൧൩. കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൩൧. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാതി കുലദൂസകസിക്ഖാപദം. തത്ഥ അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ നാമാതി അസ്സജി ചേവ പുനബ്ബസുകോ ച. കീടാഗിരിസ്മിന്തി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. ആവാസികാ ഹോന്തീതി ഏത്ഥ ആവാസോ ഏതേസം അത്ഥീതി ആവാസികാ. ‘‘ആവാസോ’’തി വിഹാരോ വുച്ചതി. സോ യേസം ആയത്തോ നവകമ്മകരണപുരാണപടിസങ്ഖരണാദിഭാരഹാരതായ, തേ ആവാസികാ. യേ പന കേവലം വിഹാരേ വസന്തി, തേ നേവാസികാതി വുച്ചന്തി. ഇമേ ആവാസികാ അഹേസും. അലജ്ജിനോ പാപഭിക്ഖൂതി നില്ലജ്ജാ ലാമകഭിക്ഖൂ, തേ ഹി ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം ജേട്ഠകഛബ്ബഗ്ഗിയാ.

സാവത്ഥിയം കിര ഛ ജനാ സഹായകാ ‘‘കസികമ്മാദീനി ദുക്കരാനി, ഹന്ദ മയം സമ്മാ പബ്ബജാമ! പബ്ബജന്തേഹി ച ഉപ്പന്നേ കിച്ചേ നിത്ഥരണകട്ഠാനേ പബ്ബജിതും വട്ടതീ’’തി സമ്മന്തയിത്വാ ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം സന്തികേ പബ്ബജിംസു. തേ പഞ്ചവസ്സാ ഹുത്വാ മാതികം പഗുണം കത്വാ മന്തയിംസു ‘‘ജനപദോ നാമ കദാചി സുഭിക്ഖോ ഹോതി കദാചി ദുബ്ഭിക്ഖോ, മയം മാ ഏകട്ഠാനേ വസിമ്ഹ, തീസു ഠാനേസു വസാമാ’’തി. തതോ പണ്ഡുകലോഹിതകേ ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ, സാവത്ഥി നാമ സത്തപഞ്ഞാസായ കുലസതസഹസ്സേഹി അജ്ഝാവുത്ഥാ, അസീതിഗാമസഹസ്സപടിമണ്ഡിതാനം തിയോജനസതികാനം ദ്വിന്നം കാസികോസലരട്ഠാനം ആയമുഖഭൂതാ, തത്ര തുമ്ഹേ ധുരട്ഠാനേയേവ പരിവേണാനി കാരേത്വാ അമ്ബപനസനാളികേരാദീനി രോപേത്വാ പുപ്ഫേഹി ച ഫലേഹി ച കുലാനി സങ്ഗണ്ഹന്താ കുലദാരകേ പബ്ബാജേത്വാ പരിസം വഡ്ഢേഥാ’’തി.

മേത്തിയഭൂമജകേ ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ, രാജഗഹം നാമ അട്ഠാരസഹി മനുസ്സകോടീഹി അജ്ഝാവുത്ഥം അസീതിഗാമസഹസ്സപടിമണ്ഡിതാനം തിയോജനസതികാനം ദ്വിന്നം അങ്ഗമഗധരട്ഠാനം ആയമുഖഭൂതം, തത്ര തുമ്ഹേ ധുരട്ഠാനേയേവ…പേ… പരിസം വഡ്ഢേഥാ’’തി.

അസ്സജിപുനബ്ബസുകേ ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ, കീടാഗിരി നാമ ദ്വീഹി മേഘേഹി അനുഗ്ഗഹിതോ തീണി സസ്സാനി പസവന്തി, തത്ര തുമ്ഹേ ധുരട്ഠാനേയേവ പരിവേണാനി കാരേത്വാ…പേ… പരിസം വഡ്ഢേഥാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. തേസു ഏകമേകസ്സ പക്ഖസ്സ പഞ്ച പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി പരിവാരാ, ഏവം സമധികം ദിയഡ്ഢഭിക്ഖുസഹസ്സം ഹോതി. തത്ര പണ്ഡുകലോഹിതകാ സപരിവാരാ സീലവന്തോവ ഭഗവതാ സദ്ധിം ജനപദചാരികമ്പി ചരന്തി, തേ അകതവത്ഥും ഉപ്പാദേന്തി, പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം പന ന മദ്ദന്തി, ഇതരേ സബ്ബേ അലജ്ജിനോ അകതവത്ഥുഞ്ച ഉപ്പാദേന്തി, പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദഞ്ച മദ്ദന്തി, തേന വുത്തം – ‘‘അലജ്ജിനോ പാപഭിക്ഖൂ’’തി.

ഏവരൂപന്തി ഏവംജാതികം. അനാചാരം ആചരന്തീതി അനാചരിതബ്ബം ആചരന്തി, അകാതബ്ബം കരോന്തി. മാലാവച്ഛന്തി തരുണപുപ്ഫരുക്ഖം, തരുണകാ ഹി പുപ്ഫരുക്ഖാപി പുപ്ഫഗച്ഛാപി മാലാവച്ഛാ ത്വേവ വുച്ചന്തി, തേ ച അനേകപ്പകാരം മാലാവച്ഛം സയമ്പി രോപേന്തി, അഞ്ഞേനപി രോപാപേന്തി, തേന വുത്തം – ‘‘മാലാവച്ഛം രോപേന്തിപി രോപാപേന്തിപീ’’തി. സിഞ്ചന്തീതി സയമേവ ഉദകേന സിഞ്ചന്തി. സിഞ്ചാപേന്തീതി അഞ്ഞേനപി സിഞ്ചാപേന്തി.

ഏത്ഥ പന അകപ്പിയവോഹാരോ കപ്പിയവോഹാരോ പരിയായോ ഓഭാസോ നിമിത്തകമ്മന്തി ഇമാനി പഞ്ച ജാനിതബ്ബാനി. തത്ഥ അകപ്പിയവോഹാരോ നാമ അല്ലഹരിതാനം കോട്ടനം കോട്ടാപനം, ആവാടസ്സ ഖണനം ഖണാപനം, മാലാവച്ഛസ്സ രോപനം രോപാപനം, ആളിയാ ബന്ധനം ബന്ധാപനം, ഉദകസ്സ സേചനം സേചാപനം, മാതികായ സമ്മുഖകരണം കപ്പിയഉദകസിഞ്ചനം ഹത്ഥമുഖപാദധോവനന്ഹാനോദകസിഞ്ചനന്തി. കപ്പിയവോഹാരോ നാമ ‘‘ഇമം രുക്ഖം ജാന, ഇമം ആവാടം ജാന, ഇമം മാലാവച്ഛം ജാന, ഏത്ഥ ഉദകം ജാനാ’’തി വചനം സുക്ഖമാതികായ ഉജുകരണഞ്ച. പരിയായോ നാമ ‘‘പണ്ഡിതേന നാമ മാലാവച്ഛാദയോ രോപാപേതബ്ബാ നചിരസ്സേവ ഉപകാരായ സംവത്തന്തീ’’തിആദിവചനം. ഓഭാസോ നാമ കുദാലഖണിത്താദീനി ച മാലാവച്ഛേ ച ഗഹേത്വാ ഠാനം, ഏവം ഠിതഞ്ഹി സാമണേരാദയോ ദിസ്വാ ഥേരോ കാരാപേതുകാമോതി ഗന്ത്വാ കരോന്തി. നിമിത്തകമ്മം നാമ കുദാല-ഖണിത്തി-വാസി-ഫരസു-ഉദകഭാജനാനി ആഹരിത്വാ സമീപേ ഠപനം.

ഇമാനി പഞ്ചപി കുലസങ്ഗഹത്ഥായ രോപനേ ന വട്ടന്തി, ഫലപരിഭോഗത്ഥായ കപ്പിയാകപ്പിയവോഹാരദ്വയമേവ ന വട്ടതി, ഇതരത്തയം വട്ടതി. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘കപ്പിയവോഹാരോപി വട്ടതി. യഞ്ച അത്തനോ പരിഭോഗത്ഥായ വട്ടതി, തം അഞ്ഞപുഗ്ഗലസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ ചേതിയസ്സ വാ അത്ഥായപി വട്ടതീ’’തി വുത്തം.

ആരാമത്ഥായ പന വനത്ഥായച ഛായത്ഥായ ച അകപ്പിയവോഹാരമത്തമേവ ന ച വട്ടതി, സേസം വട്ടതി, ന കേവലഞ്ച സേസം യംകിഞ്ചി മാതികമ്പി ഉജും കാതും കപ്പിയഉദകം സിഞ്ചിതും ന്ഹാനകോട്ഠകം കത്വാ ന്ഹായിതും ഹത്ഥപാദമുഖധോവനുദകാനി ച തത്ഥ ഛഡ്ഡേതുമ്പി വട്ടതി. മഹാപച്ചരിയം പന കുരുന്ദിയഞ്ച ‘‘കപ്പിയപഥവിയം സയം രോപേതുമ്പി വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ആരാമാദിഅത്ഥായ പന രോപിതസ്സ വാ രോപാപിതസ്സ വാ ഫലം പരിഭുഞ്ജിതുമ്പി വട്ടതി.

ഓചിനനഓചിനാപനേ പകതിയാപി പാചിത്തിയം. കുലദൂസനത്ഥായ പന പാചിത്തിയഞ്ചേവ ദുക്കടഞ്ച. ഗന്ഥനാദീസു ച ഉരച്ഛദപരിയോസാനേസു കുലദൂസനത്ഥായ അഞ്ഞത്ഥായ വാ കരോന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. കസ്മാ? അനാചാരത്താ, ‘‘പാപസമാചാരോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപാപസമാചാരത്താ ച. ആരാമാദിഅത്ഥായ രുക്ഖരോപനേ വിയ വത്ഥുപൂജനത്ഥായ കസ്മാ ന അനാപത്തീതി ചേ? അനാപത്തിയേവ. യഥാ ഹി തത്ഥ കപ്പിയവോഹാരേന പരിയായാദീഹി ച അനാപത്തി തഥാ വത്ഥുപൂജത്ഥായപി അനാപത്തിയേവ.

നനു ച തത്ഥ ‘‘കപ്പിയപഥവിയം സയം രോപേതുമ്പി വട്ടതീ’’തി വുത്തന്തി? വുത്തം, ന പന മഹാഅട്ഠകഥായം. അഥാപി മഞ്ഞേയ്യാസി ഇതരാസു വുത്തമ്പി പമാണം. മഹാഅട്ഠകഥായഞ്ച കപ്പിയഉദകസേചനം വുത്തം, തം കഥന്തി? തമ്പി ന വിരുജ്ഝതി. തത്ര ഹി അവിസേസേന ‘‘രുക്ഖം രോപേന്തിപി രോപാപേന്തിപി, സിഞ്ചന്തിപി സിഞ്ചാപേന്തിപീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘മാലാവച്ഛ’’ന്തി വദന്തോ ഞാപേതി ‘‘കുലസങ്ഗഹത്ഥായ പുപ്ഫഫലൂപഗമേവ സന്ധായേതം വുത്തം, അഞ്ഞത്ര പന പരിയായോ അത്ഥീ’’തി. തസ്മാ തത്ഥ പരിയായം, ഇധ ച പരിയായാഭാവം ഞത്വാ യം അട്ഠകഥാസു വുത്തം, തം സുവുത്തമേവ. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘ബുദ്ധേന ധമ്മോ വിനയോ ച വുത്തോ;

യോ തസ്സ പുത്തേഹി തഥേവ ഞാതോ;

സോ യേഹി തേസം മതിമച്ചജന്താ;

യസ്മാ പുരേ അട്ഠകഥാ അകംസു.

‘‘തസ്മാ ഹി യം അട്ഠകഥാസു വുത്തം;

തം വജ്ജയിത്വാന പമാദലേഖം;

സബ്ബമ്പി സിക്ഖാസു സഗാരവാനം;

യസ്മാ പമാണം ഇധ പണ്ഡിതാന’’ന്തി.

സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തത്ഥ സിയാ യദി വത്ഥുപൂജനത്ഥായപി ഗന്ഥാനാദീസു ആപത്തി, ഹരണാദീസു കസ്മാ അനാപത്തീതി? കുലിത്ഥീആദീനം അത്ഥായ ഹരണതോ ഹരണാധികാരേ ഹി വിസേസേത്വാ തേ കുലിത്ഥീനന്തിആദി വുത്തം, തസ്മാ ബുദ്ധാദീനം അത്ഥായ ഹരന്തസ്സ അനാപത്തി.

തത്ഥ ഏകതോവണ്ടികന്തി പുപ്ഫാനം വണ്ടേ ഏകതോ കത്വാ കതമാലം. ഉഭതോവണ്ടികന്തി ഉഭോഹി പസ്സേഹി പുപ്ഫവണ്ടേ കത്വാ കതമാലം. മഞ്ജരികന്തിആദീസു പന മഞ്ജരീ വിയ കതാ പുപ്ഫവികതി മഞ്ജരികാതി വുച്ചതി. വിധൂതികാതി സൂചിയാ വാ സലാകായ വാ സിന്ദുവാരപുപ്ഫാദീനി വിജ്ഝിത്വാ കതാ. വടംസകോതി വതംസകോ. ആവേളാതി കണ്ണികാ. ഉരച്ഛദോതി ഹാരസദിസം ഉരേ ഠപനകപുപ്ഫദാമം. അയം താവ ഏത്ഥ പദവണ്ണനാ.

അയം പന ആദിതോ പട്ഠായ വിത്ഥാരേന ആപത്തിവിനിച്ഛയോ. കുലദൂസനത്ഥായ അകപ്പിയപഥവിയം മാലാവച്ഛം രോപേന്തസ്സ പാചിത്തിയഞ്ചേവ ദുക്കടഞ്ച, തഥാ അകപ്പിയവോഹാരേന രോപാപേന്തസ്സ. കപ്പിയപഥവിയം രോപനേപി രോപാപനേപി ദുക്കടമേവ. ഉഭയത്ഥാപി സകിം ആണത്തിയാ ബഹുന്നമ്പി രോപനേ ഏകമേവ സപാചിത്തിയദുക്കടം വാ സുദ്ധദുക്കടം വാ ഹോതി. പരിഭോഗത്ഥായ ഹി കപ്പിയഭൂമിയം വാ അകപ്പിയഭൂമിയം വാ കപ്പിയവോഹാരേന രോപാപനേ അനാപത്തി. ആരാമാദിഅത്ഥായപി അകപ്പിയപഥവിയം രോപേന്തസ്സ വാ അകപ്പിയവചനേന രോപാപേന്തസ്സ വാ പാചിത്തിയം. അയം പന നയോ മഹാഅട്ഠകഥായം ന സുട്ഠു വിഭത്തോ, മഹാപച്ചരിയം വിഭത്തോതി.

സിഞ്ചനസിഞ്ചാപനേ പന അകപ്പിയഉദകേന സബ്ബത്ഥ പാചിത്തിയം, കുലദൂസനപരിഭോഗത്ഥായ ദുക്കടമ്പി. കപ്പിയേന തേസംയേവ ദ്വിന്നമത്ഥായ ദുക്കടം. പരിഭോഗത്ഥായ ചേത്ഥ കപ്പിയവോഹാരേന സിഞ്ചാപനേ അനാപത്തി. ആപത്തിട്ഠാനേ പന ധാരാവച്ഛേദവസേന പയോഗബഹുലതായ ആപത്തിബഹുലതാ വേദിതബ്ബാ.

കുലദൂസനത്ഥായ ഓചിനനേ പുപ്ഫഗണനായ ദുക്കടപാചിത്തിയാനി അഞ്ഞത്ഥ പാചിത്തിയാനേവ. ബഹൂനി പന പുപ്ഫാനി ഏകപയോഗേന ഓചിനന്തോ പയോഗവസേന കാരേതബ്ബോ. ഓചിനാപനേ കുലദൂസനത്ഥായ സകിം ആണത്തോ ബഹുമ്പി ഓചിനതി, ഏകമേവ സപാചിത്തിയദുക്കടം, അഞ്ഞത്ര പാചിത്തിയമേവ.

ഗന്ഥനാദീസു സബ്ബാപി ഛ പുപ്ഫവികതിയോ വേദിതബ്ബാ – ഗന്ഥിമം, ഗോപ്ഫിമം, വേധിമം, വേഠിമം, പൂരിമം, വായിമന്തി. തത്ഥ ‘‘ഗന്ഥിമം’’ നാമ സദണ്ഡകേസു വാ ഉപ്പലപദുമാദീസു അഞ്ഞേസു വാ ദീഘവണ്ടേസു പുപ്ഫേസു ദട്ഠബ്ബം. ദണ്ഡകേന ദണ്ഡകം വണ്ടേന വാ വണ്ടം ഗന്ഥേത്വാ കതമേവ ഹി ഗന്ഥിമം. തം ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ കാതുമ്പി അകപ്പിയവചനേന കാരാപേതുമ്പി ന വട്ടതി. ഏവം ജാന, ഏവം കതേ സോഭേയ്യ, യഥാ ഏതാനി പുപ്ഫാനി ന വികിരിയന്തി തഥാ കരോഹീതിആദിനാ പന കപ്പിയവചനേന കാരേതും വട്ടതി.

‘‘ഗോപ്ഫിമം’’ നാമ സുത്തേന വാ വാകാദീഹി വാ വസ്സികപുപ്ഫാദീനം ഏകതോവണ്ടികഉഭതോവണ്ടികമാലാവസേന ഗോപ്ഫനം, വാകം വാ രജ്ജും വാ ദിഗുണം കത്വാ തത്ഥ അവണ്ടകാനി നീപപുപ്ഫാദീനി പവേസേത്വാ പടിപാടിയാ ബന്ധന്തി, ഏതമ്പി ഗോപ്ഫിമമേവ. സബ്ബം പുരിമനയേനേവ ന വട്ടതി.

‘‘വേധിമം’’ നാമ സവണ്ടകാനി വസ്സികപുപ്ഫാദീനി വണ്ടേസു, അവണ്ടകാനി വാ വകുലപുപ്ഫാദീനി അന്തോഛിദ്ദേ സൂചിതാലഹീരാദീഹി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ആവുനന്തി, ഏതം വേധിമം നാമ, തമ്പി പുരിമനയേനേവ ന വട്ടതി. കേചി പന കദലിക്ഖന്ധമ്ഹി കണ്ടകേ വാ താലഹീരാദീനി വാ പവേസേത്വാ തത്ഥ പുപ്ഫാനി വിജ്ഝിത്വാ ഠപേന്തി, കേചി കണ്ടകസാഖാസു, കേചി പുപ്ഫച്ഛത്തപുപ്ഫകൂടാഗാരകരണത്ഥം ഛത്തേ ച ഭിത്തിയഞ്ച പവേസേത്വാ ഠപിതകണ്ടകേസു, കേചി ധമ്മാസനവിതാനേ ബദ്ധകണ്ടകേസു, കേചി കണികാരപുപ്ഫാദീനി സലാകാഹി വിജ്ഝന്തി, ഛത്താധിഛത്തം വിയ ച കരോന്തി, തം അതിഓളാരികമേവ. പുപ്ഫവിജ്ഝനത്ഥം പന ധമ്മാസനവിതാനേ കണ്ടകമ്പി ബന്ധിതും കണ്ടകാദീഹി വാ ഏകപുപ്ഫമ്പി വിജ്ഝിതും പുപ്ഫേയേവ വാ പുപ്ഫം പവേസേതും ന വട്ടതി. ജാലവിതാനവേദിക-നാഗദന്തക പുപ്ഫപടിച്ഛകതാലപണ്ണഗുളകാദീനം പന ഛിദ്ദേസു അസോകപിണ്ഡിയാ വാ അന്തരേസു പുപ്ഫാനി പവേസേതും ന ദോസോ. ഏതം വേധിമം നാമ ന ഹോതി. ധമ്മരജ്ജുയമ്പി ഏസേവ നയോ.

‘‘വേഠിമം’’ നാമ പുപ്ഫദാമപുപ്ഫഹത്ഥകേസു ദട്ഠബ്ബം. കേചി ഹി മത്ഥകദാമം കരോന്താ ഹേട്ഠാ ഘടകാകാരം ദസ്സേതും പുപ്ഫേഹി വേഠേന്തി, കേചി അട്ഠട്ഠ വാ ദസ ദസ വാ ഉപ്പലപുപ്ഫാദീനി സുത്തേന വാ വാകേന വാ ദണ്ഡകേസു ബന്ധിത്വാ ഉപ്പലഹത്ഥകേ വാ പദുമഹത്ഥകേ വാ കരോന്തി, തം സബ്ബം പുരിമനയേനേവ ന വട്ടതി. സാമണേരേഹി ഉപ്പാടേത്വാ ഥലേ ഠപിതഉപ്പലാദീനി കാസാവേന ഭണ്ഡികമ്പി ബന്ധിതും ന വട്ടതി. തേസംയേവ പന വാകേന വാ ദണ്ഡകേന വാ ബന്ധിതും അംസഭണ്ഡികം വാ കാതും വട്ടതി. അംസഭണ്ഡികാ നാമ ഖന്ധേ ഠപിതകാസാവസ്സ ഉഭോ അന്തേ ആഹരിത്വാ ഭണ്ഡികം കത്വാ തസ്മിം പസിബ്ബകേ വിയ പുപ്ഫാനി പക്ഖിപന്തി, അയം വുച്ചതി അംസഭണ്ഡികാ, ഏതം കാതും വട്ടതി. ദണ്ഡകേഹി പദുമിനിപണ്ണം വിജ്ഝിത്വാ ഉപ്പലാദീനി പണ്ണേന വേഠേത്വാ ഗണ്ഹന്തി, തത്രാപി പുപ്ഫാനം ഉപരി പദുമിനിപണ്ണമേവ ബന്ധിതും വട്ടതി. ഹേട്ഠാ ദണ്ഡകം പന ബന്ധിതും ന വട്ടതി.

‘‘പൂരിമം’’ നാമ മാലാഗുണേ ച പുപ്ഫപടേ ച ദട്ഠബ്ബം. യോ ഹി മാലാഗുണേന ചേതിയം വാ ബോധിം വാ വേദികം വാ പരിക്ഖിപന്തോ പുന ആനേത്വാ പൂരിമഠാനം അതിക്കാമേതി, ഏത്താവതാപി പൂരിമം നാമ ഹോതി. കോ പന വാദോ അനേകക്ഖത്തും പരിക്ഖിപന്തസ്സ, നാഗദന്ത-കന്തരേഹി പവേസേത്വാ ഹരന്തോ ഓലമ്ബകം കത്വാ പുന നാഗദന്തകം പരിക്ഖിപതി, ഏതമ്പി പൂരിമം നാമ. നാഗദന്തകേ പന പുപ്ഫവലയം പവേസേതും വട്ടതി. മാലാഗുണേഹി പുപ്ഫപടം കരോന്തി. തത്രാപി ഏകമേവ മാലാഗുണം ഹരിതും വട്ടതി. പുന പച്ചാഹരതോ പൂരിമമേവ ഹോതി, തം സബ്ബം പുരിമനയേനേവ ന വട്ടതി. മാലാഗുണേഹി പന ബഹൂഹിപി കതം പുപ്ഫദാമം ലഭിത്വാ ആസനമത്ഥകാദീസു ബന്ധിതും വട്ടതി. അതിദീഘം പന മാലാഗുണം ഏകവാരം ഹരിത്വാ വാ പരിക്ഖിപിത്വാ വാ പുന അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദാതും വട്ടതി. തേനാപി തഥേവ കാതും വട്ടതി.

‘‘വായിമം’’ നാമ പുപ്ഫജാലപുപ്ഫപടപുപ്ഫരൂപേസു ദട്ഠബ്ബം. ചേതിയേസു പുപ്ഫജാലം കരോന്തസ്സ ഏകമേകമ്ഹി ജാലച്ഛിദ്ദേ ദുക്കടം. ഭിത്തിച്ഛത്തബോധിത്ഥമ്ഭാദീസുപി ഏസേവ നയോ. പുപ്ഫപടം പന പരേഹി പൂരിതമ്പി വായിതും ന ലബ്ഭതി. ഗോപ്ഫിമപുപ്ഫേഹേവ ഹത്ഥിഅസ്സാദിരൂപകാനി കരോന്തി, താനിപി വായിമട്ഠാനേ തിട്ഠന്തി. പുരിമനയേനേവ സബ്ബം ന വട്ടതി. അഞ്ഞേഹി കതപരിച്ഛേദേ പന പുപ്ഫാനി ഠപേന്തേന ഹത്ഥിഅസ്സാദിരൂപകമ്പി കാതും വട്ടതി. മഹാപച്ചരിയം പന കലമ്ബകേന അഡ്ഢചന്ദകേന ച സദ്ധിം അട്ഠപുപ്ഫവികതിയോ വുത്താ. തത്ഥ കലമ്ബകോതി അഡ്ഢചന്ദകന്തരേ ഘടികദാമഓലമ്ബകോ വുത്തോ. ‘‘അഡ്ഢചന്ദകോ’’തി അഡ്ഢചന്ദാകാരേന മാലാഗുണപരിക്ഖേപോ. തദുഭയമ്പി പൂരിമേയേവ പവിട്ഠം. കുരുന്ദിയം പന ‘‘ദ്വേ തയോ മാലാഗുണേ ഏകതോ കത്വാ പുപ്ഫദാമകരണമ്പി വായിമംയേവാ’’തി വുത്തം. തമ്പി ഇധ പൂരിമട്ഠാനേയേവ പവിട്ഠം, ന കേവലഞ്ച പുപ്ഫഗുളദാമമേവ പിട്ഠമയദാമമ്പി ഗേണ്ഡുകപുപ്ഫദാമമ്പി കുരുന്ദിയം വുത്തം, ഖരപത്തദാമമ്പി സിക്ഖാപദസ്സ സാധാരണത്താ ഭിക്ഖൂനമ്പി ഭിക്ഖുനീനമ്പി നേവ കാതും ന കാരാപേതും വട്ടതി. പൂജാനിമിത്തം പന കപ്പിയവചനം സബ്ബത്ഥ വത്തും വട്ടതി. പരിയായഓഭാസനിമിത്തകമ്മാനി വട്ടന്തിയേവ.

തുവട്ടേന്തീതി നിപജ്ജന്തി. ലാസേന്തീതി പീതിയാ ഉപ്പിലവമാനാ വിയ ഉട്ഠഹിത്വാ ലാസിയനാടകം നാടേന്തി, രേചകം ദേന്തി. നച്ചന്തിയാപി നച്ചന്തീതി യദാ നാടകിത്ഥീ നച്ചതി, തദാ തേപി തസ്സാ പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ ഗച്ഛന്താ നച്ചന്തി. നച്ചന്തിയാപി ഗായന്തീതി യദാ സാ നച്ചതി, തദാ നച്ചാനുരൂപം ഗായന്തി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അട്ഠപദേപി കീളന്തീതി അട്ഠപദഫലകേ ജൂതം കീളന്തി. തഥാ ദസപദേ, ആകാസേപീതി അട്ഠപദദസപദേസു വിയ ആകാസേയേവ കീളന്തി. പരിഹാരപഥേപീതി ഭൂമിയം നാനാപഥമണ്ഡലം കത്വാ തത്ഥ പരിഹരിതബ്ബപഥം പരിഹരന്താ കീളന്തി. സന്തികായപി കീളന്തീതി സന്തികകീളായ കീളന്തി, ഏകജ്ഝം ഠപിതാ സാരിയോ വാ പാസാണസക്ഖരായോ വാ അചാലേന്താ നഖേനേവ അപനേന്തി ച ഉപനേന്തി ച, സചേ തത്ഥ കാചി ചലതി, പരാജയോ ഹോതി. ഖലികായാതി ജൂതഫലകേ പാസകകീളായ കീളന്തി. ഘടികായാതി ഘടികാ വുച്ചതി ദണ്ഡകകീളാ, തായ കീളന്തി. ദീഘദണ്ഡകേന രസ്സദണ്ഡകം പഹരന്താ വിചരന്തി.

സലാകഹത്ഥേനാതി ലാഖായ വാ മഞ്ജട്ഠിയാ വാ പിട്ഠഉദകേ വാ സലാകഹത്ഥം തേമേത്വാ ‘‘കിം ഹോതൂ’’തി ഭൂമിയം വാ ഭിത്തിയം വാ തം പഹരിത്വാ ഹത്ഥിഅസ്സാദീരൂപാനി ദസ്സേന്താ കീളന്തി. അക്ഖേനാതി ഗുളേന. പങ്ഗചീരേനാതി പങ്ഗചീരം വുച്ചതി പണ്ണനാളികാ, തം ധമന്താ കീളന്തി. വങ്കകേനാതി ഗാമദാരകാനം കീളനകേന ഖുദ്ദകനങ്ഗലേന. മോക്ഖചികായാതി മോക്ഖചികാ വുച്ചതി സമ്പരിവത്തകകീളാ, ആകാസേ വാ ദണ്ഡം ഗഹേത്വാ, ഭൂമിയം വാ സീസം ഠപേത്വാ ഹേട്ഠുപരിയഭാവേന പരിവത്തന്താ കീളന്തീതി അത്ഥോ. ചിങ്ഗുലകേനാതി ചിങ്ഗുലകം വുച്ചതി താലപണ്ണാദീഹി കതം വാതപ്പഹാരേന പരിബ്ഭമനചക്കം, തേന കീളന്തി. പത്താള്ഹകേനാതി പത്താള്ഹകം വുച്ചതി പണ്ണനാളി, തായ വാലികാദീനി മിനന്താ കീളന്തി. രഥകേനാതി ഖുദ്ദകരഥേന. ധനുകേനാതി ഖുദ്ദകധനുനാ.

അക്ഖരികായാതി അക്ഖരികാ വുച്ചതി ആകാസേ വാ പിട്ഠിയം വാ അക്ഖരജാനനകീളാ, തായ കീളന്തി. മനേസികായാതി മനേസികാ വുച്ചതി മനസാ ചിന്തിതജാനനകീളാ, തായ കീളന്തി. യഥാവജ്ജേനാതി യഥാവജ്ജം വുച്ചതി കാണകുണികഖഞ്ജാദീനം യം യം വജ്ജം തം തം പയോജേത്വാ ദസ്സനകീളാ തായ കീളന്തി, വേലമ്ഭകാ വിയ. ഹത്ഥിസ്മിമ്പി സിക്ഖന്തീതി ഹത്ഥിനിമിത്തം യം സിപ്പം സിക്ഖിതബ്ബം, തം സിക്ഖന്തി. ഏസേവ നയോ അസ്സാദീസു. ധാവന്തിപീതി പരമ്മുഖാ ഗച്ഛന്താ ധാവന്തി. ആധാവന്തിപീതി യത്തകം ധാവന്തി, തത്തകമേവ അഭിമുഖാ പുന ആഗച്ഛന്താ ആധാവന്തി. നിബ്ബുജ്ഝന്തീതി മല്ലയുദ്ധം കരോന്തി. നലാടികമ്പി ദേന്തീതി ‘‘സാധു, സാധു, ഭഗിനീ’’തി അത്തനോ നലാടേ അങ്ഗുലിം ഠപേത്വാ തസ്സാ നലാടേ ഠപേന്തി. വിവിധമ്പി അനാചാരം ആചരന്തീതി അഞ്ഞമ്പി പാളിയം അനാഗതം മുഖഡിണ്ഡിമാദിവിവിധം അനാചാരം ആചരന്തി.

൪൩൨. പാസാദികേനാതി പസാദാവഹേന, സാരുപ്പേന സമണാനുച്ഛവികേന. അഭിക്കന്തേനാതി ഗമനേന. പടിക്കന്തേനാതി നിവത്തനേന. ആലോകിതേനാതി പുരതോ ദസ്സനേന. വിലോകിതേനാതി ഇതോ ചിതോ ച ദസ്സനേന. സമിഞ്ജിതേനാതി പബ്ബസങ്കോചനേന. പസാരിതേനാതി തേസംയേവ പസാരണേന. സബ്ബത്ഥ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ കരണവചനം, സതിസമ്പജഞ്ഞേഹി അഭിസങ്ഖതത്താ പാസാദിക അഭിക്കന്ത-പടിക്കന്ത-ആലോകിത-വിലോകിത-സമിഞ്ജിത-പസാരിതോ ഹുത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂതി ഹേട്ഠാ-ഖിത്തചക്ഖു. ഇരിയാപഥസമ്പന്നോതി തായ പാസാദികഅഭിക്കന്താദിതായ സമ്പന്നഇരിയാപഥോ.

ക്വായന്തി കോ അയം. അബലബലോ വിയാതി അബലോ കിര ബോന്ദോ വുച്ചതി, അതിസയത്ഥേ ച ഇദം ആമേഡിതം, തസ്മാ അതിബോന്ദോ വിയാതി വുത്തം ഹോതി. മന്ദമന്ദോതി അഭിക്കന്താദീനം അനുദ്ധതതായ അതിമന്ദോ. അതിസണ്ഹോതി ഏവം ഗുണമേവ ദോസതോ ദസ്സേന്തി. ഭാകുടികഭാകുടികോ വിയാതി ഓക്ഖിത്തചക്ഖുതായ ഭകുടിം കത്വാ സങ്കുടിതമുഖോ കുപിതോ വിയ വിചരതീതി മഞ്ഞമാനാ വദന്തി. സണ്ഹാതി നിപുണാ, ‘‘അമ്മ താത ഭഗിനീ’’തി ഏവം ഉപാസകജനം യുത്തട്ഠാനേ ഉപനേതും ഛേകാ, ന യഥാ അയം; ഏവം അബലബലോ വിയാതി അധിപ്പായോ. സഖിലാതി സാഖല്യേന യുത്താ. സുഖസമ്ഭാസാതി ഇദം പുരിമസ്സ കാരണവചനം. യേസഞ്ഹി സുഖസമ്ഭാസാ സമ്മോദനീയകഥാ നേലാ ഹോതി കണ്ണസുഖാ, തേ സഖിലാതി വുച്ചന്തി. തേനാഹംസു – ‘‘സഖിലാ സുഖസമ്ഭാസാ’’തി. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – അമ്ഹാകം അയ്യാ ഉപാസകേ ദിസ്വാ മധുരം സമ്മോദനീയം കഥം കഥേന്തി, തസ്മാ സഖിലാ സുഖസമ്ഭാസാ, ന യഥാ അയം; ഏവം മന്ദമന്ദാ വിയാതി. മിഹിതപുബ്ബങ്ഗമാതി മിഹിതം പുബ്ബങ്ഗമം ഏതേസം വചനസ്സാതി മിഹിതപുബ്ബങ്ഗമാ, പഠമം സിതം കത്വാ പച്ഛാ വദന്തീതി അത്ഥോ. ഏഹിസ്വാഗതവാദിനോതി ഉപാസകം ദിസ്വാ ‘‘ഏഹി സ്വാഗതം തവാ’’തി ഏവംവാദിനോ, ന യഥാ അയം; ഏവം സങ്കുടിതമുഖതായ ഭാകുടികഭാകുടികാ വിയ ഏവം മിഹിതപുബ്ബങ്ഗമാദിതായ അഭാകുടികഭാവം അത്ഥതോ ദസ്സേത്വാ പുന സരൂപേനപി ദസ്സേന്തോ ആഹംസു – ‘‘അഭാകുടികാ ഉത്താനമുഖാ പുബ്ബഭാസിനോ’’തി. ഉപ്പടിപാടിയാ വാ തിണ്ണമ്പി ആകാരാനം അഭാവദസ്സനമേതന്തി വേദിതബ്ബം. കഥം? ഏത്ഥ ഹി ‘‘അഭാകുടികാ’’തി ഇമിനാ ഭാകുടികഭാകുടികാകാരസ്സ അഭാവോ ദസ്സിതോ. ‘‘ഉത്താനമുഖാ’’തി ഇമിനാ മന്ദമന്ദാകാരസ്സ, യേ ഹി ചക്ഖൂനി ഉമ്മിലേത്വാ ആലോകനേന ഉത്താനമുഖാ ഹോന്തി, ന തേ മന്ദമന്ദാ. പുബ്ബഭാസിനോതി ഇമിനാ അബലബലാകാരസ്സ അഭാവോ ദസ്സിതോ, യേ ഹി ആഭാസനകുസലതായ ‘‘അമ്മ താതാ’’തി പഠമതരം ആഭാസന്തി, ന തേ അബലബലാതി.

ഏഹി, ഭന്തേ, ഘരം ഗമിസ്സാമാതി സോ കിര ഉപാസകോ ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ, പിണ്ഡോ ലബ്ഭതീ’’തി വുത്തേ ‘‘തുമ്ഹാകം ഭിക്ഖൂഹിയേവ ഏതം കതം, സകലമ്പി ഗാമം വിചരന്താ ന ലച്ഛഥാ’’തി വത്വാ പിണ്ഡപാതം ദാതുകാമോ ‘‘ഏഹി, ഭന്തേ, ഘരം ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഹ. കിം പനായം പയുത്തവാചാ ഹോതി, ന ഹോതീതി? ന ഹോതി. പുച്ഛിതപഞ്ഹോ നാമായം കഥേതും വട്ടതി. തസ്മാ ഇദാനി ചേപി പുബ്ബണ്ഹേ വാ സായന്ഹേ വാ അന്തരഘരം പവിട്ഠം ഭിക്ഖും കോചി പുച്ഛേയ്യ – ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, ചരഥാ’’തി? യേനത്ഥേന ചരതി, തം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ലദ്ധം ന ലദ്ധ’’ന്തി വുത്തേ സചേ ന ലദ്ധം, ‘‘ന ലദ്ധ’’ന്തി വത്വാ യം സോ ദേതി, തം ഗഹേതും വട്ടതി.

ദുട്ഠോതി ന പസാദാദീനം വിനാസേന ദുട്ഠോ, പുഗ്ഗലവസേന ദുട്ഠോ. ദാനപഥാനീതി ദാനാനിയേവ വുച്ചന്തി. അഥ വാ ദാനപഥാനീതി ദാനനിബദ്ധാനി ദാനവത്താനീതി വുത്തം ഹോതി. ഉപച്ഛിന്നാനീതി ദായകേഹി ഉപച്ഛിന്നാനി, ന തേ താനി ഏതരഹി ദേന്തി. രിഞ്ചന്തീതി വിസും ഹോന്തി നാനാ ഹോന്തി, പക്കമന്തീതി വുത്തം ഹോതി. സണ്ഠഹേയ്യാതി സമ്മാ തിട്ഠേയ്യ, പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം പതിട്ഠാ ഭവേയ്യ.

ഏവമാവുസോതി ഖോ സോ ഭിക്ഖു സദ്ധസ്സ പസന്നസ്സ ഉപാസകസ്സ സാസനം സമ്പടിച്ഛി. ഏവരൂപം കിര സാസനം കപ്പിയം ഹരിതും വട്ടതി, തസ്മാ ‘‘മമ വചനേന ഭഗവതോ പാദേ വന്ദഥാ’’തി വാ ‘‘ചേതിയം പടിമം ബോധിം സങ്ഘത്ഥേരം വന്ദഥാ’’തി വാ ‘‘ചേതിയേ ഗന്ധപൂജം കരോഥ, പുപ്ഫപൂജം കരോഥാ’’തി വാ ‘‘ഭിക്ഖൂ സന്നിപാതേഥ, ദാനം ദസ്സാമ, ധമ്മം സോസ്സാമാതി വാ ഈദിസേസു സാസനേസു കുക്കുച്ചം ന കാതബ്ബം. കപ്പിയസാസനാനി ഏതാനി ന ഗിഹീനം ഗിഹികമ്മപടിസംയുത്താനീതി. കുതോ ച ത്വം, ഭിക്ഖു, ആഗച്ഛസീതി നിസിന്നോ സോ ഭിക്ഖു ന ആഗച്ഛതി അത്ഥതോ പന ആഗതോ ഹോതി; ഏവം സന്തേപി വത്തമാനസമീപേ വത്തമാനവചനം ലബ്ഭതി, തസ്മാ ന ദോസോ. പരിയോസാനേ ‘‘തതോ അഹം ഭഗവാ ആഗച്ഛാമീ’’തി ഏത്ഥാപി വചനേ ഏസേവ നയോ.

൪൩൩. പഠമം അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ ഭിക്ഖൂ ചോദേതബ്ബാതി ‘‘മയം തുമ്ഹേ വത്തുകാമാ’’തി ഓകാസം കാരേത്വാ വത്ഥുനാ ച ആപത്തിയാ ച ചോദേതബ്ബാ. ചോദേത്വാ യം ന സരന്തി, തം സാരേതബ്ബാ. സചേ വത്ഥുഞ്ച ആപത്തിഞ്ച പടിജാനന്തി, ആപത്തിമേവ വാ പടിജാനന്തി, ന വത്ഥും, ആപത്തിം രോപേതബ്ബാ. അഥ വത്ഥുമേവ പടിജാനന്തി, നാപത്തിം; ഏവമ്പി ‘‘ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അയം നാമ ആപത്തീ’’തി രോപേതബ്ബാ ഏവ. യദി നേവ വത്ഥും, നാപത്തിം പടിജാനന്തി, ആപത്തിം ന രോപേതബ്ബാ അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ. യഥാപടിഞ്ഞായ പന ആപത്തിം രോപേത്വാ; ഏവം പബ്ബാജനീയകമ്മം കാതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ’’തിആദിമാഹ, തം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഏവം പബ്ബാജനീയകമ്മകതേന ഭിക്ഖുനാ യസ്മിം വിഹാരേ വസന്തേന യസ്മിം ഗാമേ കുലദൂസകകമ്മം കതം ഹോതി, തസ്മിം വിഹാരേ വാ തസ്മിം ഗാമേ വാ ന വസിതബ്ബം. തസ്മിം വിഹാരേ വസന്തേന സാമന്തഗാമേപി പിണ്ഡായ ന ചരിതബ്ബം. സാമന്തവിഹാരേപി വസന്തേന തസ്മിം ഗാമേ പിണ്ഡായ ന ചരിതബ്ബം. ഉപതിസ്സത്ഥേരോ പന ‘‘ഭന്തേ നഗരം നാമ മഹന്തം ദ്വാദസയോജനികമ്പി ഹോതീ’’തി അന്തേവാസികേഹി വുത്തോ ‘‘യസ്സാ വീഥിയാ കുലദൂസകകമ്മം കതം തത്ഥേവ വാരിത’’ന്തി ആഹ. തതോ ‘‘വീഥിപി മഹതീ നഗരപ്പമാണാവ ഹോതീ’’തി വുത്തോ ‘‘യസ്സാ ഘരപടിപാടിയാ’’തി ആഹ, ‘‘ഘരപടിപാടീപി വീഥിപ്പമാണാവ ഹോതീ’’തി വുത്തോ ഇതോ ചിതോ ച സത്ത ഘരാനി വാരിതാനീ’’തി ആഹ. തം പന സബ്ബം ഥേരസ്സ മനോരഥമത്തമേവ. സചേപി വിഹാരോ തിയോജനപരമോ ഹോതി ദ്വാദസയോജനപരമഞ്ച നഗരം, നേവ വിഹാരേ വസിതും ലബ്ഭതി, ന നഗരേ ചരിതുന്തി.

൪൩൫. തേ സങ്ഘേന പബ്ബാജനീയകമ്മകതാതി കഥം സങ്ഘോ തേസം കമ്മം അകാസി? ന ഗന്ത്വാവ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അകാസി, അഥ ഖോ കുലേഹി നിമന്തേത്വാ സങ്ഘഭത്തേസു കയിരമാനേസു തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ഥേരാ സമണപടിപദം കഥേത്വാ ‘‘അയം സമണോ, അയം അസ്സമണോ’’തി മനുസ്സേ സഞ്ഞാപേത്വാ ഏകം ദ്വേ ഭിക്ഖൂ സീമം പവേ സേത്വാ ഏതേനേവുപായേന സബ്ബേസം പബ്ബാജനീയകമ്മം അകംസൂതി. ഏവം പബ്ബാജനീയകമ്മകതസ്സ ച അട്ഠാരസ വത്താനി പൂരേത്വാ യാചന്തസ്സ കമ്മം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബം. പടിപ്പസ്സദ്ധകമ്മേനാപി ച തേന യേസു കുലേസു പുബ്ബേ കുലദൂസകകമ്മം കതം, തതോ പച്ചയാ ന ഗഹേതബ്ബാ, ആസവക്ഖയപ്പത്തേനാപി ന ഗഹേതബ്ബാ, അകപ്പിയാവ ഹോന്തി. ‘‘കസ്മാ ന ഗണ്ഹഥാ’’തി പുച്ഛിതേന ‘‘പുബ്ബേ ഏവം കതത്താ’’തി വുത്തേ, സചേ വദന്തി ‘‘ന മയം തേന കാരണേന ദേമ ഇദാനി സീലവന്തതായ ദേമാ’’തി ഗഹേതബ്ബാ. പകതിയാ ദാനട്ഠാനേയേവ കുലദൂസകകമ്മം കതം ഹോതി. തതോ പകതിദാനമേവ ഗഹേതും വട്ടതി, യം വഡ്ഢേത്വാ ദേന്തി, തം ന വട്ടതി.

ന സമ്മാ വത്തന്തീതി തേ പന അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ അട്ഠാരസസു വത്തേസു സമ്മാ ന വത്തന്തി. ന ലോമം പാതേന്തീതി അനുലോമപടിപദം അപ്പടിപജ്ജനതായ ന പന്നലോമാ ഹോന്തി. ന നേത്ഥാരം വത്തന്തീതി അത്തനോ നിത്ഥരണമഗ്ഗം ന പടിപജ്ജന്തി. ന ഭിക്ഖൂ ഖമാപേന്തീതി ‘‘ദുക്കടം, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി, ന പുന ഏവം കരിസ്സാമ, ഖമഥ അമ്ഹാക’’ന്തി ഏവം ഭിക്ഖൂനം ഖമാപനം ന കരോന്തി. അക്കോസന്തീതി കാരകസങ്ഘം ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസന്തി. പരിഭാസന്തീതി ഭയം നേസം ദസ്സേന്തി. ഛന്ദഗാമിതാ…പേ… ഭയഗാമിതാ പാപേന്തീതി ഏതേ ഛന്ദഗാമിനോ ച…പേ… ഭയഗാമിനോ ചാതി ഏവം ഛന്ദഗാമിതായപി…പേ… ഭയഗാമിതായപി പാപേന്തി, യോജേന്തീതി അത്ഥോ. പക്കമന്തീതി തേസം പരിവാരേസു പഞ്ചസു സമണസതേസു ഏകച്ചേ ദിസാ പക്കമന്തി. വിബ്ഭമന്തീതി ഏകച്ചേ ഗിഹീ ഹോന്തി. കഥഞ്ഹി നാമ അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ ഭിക്ഖൂതി ഏത്ഥ ദ്വിന്നം പമോക്ഖാനം വസേന സബ്ബേപി ‘‘അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ’’തി വുത്താ.

൪൩൬-൭. ഗാമം വാതി ഏത്ഥ നഗരമ്പി ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതം. തേനസ്സ പദഭാജനേ ‘‘ഗാമോപി നിഗമോപി നഗരമ്പി ഗാമോ ചേവ നിഗമോ ചാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അപാകാരപരിക്ഖേപോ സആപണോ നിഗമോതി വേദിതബ്ബോ.

കുലാനി ദൂസേതീതി കുലദൂസകോ. ദൂസേന്തോ ച ന അസുചികദ്ദമാദീഹി ദൂസേതി, അഥ ഖോ അത്തനോ ദുപ്പടിപത്തിയാ തേസം പസാദം വിനാസേതി. തേനേവസ്സ പദഭാജനേ ‘‘പുപ്ഫേന വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോ ഹരിത്വാ വാ ഹരാപേത്വാ വാ പക്കോസിത്വാ വാ പക്കോസാപേത്വാ വാ സയം വാ ഉപഗതാനം യംകിഞ്ചി അത്തനോ സന്തകം പുപ്ഫം കുലസങ്ഗഹത്ഥായ ദേതി, ദുക്കടം. പരസന്തകം ദേതി, ദുക്കടമേവ. ഥേയ്യചിത്തേന ദേതി, ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ. ഏസേവ നയോ സങ്ഘികേപി. അയം പന വിസേസോ, സേനാസനത്ഥായ നിയാമിതം ഇസ്സരവതായ ദദതോ ഥുല്ലച്ചയം.

പുപ്ഫം നാമ കസ്സ ദാതും വട്ടതി, കസ്സ ന വട്ടതീതി? മാതാപിതൂന്നം താവ ഹരിത്വാപി ഹരാപേത്വാപി പക്കോസിത്വാപി പക്കോസാപേത്വാപി ദാതും വട്ടതി, സേസഞാതകാനം പക്കോസാപേത്വാവ. തഞ്ച ഖോ വത്ഥുപൂജനത്ഥായ, മണ്ഡനത്ഥായ പന സിവലിങ്ഗാദിപൂജനത്ഥായ വാ കസ്സചിപി ദാതും ന വട്ടതി. മാതാപിതൂനഞ്ച ഹരാപേന്തേന ഞാതിസാമണേരേഹേവ ഹരാപേതബ്ബം. ഇതരേ പന യദി സയമേവ ഇച്ഛന്തി, വട്ടതി. സമ്മതേന പുപ്ഫഭാജകേന ഭാജനകാലേ സമ്പത്താനം സാമണേരാനം ഉപഡ്ഢഭാഗം ദാതും വട്ടതി. കുരുന്ദിയം സമ്പത്തഗിഹീനം ഉപഡ്ഢഭാഗം. മഹാപച്ചരിയം ‘‘ചൂളകം ദാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. അസമ്മതേന അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം.

ആചരിയുപജ്ഝായേസു സഗാരവാ സാമണേരാ ബഹൂനി പുപ്ഫാനി ആഹരിത്വാ രാസിം കത്വാ ഠപേന്തി, ഥേരാ പാതോവ സമ്പത്താനം സദ്ധിവിഹാരികാദീനം ഉപാസകാനം വാ ‘‘ത്വം ഇദം ഗണ്ഹ, ത്വം ഇദം ഗണ്ഹാ’’തി ദേന്തി, പുപ്ഫദാനം നാമ ന ഹോതി. ‘‘ചേതിയം പൂജേസ്സാമാ’’തി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്താപി പൂജം കരോന്താപി തത്ഥ തത്ഥ സമ്പത്താനം ചേതിയപൂജനത്ഥായ ദേന്തി, ഏതമ്പി പുപ്ഫദാനം നാമ ന ഹോതി. ഉപാസകേ അക്കപുപ്ഫാദീഹി പൂജേന്തേ ദിസ്വാ ‘‘വിഹാരേ കണികാരപുപ്ഫാദീനി അത്ഥി, ഉപാസകാ താനി ഗഹേത്വാ പൂജേഥാ’’തി വത്തുമ്പി വട്ടതി. ഭിക്ഖൂ പുപ്ഫപൂജം കത്വാ ദിവാതരം ഗാമം പവിട്ഠേ ‘‘കിം, ഭന്തേ, അതിദിവാ പവിട്ഠത്ഥാ’’തി പുച്ഛന്തി, ‘‘വിഹാരേ ബഹൂനി പുപ്ഫാനി പൂജം അകരിമ്ഹാ’’തി വദന്തി. മനുസ്സാ ‘‘ബഹൂനി കിര വിഹാരേ പുപ്ഫാനീ’’തി പുനദിവസേ പഹൂതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ഗഹേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ പുപ്ഫപൂജഞ്ച കരോന്തി, ദാനഞ്ച ദേന്തി, വട്ടതി. മനുസ്സാ ‘‘മയം, ഭന്തേ, അസുകദിവസം നാമ പൂജേസ്സാമാ’’തി പുപ്ഫവാരം യാചിത്വാ അനുഞ്ഞാതദിവസേ ആഗച്ഛന്തി, സാമണേരേഹി ച പഗേവ പുപ്ഫാനി ഓചിനിത്വാ ഠപിതാനി ഹോന്തി, തേ രുക്ഖേസു പുപ്ഫാനി അപസ്സന്താ ‘‘കുഹിം, ഭന്തേ, പുപ്ഫാനീ’’തി വദന്തി, സാമണേരേഹി ഓചിനിത്വാ ഠപിതാനി തുമ്ഹേ പന പൂജേത്വാ ഗച്ഛഥ, സങ്ഘോ അഞ്ഞം ദിവസം പൂജേസ്സതീതി. തേ പൂജേത്വാ ദാനം ദത്വാ ഗച്ഛന്തി, വട്ടതി. മഹാപച്ചരിയം പന കുരുന്ദിയഞ്ച ‘‘ഥേരാ സാമണേരേഹി ദാപേതും ന ലഭന്തി. സചേ സയമേവ താനി പുപ്ഫാനി തേസം ദേന്തി, വട്ടതി. ഥേരേഹി പന ‘സാമണേരേഹി ഓചിനിത്വാ ഠപിതാനീ’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. സചേ പന പുപ്ഫവാരം യാചിത്വാ അനോചിതേസു പുപ്ഫേസു യാഗുഭത്താദീനി ആദായ ആഗന്ത്വാ സാമണേരേ ‘‘ഓചിനിത്വാ ദേഥാ’’തി വദന്തി. ഞാതകസാമണേരാനംയേവ ഓചിനിത്വാ ദാതും വട്ടതി. അഞ്ഞാതകേ ഉക്ഖിപിത്വാ രുക്ഖസാഖായ ഠപേന്തി, ന ഓരോഹിത്വാ പലായിതബ്ബം, ഓചിനിത്വാ ദാതും വട്ടതി. സചേ പന കോചി ധമ്മകഥികോ ‘‘ബഹൂനി ഉപാസകാ വിഹാരേ പുപ്ഫാനി യാഗുഭത്താദീനി ആദായ ഗന്ത്വാ പുപ്ഫപൂജം കരോഥാ’’തി വദതി, തസ്സേവ ന കപ്പതീതി മഹാപച്ചരിയഞ്ച കുരുന്ദിയഞ്ച വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏതം അകപ്പിയം ന വട്ടതീ’’തി അവിസേസേന വുത്തം.

ഫലമ്പി അത്തനോ സന്തകം വുത്തനയേനേവ മാതാപിതൂനംഞ്ച സേസഞാതകാനഞ്ച ദാതും വട്ടതി. കുലസങ്ഗഹത്ഥായ പന ദേന്തസ്സ വുത്തനയേനേവ അത്തനോ സന്തകേ പരസന്തകേ സങ്ഘികേ സേനാസനത്ഥായ നിയാമിതേ ച ദുക്കടാദീനി വേദിതബ്ബാനി. അത്തനോ സന്തകംയേവ ഗിലാനമനുസ്സാനം വാ സമ്പത്തഇസ്സരാനം വാ ഖീണപരിബ്ബയാനം വാ ദാതും വട്ടതി, ഫലദാനം ന ഹോതി. ഫലഭാജകേനാപി സമ്മതേന സങ്ഘസ്സ ഫലഭാജനകാലേ സമ്പത്തമനുസ്സാനം ഉപഡ്ഢഭാഗം ദാതും വട്ടതി. അസമ്മതേന അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം. സങ്ഘാരാമേപി ഫലപരിച്ഛേദേന വാ രുക്ഖപരിച്ഛേദേന വാ കതികാ കാതബ്ബാ. തതോ ഗിലാനമനുസ്സാനം വാ അഞ്ഞേസം വാ ഫലം യാചന്താനം യഥാപരിച്ഛേദേന ചത്താരി പഞ്ച ഫലാനി ദാതബ്ബാനി. രുക്ഖാ വാ ദസ്സേതബ്ബാ ‘‘ഇതോ ഗഹേതും ലബ്ഭതീ’’തി. ‘‘ഇഘ ഫലാനി സുന്ദരാനി, ഇതോ ഗണ്ഹഥാ’’തി ഏവം പന ന വത്തബ്ബം.

ചുണ്ണേനാതി ഏത്ഥ അത്തനോ സന്തകം സിരീസചുണ്ണം വാ അഞ്ഞം വാ കസാവം യംകിഞ്ചി കുലസങ്ഗഹത്ഥായ ദേതി, ദുക്കടം. പരസന്തകാദീസുപി വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – ഇധ സങ്ഘസ്സ രക്ഖിതഗോപിതാപി രുക്ഖച്ഛല്ലി ഗരുഭണ്ഡമേവ. മത്തികദന്തകട്ഠവേളൂസുപി ഗരുഭണ്ഡൂപഗം ഞത്വാ ചുണ്ണേ വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. പണ്ണദാനം പന ഏത്ഥ ന ആഗതം, തമ്പി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. പരതോപി ഗരുഭണ്ഡവിനിച്ഛയേ സബ്ബം വിത്ഥാരേന വണ്ണയിസ്സാമ.

വേജ്ജികായ വാതി ഏത്ഥ വേജ്ജകമ്മവിധി തതിയപാരാജികവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ജങ്ഘപേസനികേനാതി ഏത്ഥ ജങ്ഘപേസനിയന്തി ഗിഹീനം ദൂതേയ്യസാസനഹരണകമ്മം വുച്ചതി, തം ന കാതബ്ബം. ഗിഹീനഞ്ഹി സാസനം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ പദേ പദേ ദുക്കടം. തം കമ്മം നിസ്സായ ലദ്ധഭോജനം ഭുഞ്ജന്തസ്സാപി അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേ ദുക്കടം. പഠമം സാസനം അഗ്ഗഹേത്വാപി പച്ഛാ ‘‘അയം ദാനി സോ ഗാമോ ഹന്ദ തം സാസനം ആരോചേമീ’’തി മഗ്ഗാ ഓക്കമന്തസ്സാപി പദേ പദേ ദുക്കടം. സാസനം ആരോചേത്വാ ലദ്ധഭോജനം ഭുഞ്ജതോ പുരിമനയേനേവ ദുക്കടം. സാസനം അഗ്ഗഹേത്വാ ആഗതേന പന ‘‘ഭന്തേ തസ്മിം ഗാമേ ഇത്ഥന്നാമസ്സ കാ പവത്തീ’’തി പുച്ഛിയമാനേന കഥേതും വട്ടതി, പുച്ഛിതപഞ്ഹേ ദോസോ നത്ഥി. പഞ്ചന്നം പന സഹധമ്മികാനം മാതാപിതൂനം പണ്ഡുപലാസസ്സ അത്തനോ വേയ്യാവച്ചകരസ്സ ച സാസനം ഹരിതും വട്ടതി, ഗിഹീനഞ്ച പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരം കപ്പിയസാസനം. ഇദഞ്ഹി ജങ്ഘപേസനിയകമ്മം നാമ ന ഹോതി. ഇമേഹി പന അട്ഠഹി കുലദൂസകകമ്മേഹി ഉപ്പന്നപച്ചയാ പഞ്ചന്നമ്പി സഹധമ്മികാനം ന കപ്പന്തി, അഭൂതാരോചനരൂപിയസംവോഹാരേഹി ഉപ്പന്നപച്ചയസദിസാവ ഹോന്തി.

പാപാ സമാചാരാ അസ്സാതി പാപസമാചാരോ. തേ പന യസ്മാ മാലാവച്ഛരോപനാദയോ ഇധ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ ‘‘മാലാവച്ഛം രോപേന്തിപീ’’തിആദിനാ നയേനസ്സ പദഭാജനം വുത്തം. തിരോക്ഖാതി പരമ്മുഖാ. കുലാനി ച തേന ദുട്ഠാനീതി ഏത്ഥ പന യസ്മാ ‘‘കുലാനീ’’തി വോഹാരമത്തമേതം, അത്ഥതോ ഹി മനുസ്സാ തേന ദുട്ഠാ ഹോന്തി, തസ്മാസ്സ പദഭാജനേ ‘‘പുബ്ബേ സദ്ധാ ഹുത്വാ’’തിആദിമാഹ. ഛന്ദഗാമിനോതി ഛന്ദേന ഗച്ഛന്തീതി ഛന്ദഗാമിനോ. ഏസ നയോ സേസേസു. സമനുഭാസിതബ്ബോ തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായാതി ഏത്ഥ കുലദൂസകകമ്മേന ദുക്കടമേവ. യം പന സോ സങ്ഘം പരിഭവിത്വാ ‘‘ഛന്ദഗാമിനോ’’തിആദിമാഹ. തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗായ സമനുഭാസനകമ്മം കാതബ്ബന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

സമുട്ഠാനാദീനിപി പഠമസങ്ഘഭേദസദിസാനേവാതി.

കുലദൂസകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനവണ്ണനാ

൪൪൨. ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ…പേ… ഏവമേതം ധാരയാമീതി ഏത്ഥ പഠമം ആപത്തി ഏതേസന്തി പഠമാപത്തികാ, പഠമം വീതിക്കമക്ഖണേയേവ ആപജ്ജിതബ്ബാതി അത്ഥോ. ഇതരേ പന യഥാ തതിയേ ചതുത്ഥേ ച ദിവസേ ഹോതീതി ജരോ ‘‘തതിയകോ ചതുത്ഥകോ’’തി ച വുച്ചതി; ഏവം യാവതതിയേ സമനുഭാസനകമ്മേ ഹോന്തീതി യാവതതിയകാതി വേദിതബ്ബാ.

യാവതീഹം ജാനം പടിച്ഛാദേതീതി യത്തകാനി അഹാനി ജാനന്തോ പടിച്ഛാദേതി, ‘‘അഹം ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോ’’തി സബ്രഹ്മചാരീനം നാരോചേതി. താവതീഹന്തി തത്തകാനി അഹാനി. അകാമാ പരിവത്ഥബ്ബന്തി ന കാമേന, ന വസേന, അഥ ഖോ അകാമേന അവസേന പരിവാസം സമാദായ വത്ഥബ്ബം. ഉത്തരി ഛാരത്തന്തി പരിവാസതോ ഉത്തരി ഛ രത്തിയോ. ഭിക്ഖുമാനത്തായാതി ഭിക്ഖൂനം മാനനഭാവായ, ആരാധനത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. വീസതിസങ്ഘോ ഗണോ അസ്സാതി വീസതിഗണോ. തത്രാതി യത്ര സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന വീസതിഗണോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അത്ഥി തത്ര. അബ്ഭേതബ്ബോതി അഭിഏതബ്ബോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ, അബ്ഭാനകമ്മവസേന ഓസാരേതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി, അവ്ഹാതബ്ബോതി വാ അത്ഥോ. അനബ്ഭിതോതി ന അബ്ഭിതോ, അസമ്പടിച്ഛിതോ, അകതബ്ഭാനകമ്മോതി വുത്തം ഹോതി, അനവ്ഹാതോതി വാ അത്ഥോ. സാമീചീതി അനുധമ്മതാ, ലോകുത്തരധമ്മം അനുഗതാ ഓവാദാനുസാസനീ, സാമീചി ധമ്മതാതി വുത്തം ഹോതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവാതി.

സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

തേരസകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.