്ഥമുദ്ദായ വാ വചീഭേദേന വാ ചോദേന്തസ്സേവ സീസം ഏതി. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനമേവ ഹി ഹത്ഥമുദ്ദായ സീസം ന ഏതി, ഇദം പന അനുദ്ധംസനം അഭൂതാരോചനഞ്ച ഏതിയേവ. യോ പന ദ്വിന്നം ഠിതട്ഠാനേ ഏകം നിയമേത്വാ ചോദേതി, സോ ചേ ജാനാതി, സീസം ഏതി. ഇതരോ ജാനാതി, സീസം ന ഏതി. ദ്വേപി നിയമേത്വാ ചോദേതി, ഏകോ വാ ജാനാതു ദ്വേ വാ, സീസം ഏതിയേവ. ഏസവ നയോ സമ്ബഹുലേസു. തങ്ഖണേയേവ ച ജാനനം നാമ ദുക്കരം, സമയേന ആവജ്ജിത്വാ ഞാതേ പന ഞാതമേവ ഹോതി. പച്ഛാ ചേ ജാനാതി, സീസം ന ഏതി. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം അഭൂതാരോചനം ദുട്ഠുല്ലവാചാ-അത്തകാമ-ദുട്ഠദോസഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദാനീതി സബ്ബാനേവ ഹി ഇമാനി ഏകപരിച്ഛേദാനി.

ഏവം കായവാചാവസേന ചായം ദുവിധാപി ചോദനാ. പുന ദിട്ഠചോദനാ, സുതചോദനാ, പരിസങ്കിതചോദനാതി തിവിധാ ഹോതി. അപരാപി ചതുബ്ബിധാ ഹോതി – സീലവിപത്തിചോദനാ, ആചാരവിപത്തിചോദനാ, ദിട്ഠിവിപത്തിചോദനാ, ആജീവവിപത്തിചോദനാതി. തത്ഥ ഗരുകാനം ദ്വിന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം വസേന സീലവിപത്തിചോദനാ വേദിതബ്ബാ. അവസേസാനം വസേന ആചാരവിപത്തിചോദനാ, മിച്ഛാദിട്ഠിഅന്തഗ്ഗാഹികദിട്ഠിവസേന ദിട്ഠിവിപത്തിചോദനാ, ആജീവഹേതു പഞ്ഞത്താനം ഛന്നം സിക്ഖാപദാനം വസേന ആജീവവിപത്തിചോദനാ വേദിതബ്ബാ.

അപരാപി ചതുബ്ബിധാ ഹോതി – വത്ഥുസന്ദസ്സനാ, ആപത്തിസന്ദസ്സനാ, സംവാസപടിക്ഖേപോ, സാമീചിപടിക്ഖേപോതി. തത്ഥ വത്ഥുസന്ദസ്സനാ നാമ ‘‘ത്വം മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിത്ഥ, അദിന്നം ആദിയിത്ഥ, മനുസ്സം ഘാതയിത്ഥ, അഭൂതം ആരോചയിത്ഥാ’’തി ഏവം പവത്താ. ആപത്തിസന്ദസ്സനാ നാമ ‘‘ത്വം മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തിം ആപന്നോ’’തി ഏവമാദിനയപ്പവത്താ. സംവാസപടിക്ഖേപോ നാമ ‘‘നത്ഥി തയാ സദ്ധിം ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ സങ്ഘകമ്മം വാ’’തി ഏവം പവത്താ; ഏത്താവതാ പന സീസം ന ഏതി, ‘‘അസ്സമണോസി അസക്യപുത്തിയോസീ’’തിആദിവചനേഹി സദ്ധിം ഘടിതേയേവ സീസം ഏതി. സാമീചിപടിക്ഖേപോ നാമ അഭിവാദന-പച്ചുട്ഠാന-അഞ്ജലികമ്മ-ബീജനാദികമ്മാനം അകരണം. തം പടിപാടിയാ വന്ദനാദീനി കരോതോ ഏകസ്സ അകത്വാ സേസാനം കരണകാലേ വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ ച ചോദനാ നാമ ഹോതി, ആപത്തി പന സീസം ന ഏതി. ‘‘കസ്മാ മമ വന്ദനാദീനി ന കരോസീ’’തി പുച്ഛിതേ പന ‘‘അസ്സമണോസി അസക്യപുത്തിയോസീ’’തിആദിവചനേഹി സദ്ധിം ഘടിതേയേവ സീസം ഏതി. യാഗുഭത്താദിനാ പന യം ഇച്ഛതി തം ആപുച്ഛതി, ന താവതാ ചോദനാ ഹോതി.

അപരാപി പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകേ ‘‘ഏകം, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം ഏകം ധമ്മിക’’ന്തി ആദിം ‘‘കത്വാ യാവ ദസ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി ദസ ധമ്മികാനീ’’തി (ചൂളവ. ൩൮൭) ഏവം അധമ്മികാ പഞ്ചപഞ്ഞാസ ധമ്മികാ പഞ്ചപഞ്ഞാസാതി ദസുത്തരസതം ചോദനാ വുത്താ. താ ദിട്ഠേന ചോദേന്തസ്സ ദസുത്തരസതം, സുതേന ചോദേന്തസ്സ ദസുത്തരസതം, പരിസങ്കിതേന ചോദേന്തസ്സ ദസുത്തരസതന്തി തിംസാനി തീണി സതാനി ഹോന്തി. താനി കായേന ചോദേന്തസ്സ, വാചായ ചോദേന്തസ്സ, കായവാചാഹി ചോദേന്തസ്സാതി തിഗുണാനി കതാനി നവുതാനി നവ സതാനി ഹോന്തി. താനി അത്തനാ ചോദേന്തസ്സാപി പരേന ചോദാപേന്തസ്സാപി തത്തകാനേവാതി വീസതിഊനാനി ദ്വേ സഹസ്സാനി ഹോന്തി, പുന ദിട്ഠാദിഭേദേ സമൂലകാമൂലകവസേന അനേകസഹസ്സാ ചോദനാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ അട്ഠകഥായ ‘‘അത്താദാനം ആദാതുകാമേന ഉപാലി ഭിക്ഖുനാ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം അത്താദാനം ആദാതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൯൮) ച ‘‘ചോദകേന ഉപാലി ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ’’തി (ചൂളവ. ൩൯൯) ച ഏവം ഉപാലിപഞ്ചകാദീസു വുത്താനി ബഹൂനി സുത്താനി ആഹരിത്വാ അത്താദാനലക്ഖണഞ്ച ചോദകവത്തഞ്ച ചുദിതകവത്തഞ്ച സങ്ഘേന കാതബ്ബകിച്ചഞ്ച അനുവിജ്ജകവത്തഞ്ച സബ്ബം വിത്ഥാരേന കഥിതം, തം മയം യഥാആഗതട്ഠാനേയേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

വുത്തപ്പഭേദാസു പന ഇമാസു ചോദനാസു യായ കായചി ചോദനായ വസേന സങ്ഘമജ്ഝേ ഓസടേ വത്ഥുസ്മിം ചുദിതകചോദകാ വത്തബ്ബാ ‘‘തുമ്ഹേ അമ്ഹാകം വിനിച്ഛയേന തുട്ഠാ ഭവിസ്സഥാ’’തി. സചേ ‘‘ഭവിസ്സാമാ’’തി വദന്തി, സങ്ഘേന തം അധികരണം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. അഥ പന ‘‘വിനിച്ഛിനഥ താവ, ഭന്തേ, സചേ അമ്ഹാകം ഖമിസ്സതി, ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി വദന്തി. ‘‘ചേതിയം താവ വന്ദഥാ’’തിആദീനി വത്വാ ദീഘസുത്തം കത്വാ വിസ്സജ്ജിതബ്ബം. തേ ചേ ചിരരത്തം കിലന്താ പക്കന്തപരിസാ ഉപച്ഛിന്നപക്ഖാ ഹുത്വാ പുന യാചന്തി, യാവതതിയം പടിക്ഖിപിത്വാ യദാ നിമ്മദാ ഹോന്തി തദാ നേസം അധികരണം വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. വിനിച്ഛിനന്തേഹി ച സചേ അലജ്ജുസ്സന്നാ ഹോതി, പരിസാ ഉബ്ബാഹികായ തം അധികരണം വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സചേ ബാലുസ്സന്നാ ഹോതി പരിസാ ‘‘തുമ്ഹാകം സഭാഗേ വിനയധരേ പരിയേസഥാ’’തി വിനയധരേ പരിയേസാപേത്വാ യേന ധമ്മേന യേന വിനയേന യേന സത്ഥുസാസനേന തം അധികരണം വൂപസമതി, തഥാ തം അധികരണം വൂപസമേതബ്ബം.

തത്ഥ ച ‘‘ധമ്മോ’’തി ഭൂതം വത്ഥു. ‘‘വിനയോ’’തി ചോദനാ സാരണാ ച. ‘‘സത്ഥുസാസന’’ന്തി ഞത്തിസമ്പദാ ച അനുസാവനസമ്പദാ ച. തസ്മാ ചോദകേന വത്ഥുസ്മിം ആരോചിതേ ചുദിതകോ പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘സന്തമേതം, നോ’’തി. ഏവം വത്ഥും ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഭൂതേന വത്ഥുനാ ചോദേത്വാ സാരേത്വാ ച ഞത്തിസമ്പദായ അനുസാവനസമ്പദായ ച തം അധികരണം വൂപസമേതബ്ബം. തത്ര ചേ അലജ്ജീ ലജ്ജിം ചോദേതി, സോ ച അലജ്ജീ ബാലോ ഹോതി അബ്യത്തോ നാസ്സ നയോ ദാതബ്ബോ. ഏവം പന വത്തബ്ബോ – ‘‘കിമ്ഹി നം ചോദേസീ’’തി? അദ്ധാ സോ വക്ഖതി – ‘‘കിമിദം, ഭന്തേ, കിമ്ഹി നം നാമാ’’തി. ത്വം കിമ്ഹി നമ്പി ന ജാനാസി, ന യുത്തം തയാ ഏവരൂപേന ബാലേന പരം ചോദേതുന്തി ഉയ്യോജേതബ്ബോ നാസ്സ അനുയോഗോ ദാതബ്ബോ. സചേ പന സോ അലജ്ജീ പണ്ഡിതോ ഹോതി ബ്യത്തോ ദിട്ഠേന വാ സുതേന വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സമ്പാദേതും സക്കോതി ഏതസ്സ അനുയോഗം ദത്വാ ലജ്ജിസ്സേവ പടിഞ്ഞായ കമ്മം കാതബ്ബം.

സചേ ലജ്ജീ അലജ്ജിം ചോദേതി, സോ ച ലജ്ജീ ബാലോ ഹോതി അബ്യത്തോ, ന സക്കോതി അനുയോഗം ദാതും. തസ്സ നയോ ദാതബ്ബോ – ‘‘കിമ്ഹി നം ചോദേസി സീലവിപത്തിയാ വാ ആചാരവിപത്തിആദീസു വാ ഏകിസ്സാ’’തി. കസ്മാ പന ഇമസ്സേവ ഏവം നയോ ദാതബ്ബോ, ന ഇതരസ്സ? നനു ന യുത്തം വിനയധരാനം അഗതിഗമനന്തി? ന യുത്തമേവ. ഇദം പന അഗതിഗമനം ന ഹോതി, ധമ്മാനുഗ്ഗഹോ നാമ ഏസോ അലജ്ജിനിഗ്ഗഹത്ഥായ ഹി ലജ്ജിപഗ്ഗഹത്ഥായ ച സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം. തത്ര അലജ്ജീ നയം ലഭിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരന്തോ ഏഹീതി, ലജ്ജീ പന നയം ലഭിത്വാ ദിട്ഠേ ദിട്ഠസന്താനേന, സുതേ സുതസന്താനേന പതിട്ഠായ കഥേസ്സതി, തസ്മാ തസ്സ ധമ്മാനുഗ്ഗഹോ വട്ടതി. സചേ പന സോ ലജ്ജീ പണ്ഡിതോ ഹോതി ബ്യത്തോ, പതിട്ഠായ കഥേതി, അലജ്ജീ ച ‘‘ഏതമ്പി നത്ഥി, ഏതമ്പി നത്ഥീ’’തി പടിഞ്ഞം ന ദേതി, അലജ്ജിസ്സ പടിഞ്ഞായ ഏവ കാതബ്ബം.

തദത്ഥദീപനത്ഥഞ്ച ഇദം വത്ഥു വേദിതബ്ബം. തേപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ കിര ലോഹപാസാദസ്സ ഹേട്ഠാ ഭിക്ഖൂനം വിനയം കഥേത്വാ സായന്ഹസമയേ വുട്ഠാതി, തസ്സ വുട്ഠാനസമയേ ദ്വേ അത്തപച്ചത്ഥികാ കഥം പവത്തേസും. ഏകോ ‘‘ഏതമ്പി നത്ഥി, ഏതമ്പി നത്ഥീ’’തി പടിഞ്ഞം ന ദേതി. അഥ അപ്പാവസേസേ പഠമയാമേ ഥേരസ്സ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ‘‘അയം പതിട്ഠായ കഥേതി, അയം പന പടിഞ്ഞം ന ദേതി, ബഹൂനി ച വത്ഥൂനി ഓസടാനി അദ്ധാ ഏതം കതം ഭവിസ്സതീ’’തി അസുദ്ധലദ്ധി ഉപ്പന്നാ. തതോ ബീജനീദണ്ഡകേന പാദകഥലികായ സഞ്ഞം ദത്വാ ‘‘അഹം ആവുസോ വിനിച്ഛിനിതും അനനുച്ഛവികോ അഞ്ഞേന വിനിച്ഛിനാപേഹീ’’തി ആഹ. കസ്മാ ഭന്തേതി? ഥേരോ തമത്ഥം ആരോചേസി, ചുദിതകപുഗ്ഗലസ്സ കായേ ഡാഹോ ഉട്ഠിതോ, തതോ സോ ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, വിനിച്ഛിനിതും അനുരൂപേന വിനയധരേന നാമ തുമ്ഹാദിസേനേവ ഭവിതും വട്ടതി. ചോദകേന ച ഈദിസേനേവ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ സേതകാനി നിവാസേത്വാ ‘‘ചിരം കിലമിതത്ഥ മയാ’’തി ഖമാപേത്വാ പക്കാമി.

ഏവം ലജ്ജിനാ ചോദിയമാനോ അലജ്ജീ ബഹൂസുപി വത്ഥൂസു ഉപ്പന്നേസു പടിഞ്ഞം ന ദേതി, സോ നേവ ‘‘സുദ്ധോ’’തി വത്തബ്ബോ ന ‘‘അസുദ്ധോ’’തി. ജീവമതകോ നാമ ആമകപൂതികോ നാമ ചേസ.

സചേ പനസ്സ അഞ്ഞമ്പി താദിസം വത്ഥും ഉപ്പജ്ജതി ന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. തഥാ നാസിതകോവ ഭവിസ്സതി. സചേ പന അലജ്ജീയേവ അലജ്ജിം ചോദേതി, സോ വത്തബ്ബോ ‘‘ആവുസോ തവ വചനേനായം കിം സക്കാ വത്തു’’ന്തി ഇതരമ്പി തഥേവ വത്വാ ഉഭോപി ‘‘ഏകസമ്ഭോഗപരിഭോഗാ ഹുത്വാ ജീവഥാ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേതബ്ബാ, സീലത്ഥായ തേസം വിനിച്ഛയോ ന കാതബ്ബോ. പത്തചീവരപരിവേണാദിഅത്ഥായ പന പതിരൂപം സക്ഖിം ലഭിത്വാ കാതബ്ബോ.

അഥ ലജ്ജീ ലജ്ജിം ചോദേതി, വിവാദോ ച നേസം കിസ്മിഞ്ചിദേവ അപ്പമത്തകോ ഹോതി, സഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘മാ ഏവം കരോഥാ’’തി അച്ചയം ദേസാപേത്വാ ഉയ്യോജേതബ്ബാ. അഥ പനേത്ഥ ചുദിതകേന സഹസാ വിരദ്ധം ഹോതി, ആദിതോ പട്ഠായ അലജ്ജീ നാമ നത്ഥി. സോ ച പക്ഖാനുരക്ഖണത്ഥായ പടിഞ്ഞം ന ദേതി, ‘‘മയം സദ്ദഹാമ, മയം സദ്ദഹാമാ’’തി ബഹൂ ഉട്ഠഹന്തി. സോ തേസം പടിഞ്ഞായ ഏകവാരം ദ്വേവാരം സുദ്ധോ ഹോതു. അഥ പന വിരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ഠാനേ ന തിട്ഠതി, വിനിച്ഛയോ ന ദാതബ്ബോ.

ഏവം യായ കായചി ചോദനായ വസേന സങ്ഘമജ്ഝേ ഓസടേ വത്ഥുസ്മിം ചുദിതകചോദകേസു പടിപത്തിം ഞത്വാ തസ്സായേവ ചോദനായ സമ്പത്തിവിപത്തിജാനനത്ഥം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാദീനം വസേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സേയ്യഥിദം ചോദനായ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം? ചോദനായ ‘‘അഹം തം വത്തുകാമോ, കരോതു മേ ആയസ്മാ ഓകാസ’’ന്തി ഏവം ഓകാസകമ്മം ആദി, ഓതിണ്ണേന വത്ഥുനാ ചോദേത്വാ സാരേത്വാ വിനിച്ഛയോ മജ്ഝേ, ആപത്തിയം വാ അനാപത്തിയം വാ പതിട്ഠാപനേന സമഥോ പരിയോസാനം.

ചോദനായ കതി മൂലാനി, കതി വത്ഥൂനി, കതി ഭൂമിയോ? ചോദനായ ദ്വേ മൂലാനി – സമൂലികാ വാ അമൂലികാ വാ; തീണി വത്ഥൂനി – ദിട്ഠം, സുതം, പരിസങ്കിതം; പഞ്ച ഭൂമിയോ – കാലേന വക്ഖാമി നോ അകാലേന, ഭൂതേന വക്ഖാമി നോ അഭൂതേന, സണ്ഹേന വക്ഖാമി നോ ഫരുസേന, അത്ഥസംഹിതേന വക്ഖാമി നോ അനത്ഥസംഹിതേന, മേത്തചിത്തോ വക്ഖാമി നോ ദോസന്തരോതി. ഇമായ ച പന ചോദനായ ചോദകേന പുഗ്ഗലേന ‘‘പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ നു ഖോമ്ഹീ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൩൯൯) നയേന ഉപാലിപഞ്ചകേ വുത്തേസു പന്നരസസു ധമ്മേസു പതിട്ഠാതബ്ബം, ചുദിതകേന ദ്വീസു ധമ്മേസു പതിട്ഠാതബ്ബം സച്ചേ ച അകുപ്പേ ചാതി.

അപ്പേവ നാമ നം ഇമമ്ഹാ ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേയ്യന്തി അപി ഏവ നാമ നം പുഗ്ഗലം ഇമമ്ഹാ സേട്ഠചരിയാ ചാവേയ്യം, ‘‘സാധു വതസ്സ സചാഹം ഇമം പുഗ്ഗലം ഇമമ്ഹാ ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേയ്യ’’ന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന അനുദ്ധംസേയ്യാതി വുത്തംഹോതി. പദഭാജനേ പന ‘‘ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേയ്യ’’ന്തി ഇമസ്സേവ പരിയായമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഭിക്ഖുഭാവാ ചാവേയ്യ’’ന്തിആദി വുത്തം.

ഖണാദീനി സമയവേവചനാനി. തം ഖണം തം ലയം തം മുഹുത്തം വീതിവത്തേതി തസ്മിം ഖണേ തസ്മിം ലയേ തസ്മിം മുഹുത്തേ വീതിവത്തേ. ഭുമ്മപ്പത്തിയാ ഹി ഇദം ഉപയോഗവചനം.

സമനുഗ്ഗാഹിയമാനനിദ്ദേസേ യേന വത്ഥുനാ അനുദ്ധംസിതോ ഹോതീതി ചതൂസു പാരാജികവത്ഥൂസു യേന വത്ഥുനാ ചോദകേന ചുദിതകോ അനുദ്ധംസിതോ അഭിഭൂതോ അജ്ഝോത്ഥടോ ഹോതി. തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സമനുഗ്ഗാഹിയമാനോതി തസ്മിം ചോദകേന വുത്തവത്ഥുസ്മിം സോ ചോദകോ അനുവിജ്ജകേന ‘‘കിം തേ ദിട്ഠം, കിന്തി തേ ദിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ നയേന അനുവിജ്ജിയമാനോ വീമംസിയമാനോ ഉപപരിക്ഖിയമാനോ.

അസമനുഗ്ഗാഹിയമാനനിദ്ദേസേ ന കേനചി വുച്ചമാനോതി അനുവിജ്ജകേന വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി, അഥ വാ ദിട്ഠാദീസു വത്ഥൂസു കേനചി അവുച്ചമാനോ. ഏതേസഞ്ച ദ്വിന്നം മാതികാപദാനം പരതോ ‘‘ഭിക്ഖു ച ദോസം പതിട്ഠാതീ’’തിഇമിനാ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – ‘‘ഏവം സമനുഗ്ഗാഹിയമാനോ വാ അസമനുഗ്ഗാഹിയമാനോ വാ ഭിക്ഖു ച ദോസം പതിട്ഠാതി പടിച്ച തിട്ഠതി പടിജാനാതി സങ്ഘാദിസേസോ’’തി. ഇദഞ്ച അമൂലകഭാവസ്സ പാകടകാലദസ്സനത്ഥമേവ വുത്തം. ആപത്തിം പന അനുദ്ധംസിതക്ഖണേയേവ ആപജ്ജതി.

ഇദാനി ‘‘അമൂലകഞ്ചേവ തം അധികരണം ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ യസ്മാ അമൂലകലക്ഖണം പുബ്ബേ വുത്തം, തസ്മാ തം അവത്വാ അപുബ്ബമേവ ദസ്സേതും ‘‘അധികരണം നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ അധികരണം അധികരണട്ഠേന ഏകമ്പി വത്ഥുവസേന നാനാ ഹോതി, തേനസ്സ തം നാനത്തം ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരി അധികരണാനി വിവാദാധികരണ’’ന്തിആദിമാഹ. കോ പന സോ അധികരണട്ഠോ, യേനേതം ഏകം ഹോതീതി? സമഥേഹി അധികരണീയതാ. തസ്മാ യം അധികിച്ച ആരബ്ഭ പടിച്ച സന്ധായ സമഥാ വത്തന്തി, തം ‘‘അധികരണ’’ന്തി വേദിതബ്ബം.

അട്ഠകഥാസു പന വുത്തം – ‘‘അധികരണന്തി കേചി ഗാഹം വദന്തി, കേചി ചേതനം, കേചി അക്ഖന്തിം കേചി വോഹാരം, കേചി പണ്ണത്തി’’ന്തി. പുന ഏവം വിചാരിതം ‘‘യദി ഗാഹോ അധികരണം നാമ, ഏകോ അത്താദാനം ഗഹേത്വാ സഭാഗേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം മന്തയമാനോ തത്ഥ ആദീനവം ദിസ്വാ പുന ചജതി, തസ്സ തം അധികരണം സമഥപ്പത്തം ഭവിസ്സതി. യദി ചേതനാ അധികരണം, ‘‘ഇദം അത്താദാനം ഗണ്ഹാമീ’’തി ഉപ്പന്നാ ചേതനാ നിരുജ്ഝതി. യദി അക്ഖന്തി അധികരണം, അക്ഖന്തിയാ അത്താദാനം ഗഹേത്വാപി അപരഭാഗേ വിനിച്ഛയം അലഭമാനോ വാ ഖമാപിതോ വാ ചജതി. യദി വോഹാരോ അധികരണം, കഥേന്തോ ആഹിണ്ഡിത്വാ അപരഭാഗേ തുണ്ഹീ ഹോതി നിരവോ, ഏവമസ്സ തം അധികരണം സമഥപ്പത്തം ഭവിസ്സതി, തസ്മാ പണ്ണത്തി അധികരണന്തി.

തം പനേതം ‘‘മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തി മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തിയാ തബ്ഭാഗിയാ…പേ… ഏവം ആപത്താധികരണം ആപത്താധികരണസ്സ തബ്ഭാഗിയന്തി ച വിവാദാധികരണം സിയാ കുസലം സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകത’’ന്തി ച ഏവമാദീഹി വിരുജ്ഝതി. ന ഹി തേ പണ്ണത്തിയാ കുസലാദിഭാവം ഇച്ഛന്തി, ന ച ‘‘അമൂലകേന പാരാജികേന ധമ്മേനാ’’തി ഏത്ഥ ആഗതോ പാരാജികധമ്മോ പണ്ണത്തി നാമ ഹോതി. കസ്മാ? അച്ചന്തഅകുസലത്താ. വുത്തമ്പി ഹേതം – ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം സിയാ അബ്യാകത’’ന്തി (പരി. ൩൦൩).

യഞ്ചേതം ‘‘അമൂലകേന പാരാജികേനാ’’തി ഏത്ഥ അമൂലകം പാരാജികം നിദ്ദിട്ഠം, തസ്സേവായം ‘‘അമൂലകഞ്ചേവ തം അധികരണം ഹോതീ’’തി പടിനിദ്ദേസോ, ന പണ്ണത്തിയാ ന ഹി അഞ്ഞം നിദ്ദിസിത്വാ അഞ്ഞം പടിനിദ്ദിസതി. യസ്മാ പന യായ പണ്ണത്തിയാ യേന അഭിലാപേന ചോദകേന സോ പുഗ്ഗലോ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോതി പഞ്ഞത്തോ, പാരാജികസങ്ഖാതസ്സ അധികരണസ്സ അമൂലകത്താ സാപി പഞ്ഞത്തി അമൂലികാ ഹോതി, അധികരണേ പവത്തത്താ ച അധികരണം. തസ്മാ ഇമിനാ പരിയായേന പണ്ണത്തി ‘‘അധികരണ’’ന്തി യുജ്ജേയ്യ, യസ്മാ വാ യം അമൂലകം നാമ അധികരണം തം സഭാവതോ നത്ഥി, പഞ്ഞത്തിമത്തമേവ അത്ഥി. തസ്മാപി പണ്ണത്തി അധികരണന്തി യുജ്ജേയ്യ. തഞ്ച ഖോ ഇധേവ ന സബ്ബത്ഥ. ന ഹി വിവാദാദീനം പണ്ണത്തി അധികരണം. അധികരണട്ഠോ പന തേസം പുബ്ബേ വുത്തസമഥേഹി അധികരണീയതാ. ഇതി ഇമിനാ അധികരണട്ഠേന ഇധേകച്ചോ വിവാദോ വിവാദോ ചേവ അധികരണഞ്ചാതി വിവാദാധികരണം. ഏസ നയോ സേസേസു.

തത്ഥ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖൂ വിവദന്തി ധമ്മോതി വാ അധമ്മോതി വാ’’തി ഏവം അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ വിവാദോ വിവാദാധികരണം. ‘‘ഇധ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖും അനുവദന്തി സീലവിപത്തിയാ വാ’’തി ഏവം ചതസ്സോ വിപത്തിയോ നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ അനുവാദോ അനുവാദാധികരണം. ‘‘പഞ്ചപി ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്താധികരണം, സത്തപി ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്താധികരണ’’ന്തി ഏവം ആപത്തിയേവ ആപത്താധികരണം. ‘‘യാ സങ്ഘസ്സ കിച്ചയതാ കരണീയതാ അപലോകനകമ്മം ഞത്തികമ്മം ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മ’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൧൫) ഏവം ചതുബ്ബിധം സങ്ഘകിച്ചം കിച്ചാധികരണന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇമസ്മിം പനത്ഥേ പാരാജികാപത്തിസങ്ഖാതം ആപത്താധികരണമേവ അധിപ്പേതം. സേസാനി അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്താനി, ഏത്തകാ ഹി അധികരണസദ്ദസ്സ അത്ഥാ. തേസു പാരാജികമേവ ഇധ അധിപ്പേതം. തം ദിട്ഠാദീഹി മൂലേഹി അമൂലകഞ്ചേവ അധികരണം ഹോതി. അയഞ്ച ഭിക്ഖു ദോസം പതിട്ഠാതി, പടിച്ച തിട്ഠതി ‘‘തുച്ഛകം മയാ ഭണിത’’ന്തിആദീനി വദന്തോ പടിജാനാതി. തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുദ്ധംസിതക്ഖണേയേവ സങ്ഘാദിസേസോതി അയം താവസ്സ സപദാനുക്കമനിദ്ദേസസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അത്ഥോ.

൩൮൭. ഇദാനി യാനി താനി സങ്ഖേപതോ ദിട്ഠാദീനി ചോദനാവത്ഥൂനി വുത്താനി, തേസം വസേന വിത്ഥാരതോ ആപത്തിം രോപേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അദിട്ഠസ്സ ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അദിട്ഠസ്സ ഹോതീതി അദിട്ഠോ അസ്സ ഹോതി. ഏതേന ചോദകേന അദിട്ഠോ ഹോതി, സോ പുഗ്ഗലോ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ അസുതസ്സ ഹോതീതിആദീസുപി.

ദിട്ഠോ മയാതി ദിട്ഠോസി മയാതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ സുതോ മയാതിആദീസുപി. സേസം അദിട്ഠമൂലകേ ഉത്താനത്ഥമേവ. ദിട്ഠമൂലകേ പന തഞ്ചേ ചോദേതി ‘‘സുതോ മയാ’’തി ഏവം വുത്താനം സുത്താദീനം ആഭാവേന അമൂലകത്തം വേദിതബ്ബം.

സബ്ബസ്മിംയേവ ച ഇമസ്മിം ചോദകവാരേ യഥാ ഇധാഗതേസു ‘‘പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസി, അസ്സമണോസി, അസക്യപുത്തിയോസീ’’തി ഇമേസു വചനേസു ഏകേകസ്സ വസേന വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതി, ഏവം അഞ്ഞത്ര ആഗതേസു ‘‘ദുസ്സീലോ, പാപധമ്മോ, അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരോ, പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ, അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ, അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ, അന്തോപൂതി, അവസ്സുതോ, കസമ്ബുജാതോ’’തി ഇമേസുപി വചനേസു ഏകേകസ്സ വസേന വാചായ വാചായ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതിയേവ.

‘‘നത്ഥി തയാ സദ്ധിം ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ സങ്ഘകമ്മം വാ’’തി ഇമാനി പന സുദ്ധാനി സീസം ന ഏന്തി, ‘‘ദുസ്സീലോസി നത്ഥി തയാ സദ്ധിം ഉപോസഥോ വാ’’തി ഏവം ദുസ്സീലാദിപദേസു പന ‘‘പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസീ’’തിആദിപദേസു വാ യേന കേനചി സദ്ധിം ഘടിതാനേവ സീസം ഏന്തി, സങ്ഘാദിസേസകരാനി ഹോന്തി.

മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ന കേവലം ഇധ പാളിയം അനാഗതാനി ‘ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ’തിആദിപദാനേവ സീസം ഏന്തി, ‘കോണ്ഠോസി മഹാസാമണേരോസി, മഹാഉപാസകോസി, ജേട്ഠബ്ബതികോസി, നിഗണ്ഠോസി, ആജീവകോസി, താപസോസി, പരിബ്ബാജകോസി, പണ്ഡകോസി, ഥേയ്യസംവാസകോസി, തിത്ഥിയപക്കന്തകോസി, തിരച്ഛാനഗതോസി, മാതുഘാതകോസി, പിതുഘാതകോസി, അരഹന്തഘാതകോസി, സങ്ഘഭേദകോസി, ലോഹിതുപ്പാദകോസി, ഭിക്ഖുനീദൂസകോസി, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകഓസീ’തി ഇമാനിപി സീസം ഏന്തിയേവാ’’തി. മഹാപദുമത്ഥേരോയേവ ച ‘‘ദിട്ഠേ വേമതികോതിആദീസു യദഗ്ഗേന വേമതികോ തദഗ്ഗേന നോ കപ്പേതി, യദഗ്ഗേന നോ കപ്പേതി തദഗ്ഗേന നസ്സരതി, യദഗ്ഗേന നസ്സരതി തദഗ്ഗേന പമുട്ഠോ ഹോതീ’’തി വദതി.

മഹാസുമത്ഥേരോ പന ഏകേകം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ചതുന്നമ്പി പാടേക്കം നയം ദസ്സേതി. കഥം? ദിട്ഠേ വേമതികോതി അയം താവ ദസ്സനേ വാ വേമതികോ ഹോതി പുഗ്ഗലേ വാ, തത്ഥ ‘‘ദിട്ഠോ നുഖോ മയാ ന ദിട്ഠോ’’തി ഏവം ദസ്സനേ വേമതികോ ഹോതി. ‘‘അയം നുഖോ മയാ ദിട്ഠോ അഞ്ഞോ’’തി ഏവം പുഗ്ഗലേ വേമതികോ ഹോതി. ഏവം ദസ്സനം വാ നോ കപ്പേതി പുഗ്ഗലം വാ, ദസ്സനം വാ നസ്സരതി പുഗ്ഗലം വാ, ദസ്സനം വാ പമുട്ഠോ ഹോതി പുഗ്ഗലം വാ. ഏത്ഥ ച വേമതികോതി വിമതിജാതോ. നോ കപ്പേതീതി ന സദ്ദഹതി. നസ്സരതീതി അസാരിയമാനോ നസ്സരതി. യദാ പന തം ‘‘അസുകസ്മിം നാമ ഭന്തേ ഠാനേ അസുകസ്മിം നാമ കാലേ’’തി സാരേന്തി തദാ സരതി. പമുട്ഠോതി യോ തേഹി തേഹി ഉപായേഹി സാരിയമാനോപി നസ്സരതിയേവാതി. ഏതേനേവുപായേന ചോദാപകവാരോപി വേദിതബ്ബോ, കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘മയാ’’തി പരിഹീനം, സേസം ചോദകവാരസദിസമേവ.

൩൮൯. തതോ പരം ആപത്തിഭേദം അനാപത്തിഭേദഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘അസുദ്ധേ സുദ്ധദിട്ഠീ’’തിആദികം ചതുക്കം ഠപേത്വാ ഏകമേകം പദം ചതൂഹി ചതൂഹി ഭേദേഹി നിദ്ദിട്ഠം, തം സബ്ബം പാളിനയേനേവ സക്കാ ജാനിതും. കേവലം ഹേത്ഥാധിപ്പായഭേദോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ഹി അധിപ്പായോ നാമ – ചാവനാധിപ്പായോ, അക്കോസാധിപ്പായോ, കമ്മാധിപ്പായോ, വുട്ഠാനാധിപ്പായോ, ഉപോസഥപവാരണട്ഠപനാധിപ്പായോ, അനുവിജ്ജനാധിപ്പായോ, ധമ്മകഥാധിപ്പായോതി അനേകവിധോ. തത്ഥ പുരിമേസു ചതൂസു അധിപ്പായേസു ഓകാസം അകാരാപേന്തസ്സ ദുക്കടം. ഓകാസം കാരാപേത്വാപി ച സമ്മുഖാ അമൂലകേന പാരാജികേന അനുദ്ധംസേന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ. അമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേന അനുദ്ധംസേന്തസ്സ പാചിത്തിയം. ആചാരവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസേന്തസ്സ ദുക്കടം. അക്കോസാധിപ്പായേന വദന്തസ്സ പാചിത്തിയം. അസമ്മുഖാ പന സത്തഹിപി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി വദന്തസ്സ ദുക്കടം. അസമ്മുഖാ ഏവ സത്തവിധമ്പി കമ്മം കരോന്തസ്സ ദുക്കടമേവ.

കുരുന്ദിയം പന ‘‘വുട്ഠാനാധിപ്പായേന ‘ത്വം ഇമം നാമ ആപത്തിം ആപന്നോ തം പടികരോഹീ’തി വദന്തസ്സ ഓകാസകിച്ചം നത്ഥീ’’തി വുത്തം. സബ്ബത്ഥേവ പന ‘‘ഉപോസഥപവാരണം ഠപേന്തസ്സ ഓകാസകമ്മം നത്ഥീ’’തി വുത്തം. ഠപനക്ഖേത്തം പന ജാനിതബ്ബം. ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം സങ്ഘോ ഉപോസഥം കരേയ്യ’’തി ഏതസ്മിഞ്ഹി രേ-കാരേ അനതിക്കന്തേയേവ ഠപേതും ലബ്ഭതി. തതോ പരം പന യ്യ-കാരേ പത്തേ ന ലബ്ഭതി. ഏസ നയോ പവാരണായ. അനുവിജ്ജകസ്സാപി ഓസടേ വത്ഥുസ്മിം ‘‘അത്ഥേതം തവാ’’തി അനുവിജ്ജനാധിപ്പായേന വദന്തസ്സ ഓകാസകമ്മം നത്ഥി.

ധമ്മകഥികസ്സാപി ധമ്മാസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘യോ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോതി, അയം ഭിക്ഖു അസ്സമണോ’’തിആദിനാ നയേന അനോദിസ്സ ധമ്മം കഥേന്തസ്സ ഓകാസകമ്മം നത്ഥി. സചേ പന ഓദിസ്സ നിയമേത്വാ ‘‘അസുകോ ച അസുകോ ച അസ്സമണോ അനുപാസകോ’’തി കഥേതി, ധമ്മാസനതോ ഓരോഹിത്വാ ആപത്തിം ദേസേത്വാ ഗന്തബ്ബം. യം പന തത്ഥ തത്ഥ ‘‘അനോകാസം കാരാപേത്വാ’’തി വുത്തം തസ്സ ഓകാസം അകാരാപേത്വാതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ന ഹി കോചി അനോകാസോ നാമ അത്ഥി, യമോകാസം കാരാപേത്വാ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ഓകാസം പന അകാരാപേത്വാ ആപജ്ജതീതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

സമുട്ഠാനാദീസു തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ, വാചാചിത്തതോ, കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി. കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

പഠമദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.