൪. ചതുത്ഥപാരാജികം

ചതുസച്ചവിദൂ സത്ഥാ, ചതുത്ഥം യം പകാസയി;

പാരാജികം തസ്സ ദാനി, പത്തോ സംവണ്ണനാക്കമോ.

യസ്മാ തസ്മാ സുവിഞ്ഞേയ്യം, യം പുബ്ബേ ച പകാസിതം;

തം വജ്ജയിത്വാ അസ്സാപി, ഹോതി സംവണ്ണനാ അയം.

വഗ്ഗുമുദാതീരിയഭിക്ഖുവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൯൩. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി…പേ… ഗിഹീനം കമ്മന്തം അധിട്ഠേമാതി ഗിഹീനം ഖേത്തേസു ചേവ ആരാമാദീസു ച കത്തബ്ബകിച്ചം അധിട്ഠാമ; ‘‘ഏവം കാതബ്ബം, ഏവം ന കാതബ്ബ’’ന്തി ആചിക്ഖാമ ചേവ അനുസാസാമ ചാതി വുത്തം ഹോതി. ദൂതേയ്യന്തി ദൂതകമ്മം. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സാതി മനുസ്സേ ഉത്തിണ്ണധമ്മസ്സ; മനുസ്സേ അതിക്കമിത്വാ ബ്രഹ്മത്തം വാ നിബ്ബാനം വാ പാപനകധമ്മസ്സാതി അത്ഥോ. ഉത്തരിമനുസ്സാനം വാ സേട്ഠപുരിസാനം ഝായീനഞ്ച അരിയാനഞ്ച ധമ്മസ്സ. അസുകോ ഭിക്ഖൂതിആദീസു അത്തനാ ഏവം മന്തയിത്വാ പച്ഛാ ഗിഹീനം ഭാസന്താ ‘‘ബുദ്ധരക്ഖിതോ നാമ ഭിക്ഖു പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ, ധമ്മരക്ഖിതോ ദുതിയസ്സാ’’തി ഏവം നാമവസേനേവ വണ്ണം ഭാസിംസൂതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഏസോയേവ ഖോ ആവുസോ സേയ്യോതി കമ്മന്താധിട്ഠാനം ദൂതേയ്യഹരണഞ്ച ബഹുസപത്തം മഹാസമാരമ്ഭം ന ച സമണസാരുപ്പം. തതോ പന ഉഭയതോപി ഏസോ ഏവ സേയ്യോ പാസംസതരോ സുന്ദരതരോ യോ അമ്ഹാകം ഗിഹീനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ വണ്ണോ ഭാസിതോ. കിം വുത്തം ഹോതി? ഇരിയാപഥം സണ്ഠപേത്വാ നിസിന്നം വാ ചങ്കമന്തം വാ പുച്ഛന്താനം വാ അപുച്ഛന്താനം വാ ഗിഹീനം ‘‘അയം അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന യോ അമ്ഹാകം അഞ്ഞേന അഞ്ഞസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ വണ്ണോ ഭാസിതോ ഭവിസ്സതി, ഏസോ ഏവ സേയ്യോതി. അനാഗതസമ്ബന്ധേ പന അസതി ന ഏതേഹി സോ തസ്മിം ഖണേ ഭാസിതോവ യസ്മാ ന യുജ്ജതി, തസ്മാ അനാഗതസമ്ബന്ധം കത്വാ ‘‘യോ ഏവം ഭാസിതോ ഭവിസ്സതി, സോ ഏവ സേയ്യോ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ലക്ഖണം പന സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബം.

൧൯൪. വണ്ണവാ അഹേസുന്തി അഞ്ഞോയേവ നേസം അഭിനവോ സരീരവണ്ണോ ഉപ്പജ്ജി, തേന വണ്ണേന വണ്ണവന്തോ അഹേസും. പീണിന്ദ്രിയാതി പഞ്ചഹി പസാദേഹി അഭിനിവിട്ഠോകാസസ്സ പരിപുണ്ണത്താ മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം അമിലാതഭാവേന പീണിന്ദ്രിയാ. പസന്നമുഖവണ്ണാതി കിഞ്ചാപി അവിസേസേന വണ്ണവന്തോ സരീരവണ്ണതോ പന നേസം മുഖവണ്ണോ അധികതരം പസന്നോ; അച്ഛോ അനാവിലോ പരിസുദ്ധോതി അത്ഥോ. വിപ്പസന്നഛവിവണ്ണാതി യേന ച തേ മഹാകണികാരപുപ്ഫാദിസദിസേന വണ്ണേന വണ്ണവന്തോ, താദിസോ അഞ്ഞേസമ്പി മനുസ്സാനം വണ്ണോ അത്ഥി. യഥാ പന ഇമേസം; ഏവം ന തേസം ഛവിവണ്ണോ വിപ്പസന്നോ. തേന വുത്തം – ‘‘വിപ്പസന്നഛവിവണ്ണാ’’തി. ഇതിഹ തേ ഭിക്ഖൂ നേവ ഉദ്ദേസം ന പരിപുച്ഛം ന കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്താ. അഥ ഖോ കുഹകതായ അഭൂതഗുണസംവണ്ണനായ ലദ്ധാനി പണീതഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ യഥാസുഖം നിദ്ദാരാമതം സങ്ഗണികാരാമതഞ്ച അനുയുഞ്ജന്താ ഇമം സരീരസോഭം പാപുണിംസു, യഥാ തം ബാലാ ഭന്തമിഗപ്പടിഭാഗാതി.

വഗ്ഗുമുദാതീരിയാതി വഗ്ഗുമുദാതീരവാസിനോ. കച്ചി ഭിക്ഖവേ ഖമനീയന്തി ഭിക്ഖവേ കച്ചി തുമ്ഹാകം ഇദം ചതുചക്കം നവദ്വാരം സരീരയന്തം ഖമനീയം സക്കാ ഖമിതും സഹിതും പരിഹരിതും ന കിഞ്ചി ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതീതി. കച്ചി യാപനീയന്തി കച്ചി സബ്ബകിച്ചേസു യാപേതും ഗമേതും സക്കാ, ന കിഞ്ചി അന്തരായം ദസ്സേതീതി. കുച്ഛി പരികന്തോതി കുച്ഛി പരികന്തിതോ വരം ഭവേയ്യ; ‘‘പരികത്തോ’’തിപി പാഠോ യുജ്ജതി. ഏവം വഗ്ഗുമുദാതീരിയേ അനേകപരിയായേന വിഗരഹിത്വാ ഇദാനി യസ്മാ തേഹി കതകമ്മം ചോരകമ്മം ഹോതി, തസ്മാ ആയതിം അഞ്ഞേസമ്പി ഏവരൂപസ്സ കമ്മസ്സ അകരണത്ഥം അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി.

൧൯൫. ആമന്തേത്വാ ച പന ‘‘പഞ്ചിമേ ഭിക്ഖവേ മഹാചോരാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാതി അത്ഥി ചേവ ഉപലബ്ഭന്തി ചാതി വുത്തം ഹോതി. ഇധാതി ഇമസ്മിം സത്തലോകേ. ഏവം ഹോതീതി ഏവം പുബ്ബഭാഗേ ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി. കുദാസ്സു നാമാഹന്തി ഏത്ഥ സുഇതി നിപാതോ; കുദാ നാമാതി അത്ഥോ. സോ അപരേന സമയേനാതി സോ പുബ്ബഭാഗേ ഏവം ചിന്തേത്വാ അനുക്കമേന പരിസം വഡ്ഢേന്തോ പന്ഥദൂഹനകമ്മം പച്ചന്തിമഗാമവിലോപന്തി ഏവമാദീനി കത്വാ വേപുല്ലപ്പത്തപരിസോ ഹുത്വാ ഗാമേപി അഗാമേ, ജനപദേപി അജനപദേ കരോന്തോ ഹനന്തോ ഘാതേന്തോ ഛിന്ദന്തോ ഛേദാപേന്തോ പചന്തോ പാചേന്തോ.

ഇതി ബാഹിരകമഹാചോരം ദസ്സേത്വാ തേന സദിസേ സാസനേ പഞ്ച മഹാചോരേ ദസ്സേതും ‘‘ഏവമേവ ഖോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പാപഭിക്ഖുനോതി അഞ്ഞേസു ഠാനേസു മൂലച്ഛിന്നോ പാരാജികപ്പത്തോ ‘‘പാപഭിക്ഖൂ’’തി വുച്ചതി. ഇധ പന പാരാജികം അനാപന്നോ ഇച്ഛാചാരേ ഠിതോ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി മദ്ദിത്വാ വിചരന്തോ ‘‘പാപഭിക്ഖൂ’’തി അധിപ്പേതോ. തസ്സാപി ബാഹിരകചോരസ്സ വിയ പുബ്ബഭാഗേ ഏവം ഹോതി – ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹം…പേ… പരിക്ഖാരാന’’ന്തി. തത്ഥ സക്കതോതി സക്കാരപ്പത്തോ. ഗരുകതോതി ഗരുകാരപ്പത്തോ. മാനിതോതി മനസാ പിയായിതോ. പൂജിതോതി ചതുപച്ചയാഭിഹാരപൂജായ പൂജിതോ. അപചിതോതി അപചിതിപ്പത്തോ. തത്ഥ യസ്സ ചത്താരോ പച്ചയേ സക്കരിത്വാ സുട്ഠു അഭിസങ്ഖതേ പണീതപണീതേ കത്വാ ദേന്തി, സോ സക്കതോ. യസ്മിം ഗരുഭാവം പച്ചുപേത്വാ ദേന്തി, സോ ഗരുകതോ. യം മനസാ പിയായന്തി, സോ മാനിതോ. യസ്സ സബ്ബമ്പേതം കരോന്തി, സോ പൂജിതോ. യസ്സ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മാദിവസേന പരമനിപച്ചകാരം കരോന്തി, സോ അപചിതോ. ഇമസ്സ ച പന സബ്ബമ്പി ഇമം ലോകാമിസം പത്ഥയമാനസ്സ ഏവം ഹോതി.

സോ അപരേന സമയേനാതി സോ പുബ്ബഭാഗേ ഏവം ചിന്തേത്വാ അനുക്കമേന സിക്ഖായ അതിബ്ബഗാരവേ ഉദ്ധതേ ഉന്നളേ ചപലേ മുഖരേ വികിണ്ണവാചേ മുട്ഠസ്സതീ അസമ്പജാനേ പാകതിന്ദ്രിയേ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി പരിച്ചത്തകേ ലാഭഗരുകേ പാപഭിക്ഖൂ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ഇരിയാപഥസണ്ഠപനാദീനി കുഹകവത്താനി സിക്ഖാപേത്വാ ‘‘അയം ഥേരോ അസുകസ്മിം നാമ സേനാസനേ വസ്സം ഉപഗമ്മ വത്തപടിപത്തിം പൂരയമാനോ വസ്സം വസിത്വാ നിഗ്ഗതോ’’തി ലോകസമ്മതസേനാസനസംവണ്ണനാദീഹി ഉപായേഹി ലോകം പരിപാചേതും പടിബലേഹി ജാതകാദീസു കതപരിചയേഹി സരസമ്പന്നേഹി പാപഭിക്ഖൂഹി സംവണ്ണിയമാനഗുണോ ഹുത്വാ സതേന വാ സഹസ്സേന വാ പരിവുതോ…പേ… ഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. അയം ഭിക്ഖവേ പഠമോ മഹാചോരോതി അയം സന്ധിച്ഛേദാദിചോരകോ വിയ ന ഏകം കുലം ന ദ്വേ, അഥ ഖോ മഹാജനം വഞ്ചേത്വാ ചതുപച്ചയഗഹണതോ ‘‘പഠമോ മഹാചോരോ’’തി വേദിതബ്ബോ. യേ പന സുത്തന്തികാ വാ ആഭിധമ്മികാ വാ വിനയധരാ വാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖാചാരേ അസമ്പജ്ജമാനേ പാളിം വാചേന്താ അട്ഠകഥം കഥേന്താ അനുമോദനായ ധമ്മകഥായ ഇരിയാപഥസമ്പത്തിയാ ച ലോകം പസാദേന്താ ജനപദചാരികം ചരന്തി സക്കതാ ഗരുകതാ മാനിതാ പൂജിതാ അപചിതാ, തേ ‘‘തന്തിപവേണിഘടനകാ സാസനജോതകാ’’തി വേദിതബ്ബാ.

തഥാഗതപ്പവേദിതന്തി തഥാഗതേന പടിവിദ്ധം പച്ചക്ഖകതം ജാനാപിതം വാ. അത്തനോ ദഹതീതി പരിസമജ്ഝേ പാളിഞ്ച അട്ഠകഥഞ്ച സംസന്ദിത്വാ മധുരേന സരേന പസാദനീയം സുത്തന്തം കഥേത്വാ ധമ്മകഥാവസേന അച്ഛരിയബ്ഭുതജാതേന വിഞ്ഞൂജനേന ‘‘അഹോ, ഭന്തേ, പാളി ച അട്ഠകഥാ ച സുപരിസുദ്ധാ, കസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്ഥാ’’തി പുച്ഛിതോ ‘‘കോ അമ്ഹാദിസേ ഉഗ്ഗഹാപേതും സമത്ഥോ’’തി ആചരിയം അനുദ്ദിസിത്വാ അത്തനാ പടിവിദ്ധം സയമ്ഭുഞാണാധിഗതം ധമ്മവിനയം പവേദേതി. അയം തഥാഗതേന സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന പടിവിദ്ധധമ്മത്ഥേനകോ ദുതിയോ മഹാചോരോ.

സുദ്ധം ബ്രഹ്മചാരിന്തി ഖീണാസവഭിക്ഖും. പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തന്തി നിരുപക്കിലേസം സേട്ഠചരിയം ചരന്തം; അഞ്ഞമ്പി വാ അനാഗാമിം ആദിം കത്വാ യാവ സീലവന്തം പുഥുജ്ജനം അവിപ്പടിസാരാദിവത്ഥുകം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തം. അമൂലകേന അബ്രഹ്മചരിയേന അനുദ്ധംസേതീതി തസ്മിം പുഗ്ഗലേ അവിജ്ജമാനേന അന്തിമവത്ഥുനാ അനുവദതി ചോദേതി; അയം വിജ്ജമാനഗുണമക്ഖീ അരിയഗുണത്ഥേനകോ തതിയോ മഹാചോരോ.

ഗരുഭണ്ഡാനി ഗരുപരിക്ഖാരാനീതി യഥാ അദിന്നാദാനേ ‘‘ചതുരോ ജനാ സംവിധായ ഗരുഭണ്ഡം അവാഹരു’’ന്തി (പരി. ൪൭൯) ഏത്ഥ പഞ്ചമാസകഗ്ഘനകം ‘‘ഗരുഭണ്ഡ’’ന്തി വുച്ചതി, ഇധ പന ന ഏവം. അഥ ഖോ ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അവിസ്സജ്ജിയാനി ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബാനി സങ്ഘേന വാ ഗണേന വാ പുഗ്ഗലേന വാ. വിസ്സജ്ജിതാനിപി അവിസ്സജ്ജിതാനി ഹോന്തി. യോ വിസ്സജ്ജേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. കതമാനി പഞ്ച? ആരാമോ, ആരാമവത്ഥു…പേ… ദാരുഭണ്ഡം, മത്തികാഭണ്ഡ’’ന്തി വചനതോ അവിസ്സജ്ജിതബ്ബത്താ ഗരുഭണ്ഡാനി. ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അവേഭങ്ഗിയാനി ന വിഭജിതബ്ബാനി സങ്ഘേന വാ ഗണേന വാ പുഗ്ഗലേന വാ. വിഭത്താനിപി അവിഭത്താനി ഹോന്തി. യോ വിഭജേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. കതമാനി പഞ്ച? ആരാമോ, ആരാമവത്ഥു…പേ… ദാരുഭണ്ഡം, മത്തികാഭണ്ഡ’’ന്തി (ചൂളവ. ൩൨൨) വചനതോ അവേഭങ്ഗിയത്താ സാധാരണപരിക്ഖാരഭാവേന ഗരുപരിക്ഖാരാനി. ആരാമോ ആരാമവത്ഥൂതിആദീസു യം വത്തബ്ബം തം സബ്ബം ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അവിസ്സജ്ജിയാനീ’’തി ഖന്ധകേ ആഗതസുത്തവണ്ണനായമേവ ഭണിസ്സാമ. തേഹി ഗിഹീ സങ്ഗണ്ഹാതീതി താനി ദത്വാ ദത്വാ ഗിഹീം സങ്ഗണ്ഹാതി അനുഗ്ഗണ്ഹാതി. ഉപലാപേതീതി ‘‘അഹോ അമ്ഹാകം അയ്യോ’’തി ഏവം ലപനകേ അനുബന്ധനകേ സസ്നേഹേ കരോതി. അയം അവിസ്സജ്ജിയം അവേഭങ്ഗിയഞ്ച ഗരുപരിക്ഖാരം തഥാഭാവതോ ഥേനേത്വാ ഗിഹി സങ്ഗണ്ഹനകോ ചതുത്ഥോ മഹാചോരോ. സോ ച പനായം ഇമം ഗരുഭണ്ഡം കുലസങ്ഗണ്ഹനത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തോ കുലദൂസകദുക്കടം ആപജ്ജതി. പബ്ബാജനീയകമ്മാരഹോ ച ഹോതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘം അഭിഭവിത്വാ ഇസ്സരവതായ വിസ്സജ്ജേന്തോ ഥുല്ലച്ചയം ആപജ്ജതി. ഥേയ്യചിത്തേന വിസ്സജ്ജേന്തോ ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ കാരേതബ്ബോതി.

അയം അഗ്ഗോ മഹാചോരോതി അയം ഇമേസം ചോരാനം ജേട്ഠചോരോ; ഇമിനാ സദിസോ ചോരോ നാമ നത്ഥി, യോ പഞ്ചിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണാതീതം അതിസണ്ഹസുഖുമം ലോകുത്തരധമ്മം ഥേനേതി. കിം പന സക്കാ ലോകുത്തരധമ്മോ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീനി വിയ വഞ്ചേത്വാ ഥേനേത്വാ ഗഹേതുന്തി? ന സക്കാ, തേനേവാഹ – ‘‘യോ അസന്തം അഭൂതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതീ’’തി. അയഞ്ഹി അത്തനി അസന്തം തം ധമ്മം കേവലം ‘‘അത്ഥി മയ്ഹം ഏസോ’’തി ഉല്ലപതി, ന പന സക്കോതി ഠാനാ ചാവേതും, അത്തനി വാ സംവിജ്ജമാനം കാതും. അഥ കസ്മാ ചോരോതി വുത്തോതി? യസ്മാ തം ഉല്ലപിത്വാ അസന്തസമ്ഭാവനായ ഉപ്പന്നേ പച്ചയേ ഗണ്ഹാതി. ഏവഞ്ഹി ഗണ്ഹതാ തേ പച്ചയാ സുഖുമേന ഉപായേന വഞ്ചേത്വാ ഥേനേത്വാ ഗഹിതാ ഹോന്തി. തേനേവാഹ – ‘‘തം കിസ്സ ഹേതു? ഥേയ്യായ വോ ഭിക്ഖവേ രട്ഠപിണ്ഡോ ഭുത്തോ’’തി. അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ – യം അവോചുമ്ഹ – ‘‘അയം അഗ്ഗോ മഹാചോരോ, യോ അസന്തം അഭൂതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപതീ’’തി. തം കിസ്സ ഹേതൂതി കേന കാരണേന ഏതം അവോചുമ്ഹാതി ചേ. ‘‘ഥേയ്യായ വോ ഭിക്ഖവേ രട്ഠപിണ്ഡോ ഭുത്തോ’’തി ഭിക്ഖവേ യസ്മാ സോ തേന രട്ഠപിണ്ഡോ ഥേയ്യായ ഥേയ്യചിത്തേന ഭുത്തോ ഹോതി. ഏത്ഥ ഹി വോകാരോ ‘‘യേ ഹി വോ അരിയാ അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൫-൩൬) വിയ പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ. തസ്മാ ‘‘തുമ്ഹേഹി ഭുത്തോ’’തി ഏവമസ്സ അത്ഥോ ന ദട്ഠബ്ബോ.

ഇദാനി തമേവത്ഥം ഗാഥാഹി വിഭൂതതരം കരോന്തോ ‘‘അഞ്ഞഥാ സന്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഞ്ഞഥാ സന്തന്തി അപരിസുദ്ധകായസമാചാരാദികേന അഞ്ഞേനാകാരേന സന്തം. അഞ്ഞഥാ യോ പവേദയേതി പരിസുദ്ധകായസമാചാരാദികേന അഞ്ഞേന ആകാരേന യോ പവേദേയ്യ. ‘‘പരമപരിസുദ്ധോ അഹം, അത്ഥി മേ അബ്ഭന്തരേ ലോകുത്തരധമ്മോ’’തി ഏവം ജാനാപേയ്യ. പവേദേത്വാ ച പന തായ പവേദനായ ഉപ്പന്നം ഭോജനം അരഹാ വിയ ഭുഞ്ജതി. നികച്ച കിതവസ്സേവ ഭുത്തം ഥേയ്യേന തസ്സ തന്തി നികച്ചാതി വഞ്ചേത്വാ അഞ്ഞഥാ സന്തം അഞ്ഞഥാ ദസ്സേത്വാ. അഗുമ്ബഅഗച്ഛഭൂതമേവ സാഖാപലാസപല്ലവാദിച്ഛാദനേന ഗുമ്ബമിവ ഗച്ഛമിവ ച അത്താനം ദസ്സേത്വാ. കിതവസ്സേവാതി വഞ്ചകസ്സ കേരാടികസ്സ ഗുമ്ബഗച്ഛസഞ്ഞായ അരഞ്ഞേ ആഗതാഗതേ സകുണേ ഗഹേത്വാ ജീവിതകപ്പകസ്സ സാകുണികസ്സേവ. ഭുത്തം ഥേയ്യേന തസ്സ തന്തി തസ്സാപി അനരഹന്തസ്സേവ സതോ അരഹന്തഭാവം ദസ്സേത്വാ ലദ്ധഭോജനം ഭുഞ്ജതോ; യം തം ഭുത്തം തം യഥാ സാകുണികകിതവസ്സ നികച്ച വഞ്ചേത്വാ സകുണഗ്ഗഹണം, ഏവം മനുസ്സേ വഞ്ചേത്വാ ലദ്ധസ്സ ഭോജനസ്സ ഭുത്തത്താ ഥേയ്യേന ഭുത്തം നാമ ഹോതി.

ഇമം പന അത്ഥവസം അജാനന്താ യേ ഏവം ഭുഞ്ജന്തി, കാസാവകണ്ഠാ…പേ… നിരയം തേ ഉപപജ്ജരേ കാസാവകണ്ഠാതി കാസാവേന വേഠിതകണ്ഠാ. ഏത്തകമേവ അരിയദ്ധജധാരണമത്തം, സേസം സാമഞ്ഞം നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഭവിസ്സന്തി ഖോ പനാനന്ദ അനാഗതമദ്ധാനം ഗോത്രഭുനോ കാസാവകണ്ഠാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൮൦) ഏവം വുത്തദുസ്സീലാനം ഏതം അധിവചനം. പാപധമ്മാതി ലാമകധമ്മാ. അസഞ്ഞതാതി കായാദീഹി അസഞ്ഞതാ. പാപാതി ലാമകപുഗ്ഗലാ. പാപേഹി കമ്മേഹീതി തേഹി കരണകാലേ ആദീനവം അദിസ്വാ കതേഹി പരവഞ്ചനാദീഹി പാപകമ്മേഹി. നിരയം തേ ഉപപജ്ജരേതി നിരസ്സാദം ദുഗ്ഗതിം തേ ഉപപജ്ജന്തി; തസ്മാ സേയ്യോ അയോഗുളോതി ഗാഥാ. തസ്സത്ഥോ – സചായം ദുസ്സീലോ അസഞ്ഞതോ ഇച്ഛാചാരേ ഠിതോ കുഹനായ ലോകം വഞ്ചകോ പുഗ്ഗലോ തത്തം അഗ്ഗിസിഖൂപമം അയോഗുളം ഭുഞ്ജേയ്യ അജ്ഝോഹരേയ്യ, തസ്സ യഞ്ചേതം രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജേയ്യ, യഞ്ചേതം അയോഗുളം, തേസു ദ്വീസു അയോഗുളോവ ഭുത്തോ സേയ്യോ സുന്ദരതരോ പണീതതരോ ച ഭവേയ്യ, ന ഹി അയോഗുളസ്സ ഭുത്തത്താ സമ്പരായേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേനാപി ദുജ്ജാനപരിച്ഛേദം ദുക്ഖം അനുഭവതി. ഏവം പടിലദ്ധസ്സ പന തസ്സ രട്ഠപിണ്ഡസ്സ ഭുത്തത്താ സമ്പരായേ വുത്തപ്പകാരം ദുക്ഖം അനുഭോതി, അയഞ്ഹി കോടിപ്പത്തോ മിച്ഛാജീവോതി.

ഏവം പാപകിരിയായ അനാദീനവദസ്സാവീനം ആദീനവം ദസ്സേത്വാ ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ വഗ്ഗുമുദാതീരിയേ ഭിക്ഖൂ അനേകപരിയായേന വിഗരഹിത്വാ ദുബ്ഭരതായ ദുപ്പോസതായ…പേ… ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി ച വത്വാ ചതുത്ഥപാരാജികം പഞ്ഞപേന്തോ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അനഭിജാന’’ന്തി ആദിമാഹ.

ഏവം മൂലച്ഛേജ്ജവസേന ദള്ഹം കത്വാ ചതുത്ഥപാരാജികേ പഞ്ഞത്തേ അപരമ്പി അനുപ്പഞ്ഞത്തത്ഥായ അധിമാനവത്ഥു ഉദപാദി. തസ്സുപ്പത്തിദീപനത്ഥം ഏതം വുത്തം – ‘‘ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതീ’’തി.

അധിമാനവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൯൬. തത്ഥ അദിട്ഠേ ദിട്ഠസഞ്ഞിനോതി അരഹത്തേ ഞാണചക്ഖുനാ അദിട്ഠേയേവ ‘‘ദിട്ഠം അമ്ഹേഹി അരഹത്ത’’ന്തി ദിട്ഠസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ. ഏസ നയോ അപ്പത്താദീസു. അയം പന വിസേസോ – അപ്പത്തേതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പത്തിവസേന അപ്പത്തേ. അനധിഗതേതി മഗ്ഗഭാവനായ അനധിഗതേ; അപ്പടിലദ്ധേതിപി അത്ഥോ. അസച്ഛികതേതി അപ്പടിവിദ്ധേ പച്ചവേക്ഖണവസേന വാ അപ്പച്ചക്ഖകതേ. അധിമാനേനാതി അധിഗതമാനേന; ‘‘അധിഗതാ മയ’’ന്തി ഏവം ഉപ്പന്നമാനേനാതി അത്ഥോ, അധികമാനേന വാ ഥദ്ധമാനേനാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞം ബ്യാകരിംസൂതി അരഹത്തം ബ്യാകരിംസു; ‘‘പത്തം ആവുസോ അമ്ഹേഹി അരഹത്തം, കതം കരണീയ’’ന്തി ഭിക്ഖൂനം ആരോചേസും. തേസം മഗ്ഗേന അപ്പഹീനകിലേസത്താ കേവലം സമഥവിപസ്സനാബലേന വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസാനം അപരേന സമയേന തഥാരൂപപച്ചയസമായോഗേ രാഗായ ചിത്തം നമതി; രാഗത്ഥായ നമതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ഇതരേസു.

തഞ്ച ഖോ ഏതം അബ്ബോഹാരികന്തി തഞ്ച ഖോ ഏതം തേസം അഞ്ഞബ്യാകരണം അബ്ബോഹാരികം ആപത്തിപഞ്ഞാപനേ വോഹാരം ന ഗച്ഛതി; ആപത്തിയാ അങ്ഗം ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

കസ്സ പനായം അധിമാനോ ഉപ്പജ്ജതി, കസ്സ നുപ്പജ്ജതീതി? അരിയസാവകസ്സ താവ നുപ്പജ്ജതി സോ ഹി മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപഹീനകിലേസഅവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണേന സഞ്ജാതസോമനസ്സോ അരിയഗുണപടിവേധേ നിക്കങ്ഖോ. തസ്മാ സോതാപന്നാദീനം ‘‘അഹം സകദാഗാമീ’’തിആദിവസേന അധിമാനോ നുപ്പജ്ജതി. ദുസ്സീലസ്സ നുപ്പജ്ജതി, സോ ഹി അരിയഗുണാധിഗമേ നിരാസോവ. സീലവതോപി പരിച്ചത്തകമ്മട്ഠാനസ്സ നിദ്ദാരാമതാദിമനുയുത്തസ്സ നുപ്പജ്ജതി. സുപരിസുദ്ധസീലസ്സ പന കമ്മട്ഠാനേ അപ്പമത്തസ്സ നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന വിതിണ്ണകങ്ഖസ്സ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച സുദ്ധസമഥലാഭിം വാ സുദ്ധവിപസ്സനാലാഭിം വാ അന്തരാ ഠപേതി, സോ ഹി ദസപി വീസതിപി തിംസമ്പി വസ്സാനി കിലേസസമുദാചാരം അപസ്സിത്വാ ‘‘അഹം സോതാപന്നോ’’തി വാ ‘‘സകദാഗാമീ’’തി വാ ‘‘അനാഗാമീ’’തി വാ മഞ്ഞതി. സമഥവിപസ്സനാലാഭിം പന അരഹത്തേയേവ ഠപേതി. തസ്സ ഹി സമാധിബലേന കിലേസാ വിക്ഖമ്ഭിതാ, വിപസ്സനാബലേന സങ്ഖാരാ സുപരിഗ്ഗഹിതാ, തസ്മാ സട്ഠിമ്പി വസ്സാനി അസീതിമ്പി വസ്സാനി വസ്സസതമ്പി കിലേസാ ന സമുദാചരന്തി, ഖീണാസവസ്സേവ ചിത്തചാരോ ഹോതി. സോ ഏവം ദീഘരത്തം കിലേസസമുദാചാരം അപസ്സന്തോ അന്തരാ അഠത്വാവ ‘‘അരഹാ അഹ’’ന്തി മഞ്ഞതീതി.

സവിഭങ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൯൭. അനഭിജാനന്തി ന അഭിജാനം. യസ്മാ പനായം അനഭിജാനം സമുദാചരതി, സ്വസ്സ സന്താനേ അനുപ്പന്നോ ഞാണേന ച അസച്ഛികതോതി അഭൂതോ ഹോതി. തേനസ്സ പദഭാജനേ ‘‘അസന്തം അഭൂതം അസംവിജ്ജമാന’’ന്തി വത്വാ ‘‘അജാനന്തോ അപസ്സന്തോ’’തി വുത്തം.

ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മന്തി ഉത്തരിമനുസ്സാനം ഝായീനഞ്ചേവ അരിയാനഞ്ച ധമ്മം. അത്തുപനായികന്തി അത്തനി തം ഉപനേതി, അത്താനം വാ തത്ഥ ഉപനേതീതി അത്തുപനായികോ, തം അത്തുപനായികം; ഏവം കത്വാ സമുദാചരേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. പദഭാജനേ പന യസ്മാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ നാമ ഝാനം വിമോക്ഖം സമാധി സമാപത്തി ഞാണദസ്സനം…പേ… സുഞ്ഞാഗാരേ അഭിരതീതി ഏവം ഝാനാദയോ അനേകധമ്മാ വുത്താ. തസ്മാ തേസം സബ്ബേസം വസേന അത്തുപനായികഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേ വാ കുസലേ ധമ്മേ അത്തനി ഉപനേതീ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസം അകാസി. തത്ഥ ‘‘ഏതേ ധമ്മാ മയി സന്ദിസ്സന്തീ’’തി സമുദാചരന്തോ അത്തനി ഉപനേതി. ‘‘അഹം ഏതേസു സന്ദിസ്സാമീ’’തി സമുദാചരന്തോ അത്താനം തേസു ഉപനേതീതി വേദിതബ്ബോ.

അലമരിയഞാണദസ്സനന്തി ഏത്ഥ ലോകിയലോകുത്തരാ പഞ്ഞാ ജാനനട്ഠേന ഞാണം, ചക്ഖുനാ ദിട്ഠമിവ ധമ്മം പച്ചക്ഖകരണതോ ദസ്സനട്ഠേന ദസ്സനന്തി ഞാണദസ്സനം. അരിയം വിസുദ്ധം ഉത്തമം ഞാണദസ്സനന്തി അരിയഞാണദസ്സനം. അലം പരിയത്തം കിലേസവിദ്ധംസനസമത്ഥം അരിയഞാണദസ്സനമേത്ഥ, ഝാനാദിഭേദേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ അലം വാ അരിയഞാണദസ്സനമസ്സാതി അലമരിയഞാണദസ്സനോ, തം അലമരിയഞാണദസ്സനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മന്തി ഏവം പദത്ഥസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ യേന ഞാണദസ്സനേന സോ അലമരിയഞാണദസ്സനോതി വുച്ചതി. തദേവ ദസ്സേതും ‘‘ഞാണന്തി തിസ്സോ വിജ്ജാ, ദസ്സനന്തി യം ഞാണം തം ദസ്സനം; യം ദസ്സനം തം ഞാണ’’ന്തി വിജ്ജാസീസേന പദഭാജനം വുത്തം. മഹഗ്ഗതലോകുത്തരാ പനേത്ഥ സബ്ബാപി പഞ്ഞാ ‘‘ഞാണ’’ന്തി വേദിതബ്ബാ.

സമുദാചരേയ്യാതി വുത്തപ്പകാരമേതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം അത്തുപനായികം കത്വാ ആരോചേയ്യ. ഇത്ഥിയാ വാതിആദി പന ആരോചേതബ്ബപുഗ്ഗലനിദസ്സനം. ഏതേസഞ്ഹി ആരോചിതേ ആരോചിതം ഹോതി ന ദേവമാരബ്രഹ്മാനം, നാപി പേതയക്ഖതിരച്ഛാനഗതാനന്തി. ഇതി ജാനാമി ഇതി പസ്സാമീതി സമുദാചരണാകാരനിദസ്സനമേതം. പദഭാജനേ പനസ്സ ‘‘ജാനാമഹം ഏതേ ധമ്മേ, പസ്സാമഹം ഏതേ ധമ്മേ’’തി ഇദം തേസു ഝാനാദീസു ധമ്മേസു ജാനനപസ്സനാനം പവത്തിദീപനം, ‘‘അത്ഥി ച മേ ഏതേ ധമ്മാ’’തിആദി അത്തുപനായികഭാവദീപനം.

൧൯൮. തതോ അപരേന സമയേനാതി ആപത്തിപടിജാനനസമയദസ്സനമേതം. അയം പന ആരോചിതക്ഖണേയേവ പാരാജികം ആപജ്ജതി. ആപത്തിം പന ആപന്നോ യസ്മാ പരേന ചോദിതോ വാ അചോദിതോ വാ പടിജാനാതി; തസ്മാ ‘‘സമനുഗ്ഗാഹിയമാനോ വാ അസമനുഗ്ഗാഹിയമാനോ വാ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ സമനുഗ്ഗാഹിയമാനേ താവ – കിം തേ അധിഗതന്തി അധിഗമപുച്ഛാ; ഝാനവിമോക്ഖാദീസു, സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീസു വാ കിം തയാ അധിഗതന്തി. കിന്തി തേ അധിഗതന്തി ഉപായപുച്ഛാ. അയഞ്ഹി ഏത്ഥാധിപ്പായോ – കിം തയാ അനിച്ചലക്ഖണം ധുരം കത്വാ അധിഗതം, ദുക്ഖാനത്തലക്ഖണേസു അഞ്ഞതരം വാ? കിം വാ സമാധിവസേന അഭിനിവിസിത്വാ, ഉദാഹു വിപസ്സനാവസേന? തഥാ കിം രൂപേ അഭിനിവിസിത്വാ, ഉദാഹു അരൂപേ? കിം വാ അജ്ഝത്തം അഭിനിവിസിത്വാ, ഉദാഹു ബഹിദ്ധാതി? കദാ തേ അധിഗതന്തി കാലപുച്ഛാ. പുബ്ബണ്ഹമജ്ഝന്ഹികാദീസു കതരസ്മിം കാലേതി വുത്തം ഹോതി? കത്ഥ തേ അധിഗതന്തി ഓകാസപുച്ഛാ. കതരസ്മിം ഓകാസേ, കിം രത്തിട്ഠാനേ, ദിവാട്ഠാനേ, രുക്ഖമൂലേ, മണ്ഡപേ, കതരസ്മിം വാ വിഹാരേതി വുത്തം ഹോതി. കതമേ തേ കിലേസാ പഹീനാതി പഹീനകിലേസപുച്ഛാ. കതരമഗ്ഗവജ്ഝാ തവ കിലേസാ പഹീനാതി വുത്തം ഹോതി. കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീതി പടിലദ്ധധമ്മപുച്ഛാ. പഠമമഗ്ഗാദീസു കതമേസം ധമ്മാനം ത്വം ലാഭീതി വുത്തം ഹോതി.

തസ്മാ ഇദാനി ചേപി കോചി ഭിക്ഖു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമം ബ്യാകരേയ്യ, ന സോ ഏത്താവതാവ സക്കാതബ്ബോ. ഇമേസു പന ഛസു ഠാനേസു സോധനത്ഥം വത്തബ്ബോ – ‘‘കിം തേ അധിഗതം, കിം ഝാനം, ഉദാഹു വിമോക്ഖാദീസു അഞ്ഞതര’’ന്തി? യോ ഹി യേന അധിഗതോ ധമ്മോ, സോ തസ്സ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘ഇദം നാമ മേ അധിഗത’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കിന്തി തേ അധിഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘അനിച്ചലക്ഖണാദീസു കിം ധുരം കത്വാ അട്ഠതിംസായ വാ ആരമ്മണേസു രൂപാരൂപഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാദിഭേദേസു വാ ധമ്മേസു കേന മുഖേന അഭിനിവിസിത്വാ’’തി യോ ഹി യസ്സാഭിനിവേസോ, സോ തസ്സ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘അയം നാമ മേ അഭിനിവേസോ ഏവം മയാ അധിഗത’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കദാ തേ അധിഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം പുബ്ബണ്ഹേ, ഉദാഹു മജ്ഝന്ഹികാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം കാലേ’’തി സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതകാലോ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘അസുകസ്മിം നാമ കാലേ അധിഗതന്തി വദതി, തതോ ‘‘കത്ഥ തേ അധിഗത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം ദിവാട്ഠാനേ, ഉദാഹു രത്തിട്ഠാനാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഓകാസേ’’തി സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതോകാസോ പാകടോ ഹോതി. സചേ ‘‘അസുകസ്മിം നാമ മേ ഓകാസേ അധിഗത’’ന്തി വദതി, തതോ ‘‘കതമേ തേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ, ഉദാഹു ദുതിയാദിമഗ്ഗവജ്ഝാ’’തി സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗേന പഹീനകിലേസാ പാകടാ ഹോന്തി. സചേ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി വദതി, തതോ ‘‘കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ, ‘‘കിം സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ, ഉദാഹു സകദാഗാമിമഗ്ഗാദീസു അഞ്ഞതരസ്സാ’’തി സബ്ബേസം ഹി അത്തനാ അധിഗതധമ്മാ പാകടാ ഹോന്തി. സചേ ‘‘ഇമേസം നാമാഹം ധമ്മാനം ലാഭീ’’തി വദതി, ഏത്താവതാപിസ്സ വചനം ന സദ്ധാതബ്ബം, ബഹുസ്സുതാ ഹി ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാകുസലാ ഭിക്ഖൂ ഇമാനി ഛ ഠാനാനി സോധേതും സക്കോന്തി.

ഇമസ്സ പന ഭിക്ഖുനോ ആഗമനപടിപദാ സോധേതബ്ബാ. യദി ആഗമനപടിപദാ ന സുജ്ഝതി, ‘‘ഇമായ പടിപദായ ലോകുത്തരധമ്മോ നാമ ന ലബ്ഭതീ’’തി അപനേതബ്ബോ. യദി പനസ്സ ആഗമനപടിപദാ സുജ്ഝതി, ‘‘ദീഘരത്തം തീസു സിക്ഖാസു അപ്പമത്തോ ജാഗരിയമനുയുത്തോ ചതൂസു പച്ചയേസു അലഗ്ഗോ ആകാസേ പാണിസമേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തി പഞ്ഞായതി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്യാകരണം പടിപദായ സദ്ധിം സംസന്ദതി. ‘‘സേയ്യഥാപി നാമ ഗങ്ഗോദകം യമുനോദകേന സദ്ധിം സംസന്ദതി സമേതി; ഏവമേവ സുപഞ്ഞത്താ തേന ഭഗവതാ സാവകാനം നിബ്ബാനഗാമിനീ പടിപദാ സംസന്ദതി നിബ്ബാനഞ്ച പടിപദാ ചാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൯൬) വുത്തസദിസം ഹോതി.

അപിച ഖോ ന ഏത്തകേനാപി സക്കാരോ കാതബ്ബോ. കസ്മാ? ഏകച്ചസ്സ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സാപി സതോ ഖീണാസവപടിപത്തിസദിസാ പടിപദാ ഹോതി, തസ്മാ സോ ഭിക്ഖു തേഹി തേഹി ഉപായേഹി ഉത്താസേതബ്ബോ. ഖീണാസവസ്സ നാമ അസനിയാപി മത്ഥകേ പതമാനായ ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ ലോമഹംസോ വാ ന ഹോതി. സചസ്സ ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ ലോമഹംസോ വാ ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘ന ത്വം അരഹാ’’തി അപനേതബ്ബോ. സചേ പന അഭീരൂ അച്ഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ ഹുത്വാ സീഹോ വിയ നിസീദതി, അയം ഭിക്ഖു സമ്പന്നവേയ്യാകരണോ സമന്താ രാജരാജമഹാമത്താദീഹി പേസിതം സക്കാരം അരഹതീതി.

പാപിച്ഛോതി യാ സാ ‘‘ഇധേകച്ചോ ദുസ്സീലോവ സമാനോ സീലവാതി മം ജനോ ജാനാതൂതി ഇച്ഛതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൫൧) നയേന വുത്താ പാപിച്ഛാ തായ സമന്നാഗതോ. ഇച്ഛാപകതോതി തായ പാപികായ ഇച്ഛായ അപകതോ അഭിഭൂതോ പാരാജികോ ഹുത്വാ.

വിസുദ്ധാപേക്ഖോതി അത്തനോ വിസുദ്ധിം അപേക്ഖമാനോ ഇച്ഛമാനോ പത്ഥയമാനോ. അയഞ്ഹി യസ്മാ പാരാജികം ആപന്നോ, തസ്മാ ഭിക്ഖുഭാവേ ഠത്വാ അഭബ്ബോ ഝാനാദീനി അധിഗന്തും, ഭിക്ഖുഭാവോ ഹിസ്സ സഗ്ഗന്തരായോ ചേവ ഹോതി മഗ്ഗന്തരായോ ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സാമഞ്ഞം ദുപ്പരാമട്ഠം നിരയായുപകഡ്ഢതീ’’തി (ധ. പ. ൩൧൧). അപരമ്പി വുത്തം – ‘‘സിഥിലോ ഹി പരിബ്ബാജോ, ഭിയ്യോ ആകിരതേ രജ’’ന്തി (ധ. പ. ൩൧൩). ഇച്ചസ്സ ഭിക്ഖുഭാവോ വിസുദ്ധി നാമ ന ഹോതി. യസ്മാ പന ഗിഹീ വാ ഉപാസകോ വാ ആരാമികോ വാ സാമണേരോ വാ ഹുത്വാ ദാനസരണസീലസംവരാദീഹി സഗ്ഗമഗ്ഗം വാ ഝാനവിമോക്ഖാദീഹി മോക്ഖമഗ്ഗം വാ ആരാധേതും ഭബ്ബോ ഹോതി, തസ്മാസ്സ ഗിഹിആദിഭാവോ വിസുദ്ധി നാമ ഹോതി, തസ്മാ തം വിസുദ്ധിം അപേക്ഖനതോ ‘‘വിസുദ്ധാപേക്ഖോ’’തി വുച്ചതി. തേനേവ ചസ്സ പദഭാജനേ ‘‘ഗിഹീ വാ ഹോതുകാമോ’’തിആദി വുത്തം.

ഏവം വദേയ്യാതി ഏവം ഭണേയ്യ. കഥം? ‘‘അജാനമേവം ആവുസോ അവചം ജാനാമി, അപസ്സം പസ്സാമീ’’തി. പദഭാജനേ പന ‘‘ഏവം വദേയ്യാ’’തി ഇദം പദം അനുദ്ധരിത്വാവ യഥാ വദന്തോ ‘‘അജാനമേവം ആവുസോ അവചം ജാനാമി, അപസ്സം പസ്സാമീ’’തി വദതി നാമാതി വുച്ചതി, തം ആകാരം ദസ്സേതും ‘‘നാഹം ഏതേ ധമ്മേ ജാനാമീ’’തിആദി വുത്തം. തുച്ഛം മുസാ വിലപിന്തി അഹം വചനത്ഥവിരഹതോ തുച്ഛം വഞ്ചനാധിപ്പായതോ മുസാ വിലപിം, അഭണിന്തി വുത്തം ഹോതി. പദഭാജനേ പനസ്സ അഞ്ഞേന പദബ്യഞ്ജനേന അത്ഥമത്തം ദസ്സേതും ‘‘തുച്ഛകം മയാ ഭണിത’’ന്തിആദി വുത്തം.

പുരിമേ ഉപാദായാതി പുരിമാനി തീണി പാരാജികാനി ആപന്നേ പുഗ്ഗലേ ഉപാദായ. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥത്താ ച പാകടമേവാതി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൯൯. ഏവം ഉദ്ദിട്ഠസിക്ഖാപദം പദാനുക്കമേന വിഭജിത്വാ ഇദാനി യസ്മാ ഹേട്ഠാ പദഭാജനീയമ്ഹി ‘‘ഝാനം വിമോക്ഖം സമാധി സമാപത്തി ഞാണദസ്സനം…പേ… സുഞ്ഞാഗാരേ അഭിരതീ’’തി ഏവം സംഖിത്തേനേവ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ ദസ്സിതോ, ന വിത്ഥാരേന ആപത്തിം ആരോപേത്വാ തന്തി ഠപിതാ. സങ്ഖേപദസ്സിതേ ച അത്ഥേ ന സബ്ബേ സബ്ബാകാരേന നയം ഗഹേതും സക്കോന്തി, തസ്മാ സബ്ബാകാരേന നയഗ്ഗഹണത്ഥം പുന തദേവ പദഭാജനം മാതികാഠാനേ ഠപേത്വാ വിത്ഥാരതോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ദസ്സേത്വാ ആപത്തിഭേദം ദസ്സേതുകാമോ ‘‘ഝാനന്തി പഠമം ഝാനം, ദുതിയം ഝാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഠമജ്ഝാനാദീഹി മേത്താഝാനാദീനിപി അസുഭജ്ഝാനാദീനിപി ആനാപാനസ്സതിസമാധിജ്ഝാനമ്പി ലോകിയജ്ഝാനമ്പി ലോകുത്തരജ്ഝാനമ്പി സങ്ഗഹിതമേവ. തസ്മാ ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിന്തിപി…പേ… ചതുത്ഥം ജ്ഝാനം, മേത്താഝാനം, ഉപേക്ഖാഝാനം അസുഭജ്ഝാനം ആനാപാനസ്സതിസമാധിജ്ഝാനം, ലോകിയജ്ഝാനം, ലോകുത്തരജ്ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തിപി ഭണന്തോ പാരാജികോവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

സുട്ഠു മുത്തോ വിവിധേഹി വാ കിലേസേഹി മുത്തോതി വിമോക്ഖോ. സോ പനായം രാഗദോസമോഹേഹി സുഞ്ഞത്താ സുഞ്ഞതോ. രാഗദോസമോഹനിമിത്തേഹി അനിമിത്തത്താ അനിമിത്തോ. രാഗദോസമോഹപണിധീനം അഭാവതോ അപ്പണിഹിതോതി വുച്ചതി. ചിത്തം സമം ആദഹതി ആരമ്മണേ ഠപേതീതി സമാധി. അരിയേഹി സമാപജ്ജിതബ്ബതോ സമാപത്തി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ. ഏത്ഥ ച വിമോക്ഖത്തികേന ച സമാധിത്തികേന ച അരിയമഗ്ഗോവ വുത്തോ. സമാപത്തിത്തികേന പന ഫലസമാപത്തി. തേസു യംകിഞ്ചി ഏകമ്പി പദം ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം ഇമസ്സ ലാഭീമ്ഹീ’’തി ഭണന്തോ പാരാജികോവ ഹോതി.

തിസ്സോ വിജ്ജാതി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി, ദിബ്ബചക്ഖു, ആസവാനം ഖയേ ഞാണന്തി. തത്ഥ ഏകിസ്സാപി നാമം ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം ഇമിസ്സാ വിജ്ജായ ലാഭീമ്ഹീ’’തി ഭണന്തോ പാരാജികോ ഹോതി. സങ്ഖേപട്ഠകഥായം പന ‘‘വിജ്ജാനം ലാഭീമ്ഹീ’തി ഭണന്തോപി ‘തിസ്സന്നം വിജ്ജാനം ലാഭീമ്ഹീ’തി ഭണന്തോപി പാരാജികോ വാ’’തി വുത്തം. മഗ്ഗഭാവനാപദഭാജനേ വുത്താ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ ലോകുത്തരാവ ഇധാധിപ്പേതാ. തസ്മാ ലോകുത്തരാനം സതിപട്ഠാനാനം സമ്മപ്പധാനാനം ഇദ്ധിപാദാനം ഇന്ദ്രിയാനം ബലാനം ബോജ്ഝങ്ഗാനം അരിയസ്സ അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ലാഭീമ്ഹീതി വദതോ പാരാജികന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന ‘‘സതിപട്ഠാനാനം ലാഭീമ്ഹീ’തി ഏവം ഏകേകകോട്ഠാസവസേനാപി ‘കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനസ്സ ലാഭീമ്ഹീ’തി ഏവം തത്ഥ ഏകേകധമ്മവസേനാപി വദതോ പാരാജികമേവാ’’തി വുത്തം തമ്പി സമേതി. കസ്മാ? മഗ്ഗക്ഖണുപ്പന്നേയേവ സന്ധായ വുത്തത്താ. ഫലസച്ഛികിരിയായപി ഏകേകഫലവസേന പാരാജികം വേദിതബ്ബം.

രാഗസ്സ പഹാനന്തിആദിത്തികേ കിലേസപ്പഹാനമേവ വുത്തം. തം പന യസ്മാ മഗ്ഗേന വിനാ നത്ഥി, തതിയമഗ്ഗേന ഹി കാമരാഗദോസാനം പഹാനം, ചതുത്ഥേന മോഹസ്സ, തസ്മാ ‘‘രാഗോ മേ പഹീനോ’’തിആദീനി വദതോപി പാരാജികം വുത്തം.

രാഗാ ചിത്തം വിനീവരണതാതിആദിത്തികേ ലോകുത്തരചിത്തമേവ വുത്തം. തസ്മാ ‘‘രാഗാ മേ ചിത്തം വിനീവരണ’’ന്തിആദീനി വദതോപി പാരാജികമേവ.

സുഞ്ഞാഗാരപദഭാജനേ പന യസ്മാ ഝാനേന അഘടേത്വാ ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ അഭിരമാമീ’’തി വചനമത്തേന പാരാജികം നാധിപ്പേതം, തസ്മാ ‘‘പഠമേന ഝാനേന സുഞ്ഞാഗാരേ അഭിരതീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്മാ യോ ഝാനേന ഘടേത്വാ ‘‘ഇമിനാ നാമ ഝാനേന സുഞ്ഞാഗാരേ അഭിരമാമീ’’തി വദതി, അയമേവ പാരാജികോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

യാ ച ‘‘ഞാണ’’ന്തി ഇമസ്സ പദഭാജനേ അമ്ബട്ഠസുത്താദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൫൪ ആദയോ) വുത്താസു അട്ഠസു വിജ്ജാസു വിപസ്സനാഞാണമനോമയിദ്ധിഇദ്ധിവിധദിബ്ബസോതചേതോപരിയഞാണഭേദാ പഞ്ച വിജ്ജാ ന ആഗതാ, താസു ഏകാ വിപസ്സനാവ പാരാജികവത്ഥു ന ഹോതി, സേസാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. തസ്മാ ‘‘വിപസ്സനായ ലാഭീമ്ഹീ’’തിപി ‘‘വിപസ്സനാഞാണസ്സ ലാഭീമ്ഹീ’’തിപി വദതോ പാരാജികം നത്ഥി. ഫുസ്സദേവത്ഥേരോ പന ഭണതി – ‘‘ഇതരാപി ചതസ്സോ വിജ്ജാ ഞാണേന അഘടിതാ പാരാജികവത്ഥൂ ന ഹോന്തി. തസ്മാ ‘മനോമയസ്സ ലാഭീമ്ഹി, ഇദ്ധിവിധസ്സ, ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ, ചേതോപരിയസ്സ ലാഭീമ്ഹീ’തി വദതോപി പാരാജികം നത്ഥീ’’തി. തം തസ്സ അന്തേവാസികേഹേവ പടിക്ഖിത്തം – ‘‘ആചരിയോ ന ആഭിധമ്മികോ ഭുമ്മന്തരം ന ജാനാതി, അഭിഞ്ഞാ നാമ ചതുത്ഥജ്ഝാനപാദകോവ മഹഗ്ഗതധമ്മോ, ഝാനേനേവ ഇജ്ഝതി. തസ്മാ മനോമയസ്സ ലാഭീമ്ഹീ’തി വാ ‘മനോമയഞാണസ്സ ലാഭീമ്ഹീ’തി വാ യഥാ വാ തഥാ വാ വദതു പാരാജികമേവാ’’തി. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി നിബ്ബാനം പാളിയാ അനാഗതം, അഥ ഖോ ‘‘നിബ്ബാനം മേ പത്ത’’ന്തി വാ ‘‘സച്ഛികത’’ന്തി വാ വദതോ പാരാജികമേവ. കസ്മാ? നിബ്ബാനസ്സ നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരത്താ. തഥാ ‘‘ചത്താരി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിം പടിവിദ്ധാനി മയാ’’തി വദതോപി പാരാജികമേവ. കസ്മാ? സച്ചപ്പടിവേധോതി ഹി മഗ്ഗസ്സ പരിയായവചനം. യസ്മാ പന ‘‘തിസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ കാമാവചരകുസലതോ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജന്തി, ക്രിയതോ ചതൂസു ഞാണസമ്പയുത്തേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജന്തി, അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ഏതേസു ചേവ ഉപ്പജ്ജതി, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൭൪൬) വുത്തം. തസ്മാ ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദായ ലാഭീമ്ഹീ’’തി വാ, ‘‘നിരുത്തി…പേ… പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ ലാഭീമ്ഹീ’’തി വാ ‘‘ലോകിയഅത്ഥപടിസമ്ഭിദായ ലാഭീമ്ഹീ’’തി വാ വുത്തേപി പാരാജികം നത്ഥി. ‘‘പടിസമ്ഭിദാനം ലാഭീമ്ഹീ’’തി വുത്തേ ന താവ സീസം ഓതരതി. ‘‘ലോകുത്തരഅത്ഥപടിസമ്ഭിദായ ലാഭീമ്ഹീ’’തി വുത്തേ പന പാരാജികം ഹോതി. സങ്ഖേപട്ഠകഥായം പന അത്ഥപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോമ്ഹീതി അവിസേസേനാപി വദതോ പാരാജികം വുത്തം. കുരുന്ദിയമ്പി ‘‘ന മുച്ചതീ’’തി വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏത്താവതാ പാരാജികം നത്ഥി, ഏത്താവതാ സീസം ന ഓതരതി, ഏത്താവതാ ന പാരാജിക’’ന്തി വിചാരിതത്താ ന സക്കാ അഞ്ഞം പമാണം കാതുന്തി.

‘‘നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജാമീ’’തി വാ ‘‘ലാഭീമ്ഹാഹം തസ്സാ’’തി വാ വദതോപി പാരാജികം നത്ഥി. കസ്മാ? നിരോധസമാപത്തിയാ നേവ ലോകിയത്താ ന ലോകുത്തരത്താതി. സചേ പനസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘നിരോധം നാമ അനാഗാമീ വാ ഖീണാസവോ വാ സമാപജ്ജതി, തേസം മം അഞ്ഞതരോതി ജാനിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരോതി, സോ ച നം തഥാ ജാനാതി, പാരാജികന്തി മഹാപച്ചരിസങ്ഖേപട്ഠകഥാസു വുത്തം. തം വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

‘‘അതീതഭവേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ സോതാപന്നോമ്ഹീ’’തി വദതോപി പാരാജികം നത്ഥി. അതീതക്ഖന്ധാനഞ്ഹി പരാമട്ഠത്താ സീസം ന ഓതരതീതി. സങ്ഖേപട്ഠകഥായം പന ‘‘അതീതേ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീമ്ഹീ’’തി വദതോ പാരാജികം നത്ഥി, കുപ്പധമ്മത്താ ഇധ പന ‘‘അത്ഥി അകുപ്പധമ്മത്താതി കേചി വദന്തീ’’തി വുത്തം. തമ്പി തത്ഥേവ ‘‘അതീതത്തഭാവം സന്ധായ കഥേന്തസ്സ പാരാജികം ന ഹോതി, പച്ചുപ്പന്നത്തഭാവം സന്ധായ കഥേന്തസ്സേവ ഹോതീ’’തി പടിക്ഖിത്തം.

സുദ്ധികവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൦൦. ഏവം ഝാനാദീനി ദസ മാതികാപദാനി വിത്ഥാരേത്വാ ഇദാനി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഉല്ലപന്തോ യം സമ്പജാനമുസാവാദം ഭണതി, തസ്സ അങ്ഗം ദസ്സേത്വാ തസ്സേവ വിത്ഥാരസ്സ വസേന ചക്കപേയ്യാലം ബന്ധന്തോ ഉല്ലപനാകാരഞ്ച ആപത്തിഭേദഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘തീഹാകാരേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുദ്ധികവാരോ വത്തുകാമവാരോ പച്ചയപടിസംയുത്തവാരോതി തയോ മഹാവാരാ. തേസു സുദ്ധികവാരേ പഠമജ്ഝാനം ആദിം കത്വാ യാവ മോഹാ ചിത്തം വിനീവരണപദം, താവ ഏകമേകസ്മിം പദേ സമാപജ്ജിം, സമാപജ്ജാമി, സമാപന്നോ, ലാഭീമ്ഹി, വസീമ്ഹി, സച്ഛികതം മയാതി ഇമേസു ഛസു പദേസു ഏകമേകം പദം തീഹാകാരേഹി, ചതൂഹി, പഞ്ചഹി, ഛഹി, സത്തഹാകാരേഹീതി ഏവം പഞ്ചക്ഖത്തും യോജേത്വാ സുദ്ധികനയോ നാമ വുത്തോ. തതോ പഠമഞ്ച ഝാനം, ദുതിയഞ്ച ഝാനന്തി ഏവം പഠമജ്ഝാനേന സദ്ധിം ഏകമേകം പദം ഘടേന്തേന സബ്ബപദാനി ഘടേത്വാ തേനേവ വിത്ഥാരേന ഖണ്ഡചക്കം നാമ വുത്തം. തഞ്ഹി പുന ആനേത്വാ പഠമജ്ഝാനാദീഹി ന യോജിതം, തസ്മാ ‘‘ഖണ്ഡചക്ക’’ന്തി വുച്ചതി. തതോ ദുതിയഞ്ച ഝാനം, തതിയഞ്ച ഝാനന്തി ഏവം ദുതിയജ്ഝാനേന സദ്ധിം ഏകമേകം പദം ഘടേത്വാ പുന ആനേത്വാ പഠമജ്ഝാനേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധിത്വാ തേനേവ വിത്ഥാരേന ബദ്ധചക്കം നാമ വുത്തം. തതോ യഥാ ദുതിയജ്ഝാനേന സദ്ധിം, ഏവം തതിയജ്ഝാനാദീഹിപി സദ്ധിം, ഏകമേകം പദം ഘടേത്വാ പുന ആനേത്വാ ദുതിയജ്ഝാനാദീഹി സദ്ധിം സമ്ബന്ധിത്വാ തേനേവ വിത്ഥാരേന അഞ്ഞാനിപി ഏകൂനതിംസ ബദ്ധചക്കാനി വത്വാ ഏകമൂലകനയോ നിട്ഠാപിതോ. പാഠോ പന സങ്ഖേപേന ദസ്സിതോ, സോ അസമ്മുയ്ഹന്തേന വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബോ.

യഥാ ച ഏകമൂലകോ, ഏവം ദുമൂലകാദയോപി സബ്ബമൂലകപരിയോസാനാ ചതുന്നം സതാനം ഉപരി പഞ്ചതിംസ നയാ വുത്താ. സേയ്യഥിദം – ദ്വിമൂലകാ ഏകൂനതിംസ, തിമൂലകാ അട്ഠവീസ, ചതുമൂലകാ സത്തവീസ; ഏവം പഞ്ചമൂലകാദയോപി ഏകേകം ഊനം കത്വാ യാവ തിംസമൂലകാ, താവ വേദിതബ്ബാ. പാഠേ പന തേസം നാമമ്പി സങ്ഖിപിത്വാ ‘‘ഇദം സബ്ബമൂലക’’ന്തി തിംസമൂലകനയോ ഏകോ ദസ്സിതോ. യസ്മാ ച സുഞ്ഞാഗാരപദം ഝാനേന അഘടിതം സീസം ന ഓതരതി, തസ്മാ തം അനാമസിത്വാ മോഹാ ചിത്തം വിനീവരണപദപരിയോസാനായേവ സബ്ബത്ഥ യോജനാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവം പഠമജ്ഝാനാദീനി പടിപാടിയാ വാ ഉപ്പടിപാടിയാ വാ ദുതിയജ്ഝാനാദീഹി ഘടേത്വാ വാ അഘടേത്വാ വാ സമാപജ്ജിന്തിആദിനാ നയേന ഉല്ലപതോ മോക്ഖോ നത്ഥി, പാരാജികം ആപജ്ജതിയേവാതി.

ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനവസേന വുത്തേ ച പനേതസ്മിം സുദ്ധികമഹാവാരേ അയം സങ്ഖേപതോ അത്ഥവണ്ണനാ – തീഹാകാരേഹീതി സമ്പജാനമുസാവാദസ്സ അങ്ഗഭൂതേഹി തീഹി കാരണേഹി. പുബ്ബേവസ്സ ഹോതീതി പുബ്ബഭാഗേയേവ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി. ഭണന്തസ്സ ഹോതീതി ഭണമാനസ്സ ഹോതി. ഭണിതസ്സ ഹോതീതി ഭണിതേ അസ്സ ഹോതി, യം വത്തബ്ബം തസ്മിം വുത്തേ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഭണിതസ്സാതി വുത്തവതോ നിട്ഠിതവചനസ്സ ഹോതീതി. യോ ഏവം പുബ്ബഭാഗേപി ജാനാതി, ഭണന്തോപി ജാനാതി, പച്ഛാപി ജാനാതി, ‘‘മുസാ മയാ ഭണിത’’ന്തി സോ ‘‘പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തി ഭണന്തോ പാരാജികം ആപജ്ജതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ദസ്സിതോ. കിഞ്ചാപി ദസ്സിതോ, അഥ ഖോ അയമേത്ഥ വിസേസോ – പുച്ഛാ താവ ഹോതി ‘‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’ന്തി പുബ്ബഭാഗോ അത്ഥി, ‘മുസാ മയാ ഭണിത’ന്തി പച്ഛാഭാഗോ നത്ഥി, വുത്തമത്തമേവ ഹി കോചി പമുസ്സതി, കിം തസ്സ പാരാജികം ഹോതി, ന ഹോതീ’’തി? സാ ഏവം അട്ഠകഥാസു വിസ്സജ്ജിതാ – പുബ്ബഭാഗേ ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി ച ഭണന്തസ്സ ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി ച ജാനതോ പച്ഛാഭാഗേ ‘‘മുസാ മയാ ഭണിത’’ന്തി ന സക്കാ ന ഭവിതും. സചേപി ന ഹോതി പാരാജികമേവ. പുരിമമേവ ഹി അങ്ഗദ്വയം പമാണം. യസ്സാപി പുബ്ബഭാഗേ ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി ആഭോഗോ നത്ഥി, ഭണന്തോ പന ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി ജാനാതി, ഭണിതേപി ‘‘മുസാ മയാ ഭണിത’’ന്തി ജാനാതി, സോ ആപത്തിയാ ന കാരേതബ്ബോ. പുബ്ബഭാഗോ ഹി പമാണതരോ. തസ്മിം അസതി ദവാ ഭണിതം വാ രവാ ഭണിതം വാ ഹോതീ’’തി.

ഏത്ഥ ച തംഞാണതാ ച ഞാണസമോധാനഞ്ച പരിച്ചജിതബ്ബം. തംഞാണതാ പരിച്ചജിതബ്ബാതി യേന ചിത്തേന ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി ജാനാതി, തേനേവ ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി ച ‘‘മുസാ മയാ ഭണിത’’ന്തി ച ജാനാതീതി ഏവം ഏകചിത്തേനേവ തീസു ഖണേസു ജാനാതീതി അയം തംഞ്ഞണതാ പരിച്ചജിതബ്ബാ, ന ഹി സക്കാ തേനേവ ചിത്തേന തം ചിത്തം ജാനിതും യഥാ ന സക്കാ തേനേവ അസിനാ സോ അസി ഛിന്ദിതുന്തി. പുരിമം പുരിമം പന ചിത്തം പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ ചിത്തസ്സ തഥാ ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഹുത്വാ നിരുജ്ഝതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘പമാണം പുബ്ബഭാഗോവ, തസ്മിം സതി ന ഹേസ്സതി;

സേസദ്വയന്തി നത്ഥേത, മിതി വാചാ തിവങ്ഗികാ’’തി.

‘‘ഞാണസമോധാനം പരിച്ചജിതബ്ബ’’ന്തി ഏതാനി തീണി ചിത്താനി ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ന ഗഹേതബ്ബാനി. ഇദഞ്ഹി ചിത്തം നാമ –

അനിരുദ്ധമ്ഹി പഠമേ, ന ഉപ്പജ്ജതി പച്ഛിമം;

നിരന്തരുപ്പജ്ജനതോ, ഏകം വിയ പകാസതി.

ഇതോ പരം പന യ്വായം ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തി സമ്പജാനമുസാ ഭണതി, യസ്മാ സോ ‘‘നത്ഥി മേ പഠമം ഝാന’’ന്തി ഏവംദിട്ഠികോ ഹോതി, തസ്സ ഹി അത്ഥേവായം ലദ്ധി. തഥാ ‘‘നത്ഥി മേ പഠമം ഝാന’’ന്തി ഏവമസ്സ ഖമതി ചേവ രുച്ചതി ച. ഏവംസഭാവമേവ ചസ്സ ചിത്തം ‘‘നത്ഥി മേ പഠമം ഝാന’’ന്തി. യദാ പന മുസാ വത്തുകാമോ ഹോതി, തദാ തം ദിട്ഠിം വാ ദിട്ഠിയാ സഹ ഖന്തിം വാ ദിട്ഠിഖന്തീഹി സദ്ധിം രുചിം വാ, ദിട്ഠിഖന്തിരുചീഹി സദ്ധിം ഭാവം വാ വിനിധായ നിക്ഖിപിത്വാ പടിച്ഛാദേത്വാ അഭൂതം കത്വാ ഭണതി, തസ്മാ തേസമ്പി വസേന അങ്ഗഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ചതൂഹാകാരേഹീ’’തിആദി വുത്തം. പരിവാരേ ച ‘‘അട്ഠങ്ഗികോ മുസാവാദോ’’തി (പടി. ൩൨൮) വുത്തത്താ തത്ഥ അധിപ്പേതായ സഞ്ഞായ സദ്ധിം അഞ്ഞോപി ഇധ ‘‘അട്ഠഹാകാരേഹീ’’തി ഏകോ നയോ യോജേതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച വിനിധായ ദിട്ഠിന്തി ബലവധമ്മവിനിധാനവസേനേതം വുത്തം. വിനിധായ ഖന്തിന്തിആദീനി തതോ ദുബ്ബലദുബ്ബലാനം വിനിധാനവസേന. വിനിധായ സഞ്ഞന്തി ഇദം പനേത്ഥ സബ്ബദുബ്ബലധമ്മവിനിധാനം. സഞ്ഞാമത്തമ്പി നാമ അവിനിധായ സമ്പജാനമുസാ ഭാസിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. യസ്മാ പന ‘‘സമാപജ്ജിസ്സാമീ’’തിആദിനാ അനാഗതവചനേന പാരാജികം ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സമാപജ്ജി’’ന്തിആദീനി അതീതവത്തമാനപദാനേവ പാഠേ വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി.

൨൦൭. ഇതോ പരം സബ്ബമ്പി ഇമസ്മിം സുദ്ധികമഹാവാരേ ഉത്താനത്ഥമേവ. ന ഹേത്ഥ തം അത്ഥി – യം ഇമിനാ വിനിച്ഛയേന ന സക്കാ ഭവേയ്യ വിഞ്ഞാതും, ഠപേത്വാ കിലേസപ്പഹാനപദസ്സ പദഭാജനേ ‘‘രാഗോ മേ ചത്തോ വന്തോ’’തിആദീനം പദാനം അത്ഥം. സ്വായം വുച്ചതി – ഏത്ഥ ഹി ചത്തോതി ഇദം സകഭാവപരിച്ചജനവസേന വുത്തം. വന്തോതി ഇദം പുന അനാദിയനഭാവദസ്സനവസേന. മുത്തോതി ഇദം സന്തതിതോ വിമോചനവസേന. പഹീനോതി ഇദം മുത്തസ്സാപി ക്വചി അനവട്ഠാനദസ്സനവസേന. പടിനിസ്സട്ഠോതി ഇദം പുബ്ബേ ആദിന്നപുബ്ബസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗദസ്സനവസേന. ഉക്ഖേടിതോതി ഇദം അരിയമഗ്ഗേന ഉത്താസിതത്താ പുന അനല്ലീയനഭാവദസ്സനവസേന. സ്വായമത്ഥോ സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബോ. സമുക്ഖേടിതോതി ഇദം സുട്ഠു ഉത്താസേത്വാ അണുസഹഗതസ്സാപി പുന അനല്ലീയനഭാവദസ്സനവസേന വുത്തന്തി.

സുദ്ധികവാരകഥാ നിട്ഠിതാ.

വത്തുകാമവാരകഥാ

൨൧൫. വത്തുകാമവാരേപി ‘‘തീഹാകാരേഹീ’’തിആദീനം അത്ഥോ, വാരപേയ്യാലപ്പഭേദോ ച സബ്ബോ ഇധ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. കേവലഞ്ഹി യം ‘‘മയാ വിരജ്ഝിത്വാ അഞ്ഞം വത്തുകാമേന അഞ്ഞം വുത്തം, തസ്മാ നത്ഥി മയ്ഹം ആപത്തീ’’തി ഏവം ഓകാസഗവേസകാനം പാപപുഗ്ഗലാനം ഓകാസനിസേധനത്ഥം വുത്തോ. യഥേവ ഹി ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തി വത്തുകാമോ ‘‘ധമ്മം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദീസു സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനപദേസു യം വാ തം വാ വദന്തോപി ഖേത്തേ ഓതിണ്ണത്താ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകോവ ഹോതി; ഏവം പഠമജ്ഝാനാദീസു ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപദേസു യംകിഞ്ചി ഏകം വത്തുകാമോ തതോ അഞ്ഞം യം വാ തം വാ വദന്തോപി ഖേത്തേ ഓതിണ്ണത്താ പാരാജികോവ ഹോതി. സചേ യസ്സ വദതി, സോ തമത്ഥം തങ്ഖണഞ്ഞേവ ജാനാതി. ജാനനലക്ഖണഞ്ചേത്ഥ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

അയം പന വിസേസോ – സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹത്ഥമുദ്ദായ സീസം ന ഓതരതി. ഇദം അഭൂതാരോചനം ഹത്ഥമുദ്ദായപി ഓതരതി. യോ ഹി ഹത്ഥവികാരാദീഹിപി അങ്ഗപച്ചങ്ഗചോപനേഹി അഭൂതം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം വിഞ്ഞത്തിപഥേ ഠിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ആരോചേതി, സോ ച തമത്ഥം ജാനാതി, പാരാജികോവ ഹോതി. അഥ പന യസ്സ ആരോചേതി, സോ ന ജാനാതി ‘‘കി അയം ഭണതീ’’തി, സംസയം വാ ആപജ്ജതി, ചിരം വീമംസിത്വാ വാ പച്ഛാ ജാനാതി, അപ്പടിവിജാനന്തോ ഇച്ചേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഏവം അപ്പടിവിജാനന്തസ്സ വുത്തേ ഥുല്ലച്ചയം ഹോതി. യോ പന ഝാനാദീനി അത്തനോ അധിഗമവസേന വാ ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദിവസേന വാ ന ജാനാതി, കേവലം ഝാനന്തി വാ വിമോക്ഖോതി വാ വചനമത്തമേവ സുതം ഹോതി, സോപി തേന വുത്തേ ‘‘ഝാനം കിര സമാപജ്ജിന്തി ഏസ വദതീ’’തി യദി ഏത്തകമത്തമ്പി ജാനാതി, ജാനാതിച്ചേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തസ്സ വുത്തേ പാരാജികമേവ. സേസോ ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ ബഹൂനം വാ നിയമിതാനിയമിതവസേന വിസേസോ സബ്ബോ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനകഥായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി.

വത്തുകാമവാരകഥാ നിട്ഠിതാ.

പച്ചയപടിസംയുത്തവാരകഥാ

൨൨൦. പച്ചയപടിസംയുത്തവാരേപി – സബ്ബം വാരപേയ്യാലഭേദം പുബ്ബേ ആഗതപദാനഞ്ച അത്ഥം വുത്തനയേനേവ ഞത്വാ പാളിക്കമോ താവ ഏവം ജാനിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസി, യോ തേ ചീവരം പരിഭുഞ്ജി, യോ തേ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജി, യോ തേ സേനാസനം പരിഭുഞ്ജി, യോ തേ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പരിഭുഞ്ജീ’’തി ഇമേ പഞ്ച പച്ചത്തവചനവാരാ, ‘‘യേന തേ വിഹാരോ പരിഭുത്തോ’’തിആദയോ പഞ്ച കരണവചനവാരാ, ‘‘യം ത്വം ആഗമ്മ വിഹാരം അദാസീ’’തിആദയോ പഞ്ച ഉപയോഗവചനവാരാ വുത്താ, തേസം വസേന ഇധ വുത്തേന സുഞ്ഞാഗാരപദേന സദ്ധിം പുബ്ബേ വുത്തേസു പഠമജ്ഝാനാദീസു സബ്ബപദേസു വാരപേയ്യാലഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘യോ തേ വിഹാരേ, യേന തേ വിഹാരോ, യം ത്വം ആഗമ്മ വിഹാര’’ന്തി ഏവം പരിയായേന വുത്തത്താ പന ‘‘അഹ’’ന്തി ച അവുത്തത്താ പടിവിജാനന്തസ്സ വുത്തേപി ഇധ ഥുല്ലച്ചയം, അപടിവിജാനന്തസ്സ ദുക്കടന്തി അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ.

അനാപത്തിഭേദകഥാ

ഏവം വിത്ഥാരവസേന ആപത്തിഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനാപത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘അനാപത്തി അധിമാനേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അധിമാനേനാതി അധിഗതമാനേന സമുദാചരന്തസ്സ അനാപത്തി. അനുല്ലപനാധിപ്പായസ്സാതി കോഹഞ്ഞേ ഇച്ഛാചാരേ അഠത്വാ അനുല്ലപനാധിപ്പായസ്സ സബ്രഹ്മചാരീനം സന്തികേ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തസ്സ അനാപത്തി. ഉമ്മത്തകാദയോ പുബ്ബേ വുത്തനയാഏവ. ഇധ പന ആദികമ്മികാ വഗ്ഗുമുദാതീരിയാ ഭിക്ഖൂ. തേസം അനാപത്തീതി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമുട്ഠാനാദീസു ഇദം സിക്ഖാപദം തിസമുട്ഠാനം – ഹത്ഥമുദ്ദായ ആരോചേന്തസ്സ കായചിത്തതോ, വചീഭേദേന ആരോചേന്തസ്സ വാചാചിത്തതോ, ഉഭയം കരോന്തസ്സ കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി. കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനം ഹസന്തോപി ഹി സോമനസ്സികോ ഉല്ലപതി ഭായന്തോപി മജ്ഝത്തോപീതി.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൨൨൩. വിനീതവത്ഥൂസു – അധിമാനവത്ഥു അനുപഞ്ഞത്തിയം വുത്തനയമേവ.

ദുതിയവത്ഥുസ്മിം – പണിധായാതി പത്ഥനം കത്വാ. ഏവം മം ജനോ സമ്ഭാവേസ്സതീതി ഏവം അരഞ്ഞേ വസന്തം മം ജനോ അരഹത്തേ വാ സേക്ഖഭൂമിയം വാ സമ്ഭാവേസ്സതി, തതോ ലോകസ്സ സക്കതോ ഭവിസ്സാമി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോതി. ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏവം പണിധായ ‘‘അരഞ്ഞേ വസിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തസ്സ പദവാരേ പദവാരേ ദുക്കടം. തഥാ അരഞ്ഞേ കുടികരണചങ്കമനനിസീദനനിവാസനപാവുരണാദീസു സബ്ബകിച്ചേസു പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം. തസ്മാ ഏവം അരഞ്ഞേ ന വസിതബ്ബം. ഏവം വസന്തോ ഹി സമ്ഭാവനം ലഭതു വാ മാ വാ ദുക്കടം ആപജ്ജതി. യോ പന സമാദിന്നധുതങ്ഗോ ‘‘ധുതങ്ഗം രക്ഖിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘ഗാമന്തേ മേ വസതോ ചിത്തം വിക്ഖിപതി, അരഞ്ഞം സപ്പായ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ വാ ‘‘അദ്ധാ അരഞ്ഞേ തിണ്ണം വിവേകാനം അഞ്ഞതരം പാപുണിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അരഹത്തം അപാപുണിത്വാ ന നിക്ഖമിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘അരഞ്ഞവാസോ നാമ ഭഗവതാ പസത്ഥോ, മയി ച അരഞ്ഞേ വസന്തേ ബഹൂ സബ്രഹ്മചാരിനോ ഗാമന്തം ഹിത്വാ ആരഞ്ഞകാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി വാ ഏവം അനവജ്ജവാസം വസിതുകാമോ ഹോതി, തേന വസിതബ്ബം.

തതിയവത്ഥുസ്മിമ്പി – ‘‘അഭിക്കന്താദീനി സണ്ഠപേത്വാ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമീ’’തി നിവാസനപാരുപനകിച്ചതോ പഭുതി യാവ ഭോജനപരിയോസാനം താവ പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം. സമ്ഭാവനം ലഭതു വാ മാ വാ ദുക്കടമേവ. ഖന്ധകവത്തസേഖിയവത്തപരിപൂരണത്ഥം പന സബ്രഹ്മചാരീനം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനത്ഥം വാ പാസാദികേഹി അഭിക്കമപടിക്കമാദീഹി പിണ്ഡായ പവിസന്തോ അനുപവജ്ജോ വിഞ്ഞൂനന്തി.

ചതുത്ഥപഞ്ചമവത്ഥൂസു – ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ ‘‘അഹ’’ന്തി അവുത്തത്താ പാരാജികം നത്ഥി. അത്തുപനായികമേവ ഹി സമുദാചരന്തസ്സ പാരാജികം വുത്തം.

പണിധായ ചങ്കമീതിആദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ.

സംയോജനവത്ഥുസ്മിം – സംയോജനാ പഹീനാതിപി ‘‘ദസ സംയോജനാ പഹീനാ’’തിപി ‘‘ഏകം സംയോജനം പഹീന’’ന്തിപി വദതോ കിലേസപ്പഹാനമേവ ആരോചിതം ഹോതി, തസ്മാ പാരാജികം.

൨൨൪. രഹോവത്ഥൂസു – രഹോ ഉല്ലപതീതി ‘‘രഹോഗതോ അരഹാ അഹ’’ന്തി വദതി, ന മനസാ ചിന്തിതമേവ കരോതി. തേനേത്ഥ ദുക്കടം വുത്തം.

വിഹാരവത്ഥു ഉപട്ഠാനവത്ഥു ച വുത്തനയമേവ.

൨൨൫. ന ദുക്കരവത്ഥുസ്മിം – തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അയം ലദ്ധി – ‘‘അരിയപുഗ്ഗലാവ ഭഗവതോ സാവകാ’’തി. തേനാഹ – ‘‘യേ ഖോ തേ ഭഗവതോ സാവകാ തേ ഏവം വദേയ്യു’’ന്തി. യസ്മാ ചസ്സ അയമധിപ്പായോ – ‘‘സീലവതാ ആരദ്ധവിപസ്സകേന ന ദുക്കരം അഞ്ഞം ബ്യാകാതും, പടിബലോ സോ അരഹത്തം പാപുണിതു’’ന്തി. തസ്മാ ‘‘അനുല്ലപനാധിപ്പായോ അഹ’’ന്തി ആഹ.

വീരിയവത്ഥുസ്മിം ആരാധനീയോതി സക്കാ ആരാധേതും സമ്പാദേതും നിബ്ബത്തേതുന്തി അത്ഥോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

മച്ചുവത്ഥുസ്മിം സോ ഭിക്ഖു ‘‘യസ്സ വിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ ഭായേയ്യ. മയ്ഹം പന അവിപ്പടിസാരവത്ഥുകാനി പരിസുദ്ധാനി സീലാനി, സ്വാഹം കിം മരണസ്സ ഭായിസ്സാമീ’’തി ഏതമത്ഥവസം പടിച്ച ‘‘നാഹം ആവുസോ മച്ചുനോ ഭായാമീ’’തി ആഹ. തേനസ്സ അനാപത്തി.

വിപ്പടിസാരവത്ഥുസ്മിമ്പി ഏസേവ നയോ. തതോ പരാനി തീണി വത്ഥൂനി വീരിയവത്ഥുസദിസാനേവ.

വേദനാവത്ഥൂസുപഠമസ്മിം താവ സോ ഭിക്ഖു പടിസങ്ഖാനബലേന അധിവാസനഖന്തിയം ഠത്വാ ‘‘നാവുസോ സക്കാ യേന വാ തേന വാ അധിവാസേതു’’ന്തി ആഹ. തേനസ്സ അനാപത്തി.

ദുതിയേ പന അത്തുപനായികം അകത്വാ ‘‘നാവുസോ സക്കാ പുഥുജ്ജനേനാ’’തി പരിയായേന വുത്തത്താ ഥുല്ലച്ചയം.

൨൨൬. ബ്രാഹ്മണവത്ഥൂസുസോ കിര ബ്രാഹ്മണോ ന കേവലം ‘‘ആയന്തു ഭോന്തോ അരഹന്തോ’’തി ആഹ. യം യം പനസ്സ വചനം മുഖതോ നിഗ്ഗച്ഛതി, സബ്ബം ‘‘അരഹന്താനം ആസനാനി പഞ്ഞപേഥ, പാദോദകം ദേഥ, അരഹന്തോ പാദേ ധോവന്തൂ’’തി അരഹന്തവാദപടിസംയുത്തംയേവ. തം പനസ്സ പസാദഭഞ്ഞം സദ്ധാചരിതത്താ അത്തനോ സദ്ധാബലേന സമുസ്സാഹിതസ്സ വചനം. തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, പസാദഭഞ്ഞേ’’തി ആഹ. ഏവം വുച്ചമാനേന പന ഭിക്ഖുനാ ന ഹട്ഠതുട്ഠേനേവ പച്ചയാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ, ‘‘അരഹത്തസമ്പാപികം പടിപദം പരിപൂരേസ്സാമീ’’തി ഏവം യോഗോ കരണീയോതി.

അഞ്ഞബ്യാകരണവത്ഥൂനിസംയോജനവത്ഥുസദിസാനേവ. അഗാരവത്ഥുസ്മിം സോ ഭിക്ഖു ഗിഹിഭാവേ അനത്ഥികതായ അനപേക്ഖതായ ‘‘അഭബ്ബോ ഖോ ആവുസോ മാദിസോ’’തി ആഹ, ന ഉല്ലപനാധിപ്പായേന. തേനസ്സ അനാപത്തി.

൨൨൭. ആവടകാമവത്ഥുസ്മിം സോ ഭിക്ഖു വത്ഥുകാമേസു ച കിലേസകാമേസു ച ലോകിയേനേവ ആദീനവദസ്സനേന നിരപേക്ഖോ. തസ്മാ ‘‘ആവടാ മേ ആവുസോ കാമാ’’തി ആഹ. തേനസ്സ അനാപത്തി. ഏത്ഥ ച ആവടാതി ആവാരിതാ നിവാരിതാ, പടിക്ഖിത്താതി അത്ഥോ.

അഭിരതിവത്ഥുസ്മിം സോ ഭിക്ഖു സാസനേ അനുക്കണ്ഠിതഭാവേന ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീസു ച അഭിരതഭാവേന ‘‘അഭിരതോ അഹം ആവുസോ പരമായ അഭിരതിയാ’’തി ആഹ, ന ഉല്ലപനാധിപ്പായേന. തേനസ്സ അനാപത്തി.

പക്കമനവത്ഥുസ്മിം യോ ഇമമ്ഹാ ആവാസാ പഠമം പക്കമിസ്സതീതി ഏവം ആവാസം വാ മണ്ഡപം വാ സീമം വാ യംകിഞ്ചി ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കതായ കതികായ യോ ‘‘മം അരഹാതി ജാനന്തൂ’’തി തമ്ഹാ ഠാനാ പഠമം പക്കമതി, പാരാജികോ ഹോതി. യോ പന ആചരിയുപജ്ഝായാനം വാ കിച്ചേന മാതാപിതൂനം വാ കേനചിദേവ കരണീയേന ഭിക്ഖാചാരത്ഥം വാ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാനം വാ അത്ഥായ അഞ്ഞേന വാ താദിസേന കരണീയേന തം ഠാനം അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛതി, അനാപത്തി. സചേപിസ്സ ഏവം ഗതസ്സ പച്ഛാ ഇച്ഛാചാരോ ഉപ്പജ്ജതി ‘‘ന ദാനാഹം തത്ഥ ഗമിസ്സാമി ഏവം മം അരഹാതി സമ്ഭാവേസ്സന്തീ’’തി അനാപത്തിയേവ.

യോപി കേനചിദേവ കരണീയേന തം ഠാനം പത്വാ സജ്ഝായമനസികാരാദിവസേന അഞ്ഞവിഹിതോ വാ ഹുത്വാ ചോരാദീഹി വാ അനുബദ്ധോ മേഘം വാ ഉട്ഠിതം ദിസ്വാ അനോവസ്സകം പവിസിതുകാമോ തം ഠാനം അതിക്കമതി, അനാപത്തി. യാനേന വാ ഇദ്ധിയാ വാ ഗച്ഛന്തോപി പാരാജികം നാപജ്ജതി, പദഗമനേനേവ ആപജ്ജതി. തമ്പി യേഹി സഹ കതികാ കതാ, തേഹി സദ്ധിം അപുബ്ബംഅചരിമം ഗച്ഛന്തോ നാപജ്ജതി. ഏവം ഗച്ഛന്താ ഹി സബ്ബേപി അഞ്ഞമഞ്ഞം രക്ഖന്തി. സചേപി മണ്ഡപരുക്ഖമൂലാദീസു കിഞ്ചി ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘യോ ഏത്ഥ നിസീദതി വാ ചങ്കമതി വാ, തം അരഹാതി ജാനിസ്സാമ’’ പുപ്ഫാനി വാ ഠപേത്വാ ‘‘യോ ഇമാനി ഗഹേത്വാ പൂജം കരിസ്സതി, തം അരഹാതി ജാനിസ്സാമാ’’തിആദിനാ നയേന കതികാ കതാ ഹോതി, തത്രാപി ഇച്ഛാചാരവസേന തഥാ കരോന്തസ്സ പാരാജികമേവ. സചേപി ഉപാസകേന അന്തരാമഗ്ഗേ വിഹാരോ വാ കതോ ഹോതി, ചീവരാദീനി വാ ഠപിതാനി ഹോന്തി, ‘‘യേ അരഹന്തോ തേ ഇമസ്മിം വിഹാരേ വസന്തു, ചീവരാദീനി ച ഗണ്ഹന്തൂ’’തി. തത്രാപി ഇച്ഛാചാരവസേന വസന്തസ്സ വാ ചീവരാദീനി വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ പാരാജികമേവ. ഏതം പന അധമ്മികകതികവത്തം, തസ്മാ ന കാതബ്ബം, അഞ്ഞം വാ ഏവരൂപം ‘‘ഇമസ്മിം തേമാസബ്ഭന്തരേ സബ്ബേവ ആരഞ്ഞകാ ഹോന്തു, പിണ്ഡപാതികങ്ഗാദിഅവസേസധുതങ്ഗധരാ വാ അഥ വാ സബ്ബേവ ഖീണാസവാ ഹോന്തൂ’’തി ഏവമാദി. നാനാവേരജ്ജകാ ഹി ഭിക്ഖൂ സന്നിപതന്തി. തത്ഥ കേചി ദുബ്ബലാ അപ്പഥാമാ ഏവരൂപം വത്തം അനുപാലേതും ന സക്കോന്തി. തസ്മാ ഏവരൂപമ്പി വത്തം ന കാതബ്ബം. ‘‘ഇമം തേമാസം സബ്ബേഹേവ ന ഉദ്ദിസിതബ്ബം, ന പരിപുച്ഛിതബ്ബം, ന പബ്ബാജേതബ്ബം, മൂഗബ്ബതം ഗണ്ഹിതബ്ബം, ബഹി സീമട്ഠസ്സാപി സങ്ഘലാഭോ ദാതബ്ബോ’’തി ഏവമാദികം പന ന കാതബ്ബമേവ.

൨൨൮. ലക്ഖണസംയുത്തേ യ്വായം ആയസ്മാ ച ലക്ഖണോതി ലക്ഖണത്ഥേരോ വുത്തോ, ഏസ ജടിലസഹസ്സസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദായ ഉപസമ്പന്നോ ആദിത്തപരിയായാവസാനേ അരഹത്തപ്പത്തോ ഏകോ മഹാസാവകോതി വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പനേസ ലക്ഖണസമ്പന്നേന സബ്ബാകാരപരിപൂരേന ബ്രഹ്മസമേന അത്തഭാവേന സമന്നാഗതോ, തസ്മാ ലക്ഖണോതി സങ്ഖം ഗതോ. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ പന പബ്ബജിതദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ അരഹത്തപ്പത്തോ ദുതിയോ അഗ്ഗസാവകോ.

സിതം പാത്വാകാസീതി മന്ദഹസിതം പാതുഅകാസി, പകാസയി ദസ്സേസീതി വുത്തം ഹോതി. കിം പന ദിസ്വാ ഥേരോ സിതം പാത്വാകാസീതി? ഉപരി പാളിയം ആഗതം അട്ഠികസങ്ഖലികം ഏകം പേതലോകേ നിബ്ബത്തം സത്തം ദിസ്വാ, തഞ്ച ഖോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ, ന പസാദചക്ഖുനാ. പസാദചക്ഖുസ്സ ഹി ഏതേ അത്തഭാവാ ന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. ഏവരൂപം പന അത്തഭാവം ദിസ്വാ കാരുഞ്ഞേ കാതബ്ബേ കസ്മാ സിതം പാത്വാകാസീതി? അത്തനോ ച ബുദ്ധഞാണസ്സ ച സമ്പത്തിസമനുസ്സരണതോ. തഞ്ഹി ദിസ്വാ ഥേരോ ‘‘അദിട്ഠസച്ചേന നാമ പുഗ്ഗലേന പടിലഭിതബ്ബാ ഏവരൂപാ അത്തഭാവാ മുത്തോ അഹം, ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ’’തി അത്തനോ ച സമ്പത്തിം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘അഹോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണസമ്പത്തി, യോ ‘കമ്മവിപാകോ, ഭിക്ഖവേ, അചിന്തേയ്യോ; ന ചിന്തേതബ്ബോ’തി (അ. നി. ൪.൭൭) ദേസേസി, പച്ചക്ഖം വത കത്വാ ബുദ്ധാ ദേസേന്തി, സുപ്പടിവിദ്ധാ ബുദ്ധാനം ധമ്മധാതൂ’’തി ഏവം ബുദ്ധഞാണസമ്പത്തിഞ്ച സരിത്വാ സിതം പാത്വാകാസീതി. യസ്മാ പന ഖീണാസവാ നാമ ന അകാരണാ സിതം പാതുകരോന്തി, തസ്മാ തം ലക്ഖണത്ഥേരോ പുച്ഛി – ‘‘കോ നു ഖോ ആവുസോ മോഗ്ഗല്ലാന ഹേതു, കോ പച്ചയോ സിതസ്സ പാതുകമ്മായാ’’തി. ഥേരോ പന യസ്മാ യേഹി അയം ഉപപത്തി സാമം അദിട്ഠാ, തേ ദുസ്സദ്ധാപയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ഭഗവന്തം സക്ഖിം കത്വാ ബ്യാകാതുകാമതായ ‘‘അകാലോ ഖോ, ആവുസോ’’തിആദിമാഹ. തതോ ഭഗവതോ സന്തികേ പുട്ഠോ ‘‘ഇധാഹം ആവുസോ’’തിആദിനാ നയേന ബ്യാകാസി.

തത്ഥ അട്ഠികസങ്ഖലികന്തി സേതം നിമ്മംസലോഹിതം അട്ഠിസങ്ഘാതം. ഗിജ്ഝാപി കാകാപി കുലലാപീതി ഏതേപി യക്ഖഗിജ്ഝാ ചേവ യക്ഖകാകാ ച യക്ഖകുലലാ ച പച്ചേതബ്ബാ. പാകതികാനം പന ഗിജ്ഝാദീനം ആപാഥമ്പി ഏതം രൂപം നാഗച്ഛതി. അനുപതിത്വാ അനുപതിത്വാതി അനുബന്ധിത്വാ അനുബന്ധിത്വാ. വിതുഡേന്തീതി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗച്ഛന്തി. വിതുദേന്തീതി വാ പാഠോ, അസിധാരൂപമേഹി തിഖിണേഹി ലോഹതുണ്ഡേഹി വിജ്ഝന്തീതി അത്ഥോ. സാ സുദം അട്ടസ്സരം കരോതീതി ഏത്ഥ സുദന്തി നിപാതോ, സാ അട്ഠികസങ്ഖലികാ അട്ടസ്സരം ആതുരസ്സരം കരോതീതി അത്ഥോ. അകുസലവിപാകാനുഭവനത്ഥം കിര യോജനപ്പമാണാപി താദിസാ അത്തഭാവാ നിബ്ബത്തന്തി, പസാദുസ്സദാ ച ഹോന്തി പക്കഗണ്ഡസദിസാ; തസ്മാ സാ അട്ഠികസങ്ഖലികാ ബലവവേദനാതുരാ താദിസം സരമകാസീതി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ പുന ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ‘‘വട്ടഗാമികസത്താ നാമ ഏവരൂപാ അത്തഭാവാ ന മുച്ചന്തീ’’തി സത്തേസു കാരുഞ്ഞം പടിച്ച ഉപ്പന്നം ധമ്മസംവേഗം ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്സ മയ്ഹം ആവുസോ ഏതദഹോസി; അച്ഛരിയം വത ഭോ’’തിആദിമാഹ.

ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായന്തീതി യേസം സാ പേതൂപപത്തി അപ്പച്ചക്ഖാ, തേ ഉജ്ഝായന്തി. ഭഗവാ പന ഥേരസ്സാനുഭാവം പകാസേന്തോ ‘‘ചക്ഖുഭൂതാ വത ഭിക്ഖവേ സാവകാ വിഹരന്തീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചക്ഖു ഭൂതം ജാതം ഉപ്പന്നം തേസന്തി ചക്ഖുഭൂതാ; ഭൂതചക്ഖുകാ ഉപ്പന്നചക്ഖുകാ, ചക്ഖും ഉപ്പാദേത്വാ, വിഹരന്തീതി അത്ഥോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. യത്ര ഹി നാമാതി ഏത്ഥ യത്രാതി കാരണവചനം. തത്രായമത്ഥയോജനാ; യസ്മാ നാമ സാവകോപി ഏവരൂപം ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സക്ഖിം വാ കരിസ്സതി, തസ്മാ അവോചുമ്ഹ – ‘‘ചക്ഖുഭൂതാ വത ഭിക്ഖവേ സാവകാ വിഹരന്തി, ഞാണഭൂതാ വത ഭിക്ഖവേ സാവകാ വിഹരന്തീ’’തി.

പുബ്ബേവ മേ സോ ഭിക്ഖവേ സത്തോ ദിട്ഠോതി ബോധിമണ്ഡേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണപ്പടിവേധേന അപ്പമാണേസു ചക്കവാളേസു അപ്പമാണേ സത്തനികായേ ഭവഗതിയോനിഠിതിനിവാസേ ച പച്ചക്ഖം കരോന്തേന മയാ പുബ്ബേവ സോ സത്തോ ദിട്ഠോതി വദതി.

ഗോഘാതകോതി ഗാവോ വധിത്വാ വധിത്വാ അട്ഠിതോ മംസം മോചേത്വാ വിക്കിണിത്വാ ജീവികകപ്പനകസത്തോ. തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാതി തസ്സ നാനാചേതനാഹി ആയൂഹിതസ്സ അപരാപരിയകമ്മസ്സ. തത്ര ഹി യായ ചേതനായ നരകേ പടിസന്ധി ജനിതാ, തസ്സാ വിപാകേ പരിക്ഖീണേ അവസേസകമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ആരമ്മണം കത്വാ പുന പേതാദീസു പടിസന്ധി നിബ്ബത്തതി, തസ്മാ സാ പടിസന്ധി കമ്മസഭാഗതായ വാ ആരമ്മണസഭാഗതായ വാ ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസോ’’തി വുച്ചതി. അയഞ്ച സത്തോ ഏവം ഉപപന്നോ. തേനാഹ – ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാ’’തി. തസ്സ കിര നരകാ ചവനകാലേ നിമ്മംസകതാനം ഗുന്നം അട്ഠിരാസി ഏവ നിമിത്തം അഹോസി. സോ പടിച്ഛന്നമ്പി തം കമ്മം വിഞ്ഞൂനം പാകടം വിയ കരോന്തോ അട്ഠിസങ്ഖലികപേതോ ജാതോ.

൨൨൯. മംസപേസിവത്ഥുസ്മിം ഗോഘാതകോതി ഗോമംസപേസിയോ കത്വാ സുക്ഖാപേത്വാ വല്ലൂരവിക്കയേന അനേകാനി വസ്സാനി ജീവികം കപ്പേസി. തേനസ്സ നരകാ ചവനകാലേ മംസപേസിയേവ നിമിത്തം അഹോസി. സോ മംസപേസിപേതോ ജാതോ.

മംസപിണ്ഡവത്ഥുസ്മിം സോ സാകുണികോ സകുണേ ഗഹേത്വാ വിക്കിണനകാലേ നിപ്പക്ഖചമ്മേ മംസപിണ്ഡമത്തേ കത്വാ വിക്കിണന്തോ ജീവികം കപ്പേസി. തേനസ്സ നരകാ ചവനകാലേ മംസപിണ്ഡോവ നിമിത്തം അഹോസി. സോ മംസപിണ്ഡപേതോ ജാതോ.

നിച്ഛവിവത്ഥുസ്മിം തസ്സ ഓരബ്ഭികസ്സ ഏളകേ വധിത്വാ നിച്ചമ്മേ കത്വാ കപ്പിതജീവികസ്സ പുരിമനയേനേവ നിച്ചമ്മം ഏളകസരീരം നിമിത്തമഹോസി. സോ നിച്ഛവിപേതോ ജാതോ.

അസിലോമവത്ഥുസ്മിം സോ സൂകരികോ ദീഘരത്തം നിവാപപുട്ഠേ സൂകരേ അസിനാ വധിത്വാ വധിത്വാ ദീഘരത്തം ജീവികം കപ്പേസി. തേനസ്സ ഉക്ഖിത്താസികഭാവോവ നിമിത്തം അഹോസി. തസ്മാ അസിലോമപേതോ ജാതോ.

സത്തിലോമവത്ഥുസ്മിം സോ മാഗവികോ ഏകം മിഗഞ്ച സത്തിഞ്ച ഗഹേത്വാ വനം ഗന്ത്വാ തസ്സ മിഗസ്സ സമീപം ആഗതാഗതേ മിഗേ സത്തിയാ വിജ്ഝിത്വാ മാരേസി, തസ്സ സത്തിയാ വിജ്ഝനകഭാവോയേവ നിമിത്തം അഹോസി. തസ്മാ സത്തിലോമപേതോ ജാതോ.

ഉസുലോമവത്ഥുസ്മിം കാരണികോതി രാജാപരാധികേ അനേകാഹി കാരണാഹി പീളേത്വാ അവസാനേ കണ്ഡേന വിജ്ഝിത്വാ മാരണകപുരിസോ. സോ കിര അസുകസ്മിം പദേസേ വിദ്ധോ മരതീതി ഞത്വാവ വിജ്ഝതി. തസ്സേവം ജീവികം കപ്പേത്വാ നരകേ ഉപ്പന്നസ്സ തതോ പക്കാവസേസേന ഇധൂപപത്തികാലേ ഉസുനാ വിജ്ഝനഭാവോയേവ നിമിത്തം അഹോസി. തസ്മാ ഉസുലോമപേതോ ജാതോ.

സൂചിലോമവത്ഥുസ്മിം സാരഥീതി അസ്സദമകോ. ഗോദമകോതിപി കുരുന്ദട്ഠകഥായംവുത്തം. തസ്സ പതോദസൂചിയാ വിജ്ഝനഭാവോയേവ നിമിത്തം അഹോസി. തസ്മാ സൂചിലോമപേതോ ജാതോ.

ദുതിയസൂചിലോമവത്ഥുസ്മിം സൂചകോതി പേസുഞ്ഞകാരകോ. സോ കിര മനുസ്സേ അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച ഭിന്ദി. രാജകുലേ ച ‘‘ഇമസ്സ ഇമം നാമ അത്ഥി, ഇമിനാ ഇദം നാമ കത’’ന്തി സൂചേത്വാ സൂചേത്വാ അനയബ്യസനം പാപേസി. തസ്മാ യഥാനേന സൂചേത്വാ മനുസ്സാ ഭിന്നാ, തഥാ സൂചീഹി ഭേദനദുക്ഖം പച്ചനുഭോതും കമ്മമേവ നിമിത്തം കത്വാ സൂചിലോമപേതോ ജാതോ.

അണ്ഡഭാരിതവത്ഥുസ്മിം ഗാമകൂടോതി വിനിച്ഛയാമച്ചോ. തസ്സ കമ്മസഭാഗതായ കുമ്ഭമത്താ മഹാഘടപ്പമാണാ അണ്ഡാ അഹേസും. സോ ഹി യസ്മാ രഹോ പടിച്ഛന്ന ഠാനേ ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ കൂടവിനിച്ഛയേന പാകടം ദോസം കരോന്തോ സാമികേ അസ്സാമികേ അകാസി. തസ്മാസ്സ രഹസ്സം അങ്ഗം പാകടം നിബ്ബത്തം. യസ്മാ ദണ്ഡം പട്ഠപേന്തോ പരേസം അസയ്ഹം ഭാരം ആരോപേസി, തസ്മാസ്സ രഹസ്സങ്ഗം അസയ്ഹഭാരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തം. യസ്മാ യസ്മിം ഠാനേ ഠിതേന സമേന ഭവിതബ്ബം, തസ്മിം ഠത്വാ വിസമോ അഹോസി, തസ്മാസ്സ രഹസ്സങ്ഗേ വിസമാ നിസജ്ജാ അഹോസീതി.

പാരദാരികവത്ഥുസ്മിം സോ സത്തോ പരസ്സ രക്ഖിതം ഗോപിതം സസ്സാമികം ഫസ്സം ഫുസന്തോ മീള്ഹസുഖേന കാമസുഖേന ചിത്തം രമയിത്വാ കമ്മസഭാഗതായ ഗൂഥഫസ്സം ഫുസന്തോ ദുക്ഖമനുഭവിതും തത്ഥ നിബ്ബത്തോ. ദുട്ഠബ്രാഹ്മണവത്ഥു പാകടമേവ.

൨൩൦. നിച്ഛവിത്ഥിവത്ഥുസ്മിം യസ്മാ മാതുഗാമോ നാമ അത്തനോ ഫസ്സേ അനിസ്സരോ, സാ ച തം സാമികസ്സ സന്തകം ഫസ്സം ഥേനേത്വാ പരേസം അഭിരതിം ഉപ്പാദേസി, തസ്മാ കമ്മസഭാഗതായ സുഖസമ്ഫസ്സാ ധംസിത്വാ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സം അനുഭവിതും നിച്ഛവിത്ഥീ ഹുത്വാ ഉപപന്നാ.

മങ്ഗുലിത്ഥിവത്ഥുസ്മിം മങ്ഗുലിന്തി വിരൂപം ദുദ്ദസികം ബീഭച്ഛം, സാ കിര ഇക്ഖണികാകമ്മം യക്ഖദാസികമ്മം കരോന്തീ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച ഏവം ബലികമ്മേ കതേ അയം നാമ തുമ്ഹാകം വഡ്ഢി ഭവിസ്സതീ’’തി മഹാജനസ്സ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി വഞ്ചനായ ഗഹേത്വാ മഹാജനം ദുദ്ദിട്ഠിം മിച്ഛാദിട്ഠിം ഗണ്ഹാപേസി, തസ്മാ തായ കമ്മസഭാഗതായ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനം ഥേനിതത്താ ദുഗ്ഗന്ധാ ദുദ്ദസ്സനസ്സ ഗാഹിതത്താ ദുദ്ദസികാ വിരൂപാ ബീഭച്ഛാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ.

ഓകിലിനിവത്ഥുസ്മിം ഉപ്പക്കം ഓകിലിനിം ഓകിരിനിന്തി സാ കിര അങ്ഗാരചിതകേ നിപന്നാ വിപ്ഫന്ദമാനാ വിപരിവത്തമാനാ പച്ചതി, തസ്മാ ഉപ്പക്കാ ചേവ ഹോതി ഖരേന അഗ്ഗിനാ പക്കസരീരാ; ഓകിലിനീ ച കിലിന്നസരീരാ ബിന്ദുബിന്ദൂനി ഹിസ്സാ സരീരതോ പഗ്ഘരന്തി. ഓകിരിനീ ച അങ്ഗാരസമ്പരികിണ്ണാ, തസ്സാ ഹി ഹേട്ഠതോപി കിംസുകപുപ്ഫവണ്ണാ അങ്ഗാരാ, ഉഭയപസ്സേസുപി, ആകാസതോപിസ്സാ ഉപരി അങ്ഗാരാ പതന്തി, തേന വുത്തം – ‘‘ഉപ്പക്കം ഓകിലിനിം ഓകിരിനി’’ന്തി. സാ ഇസ്സാപകതാ സപത്തിം അങ്ഗാരകടാഹേന ഓകിരീതി തസ്സാ കിര കലിങ്ഗരഞ്ഞോ ഏകാ നാടകിനീ അങ്ഗാരകടാഹം സമീപേ ഠപേത്വാ ഗത്തതോ ഉദകഞ്ച പുഞ്ഛതി, പാണിനാ ച സേദം കരോതി. രാജാപി തായ സദ്ധിം കഥഞ്ച കരോതി, പരിതുട്ഠാകാരഞ്ച ദസ്സേതി. അഗ്ഗമഹേസീ തം അസഹമാനാ ഇസ്സാപകതാ ഹുത്വാ അചിരപക്കന്തസ്സ രഞ്ഞോ തം അങ്ഗാരകടാഹം ഗഹേത്വാ തസ്സാ ഉപരി അങ്ഗാരേ ഓകിരി. സാ തം കമ്മം കത്വാ താദിസംയേവ വിപാകം പച്ചനുഭവിതും പേതലോകേ നിബ്ബത്താ.

ചോരഘാതകവത്ഥുസ്മിം സോ രഞ്ഞോ ആണായ ദീഘരത്തം ചോരാനം സീസാനി ഛിന്ദിത്വാ പേതലോകേ നിബ്ബത്തന്തോ അസീസകം കബന്ധം ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി.

ഭിക്ഖുവത്ഥുസ്മിം പാപഭിക്ഖൂതി ലാമകഭിക്ഖു. സോ കിര ലോകസ്സ സദ്ധാദേയ്യേ ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ കായവചീദ്വാരേഹി അസം യതോ ഭിന്നാജീവോ ചിത്തകേളിം കീളന്തോ വിചരി. തതോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം നിരയേ പച്ചിത്വാ പേതലോകേ നിബ്ബത്തന്തോ ഭിക്ഖുസദിസേനേവ അത്തഭാവേന നിബ്ബത്തി. ഭിക്ഖുനീ-സിക്ഖമാനാ-സാമണേര-സാമണേരീവത്ഥൂസുപി അയമേവ വിനിച്ഛയോ.

൨൩൧. തപോദാവത്ഥുസ്മിം അച്ഛോദകോതി പസന്നോദകോ. സീതോദകോതി സീതലഉദകോ. സാതോദകോതി മധുരോദകോ. സേതകോതി പരിസുദ്ധോ നിസ്സേവാലപണകകദ്ദമോ. സുപ്പതിത്ഥോതി സുന്ദരേഹി തിത്ഥേഹി ഉപപന്നോ. രമണീയോതി രതിജനകോ. ചക്കമത്താനീതി രഥചക്കപ്പമാണാനി. കുഥിതാ സന്ദതീതി തത്രാ സന്തത്താ ഹുത്വാ സന്ദതി. യതായം ഭിക്ഖവേതി യതോ അയം ഭിക്ഖവേ. സോ ദഹോതി സോ രഹദോ. കുതോ പനായം സന്ദതീതി? വേഭാരപബ്ബതസ്സ കിര ഹേട്ഠാ ഭുമ്മട്ഠകനാഗാനം പഞ്ചയോജനസതികം നാഗഭവനം ദേവലോകസദിസം മണിമയേന തലേന ആരാമുയ്യാനേഹി ച സമന്നാഗതം; തത്ഥ നാഗാനം കീളനട്ഠാനേ സോ ഉദകദഹോ, തതോ അയം തപോദാ സന്ദതി. ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതീതി രാജഗഹനഗരം കിര ആവിഞ്ജേത്വാ മഹാപേതലോകോ, തത്ഥ ദ്വിന്നം മഹാലോഹകുമ്ഭിനിരയാനം അന്തരേന അയം തപോദാ ആഗച്ഛതി, തസ്മാ കുഥിതാ സന്ദതീതി.

യുദ്ധവത്ഥുസ്മിം നന്ദീ ചരതീതി വിജയഭേരീ ആഹിണ്ഡതി. രാജാ ആവുസോ ലിച്ഛവീഹീതി ഥേരോ കിര അത്തനോ ദിവാട്ഠാനേ ച രത്തിട്ഠാനേ ച നിസീദിത്വാ ‘‘ലിച്ഛവയോ കതഹത്ഥാ കതൂപാസനാ, രാജാ ച തേഹി സദ്ധിം സമ്പഹാരം ദേതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ രാജാനം പരാജിതം പലായമാനം അദ്ദസ. തതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘രാജാ ആവുസോ തുമ്ഹാകം ഉപട്ഠാകോ ലിച്ഛവീഹി പഭഗ്ഗോ’’തി ആഹ. സച്ചം, ഭിക്ഖവേ, മോഗ്ഗല്ലാനോ ആഹാതി പരാജികകാലേ ആവജ്ജിത്വാ യം ദിട്ഠം തം ഭണന്തോ സച്ചം ആഹ.

൨൩൨. നാഗോഗാഹവത്ഥുസ്മിം സപ്പിനികായാതി ഏവംനാമികായ. ആനേഞ്ജം സമാധിന്തി അനേജം അചലം കായവാചാവിപ്ഫന്ദവിരഹിതം ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിം. നാഗാനന്തി ഹത്ഥീനം. ഓഗയ്ഹ ഉത്തരന്താനന്തി ഓഗയ്ഹ ഓഗാഹേത്വാ പുന ഉത്തരന്താനം. തേ കിര ഗമ്ഭീരം ഉദകം ഓതരിത്വാ തത്ഥ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച സോണ്ഡായ ഉദകം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആലോലേന്താ ഉത്തരന്തി, തേസം ഏവം ഓഗയ്ഹ ഉത്തരന്താനന്തി വുത്തം ഹോതി. കോഞ്ചം കരോന്താനന്തി നദീതീരേ ഠത്വാ സോണ്ഡം മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ കോഞ്ചനാദം കരോന്താനം. സദ്ദം അസ്സോസിന്തി തം കോഞ്ചനാദസദ്ദം അസ്സോസിം. അത്ഥേസോ, ഭിക്ഖവേ, സമാധി സോ ച ഖോ അപരിസുദ്ധോതി അത്ഥി ഏസോ സമാധി മോഗ്ഗല്ലാനസ്സ, സോ ച ഖോ പരിസുദ്ധോ ന ഹോതി. ഥേരോ കിര പബ്ബജിതതോ സത്തമേ ദിവസേ തദഹുഅരഹത്തപ്പത്തോ അട്ഠസു സമാപത്തീസു പഞ്ചഹാകാരേഹി അനാചിണ്ണവസീഭാവോ സമാധിപരിപന്ഥകേ ധമ്മേ ന സുട്ഠു പരിസോധേത്വാ ആവജ്ജനസമാപജ്ജനാധിട്ഠാനവുട്ഠാനപച്ചവേക്ഖണാനം സഞ്ഞാമത്തകമേവ കത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം അപ്പേത്വാ നിസിന്നോ, ഝാനങ്ഗേഹി വുട്ഠായ നാഗാനം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അന്തോസമാപത്തിയം അസ്സോസി’’ന്തി ഏവംസഞ്ഞീ അഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘അത്ഥേസോ, ഭിക്ഖവേ, സമാധി; സോ ച ഖോ അപരിസുദ്ധോ’’തി.

സോഭിതവത്ഥുസ്മിം അഹം, ആവുസോ, പഞ്ച കപ്പസതാനി അനുസ്സരാമീതി ഏകാവജ്ജനേന അനുസ്സരാമീതി ആഹ. ഇതരഥാ ഹി അനച്ഛരിയം അരിയസാവകാനം പടിപാടിയാ നാനാവജ്ജനേന തസ്സ തസ്സ അതീതേ നിവാസസ്സ അനുസ്സരണന്തി ന ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായേയ്യും. യസ്മാ പനേസ ‘‘ഏകാവജ്ജനേന അനുസ്സരാമീ’’തി ആഹ, തസ്മാ ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝായിംസു. അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, സോഭിതസ്സ, സാ ച ഖോ ഏകായേവ ജാതീതി യം സോഭിതോ ജാതിം അനുസ്സരാമീതി ആഹ, അത്ഥേസാ ജാതി സോഭിതസ്സ, സാ ച ഖോ ഏകായേവ അനന്തരാ ന ഉപ്പടിപാടിയാ അനുസ്സരിതാതി അധിപ്പായോ.

കഥം പനായം ഏതം അനുസ്സരീതി? അയം കിര പഞ്ചന്നം കപ്പസതാനം ഉപരി തിത്ഥായതനേ

പബ്ബജിത്വാ അസഞ്ഞസമാപത്തിം നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലം കത്വാ അസഞ്ഞഭവേ നിബ്ബത്തി. തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ അവസാനേ മനുസ്സലോകേ ഉപ്പന്നോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛാകാസി. സോ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരമാനോ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ പടിസന്ധിം ദിസ്വാ തതോ പരം തതിയേ അത്തഭാവേ ചുതിമേവ അദ്ദസ. അഥ ഉഭിന്നമന്തരാ അചിത്തകം അത്തഭാവം അനുസ്സരിതും അസക്കോന്തോ നയതോ സല്ലക്ഖേസി – ‘‘അദ്ധാഅഹം അസഞ്ഞഭവേ നിബ്ബത്തോ’’തി. ഏവം സല്ലക്ഖേന്തേന പനാനേന ദുക്കരം കതം, സതധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ കോടിയാ കോടി പടിവിദ്ധാ, ആകാസേ പദം ദസ്സിതം. തസ്മാ നം ഭഗവാ ഇമസ്മിംയേവ വത്ഥുസ്മിം ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്താനം യദിദം സോഭിതോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯, ൨൨൭).

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനവണ്ണനാ

൨൩൩. ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ ആയസ്മന്തോ ചത്താരോ പാരാജികാ ധമ്മാതി ഇദം ഇധ ഉദ്ദിട്ഠപാരാജികപരിദീപനമേവ. സമോധാനേത്വാ പന സബ്ബാനേവ ചതുവീസതി പാരാജികാനി വേദിതബ്ബാനി. കതമാനി ചതുവീസതി? പാളിയം ആഗതാനി താവ ഭിക്ഖൂനം ചത്താരി, ഭിക്ഖുനീനം അസാധാരണാനി ചത്താരീതി അട്ഠ. ഏകാദസ അഭബ്ബപുഗ്ഗലാ, തേസു പണ്ഡകതിരച്ഛാനഗതഉഭതോബ്യഞ്ജനകാ, തയോ വത്ഥുവിപന്നാ അഹേതുകപടിസന്ധികാ, തേസം സഗ്ഗോ അവാരിതോ മഗ്ഗോ പന വാരിതോ, അഭബ്ബാ ഹി തേ മഗ്ഗപ്പടിലാഭായ വത്ഥുവിപന്നത്താതി. പബ്ബജ്ജാപി നേസം പടിക്ഖിത്താ, തസ്മാ തേപി പാരാജികാ. ഥേയ്യസംവാസകോ, തിത്ഥിയപക്കന്തകോ, മാതുഘാതകോ, പിതുഘാതകോ, അരഹന്തഘാതകോ, ഭിക്ഖുനീദൂസകോ, ലോഹിതുപ്പാദകോ, സങ്ഘഭേദകോതി ഇമേ അട്ഠ അത്തനോ കിരിയായ വിപന്നത്താ അഭബ്ബട്ഠാനം പത്താതി പാരാജികാവ. തേസു ഥേയ്യസംവാസകോ, തിത്ഥിയപക്കന്തകോ, ഭിക്ഖുനീദൂസകോതി ഇമേസം തിണ്ണം സഗ്ഗോ അവാരിതോ മഗ്ഗോ പന വാരിതോവ. ഇതരേസം പഞ്ചന്നം ഉഭയമ്പി വാരിതം. തേ ഹി അനന്തരഭവേ നരകേ നിബ്ബത്തനകസത്താ. ഇതി ഇമേ ച ഏകാദസ, പുരിമാ ച അട്ഠാതി ഏകൂനവീസതി. തേ ഗിഹിലിങ്ഗേ രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ ഗിഹിനിവാസനനിവത്ഥായ ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം വീസതി. സാ ഹി അജ്ഝാചാരവീതിക്കമം അകത്വാപി ഏത്താവതാവ അസ്സമണീതി ഇമാനി താവ വീസതി പാരാജികാനി.

അപരാനിപി – ലമ്ബീ, മുദുപിട്ഠികോ, പരസ്സ അങ്ഗജാതം മുഖേന ഗണ്ഹാതി, പരസ്സ അങ്ഗജാതേ അഭിനിസീദതീതി ഇമേസം ചതുന്നം വസേന ചത്താരി അനുലോമപാരാജികാനീതി വദന്തി. ഏതാനി ഹി യസ്മാ ഉഭിന്നം രാഗവസേന സദിസഭാവൂപഗതാനം ധമ്മോ ‘‘മേഥുനധമ്മോ’’തി വുച്ചതി. തസ്മാ ഏതേന പരിയായേന മേഥുനധമ്മം അപ്പടിസേവിത്വായേവ കേവലം മഗ്ഗേന മഗ്ഗപ്പവേസനവസേന ആപജ്ജിതബ്ബത്താ മേഥുനധമ്മപാരാജികസ്സ അനുലോമേന്തീതി അനുലോമപാരാജികാനീതി വുച്ചന്തി. ഇതി ഇമാനി ച ചത്താരി പുരിമാനി ച വീസതീതി സമോധാനേത്വാ സബ്ബാനേവ ചതുവീസതി പാരാജികാനി വേദിതബ്ബാനി.

ന ലഭതി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സംവാസന്തി ഉപോസഥ-പവാരണ-പാതിമോക്ഖുദ്ദേസ-സങ്ഘകമ്മപ്പഭേദം ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സംവാസം ന ലഭതി. യഥാ പുരേ തഥാ പച്ഛാതി യഥാ പുബ്ബേ ഗിഹികാലേ അനുപസമ്പന്നകാലേ ച പച്ഛാ പാരാജികം ആപന്നോപി തഥേവ അസംവാസോ ഹോതി. നത്ഥി തസ്സ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഉപോസഥപവാരണപാതിമോക്ഖുദ്ദേസസങ്ഘകമ്മപ്പഭേദോ സംവാസോതി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സംവാസം ന ലഭതി. തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമീതി തേസു ചതൂസു പാരാജികേസു ആയസ്മന്തേ ‘‘കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാ’’തി പുച്ഛാമി. കച്ചിത്ഥാതി കച്ചി ഏത്ഥ; ഏതേസു ചതൂസു പാരാജികേസു കച്ചി പരിസുദ്ധാതി അത്ഥോ. അഥ വാ കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാതി കച്ചി പരിസുദ്ധാ അത്ഥ, ഭവഥാതി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ

ചതുത്ഥപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.