൧. പാരാജികകണ്ഡം

൧. പഠമപാരാജികം

സുദിന്നഭാണവാരവണ്ണനാ

൨൪. ഇതോ പരം തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലിയാ അവിദൂരേതിആദി യേഭുയ്യേന ഉത്താനത്ഥം. തസ്മാ അനുപദവണ്ണനം പഹായ യത്ഥ യത്ഥ വത്തബ്ബം അത്ഥി, തം തദേവ വണ്ണയിസ്സാമ. കലന്ദഗാമോതി കലന്ദകാ വുച്ചന്തി കാളകാ, തേസം വസേന ലദ്ധനാമോ ഗാമോ. കലന്ദപുത്തോതി ഗാമവസേന ലദ്ധനാമസ്സ രാജസമ്മതസ്സ ചത്താലീസകോടിവിഭവസ്സ കലന്ദസേട്ഠിനോ പുത്തോ. യസ്മാ പന തസ്മിം ഗാമേ അഞ്ഞേപി കലന്ദനാമകാ മനുസ്സാ അത്ഥി, തസ്മാ കലന്ദപുത്തോതി വത്വാ പുന സേട്ഠിപുത്തോതി വുത്തം. സമ്ബഹുലേഹീതി ബഹുകേഹി. സഹായകേഹീതി സുഖദുക്ഖാനി സഹ ആയന്തി ഉപഗച്ഛന്തീതി സഹായാ, സഹായാ ഏവ സഹായകാ, തേഹി സഹായകേഹി. സദ്ധിന്തി ഏകതോ. കേനചിദേവ കരണീയേനാതി കേനചിദേവ ഭണ്ഡപ്പയോജനഉദ്ധാരസാരണാദിനാ കിച്ചേന; കത്തികനക്ഖത്തകീളാകിച്ചേനാതിപി വദന്തി. ഭഗവാ ഹി കത്തികജുണ്ഹപക്ഖേ വേസാലിം സമ്പാപുണി. കത്തികനക്ഖത്തകീളാ ചേത്ഥ ഉളാരാ ഹോതി. തദത്ഥം ഗതോതി വേദിതബ്ബോ.

അദ്ദസ ഖോതി കഥം അദ്ദസ? സോ കിര നഗരതോ ഭുത്തപാതരാസം സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗം മാലാഗന്ധവിലേപനഹത്ഥം ബുദ്ധദസ്സനത്ഥം ധമ്മസവനത്ഥഞ്ച നിക്ഖമന്തം മഹാജനം ദിസ്വാ ‘‘ക്വ ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബുദ്ധദസ്സനത്ഥം ധമ്മസവനത്ഥഞ്ചാ’’തി. തേന ഹി ‘‘അഹമ്പി ഗച്ഛാമീ’’തി ഗന്ത്വാ ചതുബ്ബിധായ പരിസായ പരിവുതം ബ്രഹ്മസ്സരേന ധമ്മം ദേസേന്തം ഭഗവന്തം അദ്ദസ. തേന വുത്തം – ‘‘അദ്ദസ ഖോ…പേ… ദേസേന്ത’’ന്തി. ദിസ്വാനസ്സാതി ദിസ്വാന അസ്സ. ഏതദഹോസീതി പുബ്ബേ കതപുഞ്ഞതായ ചോദിയമാനസ്സ ഭബ്ബകുലപുത്തസ്സ ഏതം അഹോസി. കിം അഹോസി? യംനൂനാഹമ്പി ധമ്മം സുണേയ്യന്തി. തത്ഥ യന്നൂനാതി പരിവിതക്കദസ്സനമേതം. ഏവം കിരസ്സ പരിവിതക്കോ ഉപ്പന്നോ ‘‘യമയം പരിസാ ഏകഗ്ഗചിത്താ ധമ്മം സുണാതി, അഹോ വതാഹമ്പി തം സുണേയ്യ’’ന്തി.

അഥ ഖോ സുദിന്നോ കലന്ദപുത്തോ യേന സാ പരിസാതി ഇധ കസ്മാ ‘‘യേന ഭഗവാ’’തി അവത്വാ ‘‘യേന സാ പരിസാ’’തി വുത്തന്തി ചേ. ഭഗവന്തഞ്ഹി പരിവാരേത്വാ ഉളാരുളാരജനാ മഹതീ പരിസാ നിസിന്നാ, തത്ര ന സക്കാ ഇമിനാ പച്ഛാ ആഗതേന ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ നിസീദിതും. പരിസായ പന ഏകസ്മിം പദേസേ സക്കാതി സോ തം പരിസംയേവ ഉപസങ്കമന്തോ. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സുദിന്നോ കലന്ദപുത്തോ യേന സാ പരിസാ’’തി. ഏകമന്തം നിസിന്നസ്സ ഖോ സുദിന്നസ്സ കലന്ദപുത്തസ്സ ഏതദഹോസീതി ന നിസിന്നമത്തസ്സേവ അഹോസി, അഥ ഖോ ഭഗവതോ സിത്തയൂപസംഹിതം ഥോകം ധമ്മകഥം സുത്വാ; തം പനസ്സ യസ്മാ ഏകമന്തം നിസിന്നസ്സേവ അഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകമന്തം നിസിന്നസ്സ ഖോ സുദിന്നസ്സ കലന്ദപുത്തസ്സ ഏതദഹോസീ’’തി. കിം അഹോസീതി? യഥാ യഥാ ഖോതിആദി.

തത്രായം സങ്ഖേപകഥാ – അഹം ഖോ യേന യേന ആകാരേന ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, തേന തേന മേ ഉപപരിക്ഖതോ ഏവം ഹോതി യദേതം സിത്തയബ്രഹ്മചരിയം ഏകമ്പി ദിവസം അഖണ്ഡം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം ചരിതബ്ബം, ഏകദിവസമ്പി ച കിലേസമലേന അമലീനം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം. സങ്ഖലിഖിതം ലിഖിതസങ്ഖസദിസം ധോതസങ്ഖസപ്പടിഭാഗം ചരിതബ്ബം. ഇദം ന സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേന ഏകന്തപരിപുണ്ണം…പേ… ചരിതും. യംനൂനാഹം കേസേ ച മസ്സുഞ്ച ഓഹാരേത്വാ കസായരസപീതതായ കാസായാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താനം അനുച്ഛവികാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ പരിദഹിത്വാ അഗാരസ്മാ നിക്ഖമിത്വാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യന്തി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ അഗാരസ്സ ഹിതം കസിവാണിജ്ജാദികമ്മം അഗാരിയന്തി വുച്ചതി, തഞ്ച പബ്ബജ്ജായ നത്ഥി; തസ്മാ പബ്ബജ്ജാ ‘‘അനഗാരിയാ’’തി ഞാതബ്ബാ. തം അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം. പബ്ബജേയ്യന്തി പരിബ്ബജേയ്യം.

൨൫. അചിരവുട്ഠിതായ പരിസായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി സുദിന്നോ അവുട്ഠിതായ പരിസായ ന ഭഗവന്തം പബ്ബജ്ജം യാചി. കസ്മാ? തത്രസ്സ ബഹൂ ഞാതിസാലോഹിതാ മിത്താമച്ചാ സന്തി, തേ ‘‘‘ത്വം മാതാപിതൂനം ഏകപുത്തകോ, ന ലബ്ഭാ തയാ പബ്ബജിതു’ന്തി ബാഹായമ്പി ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢേയ്യും, തതോ പബ്ബജ്ജായ അന്തരായോ ഭവിസ്സതീ’’തി സഹേവ പരിസായ ഉട്ഠഹിത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ പുന കേനചി സരീരകിച്ചലേസേന നിവത്തിത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമ്മ പബ്ബജ്ജം യാചി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സുദിന്നോ കലന്ദപുത്തോ അചിരവുട്ഠിതായ പരിസായ…പേ… പബ്ബാജേതു മം ഭഗവാ’’തി.

ഭഗവാ പന യസ്മാ രാഹുലകുമാരസ്സ പബ്ബജിതതോ പഭുതി മാതാപിതൂഹി അനനുഞ്ഞാതം പുത്തം ന പബ്ബാജേതി, തസ്മാ നം പുച്ഛി – ‘‘അനുഞ്ഞാതോസി പന ത്വം സുദിന്ന മാതാപിതൂഹി…പേ… പബ്ബജ്ജായാ’’തി.

൨൬. ഇതോ പരം പാഠാനുസാരേനേവ ഗന്ത്വാ തം കരണീയം തീരേത്വാതി ഏത്ഥ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – ധുരനിക്ഖേപേനേവ തം കരണീയം നിട്ഠാപേത്വാതി; ന ഹി പബ്ബജ്ജായ തിബ്ബച്ഛന്ദസ്സ ഭണ്ഡപ്പയോജനഉദ്ധാരസാരണാദീസു വാ നക്ഖത്തകീളായം വാ ചിത്തം നമതി. അമ്മ താതാതി ഏത്ഥ പന അമ്മാതി മാതരം ആലപതി; താതാതി പിതരം. ത്വം ഖോസീതി ത്വം ഖോ അസി. ഏകപുത്തകോതി ഏകോവ പുത്തകോ; അഞ്ഞോ തേ ജേട്ഠോ വാ കനിട്ഠോ വാ നത്ഥി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഏകപുത്തോ’’തി വത്തബ്ബേ അനുകമ്പാവസേന ‘‘ഏകപുത്തകോ’’തി വുത്തം. പിയോതി പീതിജനനകോ. മനാപോതി മനവഡ്ഢനകോ. സുഖേധിതോതി സുഖേന ഏധിതോ; സുഖസംവഡ്ഢിതോതി അത്ഥോ. സുഖപരിഹതോതി സുഖേന പരിഹതോ; ജാതകാലതോ പഭുതി ധാതീഹി അങ്കതോ അങ്കം ഹരിത്വാ ധാരിയമാനോ അസ്സകരഥകാദീഹി ബാലകീളനകേഹി കീളമാനോ സാദുരസഭോജനം ഭോജിയമാനോ സുഖേന പരിഹതോ.

ന ത്വം, താത സുദിന്ന, കിഞ്ചി ദുക്ഖസ്സ ജാനാസീതി ത്വം താത സുദിന്ന കിഞ്ചി അപ്പമത്തകമ്പി കലഭാഗം ദുക്ഖസ്സ ന ജാനാസി; അഥ വാ കിഞ്ചി ദുക്ഖേന നാനുഭോസീതി അത്ഥോ. കരണത്ഥേ സാമിവചനം, അനുഭവനത്ഥേ ച ജാനനാ; അഥ വാ കിഞ്ചി ദുക്ഖം നസ്സരസീതി അത്ഥോ. ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, സരണത്ഥേ ച ജാനനാ. വികപ്പദ്വയേപി പുരിമപദസ്സ ഉത്തരപദേന സമാനവിഭത്തിലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. തം സബ്ബം സദ്ദസത്ഥാനുസാരേന ഞാതബ്ബം. മരണേനപി മയം തേ അകാമകാ വിനാ ഭവിസ്സാമാതി സചേപി തവ അമ്ഹേസു ജീവമാനേസു മരണം ഭവേയ്യ, തേന തേ മരണേനപി മയം അകാമകാ അനിച്ഛകാ ന അത്തനോ രുചിയാ, വിനാ ഭവിസ്സാമ; തയാ വിയോഗം വാ പാപുണിസ്സാമാതി അത്ഥോ. കിം പന മയം തന്തി ഏവം സന്തേ കിം പന കിം നാമ തം കാരണം യേന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമ; അഥ വാ കിം പന മയം തന്തി കേന പന കാരണേന മയം തം ജീവന്തം അനുജാനിസ്സാമാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൨൭. തത്ഥേവാതി യത്ഥ നം ഠിതം മാതാപിതരോ നാനുജാനിംസു, തത്ഥേവ ഠാനേ. അനന്തരഹിതായാതി കേനചി അത്ഥരണേന അനത്ഥതായ.

൨൮. പരിചാരേഹീതി ഗന്ധബ്ബനടനാടകാദീനി പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ തത്ഥ സഹായകേഹി സദ്ധിം യഥാസുഖം ഇന്ദ്രിയാനി ചാരേഹി സഞ്ചാരേഹി; ഇതോ ചിതോ ച ഉപനേഹീതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ പരിചാരേഹീതി ഗന്ധബ്ബനടനാടകാദീനി പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ തത്ഥ സഹായകേഹി സദ്ധിം ലള, ഉപലള, രമ, കീളസ്സൂതിപി വുത്തം ഹോതി. കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോതി അത്തനോ പുത്തദാരേഹി സദ്ധിം ഭോഗേ ഭുഞ്ജന്തോ. പുഞ്ഞാനി കരോന്തോതി ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച സങ്ഘഞ്ച ആരബ്ഭ ദാനപ്പദാനാദീനി സുഗതിമഗ്ഗസോധകാനി കുസലകമ്മാനി കരോന്തോ. തുണ്ഹീ അഹോസീതി കഥാനുപ്പബന്ധവിച്ഛേദനത്ഥം നിരാലാപസല്ലാപോ അഹോസി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ തിക്ഖത്തും വത്വാ പടിവചനമ്പി അലഭമാനാ സഹായകേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഏസ വോ സഹായകോ പബ്ബജിതുകാമോ, നിവാരേഥ ന’’ന്തി ആഹംസു. തേപി തം ഉപസങ്കമിത്വാ തിക്ഖത്തും അവോചും, തേസമ്പി തുണ്ഹീ അഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സുദിന്നസ്സ കലന്ദപുത്തസ്സ സഹായകാ…പേ… തുണ്ഹീ അഹോസീ’’തി.

൨൯. അഥസ്സ സഹായകാനം ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ അയം പബ്ബജ്ജം അലഭമാനോ മരിസ്സതി ന കോചി ഗുണോ ഭവിസ്സതി. പബ്ബജിതം പന നം മാതാപിതരോപി കാലേന കാലം പസ്സിസ്സന്തി. മയമ്പി പസ്സിസ്സാമ. പബ്ബജ്ജാപി ച നാമേസാ ഭാരിയാ, ദിവസേ ദിവസേ മത്തികാപത്തം ഗഹേത്വാ പിണ്ഡായ ചരിതബ്ബം. ഏകസേയ്യം ഏകഭത്തം ബ്രഹ്മചരിയം അതിദുക്കരം. അയഞ്ച സുഖുമാലോ നാഗരികജാതിയോ, സോ തം ചരിതും അസക്കോന്തോ പുന ഇധേവ ആഗമിസ്സതി. ഹന്ദസ്സ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേസ്സാമാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. മാതാപിതരോപി നം അനുജാനിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സുദിന്നസ്സ കലന്ദപുത്തസ്സ സഹായകാ യേന സുദിന്നസ്സ കലന്ദപുത്തസ്സ മാതാപിതരോ…പേ… അനുഞ്ഞാതോസി മാതാപിതൂഹി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി.

൩൦. ഹട്ഠോതി തുട്ഠോ. ഉദഗ്ഗോതി പീതിവസേന അബ്ഭുന്നതകായചിത്തോ. കതിപാഹന്തി കതിപയാനി ദിവസാനി. ബലം ഗാഹേത്വാതി സപ്പായഭോജനാനി ഭുഞ്ജന്തോ, ഉച്ഛാദനന്ഹാപനാദീഹി ച കായം പരിഹരന്തോ, കായബലം ജനേത്വാ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ അസ്സുമുഖം ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… പബ്ബാജേതു മം ഭന്തേ ഭഗവാതി. ഭഗവാ സമീപേ ഠിതം അഞ്ഞതരം പിണ്ഡചാരികം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി ഭിക്ഖു സുദിന്നം പബ്ബാജേഹി ചേവ ഉപസമ്പാദേഹി ചാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ സുദിന്നം കലന്ദപുത്തം ജിനദത്തിയം സദ്ധിവിഹാരികം ലദ്ധാ പബ്ബാജേസി ചേവ ഉപസമ്പാദേസി ച. തേന വുത്തം – ‘‘അലത്ഥ ഖോ സുദിന്നോ കലന്ദപുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദ’’ന്തി.

ഏത്ഥ പന ഠത്വാ സബ്ബഅട്ഠകഥാസു പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച കഥിതാ. മയം പന യഥാഠിതപാളിവസേനേവ ഖന്ധകേ കഥയിസ്സാമ. ന കേവലഞ്ചേതം, അഞ്ഞമ്പി യം ഖന്ധകേ വാ പരിവാരേ വാ കഥേതബ്ബം അട്ഠകഥാചരിയേഹി വിഭങ്ഗേകഥിതം, തം സബ്ബം തത്ഥ തത്ഥേവ കഥയിസ്സാമ. ഏവഞ്ഹി കഥിയമാനേ പാളിക്കമേനേവ വണ്ണനാ കതാ ഹോതി. തതോ തേന തേന വിനിച്ഛയേന അത്ഥികാനം പാളിക്കമേനേവ ഇമം വിനയസംവണ്ണനം ഓലോകേത്വാ സോ സോ വിനിച്ഛയോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഭവിസ്സതീതി.

അചിരൂപസമ്പന്നോതി അചിരം ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ; ഉപസമ്പദതോ നചിരകാലേയേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവരൂപേതി ഏവംവിധേ ഏവംജാതികേ. ധുതഗുണേതി കിലേസനിദ്ധുനനകേ ഗുണേ. സമാദായ വത്തതീതി സമാദിയിത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ വത്തതി ചരതി വിഹരതി. ആരഞ്ഞികോ ഹോതീതി ഗാമന്തസേനാസനം പടിക്ഖിപിത്വാ ആരഞ്ഞികധുതങ്ഗവസേന അരഞ്ഞവാസികോ ഹോതി. പിണ്ഡപാതികോതി അതിരേകലാഭപടിക്ഖേപേന ചുദ്ദസ ഭത്താനി പടിക്ഖിപിത്വാ പിണ്ഡപാതികധുതങ്ഗവസേന പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി. പംസുകൂലികോതി ഗഹപതിചീവരം പടിക്ഖിപിത്വാ പംസുകൂലികധുതങ്ഗവസേന പംസുകൂലികോ ഹോതി. സപദാനചാരികോതി ലോലുപ്പചാരം പടിക്ഖിപിത്വാ സപദാനചാരികധുതങ്ഗവസേന സപദാനചാരികോ ഹോതി; ഘരപടിപാടിയാ ഭിക്ഖായ പവിസതി. വജ്ജിഗാമന്തി വജ്ജീനം ഗാമം വജ്ജീസു വാ ഗാമം.

അഡ്ഢാ മഹദ്ധനാതിആദീസു ഉപഭോഗപരിഭോഗൂപകരണമഹന്തതായ അഡ്ഢാ; യേ ഹി തേസം ഉപഭോഗാ യാനി ച ഉപഭോഗൂപകരണാനി, താനി മഹന്താനി ബഹുലാനി സാരകാനീതി വുത്തം ഹോതി. നിധേത്വാ ഠപിതധനമഹന്തതായ മഹദ്ധനാ. മഹാഭോഗാതി ദിവസപരിബ്ബയസങ്ഖാതഭോഗമഹന്തതായ മഹാഭോഗാ. അഞ്ഞേഹി ഉപഭോഗേഹി ജാതരൂപരജതസ്സേവ പഹൂതതായ പഹൂതജാതരൂപരജതാ. അലങ്കാരഭൂതസ്സ വിത്തൂപകരണസ്സ പീതിപാമോജ്ജകരണസ്സ പഹൂതതായ പഹൂതവിത്തൂപകരണാ. വോഹാരവസേന പരിവത്തേന്തസ്സ ധനധഞ്ഞസ്സ പഹൂതതായ പഹൂതധനധഞ്ഞാതി വേദിതബ്ബാ.

സേനാസനം സംസാമേത്വാതി സേനാസനം പടിസാമേത്വാ; യഥാ ന വിനസ്സതി തഥാ നം സുട്ഠു ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. സട്ഠിമത്തേ ഥാലിപാകേതി ഗണനപരിച്ഛേദതോ സട്ഠിഥാലിപാകേ. ഏകമേകോ ചേത്ഥ ഥാലിപാകോ ദസന്നം ഭിക്ഖൂനം ഭത്തം ഗണ്ഹാതി. തം സബ്ബമ്പി ഛന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ഭത്തം ഹോതി. ഭത്താഭിഹാരം അഭിഹരിംസൂതി ഏത്ഥ അഭിഹരീയതീതി അഭിഹാരോ. കിം അഭിഹരീയതി? ഭത്തം. ഭത്തമേവ അഭിഹാരോ ഭത്താഭിഹാരോ, തം ഭത്താഭിഹാരം. അഭിഹരിംസൂതി അഭിമുഖാ ഹരിംസു. തസ്സ സന്തികം ഗഹേത്വാ ആഗമംസൂതി അത്ഥോ. ഏതസ്സ കിം പമാണന്തി? സട്ഠി ഥാലിപാകാ. തേന വുത്തം – ‘‘സട്ഠിമത്തേ ഥാലിപാകേ ഭത്താഭിഹാരം അഭിഹരിംസൂ’’തി. ഭിക്ഖൂനം വിസ്സജ്ജേത്വാതി സയം ഉക്കട്ഠപിണ്ഡപാതികത്താ സപദാനചാരം ചരിതുകാമോ ഭിക്ഖൂനം പരിഭോഗത്ഥായ പരിച്ചജിത്വാ ദത്വാ. അയം ഹി ആയസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖൂ ച ലാഭം ലച്ഛന്തി അഹഞ്ച പിണ്ഡകേന ന കിലമിസ്സാമീ’’തി ഏതദത്ഥമേവ ആഗതോ. തസ്മാ അത്തനോ ആഗമനാനുരൂപം കരോന്തോ ഭിക്ഖൂനം വിസ്സജ്ജേത്വാ സയം പിണ്ഡായ പാവിസി.

൩൧. ഞാതിദാസീതി ഞാതകാനം ദാസീ. ആഭിദോസികന്തി പാരിവാസികം ഏകരത്താതിക്കന്തം പൂതിഭൂതം. തത്രായം പദത്ഥോ – പൂതിഭാവദോസേന അഭിഭൂതോതി അഭിദോസോ, അഭിദോസോവ ആഭിദോസികോ, ഏകരത്താതിക്കന്തസ്സ വാ നാമസഞ്ഞാ ഏസാ, യദിദം ആഭിദോസികോതി, തം ആഭിദോസികം. കുമ്മാസന്തി യവകുമ്മാസം. ഛഡ്ഡേതുകാമാ ഹോതീതി യസ്മാ അന്തമസോ ദാസകമ്മകരാനമ്പി ഗോരൂപാനമ്പി അപരിഭോഗാരഹോ, തസ്മാ തം കചവരം വിയ ബഹി ഛഡ്ഡേതുകാമാ ഹോതി. സചേതന്തി സചേ ഏതം. ഭഗിനീതി അരിയവോഹാരേന ഞാതിദാസിം ആലപതി. ഛഡ്ഡനീയധമ്മന്തി ഛഡ്ഡേതബ്ബസഭാവം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ഭഗിനി, ഏതം സചേ ബഹി ഛഡ്ഡനീയധമ്മം നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹം, തം ഇധ മേ പത്തേ ആകിരാ’’തി.

കിം പന ഏവം വത്തും ലബ്ഭതി, വിഞ്ഞത്തി വാ പയുത്തവാചാ വാ ന ഹോതീതി? ന ഹോതി. കസ്മാ? നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹത്താ. യഞ്ഹി ഛഡ്ഡനീയധമ്മം നിസ്സട്ഠപരിഗ്ഗഹം, യത്ഥ സാമികാ അനാലയാ ഹോന്തി, തം സബ്ബം ‘‘ദേഥ ആഹരഥ ഇധ ആകിരഥാ’’തി വത്തും വട്ടതി. തഥാ ഹി അഗ്ഗഅരിയവംസികോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോപി ‘‘ഛഡ്ഡനീയധമ്മം കുമ്മാസം ഇധ മേ പത്തേ ആകിരാ’’തി (മ. നി. ൨.൨൯൯) അവച. തസ്മാ യം ഏവരൂപം ഛഡ്ഡനീയധമ്മം അഞ്ഞം വാ അപരിഗ്ഗഹിതം വനമൂലഫലഭേസജ്ജാദികം തം സബ്ബം യഥാസുഖം ആഹരാപേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം. ഹത്ഥാനന്തി ഭിക്ഖാഗ്ഗഹണത്ഥം പത്തം ഉപനാമയതോ മണിബന്ധതോ പഭുതി ദ്വിന്നമ്പി ഹത്ഥാനം. പാദാനന്തി നിവാസനന്തതോ പട്ഠായ ദ്വിന്നമ്പി പാദാനം. സരസ്സാതി ‘‘സചേതം ഭഗിനീ’’തി വാചം നിച്ഛാരയതോ സരസ്സ ച. നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസീതി ഗിഹികാലേ സല്ലക്ഖിതപുബ്ബം ആകാരം അഗ്ഗഹേസി സഞ്ജാനി സല്ലക്ഖേസി. സുദിന്നോ ഹി ഭഗവതോ ദ്വാദസമേ വസ്സേ പബ്ബജിതോ വീസതിമേ വസ്സേ ഞാതികുലം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ സയം പബ്ബജ്ജായ അട്ഠവസ്സികോ ഹുത്വാ; തേന നം സാ ഞാതിദാസീ ദിസ്വാവ ന സഞ്ജാനി, നിമിത്തം പന അഗ്ഗഹേസീതി.

സുദിന്നസ്സ മാതരം ഏതദവോചാതി അതിഗരുനാ പബ്ബജ്ജൂപഗതേന സാമിപുത്തേന സദ്ധിം ‘‘ത്വം നു ഖോ മേ, ഭന്തേ, അയ്യോ സുദിന്നോ’’തിആദിവചനം വത്തും അവിസഹന്തീ വേഗേന ഘരം പവിസിത്വാ സുദിന്നസ്സ മാതരം ഏതം അവോച. യഗ്ഘേതി ആരോചനത്ഥേ നിപാതോ. സചേ ജേ സച്ചന്തി ഏത്ഥ ജേതി ആലപനേ നിപാതോ. ഏവഞ്ഹി തസ്മിം ദേസേ ദാസിജനം ആലപന്തി, തസ്മാ ‘‘ത്വം, ഭോതി ദാസി, സചേ സച്ചം ഭണസീ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൩൨. അഞ്ഞതരം കുട്ടമൂലന്തി തസ്മിം കിര ദേസേ ദാനപതീനം ഘരേസു സാലാ ഹോന്തി, ആസനാനി ചേത്ഥ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ഉപട്ഠാപിതം ഉദകകഞ്ജിയം; തത്ഥ പബ്ബജിതാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി. സചേ ഇച്ഛന്തി, ദാനപതീനമ്പി സന്തകം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ തമ്പി അഞ്ഞതരസ്സ കുലസ്സ ഈദിസായ സാലായ അഞ്ഞതരം കുട്ടമൂലന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി പബ്ബജിതാ കപണമനുസ്സാ വിയ അസാരുപ്പേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തീതി.

അത്ഥി നാമ താതാതി ഏത്ഥ അത്ഥീതി വിജ്ജമാനത്ഥേ; നാമാതി പുച്ഛനത്ഥേ മഞ്ഞനത്ഥേ ച നിപാതോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, താത സുദിന്ന, അമ്ഹാകം ധനം, ന മയം നിദ്ധനാതി വത്തബ്ബാ, യേസം നോ ത്വം ഈദിസേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസി’’; തഥാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, താത സുദിന്ന, അമ്ഹാകം ജീവിതം, ന മയം മതാതി വത്തബ്ബാ, യേസം നോ ത്വം ഈദിസേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസി’’; തഥാ ‘‘അത്ഥി മഞ്ഞേ, താത സുദിന്ന, തവ അബ്ഭന്തരേ സാസനം നിസ്സായ പടിലദ്ധോ സമണഗുണോ, യം ത്വം സുഭോജനരസസംവഡ്ഢിതോപി ഇമം ജിഗുച്ഛനേയ്യം ആഭിദോസികം കുമ്മാസം അമതമിവ നിബ്ബികാരോ പരിഭുഞ്ജിസ്സസീ’’തി.

സോ പന ഗഹപതി ദുക്ഖാഭിതുന്നതായ ഏതമത്ഥം പരിപുണ്ണം കത്വാ വത്തുമസക്കോന്തോ ‘‘അത്ഥി നാമ, താത സുദിന്ന, ആഭിദോസികം കുമ്മാസം പരിഭുഞ്ജിസ്സസീ’’തി ഏത്തകമേവ അവോച. അക്ഖരചിന്തകാ പനേത്ഥ ഇമം ലക്ഖണം വദന്തി – അനോകപ്പനാമരിസനത്ഥവസേന ഏതം അത്ഥിനാമസദ്ദേ ഉപപദേ ‘‘പരിഭുഞ്ജിസ്സസീ’’തി അനാഗതവചനം കതം. തസ്സായമത്ഥോ – അത്ഥി നാമ…പേ… പരിഭുഞ്ജിസ്സസി, ഇദം പച്ചക്ഖമ്പി അഹം ന സദ്ദഹാമി ന മരിസയാമീതി. തതായം ആഭിദോസികോതി തതോ തവ ഗേഹതോ അയം ആഭിദോസികോ കുമ്മാസോ ലദ്ധോതി അത്ഥോ. തതോയന്തിപി പാഠോ. തദായന്തിപി പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം. യേന സകപിതു നിവേസനന്തി യേന സകസ്സ പിതു അത്തനോ പിതു നിവേസനന്തി അത്ഥോ; ഥേരോ പിതരി പേമേനേവ സുബ്ബചോ ഹുത്വാ അഗമാസി. അധിവാസേസീതി ഥേരോ ഉക്കട്ഠപിണ്ഡപാതികോപി സമാനോ ‘‘സചേ ഏകഭത്തമ്പി ന ഗഹേസ്സാമി, അതിവിയ നേസം ദോമനസ്സം ഭവിസ്സതീ’’തി ഞാതീനം അനുകമ്പായ അധിവാസേസി.

൩൩. ഓപുഞ്ജാപേത്വാതി ഉപലിമ്പാപേത്വാ. ഏകം ഹിരഞ്ഞസ്സാതി ഏത്ഥ ഹിരഞ്ഞന്തി കഹാപണോ വേദിതബ്ബോ. പുരിസോതി നാതിദീഘോ നാതിരസ്സോ മജ്ഝിമപ്പമാണോ വേദിതബ്ബോ. തിരോകരണീയന്തി കരണത്ഥേ ഭുമ്മം; സാണിപാകാരേന പരിക്ഖിപിത്വാതി അത്ഥോ. അഥ വാ തിരോ കരോന്തി ഏതേനാതി തിരോകരണീയം, തം പരിക്ഖിപിത്വാ; സമന്തതോ കത്വാതി അത്ഥോ. തേന ഹീതി യസ്മാ അജ്ജ സുദിന്നോ ആഗമിസ്സതി തേന കാരണേന. ഹി ഇതി പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ. തേനാതി അയമ്പി വാ ഉയ്യോജനത്ഥേ നിപാതോയേവ.

൩൪. പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി പാളിയം കാലാരോചനം ന വുത്തം, അഥ ഖോ ആരോചിതേയേവ കാലേ അഗമാസീതി വേദിതബ്ബോ. ഇദം തേ താതാതി ദ്വേ പുഞ്ജേ ദസ്സേന്തോ ആഹ. മാതൂതി ജനേത്തിയാ. മത്തികന്തി മാതിതോ ആഗതം; ഇദം തേ മാതാമഹിയാ മാതു ഇമം ഗേഹം ആഗച്ഛന്തിയാ ദിന്നധനന്തി അത്ഥോ. ഇത്ഥികായ ഇത്ഥിധനന്തി ഹീളേന്തോ ആഹ. ഇത്ഥികായ നാമ ഇത്ഥിപരിഭോഗാനംയേവ ന്ഹാനചുണ്ണാദീനം അത്ഥായ ലദ്ധം ധനം കിത്തകം ഭവേയ്യ. തസ്സാപി താവ പരിമാണം പസ്സ. അഥ വാ ഇദം തേ താത സുദിന്ന മാതു ധനം, തഞ്ച ഖോ മത്തികം, ന മയാ ദിന്നം, തവ മാതുയേവ സന്തകന്തി വുത്തം ഹോതി. തം പനേതം ന കസിയാ ന വണിജ്ജായ സമ്ഭൂതം, അപിച ഖോ ഇത്ഥികായ ഇത്ഥിധനം. യം ഇത്ഥികായ ഞാതികുലതോ സാമികകുലം ഗച്ഛന്തിയാ ലദ്ധബ്ബം ന്ഹാനചുണ്ണാദീനം അത്ഥായ ഇത്ഥിധനം, തം താവ ഏത്തകന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഞ്ഞം പേത്തികം അഞ്ഞം പിതാമഹന്തി യം പന തേ പിതു ച പിതാമഹാനഞ്ച സന്തകം, തം അഞ്ഞംയേവ. നിഹിതഞ്ച പയുത്തഞ്ച അതിവിയ ബഹു; ഏത്ഥ ച പിതാമഹന്തി തദ്ധിതലോപം കത്വാ വേദിതബ്ബം. പേതാമഹന്തി വാ പാഠോ. ലബ്ഭാ താത സുദിന്ന ഹീനായാവത്തിത്വാതി താത, സുദിന്ന, ഉത്തമം അരിയദ്ധജം പബ്ബജിതലിങ്ഗം പഹായ ഹീനായ ഗിഹിഭാവായ ആവത്തിത്വാ ലബ്ഭാ ഭോഗാ ഭുഞ്ജിതും, നാലബ്ഭാ ഭുഞ്ജിതും, ന ത്വം രാജഭീതോ പബ്ബജിതോ, ന ഇണായികേഹി പലിബുദ്ധോ ഹുത്വാതി. താത ന ഉസ്സഹാമീതി ഏത്ഥ പന താതാതി വചനം ഗേഹസിതപേമേന ആഹ, ന സമണതേജേന. ന ഉസ്സഹാമീതി ന സക്കോമി. ന വിസഹാമീതി നപ്പഹോമി, ന സമത്ഥോമ്ഹി.

‘‘വദേയ്യാമ ഖോ തം ഗഹപതീ’’തി ഇദം പന വചനം സമണതേജേനാഹ. നാതികഡ്ഢേയ്യാസീതി യം തേ മയി പേമം പതിട്ഠിതം, തം കോധവസേന ന അതികഡ്ഢേയ്യാസി; സചേ ന കുജ്ഝേയ്യാസീതി വുത്തം ഹോതി. തതോ സേട്ഠി ‘‘പുത്തോ മേ സങ്ഗഹം മഞ്ഞേ കത്തുകാമോ’’തി ഉദഗ്ഗചിത്തോ ആഹ – ‘‘വദേഹി താത സുദിന്നാ’’തി. തേനഹീതി ഉയ്യോജനത്ഥേ വിഭത്തിപതിരൂപകോ നിപാതോ. തതോനിദാനന്തി തംനിദാനം തംഹേതുകന്തി പച്ചത്തവചനസ്സ തോ-ആദേസോ വേദിതബ്ബോ; സമാസേ ചസ്സ ലോപാഭാവോ. ഭയം വാതി ‘‘കിന്തി മേ ഭോഗേ നേവ രാജാനോ ഹരേയ്യു’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തം രാജാദിഭയം; ചിത്തുത്രാസോതി അത്ഥോ. ഛമ്ഭിതത്തന്തി രാജൂഹി വാ ചോരേഹി വാ ‘‘ധനം ദേഹീ’’തി കമ്മകാരണം കാരിയമാനസ്സ കായിഞ്ജനം കായകമ്പോ ഹദയമംസചലനം. ലോമഹംസോതി ഉപ്പന്നേ ഭയേ ലോമാനം ഹംസനം ഉദ്ധഗ്ഗഭാവോ. ആരക്ഖോതി അന്തോ ച ബഹി ച രത്തിഞ്ച ദിവാ ച ആരക്ഖണം.

൩൫. തേന ഹി വധൂതി സേട്ഠി ഗഹപതി ധനം ദസ്സേത്വാ പുത്തം അത്തനാ ഗിഹിഭാവത്ഥായ പലോഭേതും അസക്കോന്തോ ‘‘മാതുഗാമസദിസം ദാനി പുരിസാനം ബന്ധനം നത്ഥീ’’തി മഞ്ഞിത്വാ തസ്സ പുരാണദുതിയികം ആമന്തേസി – ‘‘തേന ഹി വധൂ’’തി. പുരാണദുതിയികന്തി പുരാണം ദുതിയികം പുബ്ബേ ഗിഹികാലേ ദുതിയികം, ഗേഹസിതസുഖുപഭോഗസഹായികം ഭൂതപുബ്ബഭരിയന്തി അത്ഥോ. തേന ഹീതി യേന കാരണേന മാതുഗാമസദിസം ബന്ധനം നത്ഥി. പാദേസു ഗഹേത്വാതി പാദേ ഗഹേത്വാ; ഉപയോഗത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, പാദേസു വാ തം ഗഹേത്വാ. ‘‘കീദിസാ നാമ താ അയ്യപുത്ത അച്ഛരായോ’’തി കസ്മാ ഏവമാഹ? തദാ കിര സമ്ബഹുലേ ഖത്തിയകുമാരേപി ബ്രാഹ്മണകുമാരേപി സേട്ഠിപുത്തേപി മഹാസമ്പത്തിയോ പഹായ പബ്ബജന്തേ ദിസ്വാ പബ്ബജ്ജാഗുണം അജാനന്താ കഥം സമുട്ഠാപേന്തി – ‘‘കസ്മാ ഏതേ പബ്ബജന്തീ’’തി. അഥഞ്ഞേ വദന്തി – ‘‘ദേവച്ഛരാനം ദേവനാടകാനം കാരണാ’’തി. സാ കഥാ വിത്ഥാരികാ അഹോസി. തം ഗഹേത്വാ അയം ഏവമാഹാതി. ഥേരോ തം പടിക്ഖിപന്തോ ന ഖോ അഹം ഭഗിനീതി ആഹ. സമുദാചരതീതി വോഹരതി വദേതി. തത്ഥേവ മുച്ഛിതാ പപതാതി നം ഭഗിനിവാദേന സമുദാചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘അനത്ഥികോ ദാനി മയാ അയം യോ മം പജാപതിം സമാനം അത്തനാ സദ്ധിം ഏകമാതുകുച്ഛിയാ സയിതദാരികം വിയ മഞ്ഞതീ’’തി സമുപ്പന്നബലവസോകാ ഹുത്വാ തസ്മിംയേവ പദേസേ മുച്ഛിതാ പപതാ; പതിതാതി അത്ഥോ.

മാ നോ വിഹേഠയിത്ഥാതി മാ അമ്ഹേ ധനം ദസ്സേത്വാ മാതുഗാമഞ്ച ഉയ്യോജേത്വാ വിഹേഠയിത്ഥ; വിഹേസാ ഹേസാ പബ്ബജിതാനന്തി. തേന ഹി താത സുദിന്ന ബീജകമ്പി ദേഹീതി ഏത്ഥ തേന ഹീതി അഭിരതിയം ഉയ്യോജേതി. സചേ ത്വം അഭിരതോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരസി, ചരിത്വാ ആകാസേ നിസീദിത്വാ പരിനിബ്ബായിതാ ഹോഹി, അമ്ഹാകം പന കുലവംസബീജകം ഏകം പുത്തം ദേഹി. മാ നോ അപുത്തകം സാപതേയ്യം ലിച്ഛവയോ അതിഹരാപേസുന്തി മയഞ്ഹി ലിച്ഛവീനം ഗണരാജൂനം രജ്ജേ വസാമ, തേ തേ പിതുനോ അച്ചയേന ഇമം സാപതേയ്യം ഏവം മഹന്തം അമ്ഹാകം വിഭവം അപുത്തകം കുലധനരക്ഖകേന പുത്തേന വിരഹിതം അത്തനോ രാജന്തേപുരം അതിഹരാപേയ്യുന്തി, തം തേ മാ അതിഹരാപേസും, മാ അതിഹരാപേന്തൂതി.

ഏതം ഖോ മേ, അമ്മ, സക്കാ കാതുന്തി കസ്മാ ഏവമാഹ? സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘ഏതേസം സാപതേയ്യസ്സ അഹമേവ സാമീ, അഞ്ഞോ നത്ഥി. തേ മം സാപതേയ്യരക്ഖണത്ഥായ നിച്ചം അനുബന്ധിസ്സന്തി; തേനാഹം ന ലച്ഛാമി അപ്പോസ്സുക്കോ സമണധമ്മം കാതും, പുത്തകം പന ലഭിത്വാ ഓരമിസ്സന്തി, തതോ അഹം യഥാസുഖം സമണധമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി ഇമം നയം പസ്സന്തോ ഏവമാഹാതി.

൩൬. പുപ്ഫന്തി ഉതുകാലേ ഉപ്പന്നലോഹിതസ്സ നാമം. മാതുഗാമസ്സ ഹി ഉതുകാലേ ഗബ്ഭപതിട്ഠാനട്ഠാനേ ലോഹിതവണ്ണാ പിളകാ സണ്ഠഹിത്വാ സത്ത ദിവസാനി വഡ്ഢിത്വാ ഭിജ്ജന്തി, തതോ ലോഹിതം പഗ്ഘരതി, തസ്സേതം നാമം ‘‘പുപ്ഫ’’ന്തി. തം പന യാവ ബലവം ഹോതി ബഹു പഗ്ഘരതി, താവ ദിന്നാപി പടിസന്ധി ന തിട്ഠതി, ദോസേനേവ സദ്ധിം പഗ്ഘരതി; ദോസേ പന പഗ്ഘരിതേ സുദ്ധേ വത്ഥുമ്ഹി ദിന്നാ പടിസന്ധി ഖിപ്പം പതിട്ഠാതി. പുപ്ഫംസാ ഉപ്പജ്ജീതി പുപ്ഫം അസ്സാ ഉപ്പജ്ജി; അകാരലോപേന സന്ധി പുരാണദുതിയികായ ബാഹായം ഗഹേത്വാതി പുരാണദുതിയികായ യാ ബാഹാ, തത്ര നം ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.

അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേതി പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദേ അട്ഠപിതേ. ഭഗവതോ കിര പഠമബോധിയം വീസതി വസ്സാനി ഭിക്ഖൂ ചിത്തം ആരാധയിംസു, ന ഏവരൂപം അജ്ഝാചാരമകംസു. തം സന്ധായേവ ഇദം സുത്തമാഹ – ‘‘ആരാധയിംസു വത മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ ഏകം സമയം ചിത്ത’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൨൫). അഥ ഭഗവാ അജ്ഝാചാരം അപസ്സന്തോ പാരാജികം വാ സങ്ഘാദിസേസം വാ ന പഞ്ഞപേസി. തസ്മിം തസ്മിം പന വത്ഥുസ്മിം അവസേസേ പഞ്ച ഖുദ്ദകാപത്തിക്ഖന്ധേ ഏവ പഞ്ഞപേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ’’തി.

അനാദീനവദസ്സോതി യം ഭഗവാ ഇദാനി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തോ ആദീനവം ദസ്സേസ്സതി, തം അപസ്സന്തോ അനവജ്ജസഞ്ഞീ ഹുത്വാ. സചേ ഹി ‘‘അയം ഇദം ന കരണീയന്തി വാ മൂലച്ഛേജ്ജായ വാ സംവത്തതീ’’തി ജാനേയ്യ, സദ്ധാപബ്ബജിതോ കുലപുത്തോ തതോനിദാനം ജീവിതക്ഖയം പാപുണന്തോപി ന കരേയ്യ. ഏത്ഥ പന ആദീനവം അപസ്സന്തോ നിദ്ദോസസഞ്ഞീ അഹോസി. തേന വുത്തം – ‘‘അനാദീനവദസ്സോ’’തി. പുരാണദുതിയികായാതി ഭുമ്മവചനം. അഭിവിഞ്ഞാപേസീതി പവത്തേസി; പവത്തനാപി ഹി കായവിഞ്ഞത്തിചോപനതോ ‘‘വിഞ്ഞാപനാ’’തി വുച്ചതി. തിക്ഖത്തും അഭിവിഞ്ഞാപനഞ്ചേസ ഗബ്ഭസണ്ഠാനസന്നിട്ഠാനത്ഥമകാസീതി വേദിതബ്ബോ.

സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹീതി സാ ച തേനേവ അജ്ഝാചാരേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി, ന അഞ്ഞഥാ. കിം പന അഞ്ഞഥാപി ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതീതി? ഹോതി. കഥം? കായസംസഗ്ഗേന, ചോളഗ്ഗഹണേന, അസുചിപാനേന, നാഭിപരാമസനേന, രൂപദസ്സനേന, സദ്ദേന, ഗന്ധേന. ഇത്ഥിയോ ഹി ഏകച്ചാ ഉതുസമയേ ഛന്ദരാഗരത്താ പുരിസാനം ഹത്ഥഗ്ഗാഹ-വേണിഗ്ഗാഹ-അങ്ഗപച്ചങ്ഗപരാമസനം സാദിയന്തിയോപി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി. ഏവം കായസംസഗ്ഗേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി.

ഉദായിത്ഥേരസ്സ പന പുരാണദുതിയികാ ഭിക്ഖുനീ തം അസുചിം ഏകദേസം മുഖേന അഗ്ഗഹേസി, ഏകദേസം ചോളകേനേവ സദ്ധിം അങ്ഗജാതേ പക്ഖിപി. സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. ഏവം ചോളഗ്ഗഹണേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി.

മിഗസിങ്ഗതാപസസ്സ മാതാ മിഗീ ഉതുസമയേ താപസസ്സ പസ്സാവട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ സസമ്ഭവം പസ്സാവം പിവി. സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ മിഗസിങ്ഗം വിജായി. ഏവം അസുചിപാനേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി.

സാമസ്സ പന ബോധിസത്തസ്സ മാതാപിതൂനം ചക്ഖുപരിഹാനിം ഞത്വാ സക്കോ പുത്തം ദാതുകാമോ ദുകൂലപണ്ഡിതം ആഹ – ‘‘വട്ടതി തുമ്ഹാകം മേഥുനധമ്മോ’’തി? ‘‘അനത്ഥികാ മയം ഏതേന, ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാമ്ഹാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ഇമിസ്സാ ഉതുസമയേ അങ്ഗുട്ഠേന നാഭിം പരാമസേയ്യാഥാ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ സാമം താപസദാരകം വിജായി. ഏവം നാഭിപരാമസനേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി. ഏതേനേവ നയേന മണ്ഡബ്യസ്സ ച ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ ച വത്ഥു വേദിതബ്ബം.

കഥം രൂപദസ്സനേന ഹോതി? ഇധേകച്ചാ ഇത്ഥീ ഉതുസമയേ പുരിസസംസഗ്ഗം അലഭമാനാ ഛന്ദരാഗവസേന അന്തോഗേഹഗതാവ പുരിസം ഉപനിജ്ഝായതി രാജോരോധാ വിയ, സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി. ഏവം രൂപദസ്സനേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി.

ബലാകാസു പന പുരിസോ നാമ നത്ഥി, താ ഉതുസമയേ മേഘസദ്ദം സുത്വാ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി. കുക്കുടിയോപി കദാചി ഏകസ്സ കുക്കുടസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ബഹുകാപി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി. തഥാ ഗാവീ ഉസഭസ്സ. ഏവം സദ്ദേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി.

ഗാവീ ഏവ ച കദാചി ഉസഭഗന്ധേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി. ഏവം ഗന്ധേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി.

ഇധ പനായം അജ്ഝാചാരേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, ഏവം തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൮).

ഭുമ്മാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസുന്തി യസ്മാ നത്ഥി ലോകേ രഹോ നാമ പാപകമ്മം പകുബ്ബതോ. സബ്ബപഠമം ഹിസ്സ തം പാപം അത്തനാ ജാനാതി, തതോ ആരക്ഖദേവതാ, അഥഞ്ഞാപി പരചിത്തവിദുനിയോ ദേവതാ. തസ്മാസ്സ പരചിത്തവിദൂ സകലവനസണ്ഡനിസ്സിതാ ഭുമ്മാ ദേവാ തം അജ്ഝാചാരം ദിസ്വാ സദ്ദം അനുസ്സാവേസും. യഥാ അഞ്ഞേപി ദേവാ സുണന്തി, തഥാ നിച്ഛാരേസും. കിന്തി? നിരബ്ബുദോ വത, ഭോ…പേ… ആദീനവോ ഉപ്പാദിതോതി. തസ്സത്ഥോ വേരഞ്ജകണ്ഡേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഭുമ്മാനം ദേവാനം സദ്ദം സുത്വാ ചാതുമഹാരാജികാതി ഏത്ഥ പന ഭുമ്മാനം ദേവാനം സദ്ദം ആകാസട്ഠദേവതാ അസ്സോസും; ആകാസട്ഠാനം ചാതുമഹാരാജികാതി അയമനുക്കമോ വേദിതബ്ബോ. ബ്രഹ്മകായികാതി അസഞ്ഞസത്തേ ച അരൂപാവചരേ ച ഠപേത്വാ സബ്ബേപി ബ്രഹ്മാനോ അസ്സോസും; സുത്വാ ച സദ്ദമനുസ്സാവേസുന്തി വേദിതബ്ബോ. ഇതിഹ തേന ഖണേനാതി ഏവം തേന സുദിന്നസ്സ അജ്ഝാചാരക്ഖണേന. തേന മുഹുത്തേനാതി അജ്ഝാചാരമുഹുത്തേനേവ. യാവ ബ്രഹ്മലോകാതി യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ. അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛീതി അഭിഉഗ്ഗച്ഛി അബ്ഭുട്ഠാസി ഏകകോലാഹലമഹോസീതി.

പുത്തം വിജായീതി സുവണ്ണബിമ്ബസദിസം പച്ഛിമഭവികസത്തം ജനേസി. ബീജകോതി നാമമകംസൂതി ന അഞ്ഞം നാമം കാതുമദംസു, ‘‘ബീജകമ്പി ദേഹീ’’തി മാതാമഹിയാ വുത്തഭാവസ്സ പാകടത്താ ‘‘ബീജകോ ത്വേവസ്സ നാമം ഹോതൂ’’തി ‘‘ബീജകോ’’തി നാമമകംസു. പുത്തസ്സ പന നാമവസേനേവ ച മാതാപിതൂനമ്പിസ്സ നാമമകംസു. തേ അപരേന സമയേനാതി ബീജകഞ്ച ബീജകമാതരഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. ബീജകസ്സ കിര സത്തട്ഠവസ്സകാലേ തസ്സ മാതാ ഭിക്ഖുനീസു സോ ച ഭിക്ഖൂസു പബ്ബജിത്വാ കല്യാണമിത്തേ ഉപനിസ്സായ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘ഉഭോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകംസൂ’’തി.

൩൭. ഏവം മാതാപുത്താനം പബ്ബജ്ജാ സഫലാ അഹോസി. പിതാ പന വിപ്പടിസാരാഭിഭൂതോ വിഹാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സുദിന്നസ്സഅഹുദേവ കുക്കുച്ച’’ന്തിആദി. തത്ഥ അഹുദേവാതി അഹു ഏവ, ദകാരോ പദസന്ധികരോ. അഹോസിയേവാതി അത്ഥോ. കുക്കുച്ചന്തി അജ്ഝാചാരഹേതുകോ പച്ഛാനുതാപോ. വിപ്പടിസാരോതിപി തസ്സേവ നാമം. സോ ഹി വിഞ്ഞൂഹി അകത്തബ്ബതായ കുച്ഛിതകിരിയഭാവതോ കുക്കുച്ചം. കതം അജ്ഝാചാരം നിവത്തേതും അസമത്ഥതായ തം പടിച്ച വിരൂപം സരണഭാവതോ വിപ്പടിസാരോതി വുച്ചതി. അലാഭാ വത മേതി മയ്ഹം വത അലാഭാ; യേ ഝാനാദീനം ഗുണാനം അലാഭാ നാമ, തേ മയ്ഹം, ന അഞ്ഞസ്സാതി അധിപ്പായോ. ന വത മേ ലാഭാതി യേപി മേ പടിലദ്ധാ പബ്ബജ്ജസരണഗമനസിക്ഖാസമാദാനഗുണാ, തേപി നേവ മയ്ഹം ലാഭാ അജ്ഝാചാരമലീനത്താ. ദുല്ലദ്ധം വത മേതി ഇദം സാസനം ലദ്ധമ്പി മേ ദുല്ലദ്ധം. ന വത മേ സുലദ്ധന്തി യഥാ അഞ്ഞേസം കുലപുത്താനം, ഏവം ന വത മേ സുലദ്ധം. കസ്മാ? യമഹം ഏവം സ്വാക്ഖാതേധമ്മവിനയേ…പേ… ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതുന്തി. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. കിസോ അഹോസീതി ഖാദിതും വാ ഭുഞ്ജിതും വാ അസക്കോന്തോ തനുകോ അഹോസി അപ്പമംസലോഹിതോ. ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോതി സഞ്ജാതുപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകഭാവോ പണ്ഡുപലാസപ്പടിഭാഗോ. ധമനിസന്ഥതഗത്തോതി പരിയാദിന്നമംസലോഹിതത്താ സിരാജാലേനേവ സന്ഥരിതഗത്തോ. അന്തോമനോതി അനുസോചനവസേന അബ്ഭന്തരേയേവ ഠിതചിത്തോ. ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ പവത്തനവസേന പന സബ്ബേപി അന്തോമനായേവ. ലീനമനോതി ഉദ്ദേസേ പരിപുച്ഛായ കമ്മട്ഠാനേ അധിസീലേ അധിചിത്തേ അധിപഞ്ഞായ വത്തപടിപത്തിപൂരണേ ച നിക്ഖിത്തധുരോ അവിപ്ഫാരികോ അഞ്ഞദത്ഥു കോസജ്ജവസേനേവ ലീനോ സങ്കുചിതോ മനോ അസ്സാതി ലീനമനോ. ദുക്ഖീതി ചേതോദുക്ഖേന ദുക്ഖീ. ദുമ്മനോതി ദോസേന ദുട്ഠമനോ, വിരൂപമനോ വാ ദോമനസ്സാഭിഭൂതതായ. പജ്ഝായീതി വിപ്പടിസാരവസേന വഹച്ഛിന്നോ വിയ ഗദ്രഭോ തം തം ചിന്തയി.

൩൮. സഹായകാ ഭിക്ഖൂതി തം ഏവംഭൂതം ഗണസങ്ഗണികാപപഞ്ചേന വീതിനാമേന്തം ദിസ്വാ യസ്സ വിസ്സാസികാ കഥാഫാസുകാ ഭിക്ഖൂ തേ നം ഏതദവോചും. പീണിന്ദ്രിയോതി പസാദപതിട്ഠാനോകാസസ്സ സമ്പുണ്ണത്താ പരിപുണ്ണചക്ഖുആദിഇന്ദ്രിയോ. സോ ദാനി ത്വന്തി ഏത്ഥ ദാനീതി നിപാതോ, സോ പന ത്വന്തി വുത്തം ഹോതി. കച്ചിനോ ത്വന്തി കച്ചി നു ത്വം. അനഭിരതോതി ഉക്കണ്ഠിതോ; ഗിഹിഭാവം പത്ഥയമാനോതി അത്ഥോ. തസ്മാ തമേവ അനഭിരതിം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ – ‘‘ന ഖോ അഹം, ആവുസോ, അനഭിരതോ’’തി. അധികുസലാനം പന ധമ്മാനം ഭാവനായ അഭിരതോവ അഹന്തി. അത്ഥി മേ പാപകമ്മം കതന്തി മയാ കതം ഏകം പാപകമ്മം അത്ഥി ഉപലബ്ഭതി സംവിജ്ജതി, നിച്ചകാലം അഭിമുഖം വിയ മേ തിട്ഠതി. അഥ നം പകാസേന്തോ ‘‘പുരാണദുതിയികായാ’’തിആദിമാഹ.

അലഞ്ഹി തേ, ആവുസോ സുദിന്ന, കുക്കുച്ചായാതി ആവുസോ സുദിന്ന, തുയ്ഹേതം പാപകമ്മം അലം സമത്ഥം കുക്കുച്ചായ; പടിബലം കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേതുന്തി വുത്തം ഹോതി. യം ത്വന്തി ആദിമ്ഹി യേന പാപേന ത്വം ന സക്ഖിസ്സസി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും, തം തേ പാപം അലം കുക്കുച്ചായാതി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. അഥ നം അനുസാസന്താ ‘‘നനു ആവുസോ ഭഗവതാ’’തിആദിമാഹംസു. തത്ഥ നനൂതി അനുമതിഗ്ഗഹണത്ഥേ നിപാതോ. അനേകപരിയായേനാതി അനേകകാരണേന. വിരാഗായാതി വിരാഗത്ഥായ. നോ സരാഗായാതി നോ രാഗേന രജ്ജനത്ഥായ. ഭഗവതാ ഹി ‘‘ഇമം മേ ധമ്മം സുത്വാ സത്താ സബ്ബഭവഭോഗേസു വിരജ്ജിസ്സന്തി, നോ രജ്ജിസ്സന്തീ’’ ഏതദത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോതി അധിപ്പായോ. ഏസ നയോ സബ്ബപദേസു. ഇദം പനേത്ഥ പരിയായവചനമത്തം. വിസംയോഗായാതി കിലേസേഹി വിസംയുജ്ജനത്ഥായ. നോ സംയോഗായാതി ന സംയുജ്ജനത്ഥായ. അനുപാദാനായാതി അഗ്ഗഹണത്ഥായ. നോസഉപാദാനായാതി ന സങ്ഗഹണത്ഥായ.

തത്ഥ നാമ ത്വന്തി തസ്മിം നാമ ത്വം. സരാഗായ ചേതേസ്സസീതി സഹ രാഗേന വത്തമാനായ മേഥുനധമ്മായ ചേതേസ്സസി കപ്പേസ്സസി പകപ്പേസ്സസി; ഏതദത്ഥം വായമിസ്സസീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. പുന രാഗവിരാഗാദീനി നവ പദാനി നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരനിബ്ബാനമേവ സന്ധായ വുത്താനി. തസ്മാ രാഗവിരാഗായാതി വാ മദനിമ്മദനായാതി വാ വുത്തേപി ‘‘നിബ്ബാനത്ഥായാ’’തി ഏവമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. നിബ്ബാനഞ്ഹി യസ്മാ തം ആഗമ്മ ആരബ്ഭ പടിച്ച രാഗോ വിരജ്ജതി ന ഹോതി, തസ്മാ രാഗവിരാഗോതി വുച്ചതി. യസ്മാ പന തം ആഗമ്മ മാനമദ-പുരിസമദാദയോ മദാ നിമ്മദാ അമദാ ഹോന്തി വിനസ്സന്തി, തസ്മാ മദനിമ്മദനന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ ച തം ആഗമ്മ സബ്ബാപി കാമപിപാസാ വിനയം അബ്ഭത്ഥം യാതി, തസ്മാ പിപാസവിനയോതി വുച്ചതി. യസ്മാ പന തം ആഗമ്മ പഞ്ച കാമഗുണാലയാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ആലയസമുഗ്ഘാതോതി വുച്ചതി. യസ്മാ ച തം ആഗമ്മ തേഭൂമകവട്ടം ഉപച്ഛിജ്ജതി, തസ്മാ വട്ടുപച്ഛേദോതി വുച്ചതി. യസ്മാ പന തം ആഗമ്മ സബ്ബസോ തണ്ഹാ ഖയം ഗച്ഛതി വിരജ്ജതി നിരുജ്ഝതി ച, തസ്മാ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോതി വുച്ചതി. യസ്മാ പനേതം ചതസ്സോ യോനിയോ, പഞ്ച ഗതിയോ, സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, നവ ച സത്താവാസേ, അപരാപരഭാവായ വിനനതോ ആബന്ധനതോ സംസിബ്ബനതോ വാനന്തി ലദ്ധവോഹാരായ തണ്ഹായ നിക്ഖന്തം നിസ്സടം വിസംയുത്തം, തസ്മാ നിബ്ബാനന്തി വുച്ചതീതി.

കാമാനം പഹാനം അക്ഖാതന്തി വത്ഥുകാമാനം, കിലേസകാമാനഞ്ച പഹാനം വുത്തം. കാമസഞ്ഞാനം പരിഞ്ഞാതി സബ്ബാസമ്പി കാമസഞ്ഞാനം ഞാതതീരണപഹാനവസേന തിവിധാ പരിഞ്ഞാ അക്ഖാതാ. കാമപിപാസാനന്തി കാമേസു പാതബ്യതാനം കാമേ വാ പാതുമിച്ഛാനം. കാമവിതക്കാനന്തി കാമുപസഞ്ഹിതാനംവിതക്കാനം. കാമപരിളാഹാനന്തി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗവസേന ഉപ്പന്നപരിളാഹാനം അന്തോദാഹാനം. ഇമേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു കിലേസക്ഖയകരോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോവ കഥിതോ. സബ്ബപഠമേസു പന തീസു ഠാനേസു ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകോ മഗ്ഗോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

നേതം ആവുസോതി ന ഏതം ആവുസോ, തവ പാപകമ്മം അപ്പസന്നാനഞ്ച പസാദായ ഏവരൂപാനം പസാദത്ഥായ ന ഹോതി. അഥ ഖ്വേതന്തി അഥ ഖോ ഏതം. അഥ ഖോ തന്തിപി പാഠോ. അഞ്ഞഥത്തായാതി പസാദഞ്ഞഥാഭാവായ വിപ്പടിസാരായ ഹോതി. യേ മഗ്ഗേന അനാഗതസദ്ധാ, തേസം വിപ്പടിസാരം കരോതി – ‘‘ഈദിസേപി നാമ ധമ്മവിനയേ മയം പസന്നാ, യത്ഥേവം ദുപ്പടിപന്നാ ഭിക്ഖൂ’’തി. യേ പന മഗ്ഗേനാഗതസദ്ധാ, തേസം സിനേരു വിയ വാതേഹി അചലോ പസാദോ ഈദിസേഹി വത്ഥൂഹി ഇതോ വാ ദാരുണതരേഹി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകച്ചാനം അഞ്ഞഥത്തായാ’’തി.

൩൯. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസുന്തി ഭഗവതോ ഏതം അത്ഥം ആചിക്ഖിംസു പടിവേദയിംസു. ആരോചയമാനാ ച നേവ പിയകമ്യതായ ന ഭേദപുരേക്ഖാരതായ, ന തസ്സായസ്മതോ അവണ്ണപകാസനത്ഥായ, ന കലിസാസനാരോപനത്ഥായ, നാപി ‘‘ഇദം സുത്വാ ഭഗവാ ഇമസ്സ സാസനേ പതിട്ഠം ന ദസ്സതി, നിക്കഡ്ഢാപേസ്സതി ന’’ന്തി മഞ്ഞമാനാ ആരോചേസും. അഥ ഖോ ‘‘ഇമം സാസനേ ഉപ്പന്നം അബ്ബുദം ഞത്വാ ഭഗവാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സതി, വേലം മരിയാദം ആണം ഠപേസ്സതീ’’തി ആരോചേസും.

ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേതി ഏത്ഥ സുദിന്നസ്സ അജ്ഝാചാരവീതിക്കമോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ കാരണത്താ നിദാനഞ്ചേവ പകരണഞ്ചാതി വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ നിദേതി അത്തനോ ഫലം ‘‘ഗണ്ഹാഥ ന’’ന്തി ദസ്സേന്തം വിയ അപ്പേതി, പകരോതി ച നം കത്തും ആരഭതി, കരോതിയേവ വാ; തസ്മാ നിദാനഞ്ചേവ പകരണഞ്ചാതി വുച്ചതി. വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാതി ബുദ്ധോ ഭഗവാ വിഗരഹി നിന്ദി; യഥാ തം വണ്ണാവണ്ണാരഹാനം വണ്ണഞ്ച അവണ്ണഞ്ച ഭണന്തേസു അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ. ന ഹി ഭഗവതോ സീലവീതിക്കമകരം പുഗ്ഗലം ദിസ്വാ ‘‘അയം ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ ഗന്ഥേന വാ ധുതങ്ഗേന വാ ഞാതോ യസസ്സീ ഈദിസം പുഗ്ഗലം രക്ഖിതും വട്ടതീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, നാപി പേസലം ഗുണവന്തം ദിസ്വാ തസ്സ ഗുണം പടിച്ഛാദേതും ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. അഥ ഖോ ഗരഹിതബ്ബം ഗരഹതി ഏവ, പസംസിതബ്ബഞ്ച പസംസതി ഏവ, അയഞ്ച ഗരഹിതബ്ബോ; തസ്മാ തം താദിലക്ഖണേ ഠിതോ അവികമ്പമാനേന ചിത്തേന വിഗരഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ ‘‘അനനുച്ഛവിക’’ന്തിആദീഹി വചനേഹി.

തത്ഥായം അത്ഥവണ്ണനാ – യദിദം തയാ, മോഘപുരിസ, തുച്ഛമനുസ്സ കമ്മം കതം, തം സമണകരണാനം ധമ്മാനം മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസാസനാനം വാ ന അനുച്ഛവികം, തേസം ഛവിം ഛായം സുന്ദരഭാവം ന അന്വേതി നാനുഗച്ഛതി, അഥ ഖോ ആരകാവ തേഹി ധമ്മേഹി. അനനുച്ഛവികത്താ ഏവ ച അനനുലോമികം, തേസം ന അനുലോമേതി; അഥ ഖോ വിലോമം പച്ചനീകഭാവേ ഠിതം. അനനുലോമികത്താ ഏവ ച അപ്പതിരൂപം, പതിരൂപം സദിസം പടിഭാഗം ന ഹോതി, അഥ ഖോ അസദിസം അപ്പടിഭാഗമേവ. അപ്പതിരൂപത്താ ഏവ ച അസ്സാമണകം, സമണാനം കമ്മം ന ഹോതി. അസ്സാമണകത്താ അകപ്പിയം. യഞ്ഹി സമണകമ്മം ന ഹോതി, തം തേസം ന കപ്പതി. അകപ്പിയത്താ അകരണീയം. ന ഹി സമണാ യം ന കപ്പതി, തം കരോന്തി. തഞ്ചേതം തയാ കതം, തസ്മാ അനനുച്ഛവികം തേ, മോഘപുരിസ, കതം…പേ… അകരണീയന്തി. കഥഞ്ഹി നാമാതി കേന നാമ കാരണേന, കിം നാമ കാരണം പസ്സന്തോതി വുത്തം ഹോതി. തതോ കാരണാഭാവം ദസ്സേന്തോ പരതോ ‘‘നനു മയാ മോഘപുരിസാ’’തിആദിമാഹ. തം സബ്ബം വുത്തത്ഥമേവ.

ഇദാനി യസ്മാ യം തേന പാപകമ്മം കതം, തം വിപച്ചമാനം അതിവിയ ദുക്ഖവിപാകം ഹോതി, തസ്മാസ്സ തം വിപാകം ദസ്സേതും കതാപരാധം വിയ പുത്തം അനുകമ്പകാ മാതാപിതരോ ദയാലുകേന ചിത്തേന സുദിന്നം പരിഭാസന്തോ ‘‘വരം തേ മോഘപുരിസാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആസു സീഘം ഏതസ്സ വിസം ആഗച്ഛതീതി ആസീവിസോ. ഘോരം ചണ്ഡമസ്സ വിസന്തി ഘോരവിസോ, തസ്സ ആസീവിസസ്സ ഘോരവിസസ്സ. ‘‘പക്ഖിത്ത’’ന്തി ഏതസ്സ ‘‘വര’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ഈദിസസ്സ ആസീവിസസ്സ ഘോരവിസസ്സ മുഖേ അങ്ഗജാതം വരം പക്ഖിത്തം; സചേ പക്ഖിത്തം ഭവേയ്യ, വരം സിയാ; സുന്ദരം സാധു സുട്ഠു സിയാതി അത്ഥോ. ന ത്വേവാതി ന തു ഏവ വരം ന സുന്ദരമേവ ന സാധുമേവ ന സുട്ഠുമേവ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. കണ്ഹസപ്പസ്സാതി കാളസപ്പസ്സ. അങ്ഗാരകാസുയാതി അങ്ഗാരപുണ്ണകൂപേ, അങ്ഗാരരാസിമ്ഹി വാ. ആദിത്തായാതി പദിത്തായ ഗഹിതഅഗ്ഗിവണ്ണായ. സമ്പജ്ജലിതായാതി സമന്തതോ പജ്ജലിതായ അച്ചിയോ മുച്ചന്തിയാ. സജോതിഭൂതായാതി സപ്പഭായ. സമന്തതോ ഉട്ഠിതാഹി ജാലാഹി ഏകപ്പഭാസമുദയഭൂതായാതി വുത്തം ഹോതി.

തം കിസ്സ ഹേതൂതി യം മയാ വുത്തം ‘‘വര’’ന്തി തം കിസ്സ ഹേതു, കതരേന കാരണേനാതി ചേ? മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യാതി യോ തത്ഥ അങ്ഗജാതം പക്ഖിപേയ്യ, സോ മരണം വാ നിഗച്ഛേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം. ഇതോനിദാനഞ്ച ഖോ…പേ… ഉപപജ്ജേയ്യാതി യം ഇദം മാതുഗാമസ്സ അങ്ഗജാതേ അങ്ഗജാതപക്ഖിപനം, ഇതോനിദാനം തസ്സ കാരകോ പുഗ്ഗലോ നിരയം ഉപപജ്ജേയ്യ; ഏവം കമ്മസ്സ മഹാസാവജ്ജതം പസ്സന്തോ തം ഗരഹി, ന തസ്സ ദുക്ഖാഗമം ഇച്ഛമാനോ. തത്ഥ നാമ ത്വന്തി തസ്മിം നാമ ഏവരൂപേ കമ്മേ ഏവം മഹാസാവജ്ജേ സമാനേപി ത്വം. യം ത്വന്തി ഏത്ഥ യന്തി ഹീളനത്ഥേ നിപാതോ. ത്വന്തി തം-സദ്ദസ്സ വേവചനം; ദ്വീഹിപി യം വാ തം വാ ഹീളിതമവഞ്ഞാതന്തി വുത്തം ഹോതി. അസദ്ധമ്മന്തി അസതം നീചജനാനം ധമ്മം; തേഹി സേവിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഗാമധമ്മന്തി ഗാമാനം ധമ്മം; ഗാമവാസികമനുസ്സാനം ധമ്മന്തി വുത്തം ഹോതി. വസലധമ്മന്തി പാപധമ്മേ വസന്തി പഗ്ഘരന്തീതി വസലാ, തേസം വസലാനം ഹീനപുരിസാനം ധമ്മം, വസലം വാ കിലേസപഗ്ഘരണകം ധമ്മം. ദുട്ഠുല്ലന്തി ദുട്ഠു ച കിലേസദൂസിതം ഥൂലഞ്ച അസുഖുമം, അനിപുണന്തി വുത്തം ഹോതി. ഓദകന്തികന്തി ഉദകകിച്ചം അന്തികം അവസാനം അസ്സാതി ഓദകന്തികോ, തം ഓദകന്തികം. രഹസ്സന്തി രഹോഭവം, പടിച്ഛന്നേ ഓകാസേ ഉപ്പജ്ജനകം. അയഞ്ഹി ധമ്മോ ജിഗുച്ഛനീയത്താ ന സക്കാ ആവി അഞ്ഞേസം ദസ്സനവിസയേ കാതും, തേന വുത്തം – ‘‘രഹസ്സ’’ന്തി. ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിന്തി ദ്വീഹി ദ്വീഹി സമാപജ്ജിതബ്ബം, ദ്വയം ദ്വയം സമാപത്തിന്തിപി പാഠോ. ദയം ദയം സമാപത്തിന്തിപി പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം. സമാപജ്ജിസ്സസീതി ഏതം ‘‘തത്ഥ നാമ ത്വ’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തനാമസദ്ദേന യോജേതബ്ബം ‘‘സമാപജ്ജിസ്സസി നാമാ’’തി.

ബഹൂനം ഖോ…പേ… ആദികത്താ പുബ്ബങ്ഗമോതി സാസനം സന്ധായ വദതി. ഇമസ്മിം സാസനേ ത്വം ബഹൂനം പുഗ്ഗലാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ആദികത്താ, സബ്ബപഠമം കരണതോ; പുബ്ബങ്ഗമോ സബ്ബപഠമം ഏതം മഗ്ഗം പടിപന്നത്താ; ദ്വാരംദദോ, ഉപായദസ്സകോതി വുത്തം ഹോതി. ഇമഞ്ഹി ലേസം ലദ്ധാ തവ അനുസിക്ഖമാനാ ബഹൂ പുഗ്ഗലാ നാനപ്പകാരകേ മക്കടിയാ മേഥുനപടിസേവനാദികേ അകുസലധമ്മേ കരിസ്സന്തീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

അനേകപരിയായേനാതി ഇമേഹി ‘‘അനനുച്ഛവിക’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തേഹി, ബഹൂഹി കാരണേഹി. ദുബ്ഭരതായ…പേ… കോസജ്ജസ്സ അവണ്ണം ഭാസിത്വാതി ദുബ്ഭരതാദീനം വത്ഥുഭൂതസ്സ അസംവരസ്സ അവണ്ണം നിന്ദം ഗരഹം ഭാസിത്വാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ഹി അസംവരേ ഠിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അത്താ ദുബ്ഭരതഞ്ചേവ ദുപ്പോസതഞ്ച ആപജ്ജതി, തസ്മാ അസംവരോ ‘‘ദുബ്ഭരതാ, ദുപ്പോസതാ’’തി ച വുച്ചതി. യസ്മാ പന അസംവരേ ഠിതസ്സ അത്താ ചതൂസു പച്ചയേസു മഹിച്ഛതം സിനേരുപ്പമാണേപി ച പച്ചയേ ലദ്ധാ അസന്തുട്ഠിതം ആപജ്ജതി, തസ്മാ അസംവരോ ‘‘മഹിച്ഛതാ, അസന്തുട്ഠിതാ’’തി ച വുച്ചതി. യസ്മാ ച അസംവരേ ഠിതസ്സ അത്താ ഗണസങ്ഗണികായ ചേവ കിലേസസങ്ഗണികായ ച സംവത്തതി, കോസജ്ജാനുഗതോ ച ഹോതി അട്ഠകുസീതവത്ഥുപാരിപൂരിയാ സംവത്തതി, തസ്മാ അസംവരോ ‘‘സങ്ഗണികാ, ചേവ കോസജ്ജഞ്ചാ’’തി വുച്ചതി.

സുഭരതായ…പേ… വീരിയാരമ്ഭസ്സ വണ്ണം ഭാസിത്വാതി സുഭരതാദീനം വത്ഥുഭൂതസ്സ സംവരസ്സ വണ്ണം ഭാസിത്വാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ഹി അസംവരം പഹായ സംവരേ ഠിതസ്സ അത്താ സുഭരോ ഹോതി സുപോസോ, ചതൂസു ച പച്ചയേസു അപ്പിച്ഛതം നിത്തണ്ഹഭാവം ആപജ്ജതി, ഏകമേകസ്മിഞ്ച പച്ചയേ യഥാലാഭ-യഥാബല-യഥാസാരുപ്പവസേന തിപ്പഭേദായ സന്തുട്ഠിയാ സംവത്തതി, തസ്മാ സംവരോ ‘‘സുഭരതാ ചേവ സുപോസതാ ച അപ്പിച്ഛോ ച സന്തുട്ഠോ ചാ’’തി വുച്ചതി.

യസ്മാ പന അസംവരം പഹായ സംവരേ ഠിതസ്സ അത്താ കിലേസസല്ലേഖനതായ ചേവ നിദ്ധുനനതായ ച സംവത്തതി, തസ്മാ സംവരോ ‘‘സല്ലേഖോ ച ധുതോ ചാ’’തി വുച്ചതി.

യസ്മാ ച അസംവരം പഹായ സംവരേ ഠിതസ്സ അത്താ കായവാചാനം അപ്പാസാദികം അപ്പസാദനീയം അസന്തം അസാരുപ്പം കായവചീദുച്ചരിതം ചിത്തസ്സ അപ്പാസാദികം അപ്പസാദനീയം അസന്തം അസാരുപ്പം അകുസലവിതക്കത്തയഞ്ച അനുപഗമ്മ തബ്ബിപരീതസ്സ കായവചീസുചരിതസ്സ ചേവ കുസലവിതക്കത്തയസ്സ ച പാസാദികസ്സ പസാദനീയസ്സ സന്തസ്സ സാരുപ്പസ്സ പാരിപൂരിയാ സംവത്തതി, തസ്മാ സംവരോ ‘‘പാസാദികോ’’തി വുച്ചതി.

യസ്മാ പന അസംവരം പഹായ സംവരേ ഠിതസ്സ അത്താ സബ്ബകിലേസാപചയഭൂതായ, വിവട്ടായ, അട്ഠവീരിയാരമ്ഭവത്ഥുപാരിപൂരിയാ ച സംവത്തതി, തസ്മാ സംവരോ ‘‘അപചയോ ചേവ വീരിയാരമ്ഭോ ചാ’’തി വുച്ചതീതി.

ഭിക്ഖൂനം തദനുച്ഛവികം തദനുലോമികന്തി തത്ഥ സന്നിപതിതാനം ഭിക്ഖൂനം യം ഇദാനി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സതി, തസ്സ അനുച്ഛവികഞ്ചേവ അനുലോമികഞ്ച. യോ വാ അയം സുഭരതാദീഹി സംവരോ വുത്തോ, തസ്സ അനുച്ഛവികഞ്ചേവ അനുലോമികഞ്ച സംവരപ്പഹാനപടിസംയുത്തം അസുത്തന്തവിനിബദ്ധം പാളിവിനിമുത്തം ഓക്കന്തികധമ്മദേസനം കത്വാതി അത്ഥോ. ഭഗവാ കിര ഈദിസേസു ഠാനേസു പഞ്ചവണ്ണകുസുമമാലം കരോന്തോ വിയ, രതനദാമം സജ്ജേന്തോ വിയ, ച യേ പടിക്ഖിപനാധിപ്പായാ അസംവരാഭിരതാ തേ സമ്പരായികേന വട്ടഭയേന തജ്ജേന്തോ അനേകപ്പകാരം ആദീനവം ദസ്സേന്തോ, യേ സിക്ഖാകാമാ സംവരേ ഠിതാ തേ അപ്പേകച്ചേ അരഹത്തേ പതിട്ഠപേന്തോ അപ്പേകച്ചേ അനാഗാമി-സകദാഗാമി-സോതാപത്തിഫലേസു ഉപനിസ്സയവിരഹിതേപി സഗ്ഗമഗ്ഗേ പതിട്ഠപേന്തോ ദീഘനികായപ്പമാണമ്പി മജ്ഝിമനികായപ്പമാണമ്പി ധമ്മദേസനം കരോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘ഭിക്ഖൂനം തദനുച്ഛവികം തദനുലോമികം ധമ്മിം കഥം കത്വാ’’തി.

തേന ഹീതി തേന സുദിന്നസ്സ അജ്ഝാചാരേന കാരണഭൂതേന. സിക്ഖാപദന്തി ഏത്ഥ സിക്ഖിതബ്ബാതി സിക്ഖാ, പജ്ജതേ ഇമിനാതി പദം, സിക്ഖായ പദം സിക്ഖാപദം; സിക്ഖായ അധിഗമുപായോതി അത്ഥോ. അഥ വാ മൂലം നിസ്സയോ പതിട്ഠാതി വുത്തം ഹോതി. മേഥുനവിരതിയാ മേഥുനസംവരസ്സേതം അധിവചനം. മേഥുനസംവരോ ഹി തദഞ്ഞേസം സിക്ഖാസങ്ഖാതാനം സീലവിപസ്സനാഝാനമഗ്ഗധമ്മാനം വുത്തത്ഥവസേന പദത്താ ഇധ ‘‘സിക്ഖാപദ’’ന്തി അധിപ്പേതോ. അയഞ്ച അത്ഥോ സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അപിച തസ്സത്ഥസ്സ ദീപകം വചനമ്പി ‘‘സിക്ഖാപദ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘സിക്ഖാപദന്തി യോ തത്ഥ നാമകായോ പദകായോ നിരുത്തികായോ ബ്യഞ്ജനകായോ’’തി. അഥ വാ യഥാ ‘‘അനഭിജ്ഝാ ധമ്മപദ’’ന്തി വുത്തേ അനഭിജ്ഝാ ഏകോ ധമ്മകോട്ഠാസോതി അത്ഥോ ഹോതി, ഏവമിധാപി ‘‘സിക്ഖാപദ’’ന്തി സിക്ഖാകോട്ഠാസോ സിക്ഖായ ഏകോ പദേസോതിപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദസഅത്ഥവസേ പടിച്ചാതി ദസ കാരണവസേ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതു അധിഗമനീയേ ഹിതവിസേസേ പടിച്ച ആഗമ്മ ആരബ്ഭ, ദസന്നം ഹിതവിസേസാനം നിപ്ഫത്തിം സമ്പസ്സമാനോതി വുത്തം ഹോതി. ഇദാനി തേ ദസ അത്ഥവസേ ദസ്സേന്തോ ‘‘സങ്ഘസുട്ഠുതായാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സങ്ഘസുട്ഠുതാ നാമ സങ്ഘസ്സ സുട്ഠുഭാവോ, ‘‘സുട്ഠു ദേവാ’’തി ആഗതട്ഠാനേ വിയ ‘‘സുട്ഠു, ഭന്തേ’’തി വചനസമ്പടിച്ഛനഭാവോ. യോ ച തഥാഗതസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛതി, തസ്സ തം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഹോതി, തസ്മാ സങ്ഘസ്സ ‘‘സുട്ഠു, ഭന്തേ’’തി മമ വചനസമ്പടിച്ഛനത്ഥം പഞ്ഞപേസ്സാമി, അസമ്പടിച്ഛനേ ആദീനവം സമ്പടിച്ഛനേ ച ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ, ന ബലക്കാരേന അഭിഭവിത്വാതി ഏതമത്ഥം ആവികരോന്തോ ആഹ – ‘‘സങ്ഘസുട്ഠുതായാ’’തി. സങ്ഘഫാസുതായാതി സങ്ഘസ്സ ഫാസുഭാവായ; സഹജീവിതായ സുഖവിഹാരത്ഥായാതി അത്ഥോ.

ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായാതി ദുമ്മങ്കൂ നാമ ദുസ്സീലപുഗ്ഗലാ; യേ മങ്കുതം ആപാദിയമാനാപി ദുക്ഖേന ആപജ്ജന്തി, വീതിക്കമം കരോന്താ വാ കത്വാ വാ ന ലജ്ജന്തി, തേസം നിഗ്ഗഹത്ഥായ; തേ ഹി സിക്ഖാപദേ അസതി ‘‘കിം തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം, കിം സുതം – കിം അമ്ഹേഹി കതം; കതരസ്മിം വത്ഥുസ്മിം കതമം ആപത്തിം ആരോപേത്വാ അമ്ഹേ നിഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി സങ്ഘം വിഹേഠേസ്സന്തി, സിക്ഖാപദേ പന സതി തേ സങ്ഘോ സിക്ഖാപദം ദസ്സേത്വാ ധമ്മേന വിനയേന സത്ഥുസാസനേന നിഗ്ഗഹേസ്സതി. തേന വുത്തം – ‘‘ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായാ’’തി.

പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം ഫാസുവിഹാരായാതി പേസലാനം പിയസീലാനം ഭിക്ഖൂനം ഫാസുവിഹാരത്ഥായ. പിയസീലാ ഹി ഭിക്ഖൂ കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം സാവജ്ജാനവജ്ജം വേലം മരിയാദം അജാനന്താ സിക്ഖത്തയപാരിപൂരിയാ ഘടമാനാ കിലമന്തി, സന്ദിട്ഠമാനാ ഉബ്ബാള്ഹാ ഹോന്തി. കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം പന സാവജ്ജാനവജ്ജം വേലം മരിയാദം ഞത്വാ സിക്ഖത്തയപാരിപൂരിയാ ഘടമാനാ ന കിലമന്തി, സന്ദിട്ഠമാനാ ന ഉബ്ബാള്ഹാ ഹോന്തി. തേന നേസം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനാ ഫാസുവിഹാരായ സംവത്തതി. യോ വാ ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹോ, സ്വേവ ഏതേസം ഫാസുവിഹാരോ. ദുസ്സീലപുഗ്ഗലേ നിസ്സായ ഹി ഉപോസഥോ ന തിട്ഠതി, പവാരണാ ന തിട്ഠതി, സങ്ഘകമ്മാനി നപ്പവത്തന്തി, സാമഗ്ഗീ ന ഹോതി, ഭിക്ഖൂ അനേകഗ്ഗാ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാകമ്മട്ഠാനാദീനി അനുയുഞ്ജിതും ന സക്കോന്തി. ദുസ്സീലേസു പന നിഗ്ഗഹിതേസു സബ്ബോപി അയം ഉപദ്ദവോ ന ഹോതി. തതോ പേസലാ ഭിക്ഖൂ ഫാസു വിഹരന്തി. ഏവം ‘‘പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം ഫാസു വിഹാരായാ’’തി ഏത്ഥ ദ്വിധാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായാതി ദിട്ഠധമ്മികാ ആസവാ നാമ അസംവരേ ഠിതേന തസ്മിഞ്ഞേവ അത്തഭാവേ പത്തബ്ബാ പാണിപ്പഹാര-ദണ്ഡപ്പഹാര-ഹത്ഥച്ഛേദ-പാദച്ഛേദ-അകിത്തി-അയസവിപ്പടിസാരാദയോ ദുക്ഖവിസേസാ. ഇതി ഇമേസം ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ പിധാനായ ആഗമനമഗ്ഗഥകനായാതി അത്ഥോ.

സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായാതി സമ്പരായികാ ആസവാ നാമ അസംവരേ ഠിതേന കതപാപകമ്മമൂലകാ സമ്പരായേ നരകാദീസു പത്തബ്ബാ ദുക്ഖവിസേസാ, തേസം പടിഘാതത്ഥായ പടിപ്പസ്സമ്ഭനത്ഥായ വൂപസമത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി.

അപ്പസന്നാനം പസാദായാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഹി സതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിം ഞത്വാ വാ യഥാപഞ്ഞത്തം പടിപജ്ജമാനേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ വാ യേപി അപ്പസന്നാ പണ്ഡിതമനുസ്സാ, തേ ‘‘യാനി വത ലോകേ മഹാജനസ്സ രജ്ജന-ദുസ്സന-മുയ്ഹനട്ഠാനാനി, തേഹി ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ആരകാ വിരതാ വിഹരന്തി, ദുക്കരം വത കരോന്തി, ഭാരിയം വത കരോന്തീ’’തി പസാദം ആപജ്ജന്തി, വിനയപിടകേ പോത്ഥകം ദിസ്വാ മിച്ഛാദിട്ഠിക-തിവേദീ ബ്രാഹ്മണോ വിയ. തേന വുത്തം – ‘‘അപ്പസന്നാനം പസാദായാ’’തി.

പസന്നാനം ഭിയ്യോഭാവായാതി യേപി സാസനേ പസന്നാ കുലപുത്താ തേപി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിം ഞത്വാ യഥാപഞ്ഞത്തം പടിപജ്ജമാനേ ഭിക്ഖൂ വാ ദിസ്വാ ‘‘അഹോ അയ്യാ ദുക്കരകാരിനോ, യേ യാവജീവം ഏകഭത്തം ബ്രഹ്മചരിയം വിനയസംവരം അനുപാലേന്തീ’’തി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പസീദന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘പസന്നാനം ഭിയ്യോഭാവായാ’’തി.

സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാതി തിവിധോ സദ്ധമ്മോ – പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ, പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ, അധിഗമസദ്ധമ്മോതി. തത്ഥ പിടകത്തയസങ്ഗഹിതം സബ്ബമ്പി ബുദ്ധവചനം ‘‘പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ’’ നാമ. തേരസ ധുതഗുണാ, ചുദ്ദസ ഖന്ധകവത്താനി, ദ്വേഅസീതി മഹാവത്താനി, സീലസമാധിവിപസ്സനാതി അയം ‘‘പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ’’ നാമ. ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി നിബ്ബാനഞ്ചാതി അയം ‘‘അധിഗമസദ്ധമ്മോ’’ നാമ. സോ സബ്ബോപി യസ്മാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ സതി ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാപദഞ്ച തസ്സ വിഭങ്ഗഞ്ച തദത്ഥജോതനത്ഥം അഞ്ഞഞ്ച ബുദ്ധവചനം പരിയാപുണന്തി, യഥാപഞ്ഞത്തഞ്ച പടിപജ്ജമാനാ പടിപത്തിം പൂരേത്വാ പടിപത്തിയാ അധിഗന്തബ്ബം ലോകുത്തരധമ്മം അധിഗച്ഛന്തി, തസ്മാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ’’തി.

വിനയാനുഗ്ഗഹായാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഹി സതി സംവരവിനയോ ച പഹാനവിനയോ ച സമഥവിനയോ ച പഞ്ഞത്തിവിനയോ ചാതി ചതുബ്ബിധോപി വിനയോ അനുഗ്ഗഹിതോ ഹോതി ഉപത്ഥമ്ഭിതോ സൂപത്ഥമ്ഭിതോ. തേന വുത്തം – ‘‘വിനയാനുഗ്ഗഹായാ’’തി.

സബ്ബാനേവ ചേതാനി പദാനി ‘‘സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ വചനേന സദ്ധിം യോജേതബ്ബാനി. തത്രായം പഠമപച്ഛിമപദയോജനാ – ‘‘സങ്ഘസുട്ഠുതായ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സാമി, വിനയാനുഗ്ഗഹായ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി.

അപി ചേത്ഥ യം സങ്ഘസുട്ഠു തം സങ്ഘഫാസു, യം സങ്ഘഫാസു തം ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായാതി ഏവം സങ്ഖലികനയം; യം സങ്ഘസുട്ഠു തം സങ്ഘഫാസു, യം സങ്ഘസുട്ഠു തം ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായാതി ഏവഞ്ച ഏകേകപദമൂലികം ദസക്ഖത്തും യോജനം കത്വാ യം വുത്തം പരിവാരേ (പരി. ൩൩൪) –

‘‘അത്ഥസതം ധമ്മസതം, ദ്വേ ച നിരുത്തിസതാനി;

ചത്താരി ഞാണസതാനി, അത്ഥവസേ പകരണേ’’തി.

തം സബ്ബം വേദിതബ്ബം. തം പനേതം യസ്മാ പരിവാരേയേവ ആവി ഭവിസ്സതി, തസ്മാ ഇധ ന വണ്ണിതന്തി.

ഏവം സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ തസ്മിം സിക്ഖാപദേ ഭിക്ഖൂഹി കത്തബ്ബകിച്ചം ദീപേന്തോ ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. കിം വുത്തം ഹോതി? ഭിക്ഖവേ, ഇമം പന മയാ ഇതി സന്ദസ്സിതാനിസംസം സിക്ഖാപദം ഏവം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ ഉദ്ദിസേയ്യാഥ ച പരിയാപുണേയ്യാഥ ച ധാരേയ്യാഥ ച അഞ്ഞേസഞ്ച വാചേയ്യാഥാതി. അതിരേകാനയനത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ച സദ്ദോ, തേനായമത്ഥോ ആനീതോ ഹോതീതി.

ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘ഇമം സിക്ഖാപദ’’ന്തി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യ, പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ’’തി ആഹ. ഏവം മൂലച്ഛേജ്ജവസേന ദള്ഹം കത്വാ പഠമപാരാജികേ പഞ്ഞത്തേ അപരമ്പി അനുപഞ്ഞത്തത്ഥായ മക്കടീവത്ഥു ഉദപാദി. തസ്സുപ്പത്തിദീപനത്ഥമേതം വുത്തം – ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതീതി. തസ്സത്ഥോ – ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം ഇദം സിക്ഖാപദം ഏവം പഞ്ഞത്തം ഹോതി ച, ഇദഞ്ച അഞ്ഞം വത്ഥു ഉദപാദീതി.

പഠമപഞ്ഞത്തികഥാ നിട്ഠിതാ.

സുദിന്നഭാണവാരം നിട്ഠിതം.

മക്കടീവത്ഥുകഥാ

൪൦. ഇദാനി യം തം അഞ്ഞം വത്ഥു ഉപ്പന്നം, തം ദസ്സേതും ‘‘തേന ഖോ പന സമയേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്രായം അനുത്താനപദവണ്ണനാ – മക്കടിം ആമിസേനാതി മഹാവനേ ഭിക്ഖൂനം ഖന്തിമേത്താദിഗുണാനുഭാവേന നിരാസങ്കചിത്താ ബഹൂ മിഗമോരകുക്കുടമക്കടാദയോ തിരച്ഛാനാ പധാനാഗാരട്ഠാനേസു വിചരന്തി. തത്ര ഏകം മക്കടിം ആമിസേന യാഗുഭത്തഖജ്ജകാദിനാ ഉപലാപേത്വാ, സങ്ഗണ്ഹിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. തസ്സാതി ഭുമ്മവചനം. പടിസേവതീതി പചുരപടിസേവനോ ഹോതി; പചുരത്ഥേ ഹി വത്തമാനവചനം. സോ ഭിക്ഖൂതി സോ മേഥുനധമ്മപടിസേവനകോ ഭിക്ഖു. സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്താതി തേ ഭിക്ഖൂ ആഗന്തുകാ ബുദ്ധദസ്സനായ ആഗതാ പാതോവ ആഗന്തുകഭത്താനി ലഭിത്വാ കതഭത്തകിച്ചാ ഭിക്ഖൂനം നിവാസനട്ഠാനാനി പസ്സിസ്സാമാതി വിചരിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്താ’’തി. യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമീതി തിരച്ഛാനഗതാ നാമ ഏകഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം വിസ്സാസം കത്വാ അഞ്ഞേസുപി താദിസഞ്ഞേവ ചിത്തം ഉപ്പാദേന്തി. തസ്മാ സാ മക്കടീ യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ച അത്തനോ വിസ്സാസികഭിക്ഖുസ്സേവ തേസമ്പി തം വികാരം ദസ്സേസി.

ഛേപ്പന്തി നങ്ഗുട്ഠം. ഓഡ്ഡീതി അഭിമുഖം ഠപേസി. നിമിത്തമ്പി അകാസീതി യേന നിയാമേന യായ കിരിയായ മേഥുനാധിപ്പായം തേ ജാനന്തി തം അകാസീതി അത്ഥോ. സോ ഭിക്ഖൂതി യസ്സായം വിഹാരോ. ഏകമന്തം നിലീയിംസൂതി ഏകസ്മിം ഓകാസേ പടിച്ഛന്നാ അച്ഛിംസു.

൪൧. സച്ചം, ആവുസോതി സഹോഡ്ഢഗ്ഗഹിതോ ചോരോ വിയ പച്ചക്ഖം ദിസ്വാ ചോദിതത്താ ‘‘കിം വാ മയാ കത’’ന്തിആദീനി വത്തും അസക്കോന്തോ ‘‘സച്ചം, ആവുസോ’’തി ആഹ. നനു, ആവുസോ, തഥേവ തം ഹോതീതി ആവുസോ യഥാ മനുസ്സിത്ഥിയാ, നനു തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാപി തം സിക്ഖാപദം തഥേവ ഹോതി. മനുസ്സിത്ഥിയാപി ഹി ദസ്സനമ്പി ഗഹണമ്പി ആമസനമ്പി ഫുസനമ്പി ഘട്ടനമ്പി ദുട്ഠുല്ലമേവ. തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാപി തം സബ്ബം ദുട്ഠുല്ലമേവ. കോ ഏത്ഥ വിസേസോ? അലേസട്ഠാനേ ത്വം ലേസം ഓഡ്ഡേസീതി.

൪൨. അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപി പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോതി തിരച്ഛാനഗതായപി മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിത്വാ പാരാജികോ യേവ ഹോതീതി ദള്ഹതരം സിക്ഖാപദമകാസി. ദുവിധഞ്ഹി സിക്ഖാപദം – ലോകവജ്ജം, പണ്ണത്തിവജ്ജഞ്ച. തത്ഥ യസ്സ സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, തം ലോകവജ്ജം നാമ. സേസം പണ്ണത്തിവജ്ജം. തത്ഥ ലോകവജ്ജേ അനുപഞ്ഞത്തി ഉപ്പജ്ജമാനാ രുന്ധന്തീ ദ്വാരം പിദഹന്തീ സോതം പച്ഛിന്ദമാനാ ഗാള്ഹതരം കരോന്തീ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞത്ര അധിമാനാ, അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താതി അയം പന വീതിക്കമാഭാവാ അബ്ബോഹാരികത്താ ച വുത്താ. പണ്ണത്തിവജ്ജേ അകതേ വീതിക്കമേ ഉപ്പജ്ജമാനാ സിഥിലം കരോന്തീ മോചേന്തീ ദ്വാരം ദദമാനാ അപരാപരമ്പി അനാപത്തിം കുരുമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഗണഭോജനപരമ്പരഭോജനാദീസു അനുപഞ്ഞത്തിയോ വിയ. ‘‘അന്തമസോ തങ്ഖണികായപീ’’തി ഏവരൂപാ പന കതേ വീതിക്കമേ ഉപ്പന്നത്താ പഞ്ഞത്തിഗതികാവ ഹോതി. ഇദം പന പഠമസിക്ഖാപദം യസ്മാ ലോകവജ്ജം, ന പണ്ണത്തിവജ്ജം; തസ്മാ അയമനുപഞ്ഞത്തി രുന്ധന്തീ ദ്വാരം പിദഹന്തീ സോതം പച്ഛിന്ദമാനാ ഗാള്ഹതരം കരോന്തീ ഉപ്പജ്ജി.

ഏവം ദ്വേപി വത്ഥൂനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ മൂലച്ഛേജ്ജവസേന ദള്ഹതരം കത്വാ പഠമപാരാജികേ പഞ്ഞത്തേ അപരമ്പി അനുപഞ്ഞത്തത്ഥായ വജ്ജിപുത്തകവത്ഥു ഉദപാദി. തസ്സുപ്പത്തിദസ്സനത്ഥമേതം വുത്തം – ‘‘ഏവഞ്ചിദം ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ഹോതീ’’തി. തസ്സത്ഥോ – ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം ഇദം സിക്ഖാപദം ഏവം പഞ്ഞത്തം ഹോതി ച ഇദഞ്ച അഞ്ഞമ്പി വത്ഥു ഉദപാദീതി.

മക്കടീവത്ഥുകഥാ നിട്ഠിതാ.

സന്ഥതഭാണവാരോ

വജ്ജിപുത്തകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൩-൪൪. ഇദാനി യം തം അഞ്ഞമ്പി വത്ഥു ഉപ്പന്നം, തം ദസ്സേതും ‘‘തേന ഖോ പന സമയേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്രാപി അയമനുത്താനപദവണ്ണനാ – വേസാലികാതി വേസാലിവാസിനോ. വജ്ജിപുത്തകാതി വജ്ജിരട്ഠേ വേസാലിയം കുലാനം പുത്താ. സാസനേ കിര യോ യോ ഉപദ്ദവോ ആദീനവോ അബ്ബുദമുപ്പജ്ജി, സബ്ബം തം വജ്ജിപുത്തകേ നിസ്സായ. തഥാ ഹി ദേവദത്തോപി വജ്ജിപുത്തകേ പക്ഖേ ലഭിത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദി. വജ്ജിപുത്തകാ ഏവ ച വസ്സസതപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥുസാസനം ദീപേസും. ഇമേപി തേസം യേവ ഏകച്ചേ ഏവം പഞ്ഞത്തേപി സിക്ഖാപദേ യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിംസു…പേ… മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിംസൂതി.

ഞാതിബ്യസനേനപീതി ഏത്ഥ അസനം ബ്യസനം വിക്ഖേപോ വിദ്ധംസനം വിനാസോതി സബ്ബമേതം ഏകത്ഥം. ഞാതീനം ബ്യസനം ഞാതിബ്യസനം, തേന ഞാതിബ്യസനേന, രാജദണ്ഡബ്യാധിമരണവിപ്പവാസനിമിത്തേന ഞാതിവിനാസേനാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ദുതിയപദേപി. തതിയപദേ പന ആരോഗ്യവിനാസകോ രോഗോ ഏവ രോഗബ്യസനം. സോ ഹി ആരോഗ്യം ബ്യസതി വിക്ഖിപതി വിനാസേതീതി ബ്യസനം. രോഗോവ ബ്യസനം രോഗബ്യസനം, തേന രോഗബ്യസനേന. ഫുട്ഠാതി അധിപന്നാ അഭിഭൂതാ സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ.

ന മയം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ബുദ്ധഗരഹിനോതി ഭന്തേ ആനന്ദ, മയം ന ബുദ്ധം ഗരഹാമ, ന ബുദ്ധസ്സ ദോസം ദേമ. ന ധമ്മഗരഹിനോ, ന സങ്ഘഗരഹിനോ. അത്തഗരഹിനോ മയന്തി അത്താനമേവ മയം ഗരഹാമ, അത്തനോ ദോസം ദേമ. അലക്ഖികാതി നിസ്സിരികാ. അപ്പപുഞ്ഞാതി പരിത്തപുഞ്ഞാ. വിപസ്സകാ കുസലാനം ധമ്മാനന്തി യേ അട്ഠതിംസാരമ്മണേസു വിഭത്താ കുസലാ ധമ്മാ, തേസം വിപസ്സകാ; തതോ തതോ ആരമ്മണതോ വുട്ഠായ തേവ ധമ്മേ വിപസ്സമാനാതി അത്ഥോ. പുബ്ബരത്താപരരത്തന്തി രത്തിയാ പുബ്ബം പുബ്ബരത്തം, രത്തിയാ അപരം അപരരത്തം, പഠമയാമഞ്ച പച്ഛിമയാമഞ്ചാതി വുത്തം ഹോതി. ബോധിപക്ഖികാനന്തി ബോധിസ്സ പക്ഖേ ഭവാനം, അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസ്സ ഉപകാരകാനന്തി അത്ഥോ. ഭാവനാനുയോഗന്തി വഡ്ഢനാനുയോഗം. അനുയുത്താ വിഹരേയ്യാമാതി ഗിഹിപലിബോധം ആവാസപലിബോധഞ്ച പഹായ വിവിത്തേസു സേനാസനേസു യുത്തപയുത്താ അനഞ്ഞകിച്ചാ വിഹരേയ്യാമ.

ഏവമാവുസോതി ഥേരോ ഏതേസം ആസയം അജാനന്തോ ഇദം നേസം മഹാഗജ്ജിതം സുത്വാ ‘‘സചേ ഇമേ ഈദിസാ ഭവിസ്സന്തി, സാധൂ’’തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി സമ്പടിച്ഛി. അട്ഠാനമേതം അനവകാസോതി ഉഭയമ്പേതം കാരണപടിക്ഖേപവചനം. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ തത്ഥ തദായത്തവുത്തിഭാവേന ഫലം തിട്ഠതി. യസ്മാ ചസ്സ തം ഓകാസോ ഹോതി തദായത്തവുത്തിഭാവേന, തസ്മാ ‘‘ഠാനഞ്ച അവകാസോ ചാ’’തി വുച്ചതി, തം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ – ‘‘അട്ഠാനമേതം, ആനന്ദ, അനവകാസോ’’തി. ഏതം ഠാനം വാ ഓകാസോ വാ നത്ഥി. യം തഥാഗതോതി യേന തഥാഗതോ വജ്ജീനം വാ…പേ… സമൂഹനേയ്യ, തം കാരണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. യദി ഹി ഭഗവാ ഏതേസം ‘‘ലഭേയ്യാമ ഉപസമ്പദ’’ന്തി യാചന്താനം ഉപസമ്പദം ദദേയ്യ, ഏവം സന്തേ ‘‘പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ’’തി പഞ്ഞത്തം സമൂഹനേയ്യ. യസ്മാ പനേതം ന സമൂഹനതി, തസ്മാ ‘‘അട്ഠാനമേത’’ന്തിആദിമാഹ.

സോ ആഗതോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോതി ‘‘യദി ഹി ഏവം ആഗതോ ഉപസമ്പദം ലഭേയ്യ, സാസനേ അഗാരവോ ഭവേയ്യ. സാമണേരഭൂമിയം പന ഠിതോ സഗാരവോ ച ഭവിസ്സതി, അത്തത്ഥഞ്ച കരിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ അനുകമ്പമാനോ ഭഗവാ ആഹ – ‘‘സോ ആഗതോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തി. സോ ആഗതോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോതി ഏവം ആഗതോ ഭിക്ഖുഭാവേ ഠത്വാ അവിപന്നസീലതായ സാസനേ സഗാരവോ ഭവിസ്സതി, സോ സതി ഉപനിസ്സയേ നചിരസ്സേവ ഉത്തമത്ഥം പാപുണിസ്സതീതി ഞത്വാ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോതി ആഹ.

ഏവം മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിത്വാ ആഗതേസു അനുപസമ്പാദേതബ്ബഞ്ച ഉപസമ്പാദേതബ്ബഞ്ച ദസ്സേത്വാ തീണിപി വത്ഥൂനി സമോധാനേത്വാ പരിപുണ്ണം കത്വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതുകാമോ ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു…പേ… അസംവാസോ’’തി പരിപുണ്ണം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി.

വജ്ജിപുത്തകവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുബ്ബിധവിനയകഥാ

൪൫. ഇദാനിസ്സ അത്ഥം വിഭജന്തോ ‘‘യോ പനാതി, യോ യാദിസോ’’തിആദിമാഹ. തസ്മിം പന സിക്ഖാപദേ ച സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ ച സകലേ ച വിനയവിനിച്ഛയേ കോസല്ലം പത്ഥയന്തേന ചതുബ്ബിധോ വിനയോ ജാനിതബ്ബോ –

ചതുബ്ബിധഞ്ഹി വിനയം, മഹാഥേരാ മഹിദ്ധികാ;

നീഹരിത്വാ പകാസേസും, ധമ്മസങ്ഗാഹകാ പുരാ.

കതമം ചതുബ്ബിധം? സുത്തം, സുത്താനുലോമം, ആചരിയവാദം, അത്തനോമതിന്തി. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ആഹച്ചപദേന രസേന ആചരിയവംസേന അധിപ്പായാ’’തി, ഏത്ഥ ഹി ആഹച്ചപദന്തി സുത്തം അധിപ്പേതം, രസോതി സുത്താനുലോമം, ആചരിയവംസോതി ആചരിയവാദോ, അധിപ്പായോതി അത്തനോമതി.

തത്ഥ സുത്തംനാമ സകലേ വിനയപിടകേ പാളി.

സുത്താനുലോമം നാമ ചത്താരോ മഹാപദേസാ; യേ ഭഗവതാ ഏവം വുത്താ – ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ‘ഇദം ന കപ്പതീ’തി അപ്പടിക്ഖിത്തം, തം ചേ അകപ്പിയം അനുലോമേതി; കപ്പിയം പടിബാഹതി, തം വോ ന കപ്പതി. യം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ‘ഇദം ന കപ്പതീ’തി അപ്പടിക്ഖിത്തം, തം ചേ കപ്പിയം അനുലോമേതി; അകപ്പിയം പടിബാഹതി, തം വോ കപ്പതി. യം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ‘ഇദം കപ്പതീ’തി അനനുഞ്ഞാതം, തം ചേ അകപ്പിയം അനുലോമേതി, കപ്പിയം പടിബാഹതി; തം വോ ന കപ്പതി. യം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ‘ഇദം കപ്പതീ’തി അനനുഞ്ഞാതം, തം ചേ കപ്പിയം അനുലോമേതി, അകപ്പിയം പടിബാഹതി; തം വോ കപ്പതീ’’തി (മഹാവ. ൩൦൫).

ആചരിയവാദോ നാമ ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി പഞ്ചഹി അരഹന്തസതേഹി ഠപിതാ പാളിവിനിമുത്താ ഓക്കന്തവിനിച്ഛയപ്പവത്താ അട്ഠകഥാതന്തി.

അത്തനോമതി നാമ സുത്ത-സുത്താനുലോമ-ആചരിയവാദേ മുഞ്ചിത്വാ അനുമാനേന അത്തനോ അനുബുദ്ധിയാ നയഗ്ഗാഹേന ഉപട്ഠിതാകാരകഥനം.

അപിച സുത്തന്താഭിധമ്മവിനയട്ഠകഥാസു ആഗതോ സബ്ബോപി ഥേരവാദോ ‘‘അത്തനോമതി’’ നാമ. തം പന അത്തനോമതിം ഗഹേത്വാ കഥേന്തേന ന ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗഹേത്വാ വോഹരിതബ്ബം. കാരണം സല്ലക്ഖേത്വാ അത്ഥേന പാളിം, പാളിയാ ച അത്ഥം സംസന്ദിത്വാ കഥേതബ്ബം. അത്തനോമതി ആചരിയവാദേ ഓതാരേതബ്ബാ. സചേ തത്ഥ ഓതരതി ചേവ സമേതി ച, ഗഹേതബ്ബാ. സചേ നേവ ഓതരതി ന സമേതി, ന ഗഹേതബ്ബാ. അയഞ്ഹി അത്തനോമതി നാമ സബ്ബദുബ്ബലാ. അത്തനോമതിതോ ആചരിയവാദോ ബലവതരോ.

ആചരിയവാദോപി സുത്താനുലോമേ ഓതാരേതബ്ബോ. തത്ഥ ഓതരന്തോ സമേന്തോയേവ ഗഹേതബ്ബോ, ഇതരോ ന ഗഹേതബ്ബോ. ആചരിയവാദതോ ഹി സുത്താനുലോമം ബലവതരം.

സുത്താനുലോമമ്പി സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബം. തത്ഥ ഓതരന്തം സമേന്തമേവ ഗഹേതബ്ബം, ഇതരം ന ഗഹേതബ്ബം. സുത്താനുലോമതോ ഹി സുത്തമേവ ബലവതരം. സുത്തഞ്ഹി അപ്പടിവത്തിയം കാരകസങ്ഘസദിസം ബുദ്ധാനം ഠിതകാലസദിസം. തസ്മാ യദാ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ സാകച്ഛന്തി, സകവാദീ സുത്തം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരവാദീ സുത്താനുലോമം. തേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖേപം വാ ഗരഹം വാ അകത്വാ സുത്താനുലോമം സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബം. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബം. നോ ചേ, ന ഗഹേതബ്ബം; സുത്തസ്മിംയേവ ഠാതബ്ബം. അഥായം സുത്തം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ ആചരിയവാദം. തേഹിപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖേപം വാ ഗരഹം വാ അകത്വാ ആചരിയവാദോ സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബോ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബോ. അനോതരന്തോ അസമേന്തോ ച ഗാരയ്ഹാചരിയവാദോ ന ഗഹേതബ്ബോ; സുത്തസ്മിംയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥായം സുത്തം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ അത്തനോമതിം. തേഹിപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖേപം വാ ഗരഹം വാ അകത്വാ അത്തനോമതി സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബാ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബാ. നോ ചേ, ന ഗഹേതബ്ബാ. സുത്തസ്മിം യേവ ഠാതബ്ബം.

അഥ പനായം സുത്താനുലോമം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ സുത്തം. സുത്തം സുത്താനുലോമേ ഓതാരേതബ്ബം. സചേ ഓതരതി സമേതി, തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരൂള്ഹം പാളിആഗതം പഞ്ഞായതി, ഗഹേതബ്ബം. നോ ചേ തഥാ പഞ്ഞായതി ന ഓതരതി ന സമേതി, ബാഹിരകസുത്തം വാ ഹോതി സിലോകോ വാ അഞ്ഞം വാ ഗാരയ്ഹസുത്തം ഗുള്ഹവേസ്സന്തരഗുള്ഹവിനയവേദല്ലാദീനം അഞ്ഞതരതോ ആഗതം, ന ഗഹേതബ്ബം. സുത്താനുലോമസ്മിംയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥായം സുത്താനുലോമം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ ആചരിയവാദം. ആചരിയവാദോ സുത്താനുലോമേ ഓതാരേതബ്ബോ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബോ. നോ ചേ, ന ഗഹേതബ്ബോ. സുത്താനുലോമേയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥായം സുത്താനുലോമം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ അത്തനോമതിം. അത്തനോമതി സുത്താനുലോമേ ഓതാരേതബ്ബാ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബാ. നോ ചേ, ന ഗഹേതബ്ബാ. സുത്താനുലോമേയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥ പനായം ആചരിയവാദം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ സുത്തം. സുത്തം ആചരിയവാദേ ഓതാരേതബ്ബം. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബം. ഇതരം ഗാരയ്ഹസുത്തം ന ഗഹേതബ്ബം. ആചരിയവാദേയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥായം ആചരിയവാദം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ സുത്താനുലോമം. സുത്താനുലോമം ആചരിയവാദേ ഓതാരേതബ്ബം. ഓതരന്തം സമേന്തമേവ ഗഹേതബ്ബം, ഇതരം ന ഗഹേതബ്ബം. ആചരിയവാദേയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥായം ആചരിയവാദം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ അത്തനോമതിം. അത്തനോമതി ആചരിയവാദേ ഓതാരേതബ്ബാ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബാ. നോ ചേ, ന ഗഹേതബ്ബാ. ആചരിയവാദേയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥ പനായം അത്തനോമതിം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ സുത്തം. സുത്തം അത്തനോമതിയം ഓതാരേതബ്ബം. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബം. ഇതരം ഗാരയ്ഹസുത്തം ന ഗഹേതബ്ബം. അത്തനോമതിയമേവ ഠാതബ്ബം.

അഥായം അത്തനോമതിം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ സുത്താനുലോമം. സുത്താനുലോമം അത്തനോമതിയം ഓതാരേതബ്ബം. ഓതരന്തം സമേന്തമേവ ഗഹേതബ്ബം, ഇതരം ന ഗഹേതബ്ബം. അത്തനോമതിയമേവ ഠാതബ്ബം.

അഥായം അത്തനോമതിം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ ആചരിയവാദം. ആചരിയവാദോ അത്തനോമതിയം ഓതാരേതബ്ബോ. സചേ ഓതരതി സമേതി, ഗഹേതബ്ബോ; ഇതരോ ഗാരയ്ഹാചരിയവാദോ ന ഗഹേതബ്ബോ. അത്തനോമതിയമേവ ഠാതബ്ബം. അത്തനോ ഗഹണമേവ ബലിയം കാതബ്ബം. സബ്ബട്ഠാനേസു ച ഖേപോ വാ ഗരഹാ വാ ന കാതബ്ബാതി.

അഥ പനായം ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ ‘‘അകപ്പിയ’’ന്തി. സുത്തേ ച സുത്താനുലോമേ ച ഓതാരേതബ്ബം. സചേ കപ്പിയം ഹോതി, കപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. സചേ അകപ്പിയം, അകപ്പിയേ ഠാതബ്ബം.

അഥായം തസ്സ കപ്പിയഭാവസാധകം സുത്തതോ ബഹും കാരണഞ്ച വിനിച്ഛയഞ്ച ദസ്സേതി, പരോ കാരണം ന വിന്ദതി. കപ്പിയേവ ഠാതബ്ബം. അഥ പരോ തസ്സ അകപ്പിയഭാവസാധകം സുത്തതോ ബഹും കാരണഞ്ച വിനിച്ഛയഞ്ച ദസ്സേതി, അനേന അത്തനോ ഗഹണന്തി കത്വാ ദള്ഹം ആദായ ന ഠാതബ്ബം. ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ അകപ്പിയേവ ഠാതബ്ബം. അഥ ദ്വിന്നമ്പി കാരണച്ഛായാ ദിസ്സതി, പടിക്ഖിത്തഭാവോയേവ സാധു, അകപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. വിനയഞ്ഹി പത്വാ കപ്പിയാകപ്പിയവിചാരണമാഗമ്മ രുന്ധിതബ്ബം, ഗാള്ഹം കത്തബ്ബം, സോതം പച്ഛിന്ദിതബ്ബം, ഗരുകഭാവേയേവ ഠാതബ്ബം.

അഥ പനായം ‘‘അകപ്പിയ’’ന്തി ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരോ ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി. സുത്തേ ച സുത്താനുലോമേ ച ഓതാരേതബ്ബം. സചേ കപ്പിയം ഹോതി, കപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. സചേ അകപ്പിയം, അകപ്പിയേ ഠാതബ്ബം.

അഥായം ബഹൂഹി സുത്തവിനിച്ഛയകാരണേഹി അകപ്പിയഭാവം ദസ്സേതി, പരോ കാരണം ന വിന്ദതി, അകപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. അഥ പരോ ബഹൂഹി സുത്തവിനിച്ഛയകാരണേഹി കപ്പിയഭാവം ദസ്സേതി, അയം കാരണം ന വിന്ദതി, കപ്പിയേ ഠാതബ്ബം. അഥ ദ്വിന്നമ്പി കാരണച്ഛായാ ദിസ്സതി, അത്തനോ ഗഹണം ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബം. യഥാ ചായം കപ്പിയാകപ്പിയേ അകപ്പിയകപ്പിയേ ച വിനിച്ഛയോ വുത്തോ; ഏവം അനാപത്തിആപത്തിവാദേ ആപത്താനാപത്തിവാദേ ച, ലഹുകഗരുകാപത്തിവാദേ ഗരുകലഹുകാപത്തിവാദേ ചാപി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. നാമമത്തംയേവ ഹി ഏത്ഥ നാനം, യോജനാനയേ നാനം നത്ഥി, തസ്മാ ന വിത്ഥാരിതം.

ഏവം കപ്പിയാകപ്പിയാദിവിനിച്ഛയേ ഉപ്പന്നേ യോ സുത്ത-സുത്താനുലോമആചരിയവാദഅത്തനോമതീസു അതിരേകകാരണം ലഭതി, തസ്സ വാദേ ഠാതബ്ബം. സബ്ബസോ പന കാരണം വിനിച്ഛയം അലഭന്തേന സുത്തം ന ജഹിതബ്ബം, സുത്തസ്മിംയേവ ഠാതബ്ബന്തി. ഏവം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ ച സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ ച സകലേ ച വിനയവിനിച്ഛയേ കോസല്ലം പത്ഥയന്തേന അയം ചതുബ്ബിധോ വിനയോ ജാനിതബ്ബോ.

ഇമഞ്ച പന ചതുബ്ബിധം വിനയം ഞത്വാപി വിനയധരേന പുഗ്ഗലേന തിലക്ഖണസമന്നാഗതേന ഭവിതബ്ബം. തീണി ഹി വിനയധരസ്സ ലക്ഖണാനി ഇച്ഛിതബ്ബാനി. കതമാനി തീണി? ‘‘സുത്തഞ്ചസ്സ സ്വാഗതം ഹോതി സുപ്പവത്തി സുവിനിച്ഛിതം സുത്തതോ അനുബ്യഞ്ജനതോ’’തി ഇദമേകം ലക്ഖണം. ‘‘വിനയേ ഖോ പന ഠിതോ ഹോതി അസംഹീരോ’’തി ഇദം ദുതിയം. ‘‘ആചരിയപരമ്പരാ ഖോ പനസ്സ സുഗ്ഗഹിതാ ഹോതി സുമനസികതാ സൂപധാരിതാ’’തി ഇദം തതിയം.

തത്ഥ സുത്തം നാമ സകലം വിനയപിടകം. തഞ്ചസ്സ സ്വാഗതം ഹോതീതി സുട്ഠു ആഗതം. സുപ്പവത്തീതി സുട്ഠു പവത്തം പഗുണം വാചുഗ്ഗതം സുവിനിച്ഛിതം. സുത്തതോ അനുബ്യഞ്ജനതോതി പാളിതോ ച പരിപുച്ഛതോ ച അട്ഠകഥാതോ ച സുവിനിച്ഛിതം ഹോതി, കങ്ഖച്ഛേദം കത്വാ ഉഗ്ഗഹിതം.

വിനയേ ഖോ പന ഠിതോ ഹോതീതി വിനയേ ലജ്ജീഭാവേന പതിട്ഠിതോ ഹോതി. അലജ്ജീ ഹി ബഹുസ്സുതോപി സമാനോ ലാഭഗരുതായ തന്തിം വിസംവാദേത്വാ ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥുസാസനം ദീപേത്വാ സാസനേ മഹന്തം ഉപദ്ദവം കരോതി. സങ്ഘഭേദമ്പി സങ്ഘരാജിമ്പി ഉപ്പാദേതി. ലജ്ജീ പന കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ജീവിതഹേതുപി തന്തിം അവിസംവാദേത്വാ ധമ്മമേവ വിനയമേവ ച ദീപേതി, സത്ഥുസാസനം ഗരും കത്വാ ഠപേതി. തഥാ ഹി പുബ്ബേ മഹാഥേരാ തിക്ഖത്തും വാചം നിച്ഛാരേസും – ‘‘അനാഗതേ ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതി, ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതി, ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതീ’’തി. ഏവം യോ ലജ്ജീ, സോ വിനയം അവിജഹന്തോ അവോക്കമന്തോ ലജ്ജീഭാവേന വിനയേ ഠിതോ ഹോതി സുപ്പതിട്ഠിതോതി. അസംഹീരോതി സംഹീരോ നാമ യോ പാളിയം വാ അട്ഠകഥായം വാ ഹേട്ഠതോ വാ ഉപരിതോ വാ പദപടിപാടിയാ വാ പുച്ഛിയമാനോ വിത്ഥുനതി വിപ്ഫന്ദതി സന്തിട്ഠിതും ന സക്കോതി; യം യം പരേന വുച്ചതി തം തം അനുജാനാതി; സകവാദം ഛഡ്ഡേത്വാ പരവാദം ഗണ്ഹാതി. യോ പന പാളിയം വാ അട്ഠകഥായ വാ ഹേട്ഠുപരിയേന വാ പദപടിപാടിയാ വാ പുച്ഛിയമാനോ ന വിത്ഥുനതി ന വിപ്ഫന്ദതി, ഏകേകലോമം സണ്ഡാസേന ഗണ്ഹന്തോ വിയ ‘‘ഏവം മയം വദാമ; ഏവം നോ ആചരിയാ വദന്തീ’’തി വിസ്സജ്ജേതി; യമ്ഹി പാളി ച പാളിവിനിച്ഛയോ ച സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹവസാ വിയ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം അഗച്ഛന്തോ തിട്ഠതി, അയം വുച്ചതി ‘‘അസംഹീരോ’’തി.

ആചരിയപരമ്പരാ ഖോ പനസ്സ സുഗ്ഗഹിതാ ഹോതീതി ഥേരപരമ്പരാ വംസപരമ്പരാ ചസ്സ സുട്ഠു ഗഹിതാ ഹോതി. സുമനസികതാതി സുട്ഠു മനസികതാ; ആവജ്ജിതമത്തേ ഉജ്ജലിതപദീപോ വിയ ഹോതി. സൂപധാരിതാതി സുട്ഠു ഉപധാരിതാ പുബ്ബാപരാനുസന്ധിതോ അത്ഥതോ കാരണതോ ച ഉപധാരിതാ; അത്തനോ മതിം പഹായ ആചരിയസുദ്ധിയാ വത്താ ഹോതി ‘‘മയ്ഹം ആചരിയോ അസുകാചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹി, സോ അസുകസ്സാ’’തി ഏവം സബ്ബം ആചരിയപരമ്പരം ഥേരവാദങ്ഗം ആഹരിത്വാ യാവ ഉപാലിത്ഥേരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹീതി പാപേത്വാ ഠപേതി. തതോപി ആഹരിത്വാ ഉപാലിത്ഥേരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗണ്ഹി, ദാസകത്ഥേരോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ ഉപാലിത്ഥേരസ്സ, സോണകത്ഥേരോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ ദാസകത്ഥേരസ്സ, സിഗ്ഗവത്ഥേരോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ സോണകത്ഥേരസ്സ, മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ സിഗ്ഗവത്ഥേരസ്സ ചണ്ഡവജ്ജിത്ഥേരസ്സ ചാതി. ഏവം സബ്ബം ആചരിയപരമ്പരം ഥേരവാദങ്ഗം ആഹരിത്വാ അത്തനോ ആചരിയം പാപേത്വാ ഠപേതി. ഏവം ഉഗ്ഗഹിതാ ഹി ആചരിയപരമ്പരാ സുഗ്ഗഹിതാ ഹോതി. ഏവം അസക്കോന്തേന പന അവസ്സം ദ്വേ തയോ പരിവട്ടാ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബാ. സബ്ബപച്ഛിമേന ഹി നയേന യഥാ ആചരിയോ ച ആചരിയാചരിയോ ച പാളിഞ്ച പരിപുച്ഛഞ്ച വദന്തി, തഥാ ഞാതും വട്ടതി.

ഇമേഹി ച പന തീഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതേന വിനയധരേന വത്ഥുവിനിച്ഛയത്ഥം സന്നിപതിതേ സങ്ഘേ ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം ചോദകേന ച ചുദിതകേന ച വുത്തേ വത്തബ്ബേ സഹസാ അവിനിച്ഛിനിത്വാവ ഛ ഠാനാനി ഓലോകേതബ്ബാനി. കതമാനി ഛ? വത്ഥു ഓലോകേതബ്ബം, മാതികാ ഓലോകേതബ്ബാ, പദഭാജനീയം ഓലോകേതബ്ബം, തികപരിച്ഛേദോ ഓലോകേതബ്ബോ, അന്തരാപത്തി ഓലോകേതബ്ബാ, അനാപത്തി ഓലോകേതബ്ബാതി.

വത്ഥും ഓലോകേന്തോപി ഹി ‘‘തിണേന വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേത്വാ ആഗന്തബ്ബം, ന ത്വേവ നഗ്ഗേന ആഗന്തബ്ബം; യോ ആഗച്ഛേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൫൧൭) ഏവം ഏകച്ചം ആപത്തിം പസ്സതി. സോ തം സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

മാതികം ഓലോകേന്തോപി ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയ’’ന്തിആദിനാ (പാചി. ൨) നയേന പഞ്ചന്നം ആപത്തീനം അഞ്ഞതരം ആപത്തിം പസ്സതി, സോ തം സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

പദഭാജനീയം ഓലോകേന്തോപി ‘‘അക്ഖയിതേ സരീരേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സ. യേഭുയ്യേന ഖയിതേ സരീരേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൯ ആദയോ, അത്ഥതോ സമാനം) നയേന സത്തന്നം ആപത്തീനം അഞ്ഞതരം ആപത്തിം പസ്സതി, സോ പദഭാജനീയതോ സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

തികപരിച്ഛേദം ഓലോകേന്തോപി തികസങ്ഘാദിസേസം വാ തികപാചിത്തിയം വാ തികദുക്കടം വാ അഞ്ഞതരം വാ ആപത്തിം തികപരിച്ഛേദേ പസ്സതി, സോ തതോ സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

അന്തരാപത്തിം ഓലോകേന്തോപി ‘‘പടിലാതം ഉക്ഖിപതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാചി. ൩൫൫) ഏവം യാ സിക്ഖാപദന്തരേസു അന്തരാപത്തി ഹോതി തം പസ്സതി, സോ തം സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

അനാപത്തിം ഓലോകേന്തോപി ‘‘അനാപത്തി ഭിക്ഖു അസാദിയന്തസ്സ, അഥേയ്യചിത്തസ്സ, ന മരണാധിപ്പായസ്സ, അനുല്ലപനാധിപ്പായസ്സ, ന മോചനാധിപ്പായസ്സ, അസഞ്ചിച്ച, അസ്സതിയാ, അജാനന്തസ്സാ’’തി (പാരാ. ൭൨ ആദയോ) ഏവം തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ നിദ്ദിട്ഠം അനാപത്തിം പസ്സതി, സോ തം സുത്തം ആനേത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേസ്സതി.

യോ ഹി ഭിക്ഖു ചതുബ്ബിധവിനയകോവിദോ തിലക്ഖണസമ്പന്നോ ഇമാനി ഛ ഠാനാനി ഓലോകേത്വാ അധികരണം വൂപസമേസ്സതി, തസ്സ വിനിച്ഛയോ അപ്പടിവത്തിയോ, ബുദ്ധേന സയം നിസീദിത്വാ വിനിച്ഛിതസദിസോ ഹോതി. തം ചേവം വിനിച്ഛയകുസലം ഭിക്ഖും കോചി കതസിക്ഖാപദവീതിക്കമോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ കുക്കുച്ചം പുച്ഛേയ്യ; തേന സാധുകം സല്ലക്ഖേത്വാ സചേ അനാപത്തി ഹോതി, ‘‘അനാപത്തീ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ പന ആപത്തി ഹോതി, ‘‘ആപത്തീ’’തി വത്തബ്ബം. സാ ദേസനാഗാമിനീ ചേ, ‘‘ദേസനാഗാമിനീ’’തി വത്തബ്ബം. വുട്ഠാനഗാമിനീ ചേ, ‘‘വുട്ഠാനഗാമിനീ’’തി വത്തബ്ബം. അഥസ്സ പാരാജികച്ഛായാ ദിസ്സതി, ‘‘പാരാജികാപത്തീ’’തി ന താവ വത്തബ്ബം. കസ്മാ? മേഥുനധമ്മവീതിക്കമോ ഹി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മവീതിക്കമോ ച ഓളാരികോ. അദിന്നാദാനമനുസ്സവിഗ്ഗഹവീതിക്കമാ പന സുഖുമാ ചിത്തലഹുകാ. തേ സുഖുമേനേവ ആപജ്ജതി, സുഖുമേന രക്ഖതി, തസ്മാ വിസേസേന തംവത്ഥുകം കുക്കുച്ചം പുച്ഛിയമാനോ ‘‘ആപത്തീ’’തി അവത്വാ സചസ്സ ആചരിയോ ധരതി, തതോ തേന സോ ഭിക്ഖു ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയം പുച്ഛാ’’തി പേസേതബ്ബോ. സചേ സോ പുന ആഗന്ത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം ആചരിയോ സുത്തതോ നയതോ ഓലോകേത്വാ ‘സതേകിച്ഛോ’തി മം ആഹാ’’തി വദതി, തതോ അനേന സോ ‘‘സാധു സുട്ഠു യം ആചരിയോ ഭണതി തം കരോഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. അഥ പനസ്സ ആചരിയോ നത്ഥി, സദ്ധിം ഉഗ്ഗഹിതത്ഥേരോ പന അത്ഥി, തസ്സ സന്തികം പേസേതബ്ബോ – ‘‘അമ്ഹേഹി സഹ ഉഗ്ഗഹിതത്ഥേരോ ഗണപാമോക്ഖോ, തം ഗന്ത്വാ പുച്ഛാ’’തി. തേനാപി ‘‘സതേകിച്ഛോ’’തി വിനിച്ഛിതേ ‘‘സാധു സുട്ഠു തസ്സ വചനം കരോഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. അഥ സദ്ധിം ഉഗ്ഗഹിതത്ഥേരോപി നത്ഥി, അന്തേവാസികോ പണ്ഡിതോ അത്ഥി, തസ്സ സന്തികം പേസേതബ്ബോ – ‘‘അസുകദഹരം ഗന്ത്വാ പുച്ഛാ’’തി. തേനാപി ‘‘സതേകിച്ഛോ’’തി വിനിച്ഛിതേ ‘‘സാധു സുട്ഠു തസ്സ വചനം കരോഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. അഥ ദഹരസ്സാപി പാരാജികച്ഛായാവ ഉപട്ഠാതി, തേനാപി ‘‘പാരാജികോസീ’’തി ന വത്തബ്ബോ. ദുല്ലഭോ ഹി ബുദ്ധുപ്പാദോ, തതോ ദുല്ലഭതരാ പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച. ഏവം പന വത്തബ്ബോ – ‘‘വിവിത്തം ഓകാസം സമ്മജ്ജിത്വാ ദിവാവിഹാരം നിസീദിത്വാ സീലാനി സോധേത്വാ ദ്വത്തിംസാകാരം താവ മനസി കരോഹീ’’തി. സചേ തസ്സ അരോഗം സീലം കമ്മട്ഠാനം ഘടയതി, സങ്ഖാരാ പാകടാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, ഉപചാരപ്പനാപ്പത്തം വിയ ചിത്തമ്പി ഏകഗ്ഗം ഹോതി, ദിവസം അതിക്കന്തമ്പി ന ജാനാതി. സോ ദിവസാതിക്കമേ ഉപട്ഠാനം ആഗതോ ഏവം വത്തബ്ബോ – ‘‘കീദിസാ തേ ചിത്തപ്പവത്തീ’’തി. ആരോചിതായ ചിത്തപ്പവത്തിയാ വത്തബ്ബോ – ‘‘പബ്ബജ്ജാ നാമ ചിത്തവിസുദ്ധത്ഥായ, അപ്പമത്തോ സമണധമ്മം കരോഹീ’’തി.

യസ്സ പന സീലം ഭിന്നം ഹോതി, തസ്സ കമ്മട്ഠാനം ന ഘടയതി, പതോദാഭിതുന്നം വിയ ചിത്തം വികമ്പതി, വിപ്പടിസാരഗ്ഗിനാ ഡയ്ഹതി, തത്തപാസാണേ നിസിന്നോ വിയ തങ്ഖണഞ്ഞേവ വുട്ഠാതി. സോ ആഗതോ ‘‘കാ തേ ചിത്തപ്പവത്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ. ആരോചിതായ ചിത്തപ്പവത്തിയാ ‘‘നത്ഥി ലോകേ രഹോ നാമ പാപകമ്മം പകുബ്ബതോ. സബ്ബപഠമഞ്ഹി പാപം കരോന്തോ അത്തനാ ജാനാതി, അഥസ്സ ആരക്ഖദേവതാ പരചിത്തവിദൂ സമണബ്രാഹ്മണാ അഞ്ഞാ ച ദേവതാ ജാനന്തി, ത്വംയേവ ദാനി തവ സോത്ഥിം പരിയേസാഹീ’’തി വത്തബ്ബോ.

നിട്ഠിതാ ചതുബ്ബിധവിനയകഥാ

വിനയധരസ്സ ച ലക്ഖണാദികഥാ.

ഭിക്ഖുപദഭാജനീയവണ്ണനാ

ഇദാനി സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗസ്സ അത്ഥം വണ്ണയിസ്സാമ. യം വുത്തം യോ പനാതി യോ യാദിസോതിആദി. ഏത്ഥ യോ പനാതി വിഭജിതബ്ബപദം; യോ യാദിസോതിആദീനി തസ്സ വിഭജനപദാനി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ പനാതി നിപാതമത്തം; യോതി അത്ഥപദം; തഞ്ച അനിയമേന പുഗ്ഗലം ദീപേതി, തസ്മാ തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ അനിയമേന പുഗ്ഗലദീപകം യോ സദ്ദമേവ ആഹ. തസ്മാ ഏത്ഥ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – യോ പനാതി യോ യോകോചീതി വുത്തം ഹോതി. യസ്മാ പന യോ യോകോചി നാമ, സോ അവസ്സം ലിങ്ഗ-യുത്ത-ജാതി-നാമ-ഗോത്ത-സീല-വിഹാര-ഗോചരവയേസു ഏകേനാകാരേന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ തം തഥാ ഞാപേതും തം പഭേദം പകാസേന്തോ ‘‘യാദിസോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യാദിസോതി ലിങ്ഗവസേന യാദിസോ വാ താദിസോ വാ ഹോതു; ദീഘോ വാ രസ്സോ വാ കാളോ വാ ഓദാതോ വാ മങ്ഗുരച്ഛവി വാ കിസോ വാ ഥൂലോ വാതി അത്ഥോ. യഥായുത്തോതി യോഗവസേന യേന വാ തേന വാ യുത്തോ ഹോതു; നവകമ്മയുത്തോ വാ ഉദ്ദേസയുത്തോ വാ വാസധുരയുത്തോ വാതി അത്ഥോ. യഥാജച്ചോതി ജാതിവസേന യംജച്ചോ വാ തംജച്ചോ വാ ഹോതു; ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാതി അത്ഥോ. യഥാനാമോതി നാമവസേന യഥാനാമോ വാ തഥാനാമോ വാ ഹോതു; ബുദ്ധരക്ഖിതോ വാ ധമ്മരക്ഖിതോ വാ സങ്ഘരക്ഖിതോ വാതി അത്ഥോ. യഥാഗോത്തോതി ഗോത്തവസേന യഥാഗോത്തോ വാ തഥാഗോത്തോ വാ യേന വാ തേന വാ ഗോത്തേന ഹോതു; കച്ചായനോ വാ വാസിട്ഠോ വാ കോസിയോ വാതി അത്ഥോ. യഥാസീലോതി സീലേസു യഥാസീലോ വാ തഥാസീലോ വാ ഹോതു; നവകമ്മസീലോ വാ ഉദ്ദേസസീലോ വാ വാസധുരസീലോ വാതി അത്ഥോ. യഥാവിഹാരീതി വിഹാരേസുപി യഥാവിഹാരീ വാ തഥാവിഹാരീ വാ ഹോതു; നവകമ്മവിഹാരീ വാ ഉദ്ദേസവിഹാരീ വാ വാസധുരവിഹാരീ വാതി അത്ഥോ. യഥാഗോചരോതി ഗോചരേസുപി യഥാഗോചരോ വാ തഥാഗോചരോ വാ ഹോതു; നവകമ്മഗോചരോ വാ ഉദ്ദേസഗോചരോ വാ വാസധുരഗോചരോ വാതി അത്ഥോ. ഥേരോ വാതി ആദീസു വയോവുഡ്ഢാദീസു യോ വാ സോ വാ ഹോതു; പരിപുണ്ണദസവസ്സതായ ഥേരോ വാ ഊനപഞ്ചവസ്സതായ നവോ വാ അതിരേകപഞ്ചവസ്സതായ മജ്ഝിമോ വാതി അത്ഥോ. അഥ ഖോ സബ്ബോവ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ഏസോ വുച്ചതി ‘‘യോ പനാ’’തി.

ഭിക്ഖുനിദ്ദേസേ ഭിക്ഖതീതി ഭിക്ഖകോ; ലഭന്തോ വാ അലഭന്തോ വാ അരിയായ യാചനായ യാചതീതി അത്ഥോ. ബുദ്ധാദീഹി അജ്ഝുപഗതം ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതത്താ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോ നാമ. യോ ഹി കോചി അപ്പം വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, സോ കസിഗോരക്ഖാദീഹി ജീവികകപ്പനം ഹിത്വാ ലിങ്ഗസമ്പടിച്ഛനേനേവ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു. പരപടിബദ്ധജീവികത്താ വാ വിഹാരമജ്ഝേ കാജഭത്തം ഭുഞ്ജമാനോപി ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു; പിണ്ഡിയാലോപഭോജനം നിസ്സായ പബ്ബജ്ജായ ഉസ്സാഹജാതത്താ വാ ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു. അഗ്ഘഫസ്സവണ്ണഭേദേന ഭിന്നം പടം ധാരേതീതി ഭിന്നപടധരോ. തത്ഥ സത്ഥകച്ഛേദനേന അഗ്ഘഭേദോ വേദിതബ്ബോ. സഹസ്സഗ്ഘനകോപി ഹി പടോ സത്ഥകേന ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്നോ ഭിന്നഗ്ഘോ ഹോതി. പുരിമഗ്ഘതോ ഉപഡ്ഢമ്പി ന അഗ്ഘതി. സുത്തസംസിബ്ബനേന ഫസ്സഭേദോ വേദിതബ്ബോ. സുഖസമ്ഫസ്സോപി ഹി പടോ സുത്തേഹി സംസിബ്ബിതോ ഭിന്നഫസ്സോ ഹോതി. ഖരസമ്ഫസ്സതം പാപുണാതി. സൂചിമലാദീഹി വണ്ണഭേദോ വേദിതബ്ബോ. സുപരിസുദ്ധോപി ഹി പടോ സൂചികമ്മതോ പട്ഠായ സൂചിമലേന, ഹത്ഥസേദമലജല്ലികാഹി, അവസാനേ രജനകപ്പകരണേഹി ച ഭിന്നവണ്ണോ ഹോതി; പകതിവണ്ണം വിജഹതി. ഏവം തീഹാകാരേഹി ഭിന്നപടധാരണതോ ഭിന്നപടധരോതി ഭിക്ഖു. ഗിഹിവത്ഥവിസഭാഗാനം വാ കാസാവാനം ധാരണമത്തേനേവ ഭിന്നപടധരോതി ഭിക്ഖു.

സമഞ്ഞായാതി പഞ്ഞത്തിയാ വോഹാരേനാതി അത്ഥോ. സമഞ്ഞായ ഏവ ഹി ഏകച്ചോ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി പഞ്ഞായതി. തഥാ ഹി നിമന്തനാദിമ്ഹി ഭിക്ഖൂസു ഗണിയമാനേസു സാമണേരേപി ഗഹേത്വാ ‘‘സതം ഭിക്ഖൂ സഹസ്സം ഭിക്ഖൂ’’തി വദന്തി. പടിഞ്ഞായാതി അത്തനോ പടിജാനനേന പടിഞ്ഞായപി ഹി ഏകച്ചോ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി പഞ്ഞായതി. തസ്സ ‘‘കോ ഏത്ഥാതി? അഹം, ആവുസോ, ഭിക്ഖൂ’’തി (അ. നി. ൧൦.൯൬) ഏവമാദീസു സമ്ഭവോ ദട്ഠബ്ബോ. അയം പന ആനന്ദത്ഥേരേന വുത്താ ധമ്മികാ പടിഞ്ഞാ. രത്തിഭാഗേ പന ദുസ്സീലാപി പടിപഥം ആഗച്ഛന്താ ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി വുത്തേ അധമ്മികായ പടിഞ്ഞായ അഭൂതായ ‘‘മയം ഭിക്ഖൂ’’തി വദന്തി.

ഏഹി ഭിക്ഖൂതി ഏഹി ഭിക്ഖു നാമ ഭഗവതോ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി വചനമത്തേന ഭിക്ഖുഭാവം ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദം പത്തോ. ഭഗവാ ഹി ഏഹിഭിക്ഖുഭാവായ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നം പുഗ്ഗലം ദിസ്വാ രത്തപംസുകൂലന്തരതോ സുവണ്ണവണ്ണം ദക്ഖിണഹത്ഥം നീഹരിത്വാ ബ്രഹ്മഘോസം നിച്ഛാരേന്തോ ‘‘ഏഹി, ഭിക്ഖു, ചര ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി വദതി. തസ്സ സഹേവ ഭഗവതോ വചനേന ഗിഹിലിങ്ഗം അന്തരധായതി, പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച രുഹതി. ഭണ്ഡു കാസായവസനോ ഹോതി. ഏകം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ ഏകം അംസേ ഠപേത്വാ വാമംസകൂടേ ആസത്തനീലുപ്പലവണ്ണമത്തികാപത്തോ –

‘‘തിചീവരഞ്ച പത്തോ ച, വാസി സൂചി ച ബന്ധനം;

പരിസ്സാവനേന അട്ഠേതേ, യുത്തയോഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി.

ഏവം വുത്തേഹി അട്ഠഹി പരിക്ഖാരേഹി സരീരേ പടിമുക്കേഹിയേവ സട്ഠിവസ്സികത്ഥേരോ വിയ ഇരിയാപഥസമ്പന്നോ ബുദ്ധാചരിയകോ ബുദ്ധുപജ്ഝായകോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം വന്ദമാനോയേവ തിട്ഠതി. ഭഗവാ ഹി പഠമബോധിയം ഏകസ്മിം കാലേ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദായ ഏവ ഉപസമ്പാദേതി. ഏവം ഉപസമ്പന്നാനി ച സഹസ്സുപരി ഏകചത്താലീസുത്തരാനി തീണി ഭിക്ഖുസതാനി അഹേസും; സേയ്യഥിദം – പഞ്ച പഞ്ചവഗ്ഗിയത്ഥേരാ, യസോ കുലപുത്തോ, തസ്സ പരിവാരാ ചതുപണ്ണാസ സഹായകാ, തിംസ ഭദ്ദവഗ്ഗിയാ, സഹസ്സപുരാണജടിലാ, സദ്ധിം ദ്വീഹി അഗ്ഗസാവകേഹി അഡ്ഢതേയ്യസതാ പരിബ്ബാജകാ, ഏകോ അങ്ഗുലിമാലത്ഥേരോതി. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം –

‘‘തീണി സതം സഹസ്സഞ്ച, ചത്താലീസം പുനാപരേ;