൨. ദുതിയപാരാജികം

ദുതിയം അദുതിയേന, യം ജിനേന പകാസിതം;

പാരാജികം തസ്സ ദാനി, പത്തോ സംവണ്ണനാക്കമോ.

യസ്മാ തസ്മാ സുവിഞ്ഞേയ്യം, യം പുബ്ബേ ച പകാസിതം;

തം സബ്ബം വജ്ജയിത്വാന, ഹോതി സംവണ്ണനാ അയം.

ധനിയവത്ഥുവണ്ണനാ

൮൪. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേതി തത്ഥ രാജഗഹേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ, തഞ്ഹി മന്ധാതു-മഹാഗോവിന്ദാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ ‘‘രാജഗഹ’’ന്തി വുച്ചതി. അഞ്ഞേപേത്ഥ പകാരേ വണ്ണയന്തി. കിം തേഹി! നാമമേതം തസ്സ നഗരസ്സ. തം പനേതം ബുദ്ധകാലേ ച ചക്കവത്തികാലേ ച നഗരം ഹോതി. സേസകാലേ സുഞ്ഞം ഹോതി യക്ഖപരിഗ്ഗഹിതം, തേസം വസന്തവനം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. ഏവം ഗോചരഗാമം ദസ്സേത്വാ നിവാസനട്ഠാനമാഹ – ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേതി. സോ ച ഗിജ്ഝാ തസ്സ കൂടേസു വസിംസു, ഗിജ്ഝസദിസാനി വാ തസ്സ കൂടാനി; തസ്മാ ഗിജ്ഝകൂടോതി വുച്ചതീതി വേദിതബ്ബോ.

സമ്ബഹുലാതി വിനയപരിയായേന തയോ ജനാ സമ്ബഹുലാതി വുച്ചന്തി, തതോ പരം സങ്ഘോ. സുത്തന്തപരിയായേന തയോ തയോ ഏവ, തതോ പട്ഠായ സമ്ബഹുലാ. ഇധ പന തേ സുത്തന്തപരിയായേന സമ്ബഹുലാതി വേദിതബ്ബാ. സന്ദിട്ഠാതി നാതിവിസ്സാസികാ ന ദള്ഹമിത്താ; തത്ഥ തത്ഥ സങ്ഗമ്മ ദിട്ഠത്താ ഹി തേ സന്ദിട്ഠാതി വുച്ചന്തി. സമ്ഭത്താതി അതിവിസ്സാസികാ ദള്ഹമിത്താ; തേ ഹി സുട്ഠു ഭത്താ ഭജമാനാ ഏകസമ്ഭോഗപരിഭോഗാതി കത്വാ ‘‘സമ്ഭത്താ’’തി വുച്ചന്തി. ഇസിഗിലിപസ്സേതി ഇസിഗിലി നാമ പബ്ബതോ, തസ്സ പസ്സേ. പുബ്ബേ കിര പഞ്ചസതമത്താ പച്ചേകബുദ്ധാ കാസികോസലാദീസു ജനപദേസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം തസ്മിം പബ്ബതേ സന്നിപതിത്വാ സമാപത്തിയാ വീതിനാമേന്തി. മനുസ്സാ തേ പവിസന്തേവ പസ്സന്തി ന നിക്ഖമന്തേ. തതോ ആഹംസു – ‘‘അയം പബ്ബതോ ഇമേ ഇസയോ ഗിലതീ’’തി. തദുപാദായ തസ്സ ‘‘ഇസിഗിലി’’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദി, തസ്സ പസ്സേ പബ്ബതപാദേ.

തിണകുടിയോ കരിത്വാതി തിണച്ഛദനാ സദ്വാരബന്ധാ കുടിയോ കത്വാ. വസ്സം ഉപഗച്ഛന്തേന ഹി നാലകപടിപദം പടിപന്നേനാപി പഞ്ചന്നം ഛദനാനം അഞ്ഞതരേന ഛന്നേയേവ സദ്വാരബന്ധേ സേനാസനേ ഉപഗന്തബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബം. യോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൦൪). തസ്മാ വസ്സകാലേ സചേ സേനാസനം ലഭതി, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ ലഭതി, ഹത്ഥകമ്മം പരിയേസിത്വാപി കാതബ്ബം. ഹത്ഥകമ്മം അലഭന്തേന സാമമ്പി കാതബ്ബം. ന ത്വേവ അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബം. അയമനുധമ്മതാ. തസ്മാ തേ ഭിക്ഖൂ തിണകുടിയോ കരിത്വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീനി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കതികവത്താനി ച ഖന്ധകവത്താനി ച അധിട്ഠായ തീസു സിക്ഖാസു സിക്ഖമാനാ വസ്സം ഉപഗച്ഛിംസു.

ആയസ്മാപി ധനിയോതി ന കേവലം തേ ഥേരാവ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ ആദികമ്മികോ ആയസ്മാ ധനിയോപി. കുമ്ഭകാരപുത്തോതി കുമ്ഭകാരസ്സ പുത്തോ; തസ്സ ഹി നാമം ധനിയോ, പിതാ കുമ്ഭകാരോ, തേന വുത്തം – ‘‘ധനിയോ കുമ്ഭകാരപുത്തോ’’തി. വസ്സം ഉപഗച്ഛീതി തേഹി ഥേരേഹി സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേയേവ തിണകുടികം കരിത്വാ വസ്സം ഉപഗച്ഛി. വസ്സംവുത്ഥാതി പുരിമികായ ഉപഗതാ മഹാപവാരണായ പവാരിതാ പാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ ‘‘വുത്ഥവസ്സാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏവം വസ്സംവുത്ഥാ ഹുത്വാ.

തിണകുടിയോ ഭിന്ദിത്വാതി ന ദണ്ഡമുഗ്ഗരാദീഹി ചുണ്ണവിചുണ്ണം കത്വാ, വത്തസീസേന പന തിണഞ്ച ദാരുവല്ലി-ആദീനി ച ഓരോപേത്വാതി അത്ഥോ. യേന ഹി വിഹാരപച്ചന്തേ കുടി കതാ ഹോതി, തേന സചേ ആവാസികാ ഭിക്ഖൂ ഹോന്തി, തേ ആപുച്ഛിതബ്ബാ. ‘‘സചേ ഇമം കുടിം പടിജഗ്ഗിത്വാ കോചി വസിതും ഉസ്സഹതി, തസ്സ ദേഥാ’’തി വത്വാ പക്കമിതബ്ബം. യേന അരഞ്ഞേ വാ കതാ ഹോതി, പടിജഗ്ഗനകം വാ ന ലഭതി, തേന ‘‘അഞ്ഞേസമ്പി പരിഭോഗം ഭവിസ്സതീ’’തി പടിസാമേത്വാ ഗന്തബ്ബം. തേ പന ഭിക്ഖൂ അരഞ്ഞേ കുടിയോ കത്വാ പടിജഗ്ഗനകം അലഭന്താ തിണഞ്ച കട്ഠഞ്ച പടിസാമേത്വാ സങ്ഗോപേത്വാതി അത്ഥോ. യഥാ ച ഠപിതം തം ഉപചികാഹി ന ഖജ്ജതി, അനോവസ്സകഞ്ച ഹോതി, തഥാ ഠപേത്വാ ‘‘ഇദം ഠാനം ആഗന്ത്വാ വസിതുകാമാനം സബ്രഹ്മചാരീനം ഉപകാരായ ഭവിസ്സതീ’’തി ഗമിയവത്തം പൂരേത്വാ.

ജനപദചാരികം പക്കമിംസൂതി അത്തനോ അത്തനോ ചിത്താനുകൂലം ജനപദം അഗമംസു. ആയസ്മാ പന ധനിയോ കുമ്ഭകാരപുത്തോ തത്ഥേവ വസ്സം വസീതിആദി ഉത്താനത്ഥമേവ. യാവതതിയകന്തി യാവതതിയവാരം. അനവയോതി അനുഅവയോ, സന്ധിവസേന ഉകാരലോപോ. അനു അനു അവയോ, യം യം കുമ്ഭകാരേഹി കത്തബ്ബം നാമ അത്ഥി, സബ്ബത്ഥ അനൂനോ പരിപുണ്ണസിപ്പോതി അത്ഥോ. സകേതി അത്തനോ സന്തകേ. ആചരിയകേതി ആചരിയകമ്മേ. കുമ്ഭകാരകമ്മേതി കുമ്ഭകാരാനം കമ്മേ; കുമ്ഭകാരേഹി കത്തബ്ബകമ്മേതി അത്ഥോ. ഏതേന സകം ആചരിയകം സരൂപതോ ദസ്സിതം ഹോതി. പരിയോദാതസിപ്പോതി പരിസുദ്ധസിപ്പോ. അനവയത്തേപി സതി അഞ്ഞേഹി അസദിസസിപ്പോതി വുത്തം ഹോതി.

സബ്ബമത്തികാമയന്തി പിട്ഠസങ്ഘാടകകവാടസൂചിഘടികവാതപാനകവാടമത്തം ഠപേത്വാ അവസേസം ഭിത്തിഛദനിട്ഠകഥമ്ഭാദിഭേദം സബ്ബം ഗേഹസമ്ഭാരം മത്തികാമയമേവ കത്വാതി അത്ഥോ. തിണഞ്ച കട്ഠഞ്ച ഗോമയഞ്ച സങ്കഡ്ഢിത്വാ തം കുടികം പചീതി തം സബ്ബമത്തികാമയം കത്വാ പാണികായ ഘംസിത്വാ സുക്ഖാപേത്വാ തേലതമ്ബമത്തികായ പരിമജ്ജിത്വാ അന്തോ ച ബഹി ച തിണാദീഹി പൂരേത്വാ യഥാ പക്കാ സുപക്കാ ഹോതി, ഏവം പചി. ഏവം പക്കാ ച പന സാ അഹോസി കുടികാ. അഭിരൂപാതി സുരൂപാ. പാസാദികാതി പസാദജനികാ. ലോഹിതികാതി ലോഹിതവണ്ണാ. കിങ്കണികസദ്ദോതി കിങ്കണികജാലസ്സ സദ്ദോ. യഥാ കിര നാനാരതനേഹി കതസ്സ കിങ്കണികജാലസ്സ സദ്ദോ ഹോതി, ഏവം തസ്സാ കുടികായ വാതപാനന്തരികാദീഹി പവിട്ഠേന വാതേന സമാഹതായ സദ്ദോ അഹോസി. ഏതേനസ്സാ അന്തോ ച ബഹി ച സുപക്കഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘കിങ്കണികാ’’തി കംസഭാജനം, തസ്മാ യഥാ അഭിഹതസ്സ കംസഭാജനസ്സ സദ്ദോ, ഏവമസ്സാ വാതപ്പഹതായ സദ്ദോ അഹോസീ’’തി വുത്തം.

൮൫. കിം ഏതം, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ജാനന്തോവ ഭഗവാ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം പുച്ഛി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസുന്തി സബ്ബമത്തികാമയായ കുടികായ കരണഭാവം ആദിതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ ആരോചേസും. കഥഞ്ഹി നാമ സോ, ഭിക്ഖവേ…പേ… കുടികം കരിസ്സതീതി ഇദം അതീതത്ഥേ അനാഗതവചനം; അകാസീതി വുത്തം ഹോതി. തസ്സ ലക്ഖണം സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബം. ന ഹി നാമ, ഭിക്ഖവേ, തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ പാണേസു അനുദ്ദയാ അനുകമ്പാ അവിഹേസാ ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥ അനുദ്ദയാതി അനുരക്ഖണാ; ഏതേന മേത്താപുബ്ബഭാഗം ദസ്സേതി. അനുകമ്പാതി പരദുക്ഖേന ചിത്തകമ്പനാ. അവിഹേസാതി അവിഹിംസനാ; ഏതേഹി കരുണാപുബ്ബഭാഗം ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ പഥവീഖണനചിക്ഖല്ലമദ്ദനഅഗ്ഗിദാനേസു ബഹൂ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകേ പാണേ ബ്യാബാധേന്തസ്സ വിനാസേന്തസ്സ തേസു പാണേസു മേത്താകരുണാനം പുബ്ബഭാഗമത്താപി അനുദ്ദയാ അനുകമ്പാ അവിഹേസാ ന ഹി നാമ ഭവിസ്സതി അപ്പമത്തകാപി നാമ ന ഭവിസ്സതീ’’തി. മാ പച്ഛിമാ ജനതാ പാണേസു പാതബ്യതം ആപജ്ജീതി പച്ഛിമോ ജനസമൂഹോ പാണേസു പാതബ്യഭാവം മാ ആപജ്ജി. ‘‘ബുദ്ധകാലേപി ഭിക്ഖൂഹി ഏവം കതം, ഈദിസേസു ഠാനേസു പാണാതിപാതം കരോന്താനം നത്ഥി ദോസോ’’തി മഞ്ഞിത്വാ ഇമസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജമാനാ പച്ഛിമാ ജനതാ മാ പാണേസു പാതബ്യേ ഘംസിതബ്ബേ ഏവം മഞ്ഞീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം ധനിയം ഗരഹിത്വാ ന ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമത്തികാമയാ കുടികാ കാതബ്ബാതി ആയതിം താദിസായ കുടികായ കരണം പടിക്ഖിപി; പടിക്ഖിപിത്വാ ച ‘‘യോ കരേയ്യ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി സബ്ബമത്തികാമയകുടികാകരണേ ആപത്തിം ഠപേസി. തസ്മാ യോപി പഥവീഖണനാദിനാ പാണേസു പാതബ്യതം അനാപജ്ജന്തോ താദിസം കുടികം കരോതി, സോപി ദുക്കടം ആപജ്ജതി. പഥവീഖണനാദീഹി പന പാണേസു പാതബ്യതം ആപജ്ജന്തോ യം യം വത്ഥും വീതിക്കമതി, തത്ഥ തത്ഥ വുത്തമേവ ആപത്തിം ആപജ്ജതി. ധനിയത്ഥേരസ്സ ആദികമ്മികത്താ അനാപത്തി. സേസാനം സിക്ഖാപദം അതിക്കമിത്വാ കരോന്താനമ്പി കതം ലഭിത്വാ തത്ഥ വസന്താനമ്പി ദുക്കടമേവ. ദബ്ബസമ്ഭാരമിസ്സകാ പന യഥാ വാ തഥാ വാ മിസ്സാ ഹോതു, വട്ടതി. സുദ്ധമത്തികാമയാവ ന വട്ടതി. സാപി ഇട്ഠകാഹി ഗിഞ്ജകാവസഥസങ്ഖേപേന കതാ വട്ടതി. ഏവം ഭന്തേതി ഖോ…പേ… തം കുടിം ഭിന്ദിംസൂതി ഭഗവതോ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ കട്ഠേഹി ച പാസാണേഹി ച തം കുടികം വികിരന്താ ഭിന്ദിംസു.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ധനിയോതിആദിമ്ഹി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ധനിയോ ഏകപസ്സേ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ തേന സദ്ദേന ആഗന്ത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘കിസ്സ മേ തുമ്ഹേ, ആവുസോ, കുടിം ഭിന്ദഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഭഗവാ ഭേദാപേതീ’’തി സുത്വാ സുബ്ബചതായ സമ്പടിച്ഛി.

കസ്മാ പന ഭഗവാ ഇമിനാ അതിമഹന്തേന ഉസ്സാഹേന അത്തനോ വസനത്ഥം കതം കുടികം ഭേദാപേസി, നനു ഏതസ്സേത്ഥ വയകമ്മമ്പി അത്ഥീതി? കിഞ്ചാപി അത്ഥി, അഥ ഖോ നം ഭഗവാ അകപ്പിയാതി ഭിന്ദാപേസി, തിത്ഥിയധജോതി ഭിന്ദാപേസി. അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ. അട്ഠകഥായം പന അഞ്ഞാനിപി കാരണാനി വുത്താനി – സത്താനുദ്ദയായ, പത്തചീവരഗുത്തത്ഥായ, സേനാസനബാഹുല്ലപഅസേധനായാതിആദീനി. തസ്മാ ഇദാനിപി യോ ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ വിനയഞ്ഞൂ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും അകപ്പിയം പരിക്ഖാരം ഗഹേത്വാ വിചരന്തം ദിസ്വാ തം ഛിന്ദാപേയ്യ വാ ഭിന്ദാപേയ്യ വാ അനുപവജ്ജോ, സോ നേവ ചോദേതബ്ബോ ന സാരേതബ്ബോ; ന തം ലബ്ഭാ വത്തും ‘‘മമ പരിക്ഖാരോ തയാ നാസിതോ, തം മേ ദേഹീ’’തി.

പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയോ

തത്രായം പാളിമുത്തകോ കപ്പിയാകപ്പിയപരിക്ഖാരവിനിച്ഛയോ – കേചി താലപണ്ണച്ഛത്തം അന്തോ വാ ബഹി വാ പഞ്ചവണ്ണേന സുത്തേന സിബ്ബന്താ വണ്ണമട്ഠം കരോന്തി, തം ന വട്ടതി. ഏകവണ്ണേന പന നീലേന വാ പീതകേന വാ യേന കേനചി സുത്തേന അന്തോ വാ ബഹി വാ സിബ്ബിതും ഛത്തദണ്ഡഗ്ഗാഹകം സലാകപഞ്ജരം വാ വിനന്ധിതും വട്ടതി. തഞ്ച ഖോ ഥിരകരണത്ഥം, ന വണ്ണമട്ഠത്ഥായ. ഛത്തപണ്ണകേസു മകരദന്തകം വാ അഡ്ഢചന്ദകം വാ ഛിന്ദിതും ന വട്ടതി. ഛത്തദണ്ഡേ ഗേഹഥമ്ഭേസു വിയ ഘടകോ വാ വാളരൂപകം വാ ന വട്ടതി. സചേപി സബ്ബത്ഥ ആരഗ്ഗേന ലേഖാ ദിന്നാ ഹോതി, സാപി ന വട്ടതി. ഘടകമ്പി വാളരൂപമ്പി ഭിന്ദിത്വാ ധാരേതബ്ബം. ലേഖാപി ഘംസിത്വാ വാ അപനേതബ്ബാ, സുത്തകേന വാ ദണ്ഡോ വേഠേതബ്ബോ. ദണ്ഡബുന്ദേ പന അഹിച്ഛത്തകസണ്ഠാനം വട്ടതി. വാതപ്പഹാരേന അചലനത്ഥം ഛത്തമണ്ഡലികം രജ്ജുകേഹി ഗാഹേത്വാ ദണ്ഡേ ബന്ധന്തി, തസ്മിം ബന്ധനട്ഠാനേ വലയമിവ ഉക്കിരിത്വാ ലേഖം ഠപേന്തി, സാ വട്ടതി.

ചീവരമണ്ഡനത്ഥായ നാനാസുത്തകേഹി സതപദീസദിസം സിബ്ബന്താ ആഗന്തുകപട്ടം ഠപേന്തി, അഞ്ഞമ്പി യംകിഞ്ചി സൂചികമ്മവികാരം കരോന്തി, പട്ടമുഖേ വാ പരിയന്തേ വാ വേണിം വാ സങ്ഖലികം വാ, ഏവമാദി സബ്ബം ന വട്ടതി, പകതിസൂചികമ്മമേവ വട്ടതി. ഗണ്ഠികപട്ടകഞ്ച പാസകപട്ടഞ്ച അട്ഠകോണമ്പി സോളസകോണമ്പി കരോന്തി, തത്ഥ അഗ്ഘിയഗയമുഗ്ഗരാദീനി ദസ്സേന്തി, കക്കടക്ഖീനി ഉക്കിരന്തി, സബ്ബം ന വട്ടതി, ചതുകോണമേവ വട്ടതി. കോണസുത്തപിളകാ ച ചീവരേ രത്തേ ദുവിഞ്ഞേയ്യരൂപാ വട്ടന്തി. കഞ്ജികപിട്ഠഖലിആദീസു ചീവരം പക്ഖിപിതും ന വട്ടതി. ചീവരകമ്മകാലേ പന ഹത്ഥമലസൂചിമലാദീനം ധോവനത്ഥം കിലിട്ഠകാലേ ച ധോവനത്ഥം വട്ടതി. ഗന്ധം വാ ലാഖം വാ തേലം വാ രജനേ പക്ഖിപിതും ന വട്ടതി.

ചീവരം രജിത്വാ സങ്ഖേന വാ മണിനാ വാ യേന കേനചി ന ഘട്ടേതബ്ബം. ഭൂമിയം ജാണുകാനി നിഹന്ത്വാ ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ ദോണിയമ്പി ന ഘംസിതബ്ബം. ദോണിയം വാ ഫലകേ വാ ഠപേത്വാ അന്തേ ഗാഹാപേത്വാ ഹത്ഥേഹി പഹരിതും പന വട്ടതി; തമ്പി മുട്ഠിനാ ന കാതബ്ബം. പോരാണകത്ഥേരാ പന ദോണിയമ്പി ന ഠപേസും. ഏകോ ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി; അപരോ ഹത്ഥേ കത്വാ ഹത്ഥേന പഹരതി. ചീവരസ്സ കണ്ണസുത്തകം ന വട്ടതി, രജിതകാലേ ഛിന്ദിതബ്ബം. യം പന ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കണ്ണസുത്തക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൪) ഏവം അനുഞ്ഞാതം, തം അനുവാതേ പാസകം കത്വാ ബന്ധിതബ്ബം രജനകാലേ ലഗ്ഗനത്ഥായ. ഗണ്ഠികേപി സോഭാകരണത്ഥം ലേഖാ വാ പിളകാ വാ ന വട്ടതി, നാസേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.

പത്തേ വാ ഥാലകേ വാ ആരഗ്ഗേന ലേഖം കരോന്തി, അന്തോ വാ ബഹി വാ ന വട്ടതി. പത്തം ഭമം ആരോപേത്വാ മജ്ജിത്വാ പചന്തി – ‘‘മണിവണ്ണം കരിസ്സാമാ’’തി, ന വട്ടതി; തേലവണ്ണോ പന വട്ടതി. പത്തമണ്ഡലേ ഭിത്തികമ്മം ന വട്ടതി, മകരദന്തകം പന വട്ടതി.

ധമകരണഛത്തകസ്സ ഉപരി വാ ഹേട്ഠാ വാ ധമകരണകുച്ഛിയം വാ ലേഖാ ന വട്ടതി, ഛത്തമുഖവട്ടിയം പനസ്സ ലേഖാ വട്ടതി.

കായബന്ധനസ്സ സോഭനത്ഥം തഹിം തഹിം ദിഗുണം സുത്തം കോട്ടേന്തി, കക്കടച്ഛീനി ഉട്ഠപേന്തി, ന വട്ടതി. ഉഭോസു പന അന്തേസു ദസാമുഖസ്സ ഥിരഭാവായ ദിഗുണം കോട്ടേതും വട്ടതി. ദസാമുഖേ പന ഘടകം വാ മകരമുഖം വാ ദേഡ്ഡുഭസീസം വാ യംകിഞ്ചി വികാരരൂപം കാതും ന വട്ടതി. തത്ഥ തത്ഥ അച്ഛീനി ദസ്സേത്വാ മാലാകമ്മലതാകമ്മാദീനി വാ കത്വാ കോട്ടിതകായബന്ധനമ്പി ന വട്ടതി. ഉജുകമേവ പന മച്ഛകണ്ടകം വാ ഖജ്ജുരിപത്തകം വാ മട്ഠപട്ടികം വാ കത്വാ കോട്ടിതും വട്ടതി. കായബന്ധനസ്സ ദസാ ഏകാ വട്ടതി, ദ്വേ തീണി ചത്താരിപി വട്ടന്തി; തതോ പരം ന വട്ടന്തി. രജ്ജുകകായബന്ധനം ഏകമേവ വട്ടതി. പാമങ്ഗസണ്ഠാനം പന ഏകമ്പി ന വട്ടതി. ദസാ പന പാമങ്ഗസണ്ഠാനാപി വട്ടതി. ബഹുരജ്ജുകേ ഏകതോ കത്വാ ഏകേന നിരന്തരം വേഠേത്വാ കതം ബഹുരജ്ജുകന്തി ന വത്തബ്ബം, തം വട്ടതി.

കായബന്ധനവിധേ അട്ഠമങ്ഗലാദികം യംകിഞ്ചി വികാരരൂപം ന വട്ടതി, പരിച്ഛേദലേഖാമത്തം വട്ടതി. വിധകസ്സ ഉഭോസു അന്തേസു ഥിരകരണത്ഥായ ഘടകം കരോന്തി, അയമ്പി വട്ടതി.

അഞ്ജനിയം ഇത്ഥിപുരിസചതുപ്പദസകുണരൂപം വാ മാലാകമ്മ-ലതാകമ്മമകരദന്തക-ഗോമുത്തകഅഡ്ഢചന്ദകാദിഭേദം വാ വികാരരൂപം ന വട്ടതി. ഘംസിത്വാ വാ ഛിന്ദിത്വാ വാ യഥാ വാ ന പഞ്ഞായതി, തഥാ സുത്തേന വേഠേത്വാ വളഞ്ജേതബ്ബാ. ഉജുകമേവ പന ചതുരംസാ വാ അട്ഠംസാ വാ സോളസംസാ വാ അഞ്ജനീ വട്ടതി. ഹേട്ഠതോ പിസ്സാ ദ്വേ വാ തിസ്സോ വാ വട്ടലേഖായോ വട്ടന്തി. ഗീവായമ്പിസ്സാ പിധാനകബന്ധനത്ഥം ഏകാ വട്ടലേഖാ വട്ടതി.

അഞ്ജനിസലാകായപി വണ്ണമട്ഠകമ്മം ന വട്ടതി. അഞ്ജനിത്ഥവികായമ്പി യംകിഞ്ചി നാനാവണ്ണേന സുത്തേന വണ്ണമട്ഠകമ്മം ന വട്ടതി. ഏസേവ നയോ കുഞ്ചികാകോസകേപി. കുഞ്ചികായ വണ്ണമട്ഠകമ്മം ന വട്ടതി, തഥാ സിപാടികായം. ഏകവണ്ണസുത്തേന പനേത്ഥ യേന കേനചി സിബ്ബിതും വട്ടതി.

ആരകണ്ടകേപി വട്ടമണികം വാ അഞ്ഞം വാ വണ്ണമട്ഠം ന വട്ടതി. ഗീവായം പന പരിച്ഛേദലേഖാ വട്ടതി. പിപ്ഫലികേപി മണികം വാ പിളകം വാ യംകിഞ്ചി ഉട്ഠപേതും ന വട്ടതി. ദണ്ഡകേ പന പരിച്ഛേദലേഖാ വട്ടതി. നഖച്ഛേദനം വലിതകംയേവ കരോന്തി, തസ്മാ തം വട്ടതി. ഉത്തരാരണിയം വാ അധരാരണിയം വാ അരണിധനുകേ വാ ഉപരിപേല്ലനദണ്ഡകേ വാ മാലാകമ്മാദികം യംകിഞ്ചി വണ്ണമട്ഠം ന വട്ടതി, പേല്ലനദണ്ഡകസ്സ പന വേമജ്ഝേ മണ്ഡലം ഹോതി, തത്ഥ പരിച്ഛേദലേഖാമത്തം വട്ടതി. സൂചിസണ്ഡാസം കരോന്തി, യേന സൂചിം ഡംസാപേത്വാ ഘംസന്തി, തത്ഥ മകരമുഖാദികം യംകിഞ്ചി വണ്ണമട്ഠം ന വട്ടതി, സൂചിഡംസനത്ഥം പന മുഖമത്തം ഹോതി, തം വട്ടതി.

ദന്തകട്ഠച്ഛേദനവാസിയമ്പി യംകിഞ്ചി വണ്ണമട്ഠം ന വട്ടതി, ഉജുകമേവ കപ്പിയലോഹേന ഉഭോസു വാ പസ്സേസു ചതുരംസം വാ അട്ഠംസം വാ ബന്ധിതും വട്ടതി. കത്തരദണ്ഡേപി യംകിഞ്ചി വണ്ണമട്ഠം ന വട്ടതി, ഹേട്ഠാ ഏകാ വാ ദ്വേ വാ വട്ടലേഖാ ഉപരി അഹിച്ഛത്തകമകുളമത്തഞ്ച വട്ടതി.

തേലഭാജനേസു വിസാണേ വാ നാളിയം വാ അലാബുകേ വാ ആമണ്ഡസാരകേ വാ ഠപേത്വാ ഇത്ഥിരൂപം പുരിസരൂപഞ്ച അവസേസം സബ്ബമ്പി വണ്ണമട്ഠകമ്മം വട്ടതി.

മഞ്ചപീഠേ ഭിസിബിമ്ബോഹനേ ഭൂമത്ഥരണേ പാദപുഞ്ഛനേ ചങ്കമനഭിസിയാ സമ്മുഞ്ജനിയം കചവരഛഡ്ഡനകേ രജനദോണികായ പാനീയഉളുങ്കേ പാനീയഘടേ പാദകഥലികായ ഫലകപീഠകേ വലയാധാരകേ ദണ്ഡാധാരകേപത്തപിധാനേ താലവണ്ടേ വീജനേതി – ഏതേസു സബ്ബം മാലാകമ്മാദിവണ്ണമട്ഠകമ്മം വട്ടതി. സേനാസനേ പന ദ്വാരകവാടവാതപാനകവാടാദീസു സബ്ബരതനമയമ്പി വണ്ണമട്ഠകമ്മം വട്ടതി.

സേനാസനേ കിഞ്ചി പടിസേധേതബ്ബം നത്ഥി, അഞ്ഞത്ര വിരുദ്ധസേനാസനാ. വിരുദ്ധസേനാസനം നാമ അഞ്ഞേസം സീമായ രാജവല്ലഭേഹി കതസേനാസനം വുച്ചതി, തസ്മാ യേ താദിസം സേനാസനം കരോന്തി, തേ വത്തബ്ബാ – ‘‘മാ അമ്ഹാകം സീമായ സേനാസനം കരോഥാ’’തി. അനാദിയിത്വാ കരോന്തിയേവ, പുനപി വത്തബ്ബാ – ‘‘മാ ഏവം അകത്ഥ, മാ അമ്ഹാകം ഉപോസഥപവാരണാനം അന്തരായമകത്ഥ, മാ സാമഗ്ഗിം ഭിന്ദിത്ഥ, തുമ്ഹാകം സേനാസനം കതമ്പി കതട്ഠാനേ ന ഠസ്സതീ’’തി. സചേ ബലക്കാരേന കരോന്തിയേവ, യദാ തേസം ലജ്ജിപരിസാ ഉസ്സന്നാ ഹോതി, സക്കാ ച ഹോതി ലദ്ധും ധമ്മികോ വിനിച്ഛയോ, തദാ തേസം പേസേതബ്ബം – ‘‘തുമ്ഹാകം ആവാസം ഹരഥാ’’തി. സചേ യാവ തതിയം പേസിതേ ഹരന്തി, സാധു; നോ ചേ ഹരന്തി, ഠപേത്വാ ബോധിഞ്ച ചേതിയഞ്ച അവസേസസേനാസനാനി ഭിന്ദിതബ്ബാനി, നോ ച ഖോ അപരിഭോഗം കരോന്തേഹി, പടിപാടിയാ പന ഛദന-ഗോപാനസീ-ഇട്ഠകാദീനി അപനേത്വാ തേസം പേസേതബ്ബം – ‘‘തുമ്ഹാകം ദബ്ബസമ്ഭാരേ ഹരഥാ’’തി. സചേ ഹരന്തി, സാധു; നോ ചേ ഹരന്തി, അഥ തേസു ദബ്ബസമ്ഭാരേസു ഹിമവസ്സവാതാതപാദീഹി പൂതിഭൂതേസു വാ ചോരേഹി വാ ഹടേസു അഗ്ഗിനാ വാ ദഡ്ഢേസു സീമസാമികാ ഭിക്ഖൂ അനുപവജ്ജാ, ന ലബ്ഭാ ചോദേതും ‘‘തുമ്ഹേഹി അമ്ഹാകം ദബ്ബസമ്ഭാരാ നാസിതാ’’തി വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ഗീവാ’’തി വാ. യം പന സീമസാമികേഹി ഭിക്ഖൂഹി കതം, തം സുകതമേവ ഹോതീതി.

പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയോ നിട്ഠിതോ.

൮൬. ഏവം ഭിന്നായ പന കുടികായ ധനിയസ്സ പരിവിതക്കഞ്ച പുന കുടികരണത്ഥായ ഉസ്സാഹഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദാരുഗഹേ ഗണകോതി രഞ്ഞോ ദാരുഭണ്ഡാഗാരേ ദാരുഗോപകോ. ദേവഗഹദാരൂനീതി ദേവേന ഗഹിതദാരൂനി. രാജപടിഗ്ഗഹിതഭൂതാനി ദാരൂനീതി അത്ഥോ. നഗരപടിസങ്ഖാരികാനീതി നഗരസ്സ പടിസങ്ഖാരൂപകരണാനി. ആപദത്ഥായ നിക്ഖിത്താനീതി അഗ്ഗിദാഹേന വാ പുരാണഭാവേന വാ പടിരാജൂപരുന്ധനാദിനാ വാ ഗോപുരട്ടാലകരാജന്തേപുരഹത്ഥിസാലാദീനം വിപത്തി ആപദാതി വുച്ചതി. തദത്ഥം നിക്ഖിത്താനീതി വുത്തം ഹോതി. ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛേദാപേത്വാതി അത്തനോ കുടിയാ പമാണം സല്ലക്ഖേത്വാ കിഞ്ചി അഗ്ഗേ കിഞ്ചി മജ്ഝേ കിഞ്ചി മൂലേ ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കരോന്തോ ഛേദാപേസി.

൮൭. വസ്സകാരോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നാമം. മഗധമഹാമത്തോതി മഗധരട്ഠേ മഹാമത്തോ, മഹതിയാ ഇസ്സരിയമത്തായ സമന്നാഗതോ, മഗധരഞ്ഞോ വാ മഹാമത്തോ; മഹാഅമച്ചോതി വുത്തം ഹോതി. അനുസഞ്ഞായമാനോതി തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പച്ചവേക്ഖമാനോ. ഭണേതി ഇസ്സരാനം നീചട്ഠാനികപുരിസാലപനം. ബന്ധം ആണാപേസീതി ബ്രാഹ്മണോ പകതിയാപി തസ്മിം ഇസ്സാപകതോവ. സോ രഞ്ഞോ ‘‘ആണാപേഹീ’’തി വചനം സുത്വാ യസ്മാ ‘‘പക്കോസാപേഹീ’’തി രഞ്ഞോ ന വുത്തം, തസ്മാ ‘‘നം ഹത്ഥേസു ച പാദേസു ച ബന്ധം കത്വാ ആണാപേസ്സാമീ’’തി ബന്ധം ആണാപേസി. അദ്ദസ ഖോ ആയസ്മാ ധനിയോതി കഥം അദ്ദസ? സോ കിര അത്തനാ ലേസേന ദാരൂനം ഹടഭാവം ഞത്വാ ‘‘നിസ്സംസയം ഏസ ദാരൂനം കാരണാ രാജകുലതോ വധം വാ ബന്ധം വാ പാപുണിസ്സതി, തദാ നം അഹമേവ മോചേസ്സാമീ’’തി നിച്ചകാലം തസ്സ പവത്തിം സുണന്തോയേവ വിചരതി. തസ്മാ തഖണഞ്ഞേവ ഗന്ത്വാ അദ്ദസ. തേന വുത്തം – ‘‘അദ്ദസ ഖോ ആയസ്മാ ധനിയോ’’തി. ദാരൂനം കിച്ചാതി ദാരൂനം കാരണാ. പുരാഹം ഹഞ്ഞാമീതി അഹം പുരാ ഹഞ്ഞാമി; യാവ അഹം ന ഹഞ്ഞാമി, താവ ത്വം ഏയ്യാസീതി അത്ഥോ.

൮൮. ഇങ്ഘ, ഭന്തേ, സരാപേഹീതി ഏത്ഥ ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. പഠമാഭിസിത്തോതി അഭിസിത്തോ ഹുത്വാ പഠമം. ഏവരൂപിം വാചം ഭാസിതാതി ‘‘ദിന്നഞ്ഞേവ സമണബ്രാഹ്മണാനം തിണകട്ഠോദകം പരിഭുഞ്ജന്തൂ’’തി ഇമം ഏവരൂപിം വാചം അഭിസിത്തോ ഹുത്വാ പഠമമേവ യം ത്വം അഭാസി, തം സയമേവ ഭാസിത്വാ ഇദാനി സരസി, ന സരസീതി വുത്തം ഹോതി. രാജാനോ കിര അഭിസിത്തമത്തായേവ ധമ്മഭേരിം ചരാപേന്തി – ‘‘ദിന്നഞ്ഞേവ സമണബ്രാഹ്മണാനം തിണകട്ഠോദകം പരിഭുഞ്ജന്തൂ’’തി തം സന്ധായ ഏസ വദതി. തേസം മയാ സന്ധായ ഭാസിതന്തി തേസം അപ്പമത്തകേപി കുക്കുച്ചായന്താനം സമിതബാഹിതപാപാനം സമണബ്രാഹ്മണാനം തിണകട്ഠോദകഹരണം സന്ധായ മയാ ഏതം ഭാസിതം; ന തുമ്ഹാദിസാനന്തി അധിപ്പായോ. തഞ്ച ഖോ അരഞ്ഞേ അപരിഗ്ഗഹിതന്തി തഞ്ച തിണകട്ഠോദകം യം അരഞ്ഞേ അപരിഗ്ഗഹിതം ഹോതി; ഏതം സന്ധായ മയാ ഭാസിതന്തി ദീപേതി.

ലോമേന ത്വം മുത്തോസീതി ഏത്ഥ ലോമമിവ ലോമം, കിം പന തം? പബ്ബജ്ജാലിങ്ഗം. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ നാമ ധുത്താ ‘‘മംസം ഖാദിസ്സാമാ’’തി മഹഗ്ഘലോമം ഏളകം ഗണ്ഹേയ്യും. തമേനം അഞ്ഞോ വിഞ്ഞുപുരിസോ ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്സ ഏളകസ്സ മംസം കഹാപണമത്തം അഗ്ഘതി. ലോമാനി പന ലോമവാരേ ലോമവാരേ അനേകേ കഹാപണേ അഗ്ഘന്തീ’’തി ദ്വേ അലോമകേ ഏളകേ ദത്വാ ഗണ്ഹേയ്യ. ഏവം സോ ഏളകോ വിഞ്ഞുപുരിസമാഗമ്മ ലോമേന മുച്ചേയ്യ. ഏവമേവ ത്വം ഇമസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ വധബന്ധനാരഹോ. യസ്മാ പന അരഹദ്ധജോ സബ്ഭി അവജ്ഝരൂപോ, ത്വഞ്ച സാസനേ പബ്ബജിതത്താ യം പബ്ബജ്ജാലിങ്ഗഭൂതം അരഹദ്ധജം ധാരേസി. തസ്മാ ത്വം ഇമിനാ പബ്ബജ്ജാലിങ്ഗലോമേന ഏളകോ വിയ വിഞ്ഞുപുരിസമാഗമ്മ മുത്തോസീതി.

മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തീതി രഞ്ഞോ പരിസതി ഭാസമാനസ്സ സമ്മുഖാ ച പരമ്മുഖാ ച സുത്വാ തത്ഥ തത്ഥ മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി, അവജ്ഝായന്തി, അവജാനന്താ തം ഝായന്തി ഓലോകേന്തി ലാമകതോ വാ ചിന്തേന്തീതി അത്ഥോ. ഖിയ്യന്തീതി തസ്സ അവണ്ണം കഥേന്തി പകാസേന്തി. വിപാചേന്തീതി വിത്ഥാരികം കരോന്തി, സബ്ബത്ഥ പത്ഥരന്തി; അയഞ്ച അത്ഥോ സദ്ദസത്ഥാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ. അയം പനേത്ഥ യോജനാ – ‘‘അലജ്ജിനോ ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ’’തിആദീനി ചിന്തേന്താ ഉജ്ഝായന്തി. ‘‘നത്ഥി ഇമേസം സാമഞ്ഞ’’ന്തിആദീനി ഭണന്താ ഖിയ്യന്തി. ‘‘അപഗതാ ഇമേ സാമഞ്ഞാ’’തിആദീനി തത്ഥ തത്ഥ വിത്ഥാരേന്താ വിപാചേന്തീതി. ഏതേന നയേന ഇമേസം പദാനം ഇതോ പരമ്പി തത്ഥ തത്ഥ ആഗതപദാനുരൂപേന യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ബ്രഹ്മചാരിനോതി സേട്ഠചാരിനോ. സാമഞ്ഞന്തി സമണഭാവോ. ബ്രഹ്മഞ്ഞന്തി സേട്ഠഭാവോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

രഞ്ഞോ ദാരൂനീതിആദിമ്ഹി ‘‘അദിന്നം ആദിയിസ്സതീ’’തി അയം ഉജ്ഝായനത്ഥോ. യം പനേതം അദിന്നം ആദിയി, തം ദസ്സേതും ‘‘രഞ്ഞോ ദാരൂനീ’’തി വുത്തം. ഇതി വചനഭേദേ അസമ്മുയ്ഹന്തേഹി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പുരാണവോഹാരികോ മഹാമത്തോതി ഭിക്ഖുഭാവതോ പുരാണേ ഗിഹികാലേ വിനിച്ഛയവോഹാരേ നിയുത്തത്താ ‘‘വോഹാരികോ’’തി സങ്ഖം ഗതോ മഹാഅമച്ചോ.

അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചാതി ഭഗവാ സാമംയേവ ലോകവോഹാരമ്പി ജാനാതി, അതീതബുദ്ധാനം പഞ്ഞത്തിമ്പി ജാനാതി – ‘‘പുബ്ബേപി ബുദ്ധാ ഏത്തകേന പാരാജികം പഞ്ഞപേന്തി, ഏത്തകേന ഥുല്ലച്ചയം, ഏത്തകേന ദുക്കട’’ന്തി. ഏവം സന്തേപി സചേ അഞ്ഞേഹി ലോകവോഹാരവിഞ്ഞൂഹി സദ്ധിം അസംസന്ദിത്വാ പാദമത്തേന പാരാജികം പഞ്ഞപേയ്യ, തേനസ്സ സിയും വത്താരോ ‘‘സീലസംവരോ നാമ ഏകഭിക്ഖുസ്സപി അപ്പമേയ്യോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ മഹാപഥവീ-സമുദ്ദ-ആകാസാനി വിയ അതിവിത്ഥിണ്ണോ, കഥഞ്ഹി നാമ ഭഗവാ പാദമത്തകേന നാസേസീ’’തി! തതോ തഥാഗതസ്സ ഞാണബലം അജാനന്താ സിക്ഖാപദം കോപേയ്യും, പഞ്ഞത്തമ്പി സിക്ഖാപദം യഥാഠാനേ ന തിട്ഠേയ്യ. ലോകവോഹാരവിഞ്ഞൂഹി പന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ പഞ്ഞത്തേ സോ ഉപവാദോ ന ഹോതി. അഞ്ഞദത്ഥു ഏവം വത്താരോ ഹോന്തി – ‘‘ഇമേഹി നാമ അഗാരികാപി പാദമത്തേന ചോരം ഹനന്തിപി ബന്ധന്തിപി പബ്ബാജേന്തിപി. കസ്മാ ഭഗവാ പബ്ബജിതം ന നാസേസ്സതി; യേന പരസന്തകം തിണസലാകമത്തമ്പി ന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി! തഥാഗതസ്സ ച ഞാണബലം ജാനിസ്സന്തി. പഞ്ഞത്തമ്പി ച സിക്ഖാപദം അകുപ്പം ഭവിസ്സതി, യഥാഠാനേ ഠസ്സതി. തസ്മാ ലോകവോഹാരവിഞ്ഞൂഹി സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ പഞ്ഞപേതുകാമോ സബ്ബാവന്തം പരിസം അനുവിലോകേന്തോ അഥ ഖോ ഭഗവാ അവിദൂരേ നിസിന്നം ദിസ്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച ‘‘കിത്തകേന ഖോ ഭിക്ഖു രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ചോരം ഗഹേത്വാ ഹനതി വാ ബന്ധതി വാ പബ്ബാജേതി വാ’’തി.

തത്ഥ മാഗധോതി മഗധാനം ഇസ്സരോ. സേനിയോതി സേനായ സമ്പന്നോ. ബിമ്ബിസാരോതി തസ്സ നാമം. പബ്ബാജേതി വാതി രട്ഠതോ നിക്ഖാമേതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. പഞ്ചമാസകോ പാദോതി തദാ രാജഗഹേ വീസതിമാസകോ കഹാപണോ ഹോതി, തസ്മാ പഞ്ചമാസകോ പാദോ. ഏതേന ലക്ഖണേന സബ്ബജനപദേസു കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥോ ഭാഗോ ‘‘പാദോ’’തി വേദിതബ്ബോ. സോ ച ഖോ പോരാണസ്സ നീലകഹാപണസ്സ വസേന, ന ഇതരേസം രുദ്രദാമകാദീനം. തേന ഹി പാദേന അതീതബുദ്ധാപി പാരാജികം പഞ്ഞപേസും, അനാഗതാപി പഞ്ഞപേസ്സന്തി. സബ്ബബുദ്ധാനഞ്ഹി പാരാജികവത്ഥുമ്ഹി വാ പാരാജികേ വാ നാനത്തം നത്ഥി. ഇമാനേവ ചത്താരി പാരാജികവത്ഥൂനി. ഇമാനേവ ചത്താരി പാരാജികാനി. ഇതോ ഊനം വാ അതിരേകം വാ നത്ഥി. തസ്മാ ഭഗവാപി ധനിയം വിഗരഹിത്വാ പാദേനേവ ദുതിയപാരാജികം പഞ്ഞപേന്തോ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാത’’ന്തിആദിമാഹ.

ഏവം മൂലച്ഛേജ്ജവസേന ദള്ഹം കത്വാ ദുതിയപാരാജികേ പഞ്ഞത്തേ അപരമ്പി അനുപഞ്ഞത്തത്ഥായ രജകഭണ്ഡികവത്ഥു ഉദപാദി, തസ്സുപ്പത്തിദീപനത്ഥമേതം വുത്തം – ‘‘ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതീ’’തി. തസ്സത്ഥോ ച അനുപഞ്ഞത്തിസമ്ബന്ധോ ച പഠമപാരാജികവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച ഇധ, ഏവം ഇതോ പരേസു സബ്ബസിക്ഖാപദേസു. യം യം പുബ്ബേ വുത്തം, തം തം സബ്ബം വജ്ജേത്വാ ഉപരൂപരി അപുബ്ബമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. യദി ഹി യം യം വുത്തനയം, തം തം പുനപി വണ്ണയിസ്സാമ, കദാ വണ്ണനായ അന്തം ഗമിസ്സാമ! തസ്മാ യം യം പുബ്ബേ വുത്തം, തം തം സബ്ബം സാധുകം ഉപസല്ലക്ഖേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ അത്ഥോ ച യോജനാ ച വേദിതബ്ബാ. അപുബ്ബം പന യംകിഞ്ചി അനുത്താനത്ഥം, തം സബ്ബം മയമേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

ധനിയവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯൦. രജകത്ഥരണം ഗന്ത്വാതി രജകതിത്ഥം ഗന്ത്വാ; തഞ്ഹി യസ്മാ തത്ഥ രജകാ വത്ഥാനി അത്ഥരന്തി, തസ്മാ രജകത്ഥരണന്തി വുച്ചതി. രജകഭണ്ഡികന്തി രജകാനം ഭണ്ഡികം; രജകാ സായന്ഹസമയേ നഗരം പവിസന്താ ബഹൂനി വത്ഥാനി ഏകേകം ഭണ്ഡികം ബന്ധന്തി. തതോ ഏകം ഭണ്ഡികം തേസം പമാദേന അപസ്സന്താനം അവഹരിത്വാ ഥേനേത്വാതി അത്ഥോ.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൯൨. ഗാമോനാമാതി ഏവമാദി ‘‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തസ്സ ഗാമസ്സ ച അരഞ്ഞസ്സ ച പഭേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ യസ്മിം ഗാമേ ഏകാ ഏവ കുടി, ഏകം ഗേഹം സേയ്യഥാപി മലയജനപദേ; അയം ഏകകുടികോ ഗാമോ നാമ. ഏതേന നയേന അപരേപി വേദിതബ്ബാ. അമനുസ്സോനാമ യോ സബ്ബസോ വാ മനുസ്സാനം അഭാവേന യക്ഖപരിഗ്ഗഹഭൂതോ; യതോ വാ മനുസ്സാ കേനചി കാരണേന പുനപി ആഗന്തുകാമാ ഏവ അപക്കന്താ. പരിക്ഖിത്തോനാമ ഇട്ഠകപാകാരം ആദിം കത്വാ അന്തമസോ കണ്ടകസാഖാഹിപി പരിക്ഖിത്തോ. ഗോനിസാദിനിവിട്ഠോനാമ വീഥിസന്നിവേസാദിവസേന അനിവിസിത്വാ യഥാ ഗാവോ തത്ഥ തത്ഥ ദ്വേ തയോ നിസീദന്തി, ഏവം തത്ഥ തത്ഥ ദ്വേ തീണി ഘരാനി കത്വാ നിവിട്ഠോ. സത്ഥോതി ജങ്ഘസത്ഥസകടസത്ഥാദീസു യോ കോചി. ഇമസ്മിഞ്ച സിക്ഖാപദേ നിഗമോപി നഗരമ്പി ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഗാമൂപചാരോതിആദി അരഞ്ഞപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സാതി യസ്സ ഗാമസ്സ അനുരാധപുരസ്സേവ ദ്വേ ഇന്ദഖീലാ, തസ്സ അബ്ഭന്തരിമേ ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ; തസ്സ ഹി ബാഹിരോ ഇന്ദഖീലോ ആഭിധമ്മികനയേന അരഞ്ഞസങ്ഖേപം ഗച്ഛതി. യസ്സ പന ഏകോ, തസ്സ ഗാമദ്വാരബാഹാനം വേമജ്ഝേ ഠിതസ്സ. യത്രാപി ഹി ഇന്ദഖീലോ നത്ഥി, തത്ര ഗാമദ്വാരബാഹാനം വേമജ്ഝമേവ ‘‘ഇന്ദഖീലോ’’തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഗാമദ്വാരബാഹാനം വേമജ്ഝേ ഠിതസ്സാ’’തി. മജ്ഝിമസ്സാതി ഥാമമജ്ഝിമസ്സ, നോ പമാണമജ്ഝിമസ്സ, നേവ അപ്പഥാമസ്സ, ന മഹാഥാമസ്സ; മജ്ഝിമഥാമസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ലേഡ്ഡുപാതോതി യഥാ മാതുഗാമോ കാകേ ഉഡ്ഡാപേന്തോ ഉജുകമേവ ഹത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ ലേഡ്ഡും ഖിപതി, യഥാ ച ഉദകുക്ഖേപേ ഉദകം ഖിപന്തി, ഏവം അഖിപിത്വാ യഥാ തരുണമനുസ്സാ അത്തനോ ബലം ദസ്സേന്താ ബാഹം പസാരേത്വാ ലേഡ്ഡും ഖിപന്തി, ഏവം ഖിത്തസ്സ ലേഡ്ഡുസ്സ പതനട്ഠാനം. പതിതോ പന ലുഠിത്വാ യത്ഥ ഗച്ഛതി, തം ന ഗഹേതബ്ബം.

അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോതി ഏത്ഥ പന നിബ്ബകോസസ്സ ഉദകപാതട്ഠാനേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സുപ്പപാതോ വാ മുസലപാതോ വാ ഘരൂപചാരോ നാമ. തസ്മിം ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ ഗാമൂപചാരോതി കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തം. മഹാപച്ചരിയമ്പി താദിസമേവ. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘ഘരം നാമ, ഘരൂപചാരോ നാമ, ഗാമോ നാമ, ഗാമൂപചാരോ നാമാ’’തി മാതികം ഠപേത്വാ നിബ്ബകോസസ്സ ഉദകപാതട്ഠാനബ്ഭന്തരം ഘരം നാമ. യം പന ദ്വാരേ ഠിതോ മാതുഗാമോ ഭാജനധോവനഉദകം ഛഡ്ഡേതി, തസ്സ പതനട്ഠാനഞ്ച മാതുഗാമേനേവ അന്തോഗേഹേ ഠിതേന പകതിയാ ബഹി ഖിത്തസ്സ സുപ്പസ്സ വാ സമ്മുഞ്ജനിയാ വാ പതനട്ഠാനഞ്ച, ഘരസ്സ പുരതോ ദ്വീസു കോണേസു സമ്ബന്ധിത്വാ മജ്ഝേ രുക്ഖസൂചിദ്വാരം ഠപേത്വാ ഗോരൂപാനം പവേസനനിവാരണത്ഥം കതപരിക്ഖേപോ ച അയം സബ്ബോപി ഘരൂപചാരോ നാമ. തസ്മിം ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതബ്ഭന്തരം ഗാമോ നാമ. തതോ അഞ്ഞസ്സ ലേഡ്ഡുപാതസ്സ അബ്ഭന്തരം ഗാമൂപചാരോ നാമാതി വുത്തം. ഇദമേത്ഥ പമാണം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സബ്ബത്ഥ യോ യോ അട്ഠകഥാവാദോ വാ ഥേരവാദോ വാ പച്ഛാ വുച്ചതി സോ പമാണതോ ദട്ഠബ്ബോ.

യഞ്ചേതം മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം, തം പാളിയാ വിരുദ്ധമിവ ദിസ്സതി. പാളിയഞ്ഹി – ‘‘ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന തം ലേഡ്ഡുപാതം ഗാമസങ്ഖേപം കത്വാ തതോ പരം ഗാമൂപചാരോ വുത്തോതി? വുച്ചതേ – സച്ചമേവ പാളിയം വുത്തം, അധിപ്പായോ പനേത്ഥ വേദിതബ്ബോ. സോ ച അട്ഠകഥാചരിയാനമേവ വിദിതോ. തസ്മാ യഥാ ‘‘ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ഘരൂപചാരലക്ഖണം പാളിയം അവുത്തമ്പി അട്ഠകഥായം വുത്തവസേന ഗഹിതം. ഏവം സേസമ്പി ഗഹേതബ്ബം.

തത്രായം നയോ – ഇധ ഗാമോ നാമ ദുവിധോ ഹോതി – പരിക്ഖിത്തോ ച അപരിക്ഖിത്തോ ച. തത്ര പരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോയേവ പരിച്ഛേദോ. തസ്മാ തസ്സ വിസും പരിച്ഛേദം അവത്വാ ‘‘ഗാമൂപചാരോ നാമ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി പാളിയം വുത്തം. അപരിക്ഖിത്തസ്സ പന ഗാമസ്സ ഗാമപരിച്ഛേദോ വത്തബ്ബോ. തസ്മാ തസ്സ ഗാമപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി വുത്തം. ഗാമപരിച്ഛേദേ ച ദസ്സിതേ ഗാമൂപചാരലക്ഖണം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സക്കാ ഞാതുന്തി പുന ‘‘തത്ഥ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി ന വുത്തം. യോ പന ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതംയേവ ‘‘ഗാമൂപചാരോ’’തി വദതി, തസ്സ ഘരൂപചാരോ ഗാമോതി ആപജ്ജതി. തതോ ഘരം, ഘരൂപചാരോ, ഗാമോ, ഗാമൂപചാരോതി ഏസ വിഭാഗോ സങ്കരീയതി. അസങ്കരതോ ചേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാദീസു. തസ്മാ പാളിഞ്ച അട്ഠകഥഞ്ച സംസന്ദിത്വാ വുത്തനയേനേവേത്ഥ ഗാമോ ച ഗാമൂപചാരോ ച വേദിതബ്ബോ. യോപി ച ഗാമോ പുബ്ബേ മഹാ ഹുത്വാ പച്ഛാ കുലേസു നട്ഠേസു അപ്പകോ ഹോതി, സോ ഘരൂപചാരതോ ലേഡ്ഡുപാതേനേവ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. പുരിമപരിച്ഛേദോ പനസ്സ പരിക്ഖിത്തസ്സാപി അപരിക്ഖിത്തസ്സാപി അപ്പമാണമേവാതി.

അരഞ്ഞം നാമ ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാതി ഇമം യഥാവുത്തലക്ഖണം ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച ഠപേത്വാ ഇമസ്മിം അദിന്നാദാനസിക്ഖാപദേ അവസേസം ‘‘അരഞ്ഞം’’ നാമാതി വേദിതബ്ബം. അഭിധമ്മേ പന ‘‘അരഞ്ഞന്തി നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) വുത്തം. ആരഞ്ഞകസിക്ഖാപദേ ‘‘ആരഞ്ഞകം നാമ സേനാസനം പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) വുത്തം. തം ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ ആരോപിതേന ആചരിയധനുനാ പഞ്ചധനുസതപ്പമാണന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം ഭഗവതാ ‘‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം വിഭജന്തേന ‘‘ഘരം, ഘരൂപചാരോ, ഗാമോ, ഗാമൂപചാരോ അരഞ്ഞ’’ന്തി പാപഭിക്ഖൂനം ലേസോകാസനിസേധനത്ഥം പഞ്ച കോട്ഠാസാ ദസ്സിതാ. തസ്മാ ഘരേ വാ ഘരൂപചാരേ വാ ഗാമേ വാ ഗാമൂപചാരേ വാ അരഞ്ഞേ വാ പാദഗ്ഘനകതോ പട്ഠായ സസ്സാമികം ഭണ്ഡം അവഹരന്തസ്സ പാരാജികമേവാതി വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി ‘‘അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയേയ്യാ’’തിആദീനം അത്ഥദസ്സനത്ഥം ‘‘അദിന്നം നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അദിന്നന്തി ദന്തപോനസിക്ഖാപദേ അത്തനോ സന്തകമ്പി അപ്പടിഗ്ഗഹിതകം കപ്പിയം അജ്ഝോഹരണീയം വുച്ചതി. ഇധ പന യംകിഞ്ചി പരപരിഗ്ഗഹിതം സസ്സാമികം ഭണ്ഡം, തദേതം തേഹി സാമികേഹി കായേന വാ വാചായ വാ ന ദിന്നന്തി അദിന്നം. അത്തനോ ഹത്ഥതോ വാ യഥാഠിതട്ഠാനതോ വാ ന നിസ്സട്ഠന്തി അനിസ്സട്ഠം. യഥാഠാനേ ഠിതമ്പി അനപേക്ഖതായ ന പരിച്ചത്തന്തി അപരിച്ചത്തം. ആരക്ഖസംവിധാനേന രക്ഖിതത്താ രക്ഖിതം. മഞ്ജൂസാദീസു പക്ഖിപിത്വാ ഗോപിതത്താ ഗോപിതം. ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി തണ്ഹാമമത്തേന മമായിതത്താ മമായിതം. താഹി അപരിച്ചാഗരക്ഖണഗോപനാഹി തേഹി ഭണ്ഡസാമികേഹി പരേഹി പരിഗ്ഗഹിതന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം. ഏതം അദിന്നം നാമ.

ഥേയ്യസങ്ഖാതന്തി ഏത്ഥ ഥേനോതി ചോരോ, ഥേനസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യം; അവഹരണചിത്തസ്സേതം അധിവചനം. ‘‘സങ്ഖാ, സങ്ഖാത’’ന്തി അത്ഥതോ ഏകം; കോട്ഠാസസ്സേതം അധിവചനം, ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൮൦) വിയ. ഥേയ്യഞ്ച തം സങ്ഖാതഞ്ചാതി ഥേയ്യസങ്ഖാതം, ഥേയ്യചിത്തസങ്ഖാതോ ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. കരണത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനം, തസ്മാ ഥേയ്യസങ്ഖാതേനാതി അത്ഥതോ ദട്ഠബ്ബം. യോ ച ഥേയ്യസങ്ഖാതേന ആദിയതി, സോ യസ്മാ ഥേയ്യചിത്തോ ഹോതി, തസ്മാ ബ്യഞ്ജനം അനാദിയിത്വാ അത്ഥമേവ ദസ്സേതും ഥേയ്യചിത്തോ അവഹരണചിത്തോതി ഏവമസ്സ പദഭാജനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ആദിയേയ്യ , ഹരേയ്യ, അവഹരേയ്യ, ഇരിയാപഥം വികോപേയ്യ, ഠാനാ ചാവേയ്യ, സങ്കേതം വീതിനാമേയ്യാതി ഏത്ഥ പന പഠമപദം അഭിയോഗവസേന വുത്തം, ദുതിയപദം അഞ്ഞേസം ഭണ്ഡം ഹരന്തസ്സ ഗച്ഛതോ വസേന, തതിയപദം ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡവസേന, ചതുത്ഥം സവിഞ്ഞാണകവസേന, പഞ്ചമം ഥലേ നിക്ഖിത്താദിവസേന, ഛട്ഠം പരികപ്പവസേന വാ സുങ്കഘാതവസേന വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യോജനാ പനേത്ഥ ഏകഭണ്ഡവസേനപി നാനാഭണ്ഡവസേനപി ഹോതി. ഏകഭണ്ഡവസേന ച സവിഞ്ഞാണകേനേവ ലബ്ഭതി, നാനാഭണ്ഡവസേന സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകമിസ്സകേന.

തത്ഥ നാനാഭണ്ഡവസേന താവ ഏവം വേദിതബ്ബം – ആദിയേയ്യാതി ആരാമം അഭിയുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. സാമികോ ‘‘ന മയ്ഹം ഭവിസ്സതീ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ.

ഹരേയ്യാതി അഞ്ഞസ്സ ഭണ്ഡം ഹരന്തോ സീസേ ഭാരം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഫന്ദാപേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ഖന്ധം ഓരോപേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ.

അവഹരേയ്യാതി ഉപനിക്ഖിത്തം ഭണ്ഡം ‘‘ദേഹി മേ ഭണ്ഡ’’ന്തി വുച്ചമാനോ ‘‘നാഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി ഭണതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. സാമികസ്സ വിമതിം ഉപ്പാദേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. സാമികോ ‘‘ന മയ്ഹം ദസ്സതീ’’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ.

ഇരിയാപഥംവികോപേയ്യാതി ‘‘സഹഭണ്ഡഹാരകം നേസ്സാമീ’’തി പഠമം പാദം സങ്കാമേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ദുതിയം പാദം സങ്കാമേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ.

ഠാനാ ചാവേയ്യാതി ഥലട്ഠം ഭണ്ഡം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഫന്ദാപേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ഠാനാ ചാവേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ.

സങ്കേതം വീതിനാമേയ്യാതി പരികപ്പിതട്ഠാനം പഠമം പാദം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ദുതിയം പാദം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. അഥ വാ പഠമം പാദം സുങ്കഘാതം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ദുതിയം പാദം അതിക്കാമേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാതി – അയമേത്ഥ നാനാഭണ്ഡവസേന യോജനാ.

ഏകഭണ്ഡവസേന പന സസ്സാമികം ദാസം വാ തിരച്ഛാനം വാ യഥാവുത്തേന അഭിയോഗാദിനാ നയേന ആദിയതി വാ ഹരതി വാ അവഹരതി വാ ഇരിയാപഥം വാ വികോപേതി, ഠാനാ വാ ചാവേതി, പരിച്ഛേദം വാ അതിക്കാമേതി – അയമേത്ഥ ഏകഭണ്ഡവസേന യോജനാ.

പഞ്ചവീസതിഅവഹാരകഥാ

അപിച ഇമാനി ഛ പദാനി വണ്ണേന്തേന പഞ്ച പഞ്ചകേ സമോധാനേത്വാ പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ ദസ്സേതബ്ബാ. ഏവം വണ്ണയതാ ഹി ഇദം അദിന്നാദാനപാരാജികം സുവണ്ണിതം ഹോതി. ഇമസ്മിഞ്ച ഠാനേ സബ്ബഅട്ഠകഥാ ആകുലാ ലുളിതാ ദുവിഞ്ഞേയ്യവിനിച്ഛയാ. തഥാ ഹി സബ്ബഅട്ഠകഥാസു യാനി താനി പാളിയം ‘‘പഞ്ചഹാകാരേഹി അദിന്നം ആദിയന്തസ്സ ആപത്തി പാരാജികസ്സ, പരപരിഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന അവഹാരങ്ഗാനി വുത്താനി, താനിപി ഗഹേത്വാ കത്ഥചി ഏകം പഞ്ചകം ദസ്സിതം, കത്ഥചി ‘‘ഛഹാകാരേഹീ’’തി ആഗതേഹി സദ്ധിം ദ്വേ പഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനി. ഏതാനി ച പഞ്ചകാനി ന ഹോന്തി. യത്ഥ ഹി ഏകേകേന പദേന അവഹാരോ സിജ്ഝതി, തം പഞ്ചകം നാമ വുച്ചതി. ഏത്ഥ പന സബ്ബേഹിപി പദേഹി ഏകോയേവ അവഹാരോ. യാനി ച തത്ഥ ലബ്ഭമാനാനിയേവ പഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനി, തേസമ്പി ന സബ്ബേസം അത്ഥോ പകാസിതോ. ഏവമിമസ്മിം ഠാനേ സബ്ബഅട്ഠകഥാ ആകുലാ ലുളിതാ ദുവിഞ്ഞേയ്യവിനിച്ഛയാ. തസ്മാ പഞ്ച പഞ്ചകേസമോധാനേത്വാ ദസ്സിയമാനാ ഇമേ പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ സാധുകം സല്ലക്ഖേതബ്ബാ.

പഞ്ച പഞ്ചകാനി നാമ – നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകം, ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകം, സാഹത്ഥികപഞ്ചകം, പുബ്ബപയോഗപഞ്ചകം, ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകന്തി. തത്ഥ നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകഞ്ച ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകഞ്ച ‘‘ആദിയേയ്യ, ഹരേയ്യ, അവഹരേയ്യ, ഇരിയാപഥം വികോപേയ്യ, ഠാനാ ചാവേയ്യാ’’തി ഇമേസം പദാനം വസേന ലബ്ഭന്തി. താനി പുബ്ബേ യോജേത്വാ ദസ്സിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. യം പനേതം ‘‘സങ്കേതം വീതിനാമേയ്യാ’’തി ഛട്ഠം പദം, തം പരികപ്പാവഹാരസ്സ ച നിസ്സഗ്ഗിയാവഹാരസ്സ ച സാധാരണം. തസ്മാ തം തതിയപഞ്ചമേസു പഞ്ചകേസു ലബ്ഭമാനപദവസേന യോജേതബ്ബം. വുത്തം നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകഞ്ച ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകഞ്ച.

കതമം സാഹത്ഥികപഞ്ചകം? പഞ്ച അവഹാരാ – സാഹത്ഥികോ, ആണത്തികോ, നിസ്സഗ്ഗിയോ, അത്ഥസാധകോ, ധുരനിക്ഖേപോതി. തത്ഥ സാഹത്ഥികോ നാമ പരസ്സ ഭണ്ഡം സഹത്ഥാ അവഹരതി. ആണത്തികോ നാമ ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേതി. നിസ്സഗ്ഗിയോ നാമ അന്തോസുങ്കഘാതേ ഠിതോ ബഹിസുങ്കഘാതം പാതേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാതി, ഇമിനാ ച സദ്ധിം ‘‘സങ്കേതം വീതിനാമേയ്യാ’’തി ഇദം പദയോജനം ലഭതി. അത്ഥസാധകോ നാമ ‘‘അസുകം നാമ ഭണ്ഡം യദാ സക്കോസി, തദാ അവഹരാ’’തി ആണാപേതി. തത്ഥ സചേ പരോ അനന്തരായികോ ഹുത്വാ തം അവഹരതി, ആണാപകോ ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികോ ഹോതി, അവഹാരകോ പന അവഹടകാലേ. അയം അത്ഥസാധകോ. ധുരനിക്ഖേപോ പന ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡവസേന വേദിതബ്ബോ. ഇദം സാഹത്ഥികപഞ്ചകം.

കതമം പുബ്ബപയോഗപഞ്ചകം? അപരേപി പഞ്ച അവഹാരാ – പുബ്ബപയോഗോ, സഹപയോഗോ, സംവിദാവഹാരോ, സങ്കേതകമ്മം, നിമിത്തകമ്മന്തി. തത്ഥ ആണത്തിവസേന പുബ്ബപയോഗോ വേദിതബ്ബോ. ഠാനാ ചാവനവസേന സഹപയോഗോ. ഇതരേ പന തയോ പാളിയം (പാരാ. ൧൧൮-൧൨൦) ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി. ഇദം പുബ്ബപയോഗപഞ്ചകം.

കതമം ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകം? അപരേപി പഞ്ച അവഹാരാ – ഥേയ്യാവഹാരോ, പസയ്ഹാവഹാരോ, പരികപ്പാവഹാരോ, പടിച്ഛന്നാവഹാരോ, കുസാവഹാരോതി. തേ പഞ്ചപി ‘‘അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു സങ്ഘസ്സ ചീവരേ ഭാജിയമാനേ ഥേയ്യചിത്തോ കുസം സങ്കാമേത്വാ ചീവരം അഗ്ഗഹേസീ’’തി (പാരാ. ൧൩൮) ഏതസ്മിം കുസസങ്കാമനവത്ഥുസ്മിം വണ്ണയിസ്സാമ. ഇദം ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകം. ഏവമിമാനി പഞ്ച പഞ്ചകാനി സമോധാനേത്വാ ഇമേ പഞ്ചവീസതി അവഹാരാ വേദിതബ്ബാ.

ഇമേസു ച പന പഞ്ചസു പഞ്ചകേസു കുസലേന വിനയധരേന ഓതിണ്ണം വത്ഥും സഹസാ അവിനിച്ഛിനിത്വാവ പഞ്ച ഠാനാനി ഓലോകേതബ്ബാനി. യാനി സന്ധായ പോരാണാ ആഹു –

‘‘വത്ഥും കാലഞ്ച ദേസഞ്ച, അഗ്ഘം പരിഭോഗപഞ്ചമം;

തുലയിത്വാ പഞ്ച ഠാനാനി, ധാരേയ്യത്ഥം വിചക്ഖണോ’’തി.

തത്ഥ വത്ഥുന്തി ഭണ്ഡം; അവഹാരകേന ഹി ‘‘മയാ ഇദം നാമ അവഹട’’ന്തി വുത്തേപി ആപത്തിം അനാരോപേത്വാവ തം ഭണ്ഡം സസ്സാമികം വാ അസ്സാമികം വാതി ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. സസ്സാമികേപി സാമികാനം സാലയഭാവോ വാ നിരാലയഭാവോ വാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. സചേ തേസം സാലയകാലേ അവഹടം, ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ ആപത്തി കാതബ്ബാ. സചേ നിരാലയകാലേ, ന പാരാജികേന കാരേതബ്ബോ. ഭണ്ഡസാമികേസു പന ഭണ്ഡം ആഹരാപേന്തേസു ഭണ്ഡം ദാതബ്ബം. അയമേത്ഥ സാമീചി.

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥമിദം വത്ഥു – ഭാതിയരാജകാലേ കിര മഹാചേതിയപൂജായ ദക്ഖിണദിസതോ ഏകോ ഭിക്ഖു സത്തഹത്ഥം പണ്ഡുകാസാവം അംസേ കരിത്വാ ചേതിയങ്ഗണം പാവിസി; തങ്ഖണമേവ ച രാജാപി ചേതിയവന്ദനത്ഥം ആഗതോ. തത്ഥ ഉസ്സാരണായ വത്തമാനായ മഹാജനസമ്മദ്ദോ അഹോസി. അഥ സോ ഭിക്ഖു ജനസമ്മദ്ദപീളിതോ അംസതോ പതന്തം കാസാവം അദിസ്വാവ നിക്ഖന്തോ; നിക്ഖമിത്വാ ച കാസാവം അപസ്സന്തോ ‘‘കോ ഈദിസേ ജനസമ്മദ്ദേ കാസാവം ലച്ഛതി, ന ദാനി തം മയ്ഹ’’ന്തി ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ ഗതോ. അഥഞ്ഞോ ഭിക്ഖു പച്ഛാ ആഗച്ഛന്തോ തം കാസാവം ദിസ്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ഗഹേത്വാ പുന വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ‘‘അസ്സമണോ ദാനിമ്ഹി, വിബ്ഭമിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേപി ‘‘വിനയധരേ പുച്ഛിത്വാ ഞസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി.

തേന ച സമയേന ചൂളസുമനത്ഥേരോ നാമ സബ്ബപരിയത്തിധരോ വിനയാചരിയപാമോക്ഖോ മഹാവിഹാരേ പടിവസതി. സോ ഭിക്ഖു ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഓകാസം കാരേത്വാ അത്തനോ കുക്കുച്ചം പുച്ഛി. ഥേരോ തേന ഭട്ഠേ ജനകായേ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ഗഹിതഭാവം ഞത്വാ ‘‘അത്ഥി ദാനി ഏത്ഥ ഓകാസോ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹ – ‘‘സചേ കാസാവസാമികം ഭിക്ഖും ആനേയ്യാസി, സക്കാ ഭവേയ്യ തവ പതിട്ഠാ കാതു’’ന്തി. ‘‘കഥാഹം, ഭന്തേ, തം ദക്ഖിസ്സാമീ’’തി? ‘‘തഹിം തഹിം ഗന്ത്വാ ഓലോകേഹീ’’തി. സോ പഞ്ചപി മഹാവിഹാരേ ഓലോകേത്വാ നേവ അദ്ദക്ഖി. തതോ നം ഥേരോ പുച്ഛി – ‘‘കതരായ ദിസായ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തീ’’തി? ‘‘ദക്ഖിണദിസായ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി കാസാവം ദീഘതോ ച തിരിയഞ്ച മിനിത്വാ ഠപേഹി. ഠപേത്വാ ദക്ഖിണദിസായ വിഹാരപടിപാടിയാ വിചിനിത്വാ തം ഭിക്ഖും ആനേഹീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ തം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം ആനേസി. ഥേരോ പുച്ഛി – ‘‘തവേദം കാസാവ’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കുഹിം തേ പാതിത’’ന്തി? സോ സബ്ബം ആചിക്ഖി. ഥേരോ പന തേന കതം ധുരനിക്ഖേപം സുത്വാ ഇതരം പുച്ഛി – ‘‘തയാ ഇദം കുഹിം ദിസ്വാ ഗഹിത’’ന്തി? സോപി സബ്ബം ആരോചേസി. തതോ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘സചേ തേ സുദ്ധചിത്തേന ഗഹിതം അഭവിസ്സ, അനാപത്തിയേവ തേ അസ്സ. ഥേയ്യചിത്തേന പന ഗഹിതത്താ ദുക്കടം ആപന്നോസി. തം ദേസേത്വാ അനാപത്തികോ ഹോഹി. ഇദഞ്ച കാസാവം അത്തനോ സന്തകം കത്വാ ഏതസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ദേഹീ’’തി. സോ ഭിക്ഖു അമതേനേവ അഭിസിത്തോ പരമസ്സാസപ്പത്തോ അഹോസീതി. ഏവം വത്ഥു ഓലോകേതബ്ബം.

കാലോതി അവഹാരകാലോ. തദേവ ഹി ഭണ്ഡം കദാചി സമഗ്ഘം ഹോതി, കദാചി മഹഗ്ഘം. തസ്മാ തം ഭണ്ഡം യസ്മിം കാലേ അവഹടം, തസ്മിംയേവ കാലേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ ഹോതി, തേന അഗ്ഘേന ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. ഏവം കാലോ ഓലോകേതബ്ബോ.

ദേസോതി അവഹാരദേസോ. തഞ്ഹി ഭണ്ഡം യസ്മിം ദേസേ അവഹടം, തസ്മിംയേവ ദേസേ യോ തസ്സ അഗ്ഘോ ഹോതി, തേന അഗ്ഘേന ആപത്തി കാരേതബ്ബാ. ഭണ്ഡുട്ഠാനദേസേ ഹി ഭണ്ഡം സമഗ്ഘം ഹോതി, അഞ്ഞത്ഥ മഹഗ്ഘം.

ഇമസ്സാപി ച അത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥമിദം വത്ഥു – അന്തരസമുദ്ദേ കിര ഏകോ ഭിക്ഖു സുസണ്ഠാനം നാളികേരം ലഭിത്വാ ഭമം ആരോപേത്വാ സങ്ഖഥാലകസദിസം മനോരമം പാനീയഥാലകം കത്വാ തത്ഥേവ ഠപേത്വാ ചേതിയഗിരിം അഗമാസി. അഥഞ്ഞോ ഭിക്ഖു അന്തരസമുദ്ദം ഗന്ത്വാ തസ്മിം വിഹാരേ പടിവസന്തോ തം ഥാലകം ദിസ്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ഗഹേത്വാ ചേതിയഗിരിമേവ ആഗതോ. തസ്സ തത്ഥ യാഗും പിവന്തസ്സ തം ഥാലകം ദിസ്വാ ഥാലകസാമികോ ഭിക്ഖു ആഹ – ‘‘കുതോ തേ ഇദം ലദ്ധ’’ന്തി? ‘‘അന്തരസമുദ്ദതോ മേ ആനീത’’ന്തി. സോ തം ‘‘നേതം തവ സന്തകം, ഥേയ്യായ തേ ഗഹിത’’ന്തി സങ്ഘമജ്ഝം ആകഡ്ഢി. തത്ഥ ച വിനിച്ഛയം അലഭിത്വാ മഹാവിഹാരം അഗമിംസു. തത്ഥ ഭേരിം പഹരാപേത്വാ മഹാചേതിയസമീപേ സന്നിപാതം കത്വാ വിനിച്ഛയം ആരഭിംസു. വിനയധരത്ഥേരാ അവഹാരം സഞ്ഞാപേസും.

തസ്മിഞ്ച സന്നിപാതേ ആഭിധമ്മികഗോദത്തത്ഥേരോ നാമ വിനയകുസലോ ഹോതി. സോ ഏവമാഹ – ‘‘ഇമിനാ ഇദം ഥാലകം കുഹിം അവഹട’’ന്തി? ‘‘അന്തരസമുദ്ദേ അവഹട’’ന്തി. ‘‘തത്രിദം കിം അഗ്ഘതീ’’തി? ‘‘ന കിഞ്ചി അഗ്ഘതി. തത്ര ഹി നാളികേരം ഭിന്ദിത്വാ മിഞ്ജം ഖാദിത്വാ കപാലം ഛഡ്ഡേന്തി, ദാരുഅത്ഥം പന ഫരതീ’’തി. ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏത്ഥ ഹത്ഥകമ്മം കിം അഗ്ഘതീ’’തി? ‘‘മാസകം വാ ഊനമാസകം വാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന കത്ഥചി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന മാസകേന വാ ഊനമാസകേന വാ പാരാജികം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ ‘‘സാധു! സാധു! സുകഥിതം സുവിനിച്ഛിത’’ന്തി ഏകസാധുകാരോ അഹോസി. തേന ച സമയേന ഭാതിയരാജാപി ചേതിയവന്ദനത്ഥം നഗരതോ നിക്ഖമന്തോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ സബ്ബം പടിപാടിയാ സുത്വാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘മയി സന്തേ ഭിക്ഖൂനമ്പി ഭിക്ഖൂനീനമ്പി ഗിഹീനമ്പി അധികരണം ആഭിധമ്മികഗോദത്തത്ഥേരേന വിനിച്ഛിതം സുവിനിച്ഛിതം, തസ്സ വിനിച്ഛയേ അതിട്ഠമാനം രാജാണായ ഠപേമീ’’തി. ഏവം ദേസോ ഓലോകേതബ്ബോ.

അഗ്ഘോതി ഭണ്ഡഗ്ഘോ. നവഭണ്ഡസ്സ ഹി യോ അഗ്ഘോ ഹോതി, സോ പച്ഛാ പരിഹായതി; യഥാ നവധോതോ പത്തോ അട്ഠ വാ ദസ വാ അഗ്ഘതി, സോ പച്ഛാ ഭിന്നോ വാ ഛിദ്ദോ വാ ആണിഗണ്ഠികാഹതോ വാ അപ്പഗ്ഘോ ഹോതി തസ്മാ ന സബ്ബദാ ഭണ്ഡം പകതിഅഗ്ഘേനേവ കാതബ്ബന്തി. ഏവം അഗ്ഘോ ഓലോകേതബ്ബോ.

പരിഭോഗോതി ഭണ്ഡപരിഭോഗോ. പരിഭോഗേനാപി ഹി വാസിആദിഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘോ പരിഹായതി. തസ്മാ ഏവം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം, സചേ കോചി കസ്സചി പാദഗ്ഘനകം വാസിം ഹരതി, തത്ര വാസിസാമികോ പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘‘തയാ അയം വാസി കിത്തകേന കീതാ’’തി? ‘‘പാദേന, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന തേ കിണിത്വാവ ഠപിതാ, ഉദാഹു തം വളഞ്ജേസീ’’തി? സചേ വദതി ‘‘ഏകദിവസം മേ ദന്തകട്ഠം വാ രജനഛല്ലിം വാ പത്തപചനകദാരും വാ ഛിന്നം, ഘംസിത്വാ വാ നിസിതാ’’തി. അഥസ്സാ പോരാണോ അഗ്ഘോ ഭട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. യഥാ ച വാസിയാ ഏവം അഞ്ജനിയാ വാ അഞ്ജനിസലാകായ വാ കുഞ്ചികായ വാ പലാലേന വാ ഥുസേഹി വാ ഇട്ഠകചുണ്ണേന വാ ഏകവാരം ഘംസിത്വാ ധോവനമത്തേനാപി അഗ്ഘോ ഭസ്സതി. തിപുമണ്ഡലസ്സ മകരദന്തച്ഛേദനേനാപി പരിമജ്ജിതമത്തേനാപി, ഉദകസാടികായ സകിം നിവാസനപാരുപനേനാപി പരിഭോഗസീസേന അംസേ വാ സീസേ വാ ഠപനമത്തേനാപി, തണ്ഡുലാദീനം പപ്ഫോടനേനാപി തതോ ഏകം വാ ദ്വേ വാ അപനയനേനാപി, അന്തമസോ ഏകം പാസാണസക്ഖരം ഉദ്ധരിത്വാ ഛഡ്ഡിതമത്തേനാപി, സപ്പിതേലാദീനം ഭാജനന്തരപഅവത്തനേനാപി, അന്തമസോ തതോ മക്ഖികം വാ കിപില്ലികം വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഛഡ്ഡിതമത്തേനാപി, ഗുളപിണ്ഡകസ്സ മധുരഭാവജാനനത്ഥം നഖേന വിജ്ഝിത്വാ അണുമത്തം ഗഹിതമത്തേനാപി അഗ്ഘോ ഭസ്സതി. തസ്മാ യംകിഞ്ചി പാദഗ്ഘനകം വുത്തനയേനേവ സാമികേഹി പരിഭോഗേന ഊനം കതം ഹോതി, ന തം അവഹടോ ഭിക്ഖു പാരാജികേന കാതബ്ബോ. ഏവം പരിഭോഗോ ഓലോകേതബ്ബോ. ഏവം ഇമാനി തുലയിത്വാ പഞ്ച ഠാനാനി ധാരേയ്യത്ഥം വിചക്ഖണോ, ആപത്തിം വാ അനാപത്തിം വാ ഗരുകം വാ ലഹുകം വാ ആപത്തിം യഥാഠാനേ ഠപേയ്യാതി.

നിട്ഠിതോ ‘‘ആദിയേയ്യ…പേ… സങ്കേതം വീതിനാമേയ്യാ’’തി.

ഇമേസം പദാനം വിനിച്ഛയോ.

ഇദാനി യദിദം ‘‘യഥാരൂപേ അദിന്നാദാനേ’’തിആദീനി വിഭജന്തേന ‘‘യഥാരൂപം നാമാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാരൂപന്തി യഥാജാതികം. തം പന യസ്മാ പാദതോ പട്ഠായ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘പാദം വാ പാദാരഹം വാ അതിരേകപാദം വാ’’തി ആഹ. തത്ഥ പാദേന കഹാപണസ്സ ചതുത്ഥഭാഗം അകപ്പിയഭണ്ഡമേവ ദസ്സേതി. പാദാരഹേന പാദഗ്ഘനകം കപ്പിയഭണ്ഡം. അതിരേകപാദേന ഉഭയമ്പി. ഏത്താവതാ സബ്ബാകാരേന ദുതിയപാരാജികപ്പഹോനകവത്ഥു ദസ്സിതം ഹോതി.

പഥബ്യാ രാജാതി സകലപഥവിയാ രാജാ ദീപചക്കവത്തീ അസോകസദിസോ, യോ വാ പനഞ്ഞോപി ഏകദീപേ രാജാ, സീഹളരാജസദിസോ. പദേസരാജാതി ഏകദീപസ്സ പദേസിസ്സരോ, ബിമ്ബിസാര-പസേനദി-ആദയോ വിയ. മണ്ഡലികാ നാമ യേ ദീപപദേസേപി ഏകമേകം മണ്ഡലം ഭുഞ്ജന്തി. അന്തരഭോഗികാ നാമ ദ്വിന്നം രാജൂനം അന്തരാ കതിപയഗാമസാമികാ. അക്ഖദസ്സാതി ധമ്മവിനിച്ഛനകാ, തേ ധമ്മസഭായം നിസീദിത്വാ അപരാധാനുരൂപം ചോരാനം ഹത്ഥപാദച്ഛേജ്ജാദിം അനുസാസന്തി. യേ പന ഠാനന്തരപ്പത്താ അമച്ചാ വാ രാജകുമാരാ വാ കതാപരാധാ ഹോന്തി, തേ രഞ്ഞോ ആരോചേന്തി, ഗരുകം ഠാനം സയം ന വിനിച്ഛിനന്തി. മഹാമത്താതി ഠാനന്തരപ്പത്താ മഹാഅമച്ചാ; തേപി തത്ഥ തത്ഥ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ നിസീദിത്വാ രാജകിച്ചം കരോന്തി. യേ വാ പനാതി അഞ്ഞേപി യേ രാജകുലനിസ്സിതാ വാ സകിസ്സരിയനിസ്സിതാ വാ ഹുത്വാ ഛേജ്ജഭേജ്ജം അനുസാസന്തി, സബ്ബേപി തേ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘രാജാനോ’’തി ദസ്സേതി.

ഹനേയ്യുന്തി പോഥേയ്യുഞ്ചേവ ഛിന്ദേയ്യുഞ്ച. പബ്ബാജേയ്യുന്തി നീഹരേയ്യും. ചോരോസീതി ഏവമാദീനി ച വത്വാ പരിഭാസേയ്യും; തേനേവാഹ – ‘‘പരിഭാസോ ഏസോ’’തി. പുരിമം ഉപാദായാതി മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിത്വാ പാരാജികം ആപത്തിം ആപന്നം പുഗ്ഗലം ഉപാദായ. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയത്താ ഉത്താനപദത്ഥത്താ ച പാകടമേവാതി.

൯൩. ഏവം ഉദ്ദിട്ഠസിക്ഖാപദം പദാനുക്കമേന വിഭജിത്വാ ഇദാനി യം തം ആദിയേയ്യാതിആദീഹി ഛഹി പദേഹി സങ്ഖേപതോ ആദാനം ദസ്സേത്വാ സങ്ഖേപതോഏവ ‘‘പാദം വാ പാദാരഹം വാ അതിരേകപാദം വാ’’തി ആദാതബ്ബഭണ്ഡം ദസ്സിതം, തം യത്ഥ യത്ഥ ഠിതം, യഥാ യഥാ ആദാനം ഗച്ഛതി, അനാഗതേ പാപഭിക്ഖൂനം ലേസോകാസനിരുന്ധനത്ഥം തഥാ തഥാ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘ഭൂമട്ഠം ഥലട്ഠ’’ന്തിആദിനാ നയേന മാതികം ഠപേത്വാ ‘‘ഭൂമട്ഠം നാമ ഭണ്ഡം ഭൂമിയം നിക്ഖിത്തം ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന തസ്സ വിഭങ്ഗം ആഹ.

പഞ്ചവീസതിഅവഹാരകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഭൂമട്ഠകഥാ

൯൪. തത്രായം അനുത്താനപദവണ്ണനായ സദ്ധിം വിനിച്ഛയകഥാ. നിഖാതന്തി ഭൂമിയം ഖണിത്വാ ഠപിതം. പടിച്ഛന്നന്തി പംസുഇട്ഠകാദീഹി പടിച്ഛന്നം. ഭൂമട്ഠം ഭണ്ഡം…പേ… ഗച്ഛതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി തം ഏവം നിഖണിത്വാ വാ പടിച്ഛാദേത്വാ വാ ഠപിതത്താ ഭൂമിയം ഠിതം ഭണ്ഡം യോ ഭിക്ഖു കേനചിദേവ ഉപായേന ഞത്വാ ‘‘ആഹരിസ്സാമീ’’തി ഥേയ്യചിത്തോ ഹുത്വാ രത്തിഭാഗേ ഉട്ഠായ ഗച്ഛതി, സോ ഭണ്ഡട്ഠാനം അപ്പത്വാപി സബ്ബകായവചീവികാരേസു ദുക്കടം ആപജ്ജതി. കഥം? സോ ഹി തസ്സ ആഹരണത്ഥായ ഉട്ഠഹന്തോ യം യം അങ്ഗപച്ചങ്ഗം ഫന്ദാപേതി, സബ്ബത്ഥ ദുക്കടമേവ. നിവാസനപാരുപനം സണ്ഠപേതി, ഹത്ഥവാരേ ഹത്ഥവാരേ ദുക്കടം. ‘‘മഹന്തം നിധാനം ന സക്കാ ഏകേന ആഹരിതും, ദുതിയം പരിയേസിസ്സാമീ’’തി കസ്സചി സഹായസ്സ സന്തികം ഗന്തുകാമോ ദ്വാരം വിവരതി, പദവാരേ ച ഹത്ഥവാരേ ച ദുക്കടം. ദ്വാരപിദഹനേ പന അഞ്ഞസ്മിം വാ ഗമനസ്സ അനുപകാരേ അനാപത്തി. തസ്സ നിപന്നോകാസം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇത്ഥന്നാമാ’’തി പക്കോസതി, തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ഏഹി ഗച്ഛാമാ’’തി വദതി, വാചായ വാചായ ദുക്കടം. സോ തസ്സ വചനേന ഉട്ഠഹതി, തസ്സാപി ദുക്കടം. ഉട്ഠഹിത്വാ തസ്സ സന്തികം ഗന്തുകാമോ നിവാസനപാരുപനം സണ്ഠപേതി, ദ്വാരം വിവരിത്വാ തസ്സ സമീപം ഗച്ഛതി, ഹത്ഥവാരപദവാരേസു സബ്ബത്ഥ ദുക്കടം. സോ തം പുച്ഛതി ‘‘അസുകോ ച അസുകോ ച കുഹിം, അസുകഞ്ച അസുകഞ്ച പക്കോസാഹീ’’തി, വാചായ വാചായ ദുക്കടം. സബ്ബേ സമാഗതേ ദിസ്വാ ‘‘മയാ അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ ഏവരൂപോ നിധി ഉപലദ്ധോ, ഗച്ഛാമ തം ഗഹേത്വാ പുഞ്ഞാനി ച കരിസ്സാമ, സുഖഞ്ച ജീവിസ്സാമാ’’തി വദതി, വാചായ വാചായ ദുക്കടമേവ.

ഏവം ലദ്ധസഹായോ കുദാലം പരിയേസതി. സചേ പനസ്സ അത്തനോ കുദാലോ അത്ഥി, ‘‘തം ആഹരിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തോ ച ഗണ്ഹന്തോ ച ആഹരന്തോ ച സബ്ബത്ഥ ഹത്ഥവാരപദവാരേസു ദുക്കടം ആപജ്ജതി. സചേ നത്ഥി, അഞ്ഞം ഭിക്ഖും വാ ഗഹട്ഠം വാ ഗന്ത്വാ യാചതി, യാചന്തോ ച സചേ ‘‘കുദാലം മേ ദേഹി, കുദാലേന മേ അത്ഥോ, കിഞ്ചി കാതബ്ബമത്ഥി, തം കത്വാ പച്ചാഹരിസ്സാമീ’’തി മുസാ അഭണന്തോ യാചതി, വാചായ വാചായ ദുക്കടം. സചേ ‘‘മാതികാ സോധേതബ്ബാ അത്ഥി, വിഹാരേ ഭൂമികമ്മം കാതബ്ബം അത്ഥീ’’തി മുസാപി ഭണതി, യം യം വചനം മുസാ, തത്ഥ തത്ഥ പാചിത്തിയം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന സച്ചേപി അലികേപി ദുക്കടമേവ വുത്തം, തം പമാദലിഖിതന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി അദിന്നാദാനസ്സ പുബ്ബപയോഗേ പാചിത്തിയട്ഠാനേ ദുക്കടം നാമ അത്ഥി. സചേ പന കുദാലസ്സ ദണ്ഡോ നത്ഥി, ‘‘ദണ്ഡം കരിസ്സാമീ’’തി വാസിം വാ ഫരസും വാ നിസേതി, തദത്ഥായ ഗച്ഛതി, ഗന്ത്വാ സുക്ഖകട്ഠം ഛിന്ദതി തച്ഛതി ആകോടേതി, സബ്ബത്ഥ ഹത്ഥവാരപദവാരേസു ദുക്കടം. അല്ലരുക്ഖം ഛിന്ദതി, പാചിത്തിയം. തതോ പരം സബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടം. സങ്ഖേപട്ഠകഥായം പന മഹാപച്ചരിയഞ്ച തത്ഥ ജാതകകട്ഠലതാഛേദനത്ഥം വാസിഫരസും പരിയേസന്താനമ്പി ദുക്കടം വുത്തം. സചേ പന തേസം ഏവം ഹോതി ‘‘വാസിഫരസുകുദാലേ യാചന്താ ആസങ്കിതാ ഭവിസ്സാമ, ലോഹം സമുട്ഠാപേത്വാ കരോമാ’’തി. തതോ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ലോഹബീജത്ഥം പഥവിം ഖണന്തി, അകപ്പിയപഥവിം ഖണന്താനം ദുക്കടേഹി സദ്ധിം പാചിത്തിയാനീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. യഥാ ച ഇധ, ഏവം സബ്ബത്ഥ പാചിത്തിയട്ഠാനേ ദുക്കടാ ന മുച്ചതി. കപ്പിയപഥവിം ഖണന്താനം ദുക്കടാനിയേവ. ബീജം പന ഗഹേത്വാ തതോ പരം സബ്ബകിരിയാസു പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം.

പിടകപരിയേസനേപി ഹത്ഥവാരപദവാരേസു വുത്തനയേനേവ ദുക്കടം. മുസാവാദേ പാചിത്തിയം. പിടകം കാതുകാമതായ വല്ലിച്ഛേദനേ പാചിത്തിയന്തി സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഗച്ഛതി വാ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏവം പരിയിട്ഠസഹായകുദാലപിടകോ നിധിട്ഠാനം ഗച്ഛതി, പദവാരേ പദവാരേ ദുക്കടം. സചേ പന ഗച്ഛന്തോ ‘‘ഇമം നിധിം ലദ്ധാ ബുദ്ധപൂജം വാ ധമ്മപൂജം വാ സങ്ഘഭത്തം വാ കരിസ്സാമീ’’തി കുസലം ഉപ്പാദേതി, കുസലചിത്തേന ഗമനേ അനാപത്തി. കസ്മാ? ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ ദുതിയം വാ…പേ… ഗച്ഛതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തത്താ. യഥാ ച ഇധ, ഏവം സബ്ബത്ഥ അഥേയ്യചിത്തസ്സ അനാപത്തി. മഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മ നിധാനട്ഠാനം ഗമനത്ഥായ മഗ്ഗം കരോന്തോ ഭൂതഗാമം ഛിന്ദതി, പാചിത്തിയം. സുക്ഖകട്ഠം ഛിന്ദതി, ദുക്കടം.

തത്ഥജാതകന്തി ചിരനിഹിതായ കുമ്ഭിയാ ഉപരി ജാതകം. കട്ഠം വാ ലതം വാതി ന കേവലം കട്ഠലതമേവ, യംകിഞ്ചി അല്ലം വാ സുക്ഖം വാ തിണരുക്ഖലതാദിം ഛിന്ദന്തസ്സ സഹപയോഗത്താ ദുക്കടമേവ ഹോതി.

അട്ഠവിധം ഹേതം ദുക്കടം നാമ ഇമസ്മിം ഠാനേ സമോധാനേത്വാ ഥേരേഹി ദസ്സിതം – പുബ്ബപയോഗദുക്കടം, സഹപയോഗദുക്കടം, അനാമാസദുക്കടം, ദുരുപചിണ്ണദുക്കടം, വിനയദുക്കടം, ഞാതദുക്കടം, ഞത്തിദുക്കടം, പടിസ്സവദുക്കടന്തി. തത്ഥ ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ ദുതിയം വാ കുദാലം വാ പിടകം വാ പരിയേസതി ഗച്ഛതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഇദം പുബ്ബപയോഗദുക്കടം നാമ. ഏത്ഥ ഹി ദുക്കടട്ഠാനേ ദുക്കടം, പാചിത്തിയട്ഠാനേ പാചിത്തിയമേവ ഹോതി. ‘‘തത്ഥജാതകം കട്ഠം വാ ലതം വാ ഛിന്ദതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഇദം സഹപയോഗദുക്കടം നാമ. ഏത്ഥ പന പാചിത്തിയവത്ഥു ച ദുക്കടവത്ഥു ച ദുക്കടട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതി. കസ്മാ? അവഹാരസ്സ സഹപയോഗത്താതി. യം പന ദസവിധം രതനം, സത്തവിധം ധഞ്ഞം, സബ്ബഞ്ച ആവുധഭണ്ഡാദിം ആമസന്തസ്സ ദുക്കടം വുത്തം, ഇദം അനാമാസദുക്കടം നാമ. യം കദലിനാളികേരാദീനം തത്ഥജാതകഫലാനി ആമസന്തസ്സ ദുക്കടം വുത്തം, ഇദം ദുരുപചിണ്ണദുക്കടം നാമ. യം പന പിണ്ഡായ ചരന്തസ്സ പത്തേ രജേ പതിതേ പത്തം അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാ അധോവിത്വാ വാ തത്ഥ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹന്തസ്സ ദുക്കടം വുത്തം, ഇദം വിനയദുക്കടം നാമ. ‘‘സുത്വാ ന വദന്തി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൪൧൯) ഇദം ഞാതദുക്കടം നാമ. യം ഏകാദസസു സമനുഭാസനാസു ‘‘ഞത്തിയാ ദുക്കട’’ന്തി (പാരാ. ൪൧൪) വുത്തം, ഇദം ഞത്തിദുക്കടം നാമ. ‘‘തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പുരിമികാ ച ന പഞ്ഞായതി, പടിസ്സവേ ച ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൦൭) ഇദം പടിസ്സവദുക്കടം നാമ. ഇദം പന സഹപയോഗദുക്കടം. തേന വുത്തം – ‘‘യംകിഞ്ചി അല്ലം വാ സുക്ഖം വാ തിണരുക്ഖലതാദിം ഛിന്ദന്തസ്സ സഹപയോഗത്താ ദുക്കടമേവ ഹോതീ’’തി.

സചേ പനസ്സ തത്ഥജാതകേ തിണരുക്ഖലതാദിമ്ഹി ഛിന്നേപി ലജ്ജിധമ്മോ ഓക്കമതി, സംവരോ ഉപ്പജ്ജതി, ഛേദനപച്ചയാ ദുക്കടം ദേസേത്വാ മുച്ചതി. അഥ ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ സഉസ്സാഹോവ പംസും ഖണതി, ഛേദനദുക്കടം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, ഖണനദുക്കടേ പതിട്ഠാതി. അകപ്പിയപഥവിം ഖണന്തോപി ഹി ഇധ സഹപയോഗത്താ ദുക്കടമേവ ആപജ്ജതി. സചേ പനസ്സ സബ്ബദിസാസു ഖണിത്വാ കുമ്ഭിമൂലം പത്തസ്സാപി ലജ്ജിധമ്മോ ഓക്കമതി, ഖണനപച്ചയാ ദുക്കടം ദേസേത്വാ മുച്ചതി.

ബ്യൂഹതി വാതി അഥ പന സഉസ്സാഹോവ പംസും വിയൂഹതി, ഏകപസ്സേ രാസിം കരോതി, ഖണനദുക്കടം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, വിയൂഹനദുക്കടേ പതിട്ഠാതി. തഞ്ച പംസും തത്ഥ തത്ഥ പുഞ്ജം കരോന്തോ പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം ആപജ്ജതി. സചേ പന രാസിം കത്വാപി ധുരനിക്ഖേപം കരോതി, ലജ്ജിധമ്മം ആപജ്ജതി, വിയൂഹനദുക്കടം ദേസേത്വാ മുച്ചതി. ഉദ്ധരതി വാതി അഥ പന സഉസ്സാഹോവ പംസും ഉദ്ധരിത്വാ ബഹി പാതേതി, വിയൂഹനദുക്കടം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, ഉദ്ധരണദുക്കടേ പതിട്ഠാതി. പംസും പന കുദാലേന വാ ഹത്ഥേഹി വാ പച്ഛിയാ വാ തഹിം തഹിം പാതേന്തോ പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം ആപജ്ജതി. സചേ പന സബ്ബം പംസും നീഹരിത്വാ കുമ്ഭിം ഥലട്ഠം കത്വാപി ലജ്ജിധമ്മം ആപജ്ജതി, ഉദ്ധരണദുക്കടം ദേസേത്വാ മുച്ചതി. അഥ പന സഉസ്സാഹോവ കുമ്ഭിം ആമസതി, ഉദ്ധരണദുക്കടം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, ആമസനദുക്കടേ പതിട്ഠാതി. ആമസിത്വാപി ച ലജ്ജിധമ്മം ആപജ്ജന്തോ ആമസനദുക്കടം ദേസേത്വാ മുച്ചതി. അഥ സഉസ്സാഹോവ കുമ്ഭിം ഫന്ദാപേതി, ആമസനദുക്കടം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, ‘‘ഫന്ദാപേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വുത്തഥുല്ലച്ചയേ പതിട്ഠാതി.

തത്രായം ദുക്കടഥുല്ലച്ചയാനം ദ്വിന്നമ്പി വചനത്ഥോ – പഠമം താവേത്ഥ ദുട്ഠു കതം സത്ഥാരാ വുത്തകിച്ചം വിരാധേത്വാ കതന്തി ദുക്കടം. അഥ വാ ദുട്ഠം കതം, വിരൂപാ സാ കിരിയാ ഭിക്ഖുകിരിയാനം മജ്ഝേ ന സോഭതീതി ഏവമ്പി ദുക്കടം. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘ദുക്കടം ഇതി യം വുത്തം, തം സുണോഹി യഥാതഥം;

അപരദ്ധം വിരദ്ധഞ്ച, ഖലിതം യഞ്ച ദുക്കടം.

‘‘യം മനുസ്സോ കരേ പാപം, ആവി വാ യദി വാ രഹോ;

ദുക്കടന്തി പവേദേന്തി, തേനേതം ഇതി വുച്ചതീ’’തി. (പരി. ൩൩൯);

ഇതരം പന ഥൂലത്താ, അച്ചയത്താ ച ഥുല്ലച്ചയം. ‘‘സമ്പരായേ ച ദുഗ്ഗതി’’ (സം. നി. ൧.൪൯), ‘‘യം ഹോതി കടുകപ്ഫല’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൬൬; നേത്തി. ൯൧) വിയ ചേത്ഥ സംയോഗഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏകസ്സ സന്തികേ ദേസേതബ്ബേസു ഹി അച്ചയേസു തേന സമോ ഥൂലോ അച്ചയോ നത്ഥി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഥൂലത്താ അച്ചയത്താ ച ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘ഥുല്ലച്ചയന്തി യം വുത്തം, തം സുണോഹി യഥാതഥം;

ഏകസ്സ മൂലേ യോ ദേസേതി, യോ ച തം പടിഗ്ഗണ്ഹതി;

അച്ചയോ തേന സമോ നത്ഥി, തേനേതം ഇതി വുച്ചതീ’’തി. (പരി. ൩൩൯);

ഫന്ദാപേന്തസ്സ ച പയോഗേ പയോഗേ ഥുല്ലച്ചയം. ഫന്ദാപേത്വാപി ച ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കന്തോ ഥുല്ലച്ചയം ദേസേത്വാ മുച്ചതി. സഹപയോഗതോ പട്ഠായേവ ചേത്ഥ പുരിമാ പുരിമാ ആപത്തി പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. സഹപയോഗം പന അകത്വാ ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കന്തേന യാ പുബ്ബപയോഗേ ദുക്കടപാചിത്തിയാ ആപന്നാ, സബ്ബാ താ ദേസേതബ്ബാ. സഹപയോഗേ ച തത്ഥജാതകച്ഛേദനേ ബഹുകാനിപി ദുക്കടാനി പംസുഖണനം പത്വാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി. ഏകം ഖണനദുക്കടമേവ ഹോതി. ഖണനേ ബഹുകാനിപി വിയൂഹനം, വിയൂഹനേ ബഹുകാനിപി ഉദ്ധരണം, ഉദ്ധരണേ ബഹുകാനിപി ആമസനം, ആമസനേ ബഹുകാനിപി ഫന്ദാപനം പത്വാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി. പംസുഖണനാദീസു ച ലജ്ജിധമ്മേ ഉപ്പന്നേ ബഹുകാപി ആപത്തിയോ ഹോന്തു, ഏകമേവ ദേസേത്വാ മുച്ചതീതി കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തം. പുരിമാപത്തിപടിപ്പസ്സദ്ധി ച നാമേസാ ‘‘ഞത്തിയാ ദുക്കടം, ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ഥുല്ലച്ചയാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീ’’തി (പാരാ. ൪൧൪) ഏവം അനുസാവനാസുത്തേസുയേവ ആഗതാ. ഇധ പന ദുതിയപാരാജികേ അട്ഠകഥാചരിയപ്പമാണേന ഗഹേതബ്ബാതി.

ഠാനാചാവേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാതി യോ പന ഫന്ദാപേത്വാപി ലജ്ജിധമ്മം അനോക്കമിത്വാവ തം കുമ്ഭിം ഠാനതോ അന്തമസോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ചാവേതി, പാരാജികമേവ ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഠാനാ ചാവനഞ്ചേത്ഥ ഛഹി ആകാരേഹി വേദിതബ്ബം. കഥം? കുമ്ഭിം മുഖവട്ടിയം ഗഹേത്വാ അത്തനോ അഭിമുഖം ആകഡ്ഢന്തോ ഇമിനാ അന്തേന ഫുട്ഠോകാസം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി പാരിമന്തേന അതിക്കാമേതി, പാരാജികം. തഥേവ ഗഹേത്വാ പരതോ പേല്ലേന്തോ പാരിമന്തേന ഫുട്ഠോകാസം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഇമിനാ അന്തേന അതിക്കാമേതി, പാരാജികം. വാമതോ വാ ദക്ഖിണതോ വാ അപനാമേന്തോ വാമന്തേന ഫുട്ഠോകാസം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ദക്ഖിണന്തേന അതിക്കാമേതി, പാരാജികം. ദക്ഖിണന്തേന വാ ഫുട്ഠോകാസം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി വാമന്തേന അതിക്കാമേതി, പാരാജികം. ഉദ്ധം ഉക്ഖിപന്തോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഭൂമിതോ മോചേതി, പാരാജികം. ഖണിത്വാ ഹേട്ഠതോ ഓസീദേന്തോ ബുന്ദേന ഫുട്ഠോകാസം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി മുഖവട്ടിയാ അതിക്കാമേതി, പാരാജികന്തി ഏവം ഏകട്ഠാനേ ഠിതായ കുമ്ഭിയാ. യദി പന കുമ്ഭിമുഖവട്ടിയാ പാസം കത്വാ ലോഹഖാണും വാ ഖദിരസാരാദിഖാണും വാ പഥവിയം ആകോടേത്വാ തത്ഥ സങ്ഖലികായ ബന്ധിത്വാ ഠപേന്തി, ഏകിസ്സാ ദിസായ ഏകായ സങ്ഖലികായ ബദ്ധായ ദ്വേ ഠാനാനി ലബ്ഭന്തി, ദ്വീസു തീസു ചതൂസു ദിസാസു ചതൂഹി സങ്ഖലികാഹി ബദ്ധായ പഞ്ച ഠാനാനി ലബ്ഭന്തി.

തത്ഥ ഏകഖാണുകേ ബദ്ധകുമ്ഭിയാ പഠമം ഖാണുകം വാ ഉദ്ധരതി, സങ്ഖലികം വാ ഛിന്ദതി, ഥുല്ലച്ചയം. തതോ കുമ്ഭിം യഥാവുത്തനയേന കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഠാനാ ചാവേതി, പാരാജികം. അഥ പഠമം കുമ്ഭിം ഉദ്ധരതി, ഥുല്ലച്ചയം. തതോ ഖാണുകം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഠാനാ ചാവേതി, സങ്ഖലികം വാ ഛിന്ദതി, പാരാജികം. ഏതേന ഉപായേന ദ്വീസു തീസു ചതൂസു ഖാണുകേസു ബദ്ധകുമ്ഭിയാപി പച്ഛിമേ ഠാനാചാവനേ പാരാജികം. സേസേസു ഥുല്ലച്ചയം വേദിതബ്ബം.

സചേ ഖാണു നത്ഥി, സങ്ഖലികായ അഗ്ഗേ വലയം കത്വാ തത്ഥജാതകേ മൂലേ പവേസിതം ഹോതി, പഠമം കുമ്ഭിം ഉദ്ധരിത്വാ പച്ഛാ മൂലം ഛേത്വാ വലയം നീഹരതി, പാരാജികം. അഥ മൂലം അച്ഛേത്വാ വലയം ഇതോ ചിതോ ച സാരേതി, രക്ഖതി. സചേ പന മൂലതോ അനീഹരിത്വാപി ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ആകാസഗതം കരോതി, പാരാജികം. അയമേത്ഥ വിസേസോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

കേചി പന നിമിത്തത്ഥായ കുമ്ഭിമത്ഥകേ നിഗ്രോധരുക്ഖാദീനി രോപേന്തി, മൂലാനി കുമ്ഭിം വിനന്ധിത്വാ ഠിതാനി ഹോന്തി, ‘‘മൂലാനി ഛിന്ദിത്വാ കുമ്ഭിം ഗഹേസ്സാമീ’’തി ഛിന്ദന്തസ്സ പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം. ഛിന്ദിത്വാ ഓകാസം കത്വാ കുമ്ഭിം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഠാനാ ചാവേതി, പാരാജികം. മൂലാനി ഛിന്ദതോവ ലുഠിത്വാ കുമ്ഭീ നിന്നട്ഠാനം ഗതാ, രക്ഖതി താവ. ഗതട്ഠാനതോ ഉദ്ധരതി, പാരാജികം. സചേ ഛിന്നേസു മൂലേസു ഏകമൂലമത്തേന കുമ്ഭീ തിട്ഠതി, സോ ച തം ‘‘ഇമസ്മിം മൂലേ ഛിന്നേ പതിസ്സതീ’’തി ഛിന്ദതി, ഛിന്നമത്തേ പാരാജികം. സചേ പന ഏകമൂലേനേവ പാസേ ബദ്ധസൂകരോ വിയ ഠിതാ ഹോതി, അഞ്ഞം കിഞ്ചി ലഗ്ഗനകം നത്ഥി, തസ്മിമ്പി മൂലേ ഛിന്നമത്തേ പാരാജികം. സചേ കുമ്ഭിമത്ഥകേ മഹാപാസാണോ ഠപിതോ ഹോതി, തം ദണ്ഡേന ഉക്ഖിപിത്വാ അപനേതുകാമോ കുമ്ഭിമത്ഥകേ ജാതരുക്ഖം ഛിന്ദതി, ദുക്കടം. തസ്സാ സമീപേ ജാതകം ഛേത്വാ ആഹരതി, അതത്ഥജാതകത്താ തം ഛിന്ദതോ പാചിത്തിയം.

അത്തനോ ഭാജനന്തി സചേ പന കുമ്ഭിം ഉദ്ധരിതും അസക്കോന്തോ കുമ്ഭിഗതഭണ്ഡഗ്ഗഹണത്ഥം അത്തനോ ഭാജനം പവേസേത്വാ അന്തോകുമ്ഭിയം പഞ്ചമാസകം വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകം വാ അഗ്ഘനകം ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. പരിച്ഛേദോ ചേത്ഥ പാരാജികനിയമനത്ഥം വുത്തോ. ഥേയ്യചിത്തേന പന ഊനപഞ്ചമാസകമ്പി ആമസന്തോ ദുക്കടം ആപജ്ജതിയേവ.

ഫന്ദാപേതീതി ഏത്ഥ യാവ ഏകാബദ്ധം കത്വാ അത്തനോ ഭാജനം പവേസേതി, താവ ഫന്ദാപേതീതി വുച്ചതി. അപി ച ഇതോ ചിതോ ച അപബ്യൂഹന്തോപി ഫന്ദാപേതിയേവ, സോ ഥുല്ലച്ചയം ആപജ്ജതി. യദാ പന ഏകാബദ്ധഭാവോ ഛിന്നോ, കുമ്ഭിഗതം കുമ്ഭിയമേവ, ഭാജനഗതമ്പി ഭാജനേയേവ ഹോതി, തദാ അത്തനോ ഭാജനഗതം നാമ ഹോതി. ഏവം കത്വാ കുമ്ഭിതോ അനീഹതേപി ച ഭാജനേ പാരാജികം ആപജ്ജതി.

മുട്ഠിം വാ ഛിന്ദതീതി ഏത്ഥ യഥാ അങ്ഗുലന്തരേഹി നിക്ഖന്തകഹാപണാ കുമ്ഭിഗതേ കഹാപണേ ന സമ്ഫുസന്തി, ഏവം മുട്ഠിം കരോന്തോ മുട്ഠിം ഛിന്ദതി നാമ; സോപി പാരാജികം ആപജ്ജതി.

സുത്താരൂള്ഹന്തി സുത്തേ ആരൂള്ഹം; സുത്തേന ആവുതസ്സാപി സുത്തമയസ്സാപി ഏതം അധിവചനം. പാമങ്ഗാദീനിഹി സോവണ്ണമയാനിപി ഹോന്തി രൂപിയമയാനിപി സുത്തമയാനിപി, മുത്താവലിആദയോപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗതാ. വേഠനന്തി സീസവേഠനപടോ വുച്ചതി. ഏതേസു യംകിഞ്ചി ഥേയ്യചിത്തോ ആമസതി, ദുക്കടം. ഫന്ദാപേതി, ഥുല്ലച്ചയം. പാമങ്ഗാദീനി കോടിയം ഗഹേത്വാ ആകാസട്ഠം അകരോന്തോ ഉച്ചാരേതി, ഥുല്ലച്ചയം.

ഘംസന്തോ നീഹരതീതി ഏത്ഥ പന പരിപുണ്ണായ കുമ്ഭിയാ ഉപരി സമതിത്തികം കുമ്ഭിം കത്വാ ഠപിതം വാ ഏകം കോടിം ബുന്ദേ ഏകം കോടിം മുഖവട്ടിയം കത്വാ ഠപിതം വാ ഘംസന്തസ്സ നീഹരതോ ഥുല്ലച്ചയം. കുമ്ഭിമുഖാ മോചേന്തസ്സ പാരാജികം. യം പന ഉപഡ്ഢകുമ്ഭിയം വാ രിത്തകുമ്ഭിയം വാ ഠപിതം, തസ്സ അത്തനോ ഫുട്ഠോകാസോവ ഠാനം, ന സകലാ കുമ്ഭീ, തസ്മാ തം ഘംസന്തസ്സാപി നീഹരതോ പതിട്ഠിതോകാസതോ കേസഗ്ഗമത്തേ മുത്തേ പാരാജികമേവ. കുമ്ഭിയാ പന പരിപുണ്ണായ വാ ഊനായ വാ ഉജുകമേവ ഉദ്ധരന്തസ്സ ഹേട്ഠിമകോടിയാ പതിട്ഠിതോകാസാ മുത്തമത്തേവ പാരാജികം. അന്തോകുമ്ഭിയം ഠപിതം യംകിഞ്ചി പാരാജികപ്പഹോനകം ഭണ്ഡം സകലകുമ്ഭിയം ചാരേന്തസ്സ, പാമങ്ഗാദിഞ്ച ഘംസിത്വാ നീഹരന്തസ്സ യാവ മുഖവട്ടിം നാതിക്കമതി, താവ ഥുല്ലച്ചയമേവ. തസ്സ ഹി സബ്ബാപി കുമ്ഭീ ഠാനന്തി സങ്ഖേപമഹാപച്ചരിയാദീസു വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘ഠപിതട്ഠാനമേവ ഠാനം, ന സകലാ കുമ്ഭീ. തസ്മാ യഥാഠിതട്ഠാനതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി മോചേന്തസ്സ പാരാജികമേവാ’’തി വുത്തം, തം പമാണം. ഇതരം പന ആകാസഗതം അകരോന്തസ്സ ചീവരവംസേ ഠപിതചീവരവേഠനകനയേന വുത്തം, തം ന ഗഹേതബ്ബം. വിനയവിനിച്ഛയേ ഹി ആഗതേ ഗരുകേ ഠാതബ്ബം, ഏസാ വിനയധമ്മതാ. അപിച ‘‘അത്തനോ ഭാജനഗതം വാ കരോതി, മുട്ഠിം വാ ഛിന്ദതീ’’തി വചനതോ പേതം വേദിതബ്ബം. യഥാ അന്തോകുമ്ഭിയം ഠിതസ്സ ന സബ്ബാ കുമ്ഭീ ഠാനന്തി.

സപ്പിആദീസു യംകിഞ്ചി പിവതോ ഏകപയോഗേന പീതമത്തേ പാരാജികന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന അയം വിഭാഗോ ദസ്സിതോ – ‘‘മുഖം അനപനേത്വാ ആകഡ്ഢന്തസ്സ പിവതോ സചേ പരഗലഗതം പാദം ന അഗ്ഘതി, മുഖഗതേന സദ്ധിം അഗ്ഘതി, രക്ഖതി താവ. കണ്ഠേന പന പരിച്ഛിന്നകാലേയേവ പാരാജികം ഹോതി. സചേപി ഓട്ഠേഹി പരിച്ഛിന്ദന്തോ ഓട്ഠേ പിദഹതി, പാരാജികമേവ. ഉപ്പലദണ്ഡവേളുനാളിനളനാളിആദീഹി പിവന്തസ്സാപി സചേ പരഗലഗതമേവ പാദം അഗ്ഘതി, പാരാജികം. സചേ സഹ മുഖഗതേന അഗ്ഘതി, ന താവ പാരാജികം ഹോതി. ഉപ്പലദണ്ഡാദിഗതേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധഭാവം കോപേത്വാ ഓട്ഠേഹി പരിച്ഛിന്നമത്തേ പാരാജികം. സചേ ഉപ്പലദണ്ഡാദിഗതേന സദ്ധിം അഗ്ഘതി, ഉപ്പലദണ്ഡാദീനം ബുന്ദേ അങ്ഗുലിയാപി പിഹിതമത്തേ പാരാജികം. പാദഗ്ഘനകേ പരഗലം അപ്പവിട്ഠേ ഉപ്പലദണ്ഡാദീസു ച മുഖേ ച അതിരേകപാദാരഹമ്പി ഏകാബദ്ധം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, രക്ഖതിയേവാ’’തി. തം സബ്ബമ്പി യസ്മാ ‘‘അത്തനോ ഭാജനഗതം വാ കരോതി, മുട്ഠിം വാ ഛിന്ദതീ’’തി ഇമം നയം ഭജതി, തസ്മാ സുദസ്സിതമേവ. ഏസ താവ ഏകാബദ്ധേ നയോ.

സചേ പന ഹത്ഥേന വാ പത്തേന വാ ഥാലകാദിനാ വാ കേനചി ഭാജനേന ഗഹേത്വാ പിവതി, യമ്ഹി പയോഗേ പാദഗ്ഘനകം പൂരേതി, തമ്ഹി ഗതേ പാരാജികം. അഥ മഹഗ്ഘം ഹോതി, സിപ്പികായപി ഏകപയോഗേനേവ പാദഗ്ഘനകം ഗഹേതും സക്കാ ഹോതി, ഏകുദ്ധാരേയേവ പാരാജികം. ഭാജനം പന നിമുജ്ജാപേത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ യാവ ഏകാബദ്ധം ഹോതി, താവ രക്ഖതി. മുഖവട്ടിപരിച്ഛേദേന വാ ഉദ്ധാരേന വാ പാരാജികം. യദാ പന സപ്പിം വാ തേലം വാ അച്ഛം തേലസദിസമേവ മധുഫാണിതം വാ കുമ്ഭിം ആവിഞ്ഛേത്വാ അത്തനോ ഭാജനേ പവേസേതി, തദാ തേസം അച്ഛതായ ഏകാബദ്ധതാ നത്ഥീതി പാദഗ്ഘനകേ മുഖവട്ടിതോ ഗളിതമത്തേ പാരാജികം.

പചിത്വാ ഠപിതം പന മധുഫാണിതം സിലേസോ വിയ ചിക്കനം ആകഡ്ഢനവികഡ്ഢനയോഗ്ഗം ഹോതി, ഉപ്പന്നേ കുക്കുച്ചേ ഏകാബദ്ധമേവ ഹുത്വാ പടിനീഹരിതും സക്കോതി, ഏതം മുഖവട്ടിയാ നിക്ഖമിത്വാ ഭാജനേ പവിട്ഠമ്പി ബാഹിരേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധത്താ രക്ഖതി, മുഖവട്ടിതോ ഛിന്നമത്തേ പന പാരാജികം. യോപി ഥേയ്യചിത്തേന പരസ്സ കുമ്ഭിയാ പാദഗ്ഘനകം സപ്പിം വാ തേലം വാ അവസ്സപിവനകം യംകിഞ്ചി ദുകൂലസാടകം വാ ചമ്മഖണ്ഡാദീനം വാ അഞ്ഞതരം പക്ഖിപതി, ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ പാരാജികം.

രിത്തകുമ്ഭിയാ ‘‘ഇദാനി തേലം ആകിരിസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ യംകിഞ്ചി ഭണ്ഡം ഥേയ്യചിത്തോ പക്ഖിപതി, തം ചേ തത്ഥ തേലേ ആകിണ്ണേ പഞ്ചമാസകഅഗ്ഘനകം പിവതി, പീതമത്തേ പാരാജികന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. തം പന തത്ഥേവ സുക്ഖതളാകേ സുക്ഖമാതികായ ഉജുകരണവിനിച്ഛയേന വിരുജ്ഝതി, അവഹാരലക്ഖണഞ്ചേത്ഥ ന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ന ഗഹേതബ്ബം. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന തസ്സ ഉദ്ധാരേ പാരാജികം വുത്തം, തം യുത്തം.

പരസ്സ രിത്തകുമ്ഭിയാ സങ്ഗോപനത്ഥായ ഭണ്ഡം ഠപേത്വാ തത്ഥ തേലേ ആകിണ്ണേ ‘‘സചേ അയം ജാനിസ്സതി, മം പലിബുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ഭീതോ പാദഗ്ഘനകം തേലം പീതം ഭണ്ഡം ഥേയ്യചിത്തേന ഉദ്ധരതി, പാരാജികം. സുദ്ധചിത്തേന ഉദ്ധരതി, പരേ ആഹരാപേന്തേ ഭണ്ഡദേയ്യം. ഭണ്ഡദേയ്യം നാമ യം പരസ്സ നട്ഠം, തസ്സ മൂലം വാ തദേവ വാ ഭണ്ഡം ദാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. നോ ചേ ദേതി, സാമികസ്സ ധുരനിക്ഖേപേ പാരാജികം. സചേ പരസ്സ കുമ്ഭിയാ അഞ്ഞോ സപ്പിം വാ തേലം വാ ആകിരതി, തത്ര ചായം ഥേയ്യചിത്തേന തേലപിവനകം ഭണ്ഡം പക്ഖിപതി, വുത്തനയേനേവ പാരാജികം. അത്തനോ രിത്തകുമ്ഭിയാ പരസ്സ സപ്പിം വാ തേലം വാ ആകിരണഭാവം ഞത്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ഭണ്ഡം നിക്ഖിപതി, പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ ഉദ്ധാരേ പാരാജികം. സുദ്ധചിത്തോ നിക്ഖിപിത്വാ പച്ഛാ ഥേയ്യചിത്തേന ഉദ്ധരതി, പാരാജികമേവ. സുദ്ധചിത്തോവ ഉദ്ധരതി, നേവ അവഹാരോ, ന ഗീവാ; മഹാപച്ചരിയം പന അനാപത്തിമത്തമേവ വുത്തം. ‘‘‘കിസ്സ മമ കുമ്ഭിയം തേലം ആകിരസീ’തി കുപിതോ അത്തനോ ഭണ്ഡം ഉദ്ധരിത്വാ ഛഡ്ഡേതി, നോ ഭണ്ഡദേയ്യ’’ന്തി കുരുന്ദിയം വുത്തം. ഥേയ്യചിത്തേന മുഖവട്ടിയം ഗഹേത്വാ കുമ്ഭിം ആവിഞ്ഛതി തേലം ഗളേതുകാമോ, പാദഗ്ഘനകേ ഗളിതേ പാരാജികം. ഥേയ്യചിത്തേനേവ ജജ്ജരം കരോതി ‘‘സവിത്വാ ഗമിസ്സതീ’’തി പാദഗ്ഘനകേ സവിത്വാ ഗതേ പാരാജികം. ഥേയ്യചിത്തേനേവ ഛിദ്ദം കരോതി ഓമട്ഠം വാ ഉമ്മട്ഠം വാ വേമട്ഠം വാ, ഇദം പന സമ്മോഹട്ഠാനം; തസ്മാ സുട്ഠു സല്ലേക്ഖേതബ്ബം. അയഞ്ഹേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – ഓമട്ഠം നാമ അധോമുഖഛിദ്ദം; ഉമ്മട്ഠം നാമ ഉദ്ധംമുഖഛിദ്ദം; വേമട്ഠം നാമ ഉളുങ്കസ്സേവ ഉജുഗതഛിദ്ദം. തത്ര ഓമട്ഠസ്സ ബഹി പട്ഠായ കതസ്സ അബ്ഭന്തരന്തതോ പാദഗ്ഘനകേ തേലേ ഗളിതേ ബഹി അനിക്ഖന്തേപി പാരാജികം. കസ്മാ? യസ്മാ തതോ ഗളിതമത്തമേവ ബഹിഗതം നാമ ഹോതി, ന കുമ്ഭിഗതസങ്ഖ്യം ലഭതി. അന്തോ പട്ഠായ കതസ്സ ബാഹിരന്തതോ പാദഗ്ഘനകേ ഗളിതേ പാരാജികം. ഉമ്മട്ഠസ്സ യഥാ തഥാ വാ കതസ്സ ബാഹിരന്തതോ പാദഗ്ഘനകേ ഗളിതേ പാരാജികം. തഞ്ഹി യാവ ബാഹിരന്തതോ ന ഗളതി, താവ കുമ്ഭിഗതമേവ ഹോതി. ‘‘വേമട്ഠസ്സ ച കപാലമജ്ഝതോ ഗളിതവസേന കാരേതബ്ബോ’’തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. തം പന അന്തോ ച ബഹി ച പട്ഠായ മജ്ഝേ ഠപേത്വാ കതഛിദ്ദേ തളാകസ്സ ച മരിയാദഭേദേന സമേതി. അന്തോ പട്ഠായ കതേ പന ബാഹിരന്തേന, ബഹി പട്ഠായ കതേ അബ്ഭന്തരന്തേന കാരേതബ്ബോതി ഇദമേത്ഥ യുത്തം. യോ പന ‘‘വട്ടിത്വാ ഗച്ഛിസ്സതീ’’തി ഥേയ്യചിത്തേന കുമ്ഭിയാ ആധാരകം വാ ഉപത്ഥമ്ഭനലേഡ്ഡുകേ വാ അപനേതി, വട്ടിത്വാ ഗതായ പാരാജികം. തേലാകിരണഭാവം പന ഞത്വാ രിത്തകുമ്ഭിയാ ജജ്ജരഭാവേ വാ ഛിദ്ദേസു വാ കതേസു പച്ഛാ നിക്ഖന്തതേലപ്പമാണേന ഭണ്ഡദേയ്യം ഹോതി. അട്ഠകഥാസു പന കത്ഥചി പാരാജികന്തിപി ലിഖിതം, തം പമാദലിഖിതം.

പരിപുണ്ണായ കുമ്ഭിയാ ഉപരി കഥലം വാ പാസാണം വാ ‘‘പതിത്വാ ഭിന്ദിസ്സതി, തതോ തേലം പഗ്ഘരിസ്സതീ’’തി ഥേയ്യചിത്തേന ദുബ്ബന്ധം വാ കരോതി, ദുട്ഠപിതം വാ ഠപേതി, അവസ്സപതനകം തഥാ കരോന്തസ്സ കതമത്തേ പാരാജികം. രിത്തകുമ്ഭിയാ ഉപരി കരോതി, തം പച്ഛാ പുണ്ണകാലേ പതിത്വാ ഭിന്ദതി, ഭണ്ഡദേയ്യം. ഈദിസേസു ഹി ഠാനേസു ഭണ്ഡസ്സ നത്ഥികാലേ കതപയോഗത്താ ആദിതോവ പാരാജികം ന ഹോതി. ഭണ്ഡവിനാസദ്വാരസ്സ പന കതത്താ ഭണ്ഡദേയ്യം ഹോതി. ആഹരാപേന്തേസു അദദതോ സാമികാനം ധുരനിക്ഖേപേന പാരാജികം.

ഥേയ്യചിത്തേന മാതികം ഉജുകം കരോതി ‘‘വട്ടിത്വാ വാ ഗമിസ്സതി, വേലം വാ ഉത്തരാപേസ്സതീ’’തി; വട്ടിത്വാ വാ ഗച്ഛതു, വേലം വാ ഉത്തരതു, ഉജുകരണകാലേ പാരാജികം. ഈദിസാ ഹി പയോഗാ പുബ്ബപയോഗാവഹാരേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. സുക്ഖമാതികായ ഉജുകതായ പച്ഛാ ഉദകേ ആഗതേ വട്ടിത്വാ വാ ഗച്ഛതു, വേലം വാ ഉത്തരതു, ഭണ്ഡദേയ്യം. കസ്മാ? ഠാനാ ചാവനപയോഗസ്സ അഭാവാ. തസ്സ ലക്ഖണം നാവട്ഠേ ആവി ഭവിസ്സതി.

തത്ഥേവ ഭിന്ദതി വാതിആദീസു അട്ഠകഥായം താവ വുത്തം – ‘‘ഭിന്ദതി വാതി മുഗ്ഗരേന പോഥേത്വാ ഭിന്ദതി. ഛഡ്ഡേതി വാതി ഉദകം വാ വാലികം വാ ആകിരിത്വാ ഉത്തരാപേതി. ഝാപേതി വാതി ദാരൂനി ആഹരിത്വാ ഝാപേതി. അപരിഭോഗം വാ കരോതീതി അഖാദിതബ്ബം വാ അപാതബ്ബം വാ കരോതി; ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ വിസം വാ ഉച്ഛിട്ഠം വാ കുണപം വാ പാതേസി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഠാനാചാവനസ്സ നത്ഥിതായ ദുക്കടം, ബുദ്ധവിസയോ നാമേസോ. കിഞ്ചാപി ദുക്കടം, ആഹരാപേന്തേ പന ഭണ്ഡദേയ്യ’’ന്തി. തത്ഥ പുരിമദ്വയം ന സമേതി. തഞ്ഹി കുമ്ഭിജജ്ജരകരണേന ച മാതികാഉജുകരണേന ച സദ്ധിം ഏകലക്ഖണം. പച്ഛിമം പന ദ്വയം ഠാനാ അചാവേന്തേനാപി സക്കാ കാതും. തസ്മാ ഏത്ഥ ഏവം വിനിച്ഛയം വദന്തി – ‘‘അട്ഠകഥായം കിര ‘ഠാനാ ചാവനസ്സ നത്ഥിതായ ദുക്കട’ന്തി ഇദം പച്ഛിമദ്വയം സന്ധായ വുത്തം. ഠാനാ ചാവനം അകരോന്തോയേവ ഹി ഥേയ്യചിത്തേന വാ വിനാസേതുകാമതായ വാ ഝാപേയ്യപി, അപരിഭോഗമ്പി കരേയ്യ. പുരിമദ്വയേ പന വുത്തനയേന ഭിന്ദന്തസ്സ വാ ഛഡ്ഡേന്തസ്സ വാ ഠാനാ ചാവനം അത്ഥി, തസ്മാ തഥാ കരോന്തസ്സ വിനാസേതുകാമതായ ഭണ്ഡദേയ്യം, ഥേയ്യചിത്തേന പാരാജിക’’ന്തി. പാളിയം ‘‘ദുക്കട’’ന്തി വുത്തത്താ അയുത്തന്തി ചേ? ന; അഞ്ഞഥാ ഗഹേതബ്ബത്ഥതോ. പാളിയഞ്ഹി ഥേയ്യചിത്തപക്ഖേ ‘‘ഭിന്ദതി വാതി ഉദകേന സമ്ഭിന്ദതി, ഛഡ്ഡേതി വാതി തത്ഥ വമതി വാ പസ്സാവം വാ ഛഡ്ഡേതീ’’തി ഏവമേകേ വദന്തി.

അയം പനേത്ഥ സാരോ – വിനീതവത്ഥുമ്ഹി തിണജ്ഝാപകോ വിയ ഠാനാ അചാവേതുകാമോവ കേവലം ഭിന്ദതി, ഭിന്നത്താ പന തേലാദീനി നിക്ഖമന്തി, യം വാ പനേത്ഥ പത്ഥിന്നം, തം ഏകാബദ്ധമേവ തിട്ഠതി. അഛഡ്ഡേതുകാമോയേവ ച കേവലം തത്ഥ ഉദകവാലികാദീനി ആകിരതി, ആകിണ്ണത്താ പന തേലം ഛഡ്ഡീയതി. തസ്മാ വോഹാരവസേന ‘‘ഭിന്ദതി വാ ഛഡ്ഡേതി വാ’’തി വുച്ചതീതി. ഏവമേതേസം പദാനം അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. നാസേതുകാമതാപക്ഖേ പന ഇതരഥാപി യുജ്ജതി. ഏവഞ്ഹി കഥിയമാനേ പാളി ച അട്ഠകഥാ ച പുബ്ബാപരേന സംസന്ദിത്വാ കഥിതാ ഹോന്തി. ഏത്താവതാപി ച സന്തോസം അകത്വാ ആചരിയേ പയിരുപാസിത്വാ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി.

ഭൂമട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഥലട്ഠകഥാ

൯൫. ഥലട്ഠേ ഥലേ നിക്ഖിത്തന്തി ഭൂമിതലേ വാ പാസാണതലപബ്ബതതലാദീസു വാ യത്ഥ കത്ഥചി പടിച്ഛന്നേ വാ അപ്പടിച്ഛന്നേ വാ ഠപിതം ഥലട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. തം സചേ രാസികതം ഹോതി, അന്തോകുമ്ഭിയം ഭാജനഗതകരണമുട്ഠിച്ഛേദനവിനിച്ഛയേന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സചേ ഏകാബദ്ധം സിലേസനിയ്യാസാദി പക്കമധുഫാണിതവിനിച്ഛയേന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സചേ ഗരുകം ഹോതി ഭാരബദ്ധം ലോഹപിണ്ഡി-ഗുളപിണ്ഡി-തേലമധുഘടാദി വാ, കുമ്ഭിയം ഠാനാചാവനവിനിച്ഛയേന വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. സങ്ഖലികബദ്ധസ്സ ച ഠാനഭേദോ സല്ലക്ഖേതബ്ബോ. പത്ഥരിത്വാ ഠപിതം പന പാവാരത്ഥരണസാടകാദിം ഉജുകം ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢതി, പാരിമന്തേ ഓരിമന്തേന ഫുട്ഠോകാസം അതിക്കന്തേ പാരാജികം. ഏവം സബ്ബദിസാസു സല്ലക്ഖേതബ്ബം. വേഠേത്വാ ഉദ്ധരതി, കേസഗ്ഗമത്തം ആകാസഗതം കരോന്തസ്സ പാരാജികം. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ഥലട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.

ആകാസട്ഠകഥാ

൯൬. ആകാസട്ഠേ മോരസ്സ ഛഹി ആകാരേഹി ഠാനപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ – പുരതോ മുഖതുണ്ഡകേന, പച്ഛതോ കലാപഗ്ഗേന, ഉഭയപസ്സേസു പക്ഖപരിയന്തേഹി, അധോ പാദനഖസിഖായ, ഉദ്ധം സിഖഗ്ഗേനാതി. ഭിക്ഖു ‘‘സസ്സാമികം ആകാസട്ഠം മോരം ഗഹേസ്സാമീ’’തി പുരതോ വാ തിട്ഠതി, ഹത്ഥം വാ പസാരേതി, മോരോ ആകാസേയേവ പക്ഖേ ചാരേതി, വാതം ഗാഹാപേത്വാ ഗമനം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ തിട്ഠതി. തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം. തം അഫന്ദേന്തോ ഹത്ഥേന ആമസതി, ദുക്കടമേവ. ഠാനാ അചാവേന്തോ ഫന്ദാപേതി, ഥുല്ലച്ചയം. ഹത്ഥേന പന ഗഹേത്വാ വാ അഗ്ഗഹേത്വാ വാ മുഖതുണ്ഡകേന ഫുട്ഠോകാസം കലാപഗ്ഗം, കലാപഗ്ഗേന വാ ഫുട്ഠോകാസം മുഖതുണ്ഡകം അതിക്കാമേതി, പാരാജികം. തഥാ വാമപക്ഖപരിയന്തേന ഫുട്ഠോകാസം ദക്ഖിണപക്ഖപരിയന്തം, ദക്ഖിണപക്ഖപരിയന്തേന വാ ഫുട്ഠോകാസം വാമപക്ഖപരിയന്തം അതിക്കാമേതി, പാരാജികം. തഥാ പാദനഖസിഖായ ഫുട്ഠോകാസം സിഖഗ്ഗം, സിഖഗ്ഗേന വാ ഫുട്ഠോകാസം പാദനഖസിഖം അതിക്കാമേതി, പാരാജികം.

ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ മോരോ സീസാദീസു യസ്മിം അങ്ഗേ നിലീയതി, തം തസ്സ ഠാനം. തസ്മാ തം ഹത്ഥേ നിലീനം ഇതോ ചിതോ ച കരോന്തോപി ഫന്ദാപേതിയേവ, യദി പന ഇതരേന ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഠാനാ ചാവേതി, പാരാജികം. ഇതരം ഹത്ഥം ഉപനേതി, മോരോ സയമേവ ഉഡ്ഡേത്വാ തത്ഥ നിലീയതി, അനാപത്തി. അങ്ഗേ നിലീനഭാവം ഞത്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ഏകം പദവാരം ഗച്ഛതി, ഥുല്ലച്ചയം. ദുതിയേ പാരാജികം.

ഭൂമിയം ഠിതമോരോ ദ്വിന്നം വാ പാദാനം കലാപസ്സ ച വസേന തീണി ഠാനാനി ലഭതി. തം ഉക്ഖിപന്തസ്സ യാവ ഏകമ്പി ഠാനം പഥവിം ഫുസതി, താവ ഥുല്ലച്ചയം. കേസഗ്ഗമത്തമ്പി പഥവിയാ മോചിതമത്തേ പാരാജികം. പഞ്ജരേ ഠിതം സഹ പഞ്ജരേന ഉദ്ധരതി, പാരാജികം. യദി പന പാദം ന അഗ്ഘതി, സബ്ബത്ഥ അഗ്ഘവസേന കാതബ്ബം. അന്തോവത്ഥുമ്ഹി ചരന്തം മോരം ഥേയ്യചിത്തേന പദസാ ബഹിവത്ഥും നീഹരന്തോ ദ്വാരപരിച്ഛേദം അതിക്കാമേതി, പാരാജികം. വജേ ഠിതബലീബദ്ദസ്സ ഹി വജോ വിയ അന്തോവത്ഥു തസ്സ ഠാനം. ഹത്ഥേന പന ഗഹേത്വാ അന്തോവത്ഥുസ്മിമ്പി ആകാസഗതം കരോന്തസ്സ പാരാജികമേവ. അന്തോഗാമേ ചരന്തമ്പി ഗാമപരിക്ഖേപം അതിക്കാമേന്തസ്സ പാരാജികം. സയമേവ നിക്ഖമിത്വാ ഗാമൂപചാരേ വാ വത്ഥൂപചാരേ വാ ചരന്തം പന ഥേയ്യചിത്തോ കട്ഠേന വാ കഥലായ വാ ഉത്രാസേത്വാ അടവിമുഖം കരോതി, മോരോ ഉഡ്ഡേത്വാ അന്തോഗാമേ വാ അന്തോവത്ഥുമ്ഹി വാ ഛദനപിട്ഠേ വാ നിലീയതി, രക്ഖതി. സചേ പന അടവിമുഖേ ഉഡ്ഡേതി വാ ഗച്ഛതി വാ ‘‘അടവിം പവേസേത്വാ ഗഹേസ്സാമീ’’തി പരികപ്പേ അസതി പഥവിതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഉഡ്ഡിതമത്തേ വാ ദുതിയപദവാരേ വാ പാരാജികം. കസ്മാ? യസ്മാ ഗാമതോ നിക്ഖന്തസ്സ ഠിതട്ഠാനമേവ ഠാനം ഹോതി. കപിഞ്ജരാദീസുപി അയമേവ വിനിച്ഛയോ.

സാടകം വാതി വാതവേഗുക്ഖിത്തം പഥവിതലേ പത്ഥരിത്വാ ഠപിതമിവ ആകാസേന ഗച്ഛന്തം ഖലിബദ്ധം സാടകം അഭിമുഖാഗതം ഹത്ഥേന ഏകസ്മിം അന്തേ ഗണ്ഹാതി, ഇതോ ചിതോ ച ഠാനം അവികോപേന്തോയേവ ഗമനുപച്ഛേദേ ദുക്കടം. ഠാനാചാവനം അകരോന്തോ ചാലേതി, ഫന്ദാപനേ ഥുല്ലച്ചയം. ഠാനാ ചാവേതി, പാരാജികം. ഠാനപരിച്ഛേദോ ചസ്സ മോരസ്സേവ ഛഹി ആകാരേഹി വേദിതബ്ബോ.

അബദ്ധസാടകോ പന ഏകസ്മിം അന്തേ ഗഹിതമത്തേവ ദുതിയേനന്തേന പതിത്വാ ഭൂമിയം പതിട്ഠാതി, തസ്സ ദ്വേ ഠാനാനി ഹോന്തി – ഹത്ഥോ ചേവ ഭൂമി ച. തം യഥാഗഹിതമേവ പഠമം ഗഹിതോകാസപ്പദേസതോ ചാലേതി, ഥുല്ലച്ചയം. പച്ഛാ ഭൂമിതോ ദുതിയഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ ഉക്ഖിപതി, പാരാജികം. പഠമം വാ ഭൂമിതോ ഉദ്ധരതി, ഥുല്ലച്ചയം. പച്ഛാ ഗഹിതോകാസപ്പദേസതോ ചാവേതി, പാരാജികം. ഗഹണം വാ അമുഞ്ചന്തോ ഉജുകമേവ ഹത്ഥം ഓനാമേത്വാ ഭൂമിഗതം കത്വാ തേനേവ ഹത്ഥേന ഉക്ഖിപതി, പാരാജികം. വേഠനേപി അയമേവ വിനിച്ഛയോ.

ഹിരഞ്ഞം വാ സുവണ്ണം വാ ഛിജ്ജമാനന്തി മനുസ്സാനം അലങ്കരോന്താനം ഗീവേയ്യകാദിപിളന്ധനം വാ സുവണ്ണസലാകം ഛിന്ദന്താനം സുവണ്ണകാരാനം സുവണ്ണഖണ്ഡം വാ ഛിജ്ജമാനം പതതി, തഞ്ചേ ഭിക്ഖു ആകാസേന ആഗച്ഛന്തം ഥേയ്യചിത്തോ ഹത്ഥേന ഗണ്ഹാതി, ഗഹണമേവ ഠാനം. ഗഹിതപ്പദേസതോ ഹത്ഥം അപനേതി, പാരാജികം. ചീവരേ പതിതം ഹത്ഥേന ഉക്ഖിപതി, പാരാജികം. അനുദ്ധരിത്വാവ യാതി, ദുതിയേ പദവാരേ പാരാജികം. പത്തേ പതിതേപി ഏസേവ നയോ. സീസേ വാ മുഖേ വാ പാദേ വാ പതിട്ഠിതം ഹത്ഥേന ഗണ്ഹാതി, പാരാജികം. അഗ്ഗഹേത്വാവ യാതി, ദുതിയേ പദവാരേ പാരാജികം. യത്ഥ കത്ഥചി പതതി, തസ്സ പതിതോകാസോവ ഠാനം, ന സബ്ബം അങ്ഗപച്ചങ്ഗം പത്തചീവരം വാതി.

ആകാസട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.

വേഹാസട്ഠകഥാ

൯൭. വേഹാസട്ഠേ മഞ്ചപീഠാദീസു ഠപിതം ഭണ്ഡം ആമാസം വാ ഹോതു അനാമാസം വാ, ഥേയ്യചിത്തേന ആമസന്തസ്സ ദുക്കടം. മഞ്ചപീഠേസു ഠപിതഭണ്ഡേസു പനേത്ഥ ഥലട്ഠേ വുത്തനയേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – സചേ ഖലിയാ ബദ്ധസാടകോ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ പത്ഥടോ മജ്ഝേന മഞ്ചതലം ന ഫുസതി, മഞ്ചപാദേവ ഫുസതി, തേസം വസേന ഠാനം വേദിതബ്ബം. പാദാനം ഉപരി ഫുട്ഠോകാസമേവ ഹി അതിക്കമിതമത്തേന തത്ഥ പാരാജികം ഹോതി. സഹ മഞ്ചപീഠേഹി ഹരന്തസ്സ പന മഞ്ചപീഠപാദാനം പതിട്ഠിതോകാസവസേന ഠാനം വേദിതബ്ബം.

ചീവരവംസേ വാതി ചീവരഠപനത്ഥായ ബന്ധിത്വാ ഠപിതേ വംസേ വാ കട്ഠദണ്ഡകേ വാ. തത്ഥ സംഹരിത്വാ പാരതോ അന്തം ഓരതോ ഭോഗം കത്വാ ഠപിതചീവരസ്സ പതിട്ഠിതോകാസേന ഫുട്ഠോകാസോവ ഠാനം, ന സബ്ബോ ചീവരവംസോ. തസ്മാ ഥേയ്യചിത്തേന തം ഭോഗേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢന്തസ്സ പാരതോ വംസേ പതിട്ഠിതോകാസം ഓരതോ ചീവരേന വംസസ്സ ഫുട്ഠപ്പദേസം അതിക്കാമേന്തസ്സ ഏകദ്വങ്ഗുലമത്താകഡ്ഢനേനേവ പാരാജികം. അന്തേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥേവ പന ചീവരവംസേ വാമതോ വാ ദക്ഖിണതോ വാ സാരേന്തസ്സ വാമന്തേന ദക്ഖിണന്തട്ഠാനം ദക്ഖിണന്തേന വാ വാമന്തട്ഠാനം അതിക്കന്തമത്തേ ദസദ്വാദസങ്ഗുലമത്തസാരണേനേവ പാരാജികം. ഉദ്ധം ഉക്ഖിപന്തസ്സ കേസഗ്ഗമത്തുക്ഖിപനേന പാരാജികം. ചീവരവംസം ഫുസന്തം വാ അഫുസന്തം വാ രജ്ജുകേന ബന്ധിത്വാ ഠപിതചീവരം മോചേന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം, മുത്തേ പാരാജികം. മുത്തമത്തമേവ ഹി തം ‘‘ഠാനാ ചുത’’ന്തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. വംസേ വേഠേത്വാ ഠപിതം നിബ്ബേഠേന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം, നിബ്ബേഠിതമത്തേ പാരാജികം. വലയം കത്വാ ഠപിതേ വലയം ഛിന്ദതി വാ മോചേതി വാ ഏകം വാ വംസകോടിം മോചേത്വാ നീഹരതി, ഥുല്ലച്ചയം. ഛിന്നമത്തേ മുത്തമത്തേ നീഹടമത്തേ ച പാരാജികം. തഥാ അകത്വാവ ചീവരവംസേ ഇതോ ചിതോ ച സാരേതി, രക്ഖതി താവ. വലയസ്സ ഹി സബ്ബോപി ചീവരവംസോ ഠാനം. കസ്മാ? തത്ഥ സംസരണധമ്മതായ. യദാ പന നം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ആകാസഗതം കരോതി, പാരാജികം. പസാരേത്വാ ഠപിതസ്സ പതിട്ഠിതോകാസേന ഫുട്ഠോകാസോവ ഠാനം. തത്ഥ സംഹരിത്വാ ഠപിതേ വുത്തനയേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. യം പന ഏകേനന്തേന ഭൂമിം ഫുസിത്വാ ഠിതം ഹോതി, തസ്സ ചീവരവംസേ ച ഭൂമിയഞ്ച പതിട്ഠിതോകാസവസേന ദ്വേ ഠാനാനി. തത്ഥ ഭൂമിയം ഏകേനന്തേന പതിട്ഠിതേ അബദ്ധസാടകേ വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ചീവരരജ്ജുയാപി അയമേവ വിനിച്ഛയോ.

അങ്കുസകേ ലഗ്ഗേത്വാ ഠപിതഭണ്ഡം പന ഭേസജ്ജഘടോ വാ ഭേസജ്ജത്ഥവികാ വാ സചേ ഭിത്തിം വാ ഭൂമിം വാ അഫുസിത്വാ ഠപിതം ലഗ്ഗനകം ഘംസന്തസ്സ നീഹരതോ അങ്കുസകോടിതോ നിക്ഖന്തമത്തേ പാരാജികം. ലഗ്ഗനകം ബദ്ധം ഹോതി, ബുന്ദേന ഉക്ഖിപിത്വാ ആകാസഗതം കരോന്തസ്സ അങ്കുസകോടിതോ അനിക്ഖന്തേപി പാരാജികം. ഭിത്തിനിസ്സിതം ഹോതി, പഠമം അങ്കുസകോടിതോ നീഹരതി, ഥുല്ലച്ചയം. പച്ഛാ ഭിത്തിം മോചേതി, പാരാജികം. പഠമം ഭിത്തിം മോചേത്വാ പച്ഛാ അങ്കുസതോ നീഹരന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ. സചേ പന ഭാരിയം ഭണ്ഡം നീഹരിതും അസക്കോന്തോ സയം ഭിത്തിനിസ്സിതം കത്വാ അങ്കുസതോ നീഹരതി, പുന ഭിത്തിം അമോചേത്വാപി അങ്കുസതോ നീഹടമത്തേയേവ പാരാജികം. അത്തനാ കതട്ഠാനഞ്ഹി ഠാനം ന ഹോതി. ഭൂമിം ഫുസിത്വാ ഠിതസ്സ പന ദ്വേ ഏവ ഠാനാനി. തത്ഥ വുത്തോയേവ വിനിച്ഛയോ. യം പന സിക്കായ പക്ഖിപിത്വാ ലഗ്ഗിതം ഹോതി, തം സിക്കാതോ നീഹരന്തസ്സാപി സഹ സിക്കായ അങ്കുസതോ നീഹരന്തസ്സാപി പാരാജികം. ഭിത്തിഭൂമിസന്നിസ്സിതവസേന ചേത്ഥ ഠാനഭേദോപി വേദിതബ്ബോ.

ഭിത്തിഖീലോതി ഉജുകം കത്വാ ഭിത്തിയം ആകോടിതോ വാ തത്ഥജാതകോ ഏവ വാ; നാഗദന്തോ പന വങ്കോ ആകോടിതോ ഏവ. തേസു ലഗ്ഗേത്വാ ഠപിതം അങ്കുസകേ വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛിനിതബ്ബം. ദ്വീസു തീസു പന പടിപാടിയാ ഠിതേസു ആരോപേത്വാ ഠപിതം കുന്തം വാ ഭിന്ദിവാലം വാ അഗ്ഗേ വാ ബുന്ദേ വാ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢതി, ഏകമേകസ്സ ഫുട്ഠോകാസമത്തേ അതിക്കന്തേ പാരാജികം. ഫുട്ഠോകാസമത്തമേവ ഹി തേസം ഠാനം ഹോതി, ന സബ്ബേ ഖീലാ വാ നാഗദന്താ വാ. ഭിത്തിഅഭിമുഖോ ഠത്വാ മജ്ഝേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢതി, ഓരിമന്തേന ഫുട്ഠോകാസം പാരിമന്തേന അതിക്കന്തമത്തേ പാരാജികം. പരതോ പേല്ലേന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ. ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഉജുകം ഉക്ഖിപന്തോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ആകാസഗതം കരോതി, പാരാജികം. ഭിത്തിം നിസ്സായ ഠപിതം ഭിത്തിം ഘംസന്തോ ആകഡ്ഢതി, അഗ്ഗേന ഫുട്ഠോകാസം ബുന്ദം, ബുന്ദേന വാ ഫുട്ഠോകാസം അഗ്ഗം അതിക്കാമേന്തസ്സ പാരാജികം. ഭിത്തിഅഭിമുഖോ ഠത്വാ ആകഡ്ഢന്തോ ഏകേനന്തേന ഫുട്ഠോകാസം അപരന്തം അതിക്കാമേതി, പാരാജികം. ഉജുകം ഉക്ഖിപന്തോ കേസഗ്ഗമത്തം ആകാസഗതം കരോതി, പാരാജികം.

രുക്ഖേ വാ ലഗ്ഗിതന്തി താലരുക്ഖാദീസു ആരോപേത്വാ ലഗ്ഗിതേ അങ്കുസകാദീസു വുത്തനയേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥജാതകം പന താലപിണ്ഡിം ചാലേന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം. യസ്മിം ഫലേ പാരാജികവത്ഥു പൂരതി, തസ്മിം ബന്ധനാ മുത്തമത്തേ പാരാജികം. പിണ്ഡിം ഛിന്ദതി, പാരാജികം. അഗ്ഗേന പണ്ണന്തരം ആരോപേത്വാ ഠപിതാ ദ്വേ ഠാനാനി ലഭതി – ഠപിതട്ഠാനഞ്ച വണ്ടട്ഠാനഞ്ച; തത്ഥ വുത്തനയേന വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. യോ പന ‘‘ഛിന്നമത്താ പതമാനാ സദ്ദം കരേയ്യാ’’തി ഭയേന സയം അഗ്ഗേന പണ്ണന്തരം ആരോപേത്വാ ഛിന്ദതി, ഛിന്നമത്തേ പാരാജികം. അത്തനാ കതട്ഠാനഞ്ഹി ഠാനം ന ഹോതി. ഏതേന ഉപായേന സബ്ബരുക്ഖാനം പുപ്ഫഫലേസു വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

പത്താധാരകേപീതി ഏത്ഥ രുക്ഖാധാരകോ വാ ഹോതു വലയാധാരകോ വാ ദണ്ഡാധാരകോ വാ യംകിഞ്ചി പത്തട്ഠപനകം പച്ഛികാപി ഹോതു പത്താധാരകോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തത്ഥ ഠപിതപത്തസ്സ പത്തേന ഫുട്ഠോകാസോ ഏവ ഠാനം. തത്ഥ രുക്ഖാധാരകേ പഞ്ചഹാകാരേഹി ഠാനപരിച്ഛേദോ ഹോതി. തത്ഥ ഠിതം പത്തം മുഖവട്ടിയം ഗഹേത്വാ ചതൂസു ദിസാസു യതോ കുതോചി കഡ്ഢന്തോ ഏകേനന്തേന ഫുട്ഠോകാസം അപരന്തം അതിക്കാമേതി, പാരാജികം. ഉദ്ധം കേസഗ്ഗമത്തം ഉക്ഖിപതോ പാരാജികം. സഹാധാരകേന ഹരന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോതി.

വേഹാസട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഉദകട്ഠകഥാ

൯൮. ഉദകട്ഠേ – ഉദകേ നിക്ഖിത്തം ഹോതീതി രാജഭയാദിഭീതേഹി ഉദകേന അവിനസ്സനധമ്മേസു തമ്ബലോഹഭാജനാദീസു സുപ്പടിച്ഛന്നം കത്വാ പോക്ഖരണീആദീസു അസന്ദനകേ ഉദകേ നിക്ഖിത്തം. തസ്സ പതിട്ഠിതോകാസോയേവ ഠാനം, ന സബ്ബം ഉദകം. ഗച്ഛതി വാ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി അഗമ്ഭീരേ ഉദകേ പദസാ ഗച്ഛന്തസ്സ പദവാരേ പദവാരേ ദുക്കടം. ഗമ്ഭീരേ ഹത്ഥേഹി വാ പാദേഹി വാ പയോഗം കരോന്തസ്സ ഹത്ഥവാരേഹി വാ പദവാരേഹി വാ പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം. ഏസേവ നയോ കുമ്ഭിഗഹണത്ഥം നിമുജ്ജനുമ്മുജ്ജനേസു. സചേ പന അന്തരാ കിഞ്ചി ഉദകസപ്പം വാ വാളമച്ഛം വാ ദിസ്വാ ഭീതോ പലായതി, അനാപത്തി. ആമസനാദീസു ഭൂമിഗതായ കുമ്ഭിയാ വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ ഭൂമിം ഖണിത്വാ കഡ്ഢതി, ഇധ കദ്ദമേ ഓസാരേതി. ഏവം ഛഹാകാരേഹി ഠാനപരിച്ഛേദോ ഹോതി.

ഉപ്പലാദീസു യസ്മിം പുപ്ഫേ വത്ഥും പൂരേതി, തസ്മിം ഛിന്നമത്തേ പാരാജികം. ഉപ്പലജാതികാനഞ്ചേത്ഥ യാവ ഏകസ്മിമ്പി പസ്സേ വാകോ ന ഛിജ്ജതി, താവ രക്ഖതി. പദുമജാതികാനം പന ദണ്ഡേ ഛിന്നേ അബ്ഭന്തരേ സുത്തം അച്ഛിന്നമ്പി ന രക്ഖതി. സാമികേഹി ഛിന്ദിത്വാ ഠപിതാനി ഉപ്പലാദീനി ഹോന്തി, യം വത്ഥും പൂരേതി, തസ്മിം ഉദ്ധടേ പാരാജികം. ഹത്ഥകബദ്ധാനി ഹോന്തി, യസ്മിം ഹത്ഥകേ വത്ഥു പൂരതി, തസ്മിം ഉദ്ധടേ പാരാജികം. ഭാരബദ്ധാനി ഹോന്തി, തം ഭാരം ഛന്നം ആകാരാനം യേന കേനചി ആകാരേന ഠാനാ ചാവേന്തസ്സ ഭൂമട്ഠകുമ്ഭിയം വുത്തനയേന പാരാജികം. ദീഘനാളാനി ഉപ്പലാദീനി ഹോന്തി, പുപ്ഫേസു വാ നാളേസു വാ വേണിം കത്വാ ഉദകപിട്ഠേ രജ്ജുകേസു തിണാനി സന്ഥരിത്വാ ഠപേന്തി വാ ബന്ധന്തി വാ, തേസം ദീഘതോ പുപ്ഫഗ്ഗേന ച നാളന്തേന ച തിരിയം പരിയന്തേഹി ഹേട്ഠാ പതിട്ഠിതോകാസേന ഉദ്ധം ഉപരി ഠിതസ്സ പിട്ഠിയാതി ഛഹാകാരേഹി ഠാനാ ചാവനപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

യോപി ഉദകപിട്ഠിയം ഠപിതപുപ്ഫകലാപം ഉദകം ചാലേത്വാ വീചിം ഉട്ഠാപേത്വാ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി യഥാഠിതട്ഠാനതോ ചാവേതി, പാരാജികം. അഥ പന പരികപ്പേതി ‘‘ഏത്ഥ ഗതം ഗഹേസ്സാമീ’’തി, രക്ഖതി താവ; ഗതട്ഠാനേ പന ഉദ്ധരതോ പാരാജികം. ഉദകതോ അച്ചുഗ്ഗതസ്സ പുപ്ഫസ്സ സകലമുദകം ഠാനം, തം ഉപ്പാടേത്വാ ഉജുകം ഉദ്ധരന്തസ്സ നാളന്തേ കേസഗ്ഗമത്തം ഉദകതോ അതിക്കന്തേ പാരാജികം. പുപ്ഫേ ഗഹേത്വാ അപനാമേത്വാ ആകഡ്ഢന്തോ ഉപ്പാടേതി, ന ഉദകം ഠാനം, ഉപ്പാടിതമത്തേ പാരാജികം. കലാപബദ്ധാനി പുപ്ഫാനി ഉദകട്ഠാനേ വാ രുക്ഖേ വാ ഗച്ഛേ വാ ബന്ധിത്വാ ഠപേന്തി, ബന്ധനം അമോചേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച കരോന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം, ബന്ധനേ മുത്തമത്തേ പാരാജികം. പഠമം ബന്ധനം മോചേത്വാ പച്ഛാ ഹരതി, ഏത്ഥ ഛഹാകാരേഹി ഠാനപരിച്ഛേദോതി ഇദം ഉഭയം മഹാപച്ചരിയാദീസു വുത്തം. പദുമിനിയം പുപ്ഫാനി സഹ പദുമിനിംയാ ഗണ്ഹിതുകാമസ്സ പുപ്ഫനാളേഹി ച പത്തനാളേഹി ച ഫുട്ഠഉദകവസേന ഉദ്ധഞ്ചേവ തിരിയഞ്ച ഠാനപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. തം പനസ്സ പദുമിനിം അനുപ്പാടേത്വാ പുപ്ഫാനി വാ പത്താനി വാ അത്തനോ അഭിമുഖം ആകഡ്ഢന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം. ഉപ്പാടിതമത്തേ പാരാജികം.

പുപ്ഫപത്തനാളേ ഠാനതോ അചാവേത്വാപി പഠമം പദുമിനിം ഉപ്പാടേന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം. പച്ഛാ പുപ്ഫപത്തനാളേസു ഠാനാ ചാവിതേസു പാരാജികം. ഉപ്പാടിതായ പദുമിനിയാ പുപ്ഫം ഗണ്ഹന്തോ പന ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ കാരേതബ്ബോ. ബഹി ഠപിതേ രാസികതകലാപബദ്ധഭാരബദ്ധപുപ്ഫേപി ഏസേവ നയോ. ഭിസം വാ മുളാലം വാ യേന വത്ഥു പൂരതി, തം ഉപ്പാടേന്തസ്സ പാരാജികം. കദ്ദമേ ഫുട്ഠോകാസവസേന ചേത്ഥ ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബം. താനി ഉപ്പാടേന്തസ്സ സുഖുമമ്പി മൂലം അച്ഛിന്നം ഹോതി, രക്ഖതി താവ. ഭിസപബ്ബേ ജാതം പത്തം വാ പുപ്ഫം വാ ഹോതി, തമ്പി രക്ഖതീതി മഹാഅട്ഠകഥായമേവ വുത്തം. ഭിസഗണ്ഠിമ്ഹി പന കണ്ടകോ ഹോതി യോബ്ബനപ്പത്താനം മുഖപിളകാ വിയ, അയം അദീഘത്താ ന രക്ഖതി. സേസം ഉപ്പലാദീസു വുത്തനയമേവ.

മച്ഛകച്ഛപാനം സസ്സാമികാനം വാപിആദീസു സകലമുദകം ഠാനം. തസ്മാ യോ പടിജഗ്ഗനട്ഠാനേ സസ്സാമികം മച്ഛം ബളിസേന വാ ജാലേന വാ കുമനേന വാ ഹത്ഥേന വാ ഗണ്ഹാതി, തസ്സ യേന മച്ഛേന വത്ഥു പൂരതി, തസ്മിം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഉദകതോ ഉദ്ധടമത്തേ പാരാജികം. കോചി മച്ഛോ ഗയ്ഹമാനോ ഇതോ ചിതോ ച ധാവതി, ആകാസം വാ ഉപ്പതതി, തീരേ വാ പതതി, ആകാസേ വാ ഠിതം തീരേ വാ പതിതം ഗണ്ഹതോപി പാരാജികമേവ. കച്ഛപമ്പി ബഹി ഗോചരത്ഥം ഗതം ഗണ്ഹതോ ഏസേവ നയോ. ഉദകട്ഠം പന ഉദകാ മോചയതോ പാരാജികം.

തേസു തേസു പന ജനപദേസു സബ്ബസാധാരണസ്സ മഹാതളാകസ്സ നിദ്ധമനതുമ്ബം നിസ്സായ സബ്ബസാധാരണമേവ കുന്നദീസദിസം ഉദകവാഹകം ഖണന്തി. തതോ ഖുദ്ദകമാതികായോ നീഹരിത്വാ മാതികാകോടിയം അത്തനോ അത്തനോ വളഞ്ജനത്ഥായ ആവാടേ ഖണന്തി. തേസം പന യദാ ഉദകേന അത്ഥോ ഹോതി, തദാ ആവാടേ ഖുദ്ദകമാതികായോ ഉദകവാഹകഞ്ച സോധേത്വാ നിദ്ധമനതുമ്ബം ഉഗ്ഘാടേന്തി. തതോ ഉദകേന സദ്ധിം മച്ഛാ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ആവാടേ പത്വാ വസന്തി. തത്ഥ തളാകേ ച ഉദകവാഹകേസു ച മച്ഛേ ഗണ്ഹന്തേ ന വാരേന്തി. ഖുദ്ദകാസു പന അത്തനോ അത്തനോ മാതികാസു ഉദകആവാടേസു ച പവിട്ഠമച്ഛേ ഗണ്ഹിതും ന ദേന്തി, വാരേന്തി; തത്ഥ യോ തളാകേ വാ നിദ്ധമനതുമ്ബേ വാ ഉദകവാഹകേ വാ മച്ഛേ ഗണ്ഹാതി, അവഹാരേന സോ ന കാരേതബ്ബോ. ഖുദ്ദകമാതികാസു പന ആവാടേസു വാ പവിട്ഠം ഗണ്ഹന്തോ ഗഹിതസ്സ അഗ്ഘവസേന കാരേതബ്ബോ. സചേ തതോ ഗയ്ഹമാനോ മച്ഛോ ആകാസേ വാ ഉപ്പതതി, തീരേ വാ പതതി, തം ആകാസട്ഠം വാ തീരട്ഠം വാ ഉദകവിനിമുത്തം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ നത്ഥി. കസ്മാ? യസ്മാ അത്തനോ പരിഗ്ഗഹട്ഠാനേ ഠിതസ്സേവ തേ സാമികാ. ഏവരൂപാ ഹി തത്ഥ കതികാ. കച്ഛപേപി ഏസേവ നയോ.

സചേ പന മച്ഛോ ഗയ്ഹമാനോ ആവാടതോ ഖുദ്ദകമാതികം ആരുഹതി, തത്ഥ നം ഗണ്ഹതോപി അവഹാരോയേവ. ഖുദ്ദകമാതികാതോ പന ഉദകവാഹകം, തതോ ച തളാകം ആരൂള്ഹം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ നത്ഥി. യോ ആവാടതോ ഭത്തസിത്ഥേഹി പലോഭേത്വാ മാതികം ആരോപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, അവഹാരോവ. തതോ പന പലോഭേത്വാ ഉദകവാഹകം ആരോപേത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ അവഹാരോ നത്ഥി. കേചി പന കുതോചിദേവ സബ്ബസാധാരണട്ഠാനതോ മച്ഛേ ആനേത്വാ പച്ഛിമവത്ഥുഭാഗേ ഉദകാവാടേ ഖിപിത്വാ പോസേത്വാ ദിവസേ ദിവസേ ദ്വേ തീണി ഉത്തരിഭങ്ഗത്ഥായ മാരേന്തി. ഏവരൂപം മച്ഛം ഉദകേ വാ ആകാസേ വാ തീരേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ ഏവ. കച്ഛപേപി ഏസേവ നയോ.