൫. ചിത്താഗാരവഗ്ഗോ
൧. പഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൭൮. ചിത്താഗാരവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – രാജാഗാരന്തി രഞ്ഞോ കീളനഘരം. ചിത്താഗാരന്തി കീളനചിത്തസാലം. ആരാമന്തി കീളനഉപവനം. ഉയ്യാനന്തി കീളനുയ്യാനം. പോക്ഖരണീന്തി കീളനപോക്ഖരണിം. തസ്മായേവ പദഭാജനേ ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി രഞ്ഞോ കീളിതു’’ന്തിആദി വുത്തം. ദസ്സനായ ഗച്ഛതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ പദവാരഗണനായ ദുക്കടം. യത്ഥ ഠിതാ പസ്സതീതി ഏത്ഥ പന സചേ ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ ഠിതാ പദം അനുദ്ധരമാനാ പഞ്ചപി പസ്സതി, ഏകമേവ പാചിത്തിയം. തം തം ദിസാഭാഗം ഓലോകേത്വാ പസ്സന്തിയാ പന പാടേക്കാ ആപത്തിയോ. ഭിക്ഖുസ്സ പന സബ്ബത്ഥ ദുക്കടം.
൯൮൧. ആരാമേ ഠിതാതി അജ്ഝാരാമേ രാജാഗാരാദീനി കരോന്തി, താനി പസ്സന്തിയാ അനാപത്തി. ഗച്ഛന്തീ വാ ആഗച്ഛന്തീ വാതി പിണ്ഡപാതാദീനം അത്ഥായ ഗച്ഛന്തിയാ മഗ്ഗോ ഹോതി, താനി പസ്സതി, അനാപത്തി. സതി കരണീയേ ഗന്ത്വാതി രഞ്ഞോ സന്തികം കേനചി കരണീയേന ഗന്ത്വാ പസ്സതി, അനാപത്തി. ആപദാസൂതി കേനചി ഉപദ്ദുതാ പവിസിത്വാ പസ്സതി, അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.
ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.
പഠമസിക്ഖാപദം.
൨. ദുതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൮൨. ദുതിയേ – അഭിനിസീദനാഭിനിപജ്ജനേസു പയോഗഗണനായ ആപത്തിയോ വേദിതബ്ബാ. സേസം ഉത്താനമേവ.
ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ദുതിയസിക്ഖാപദം.
൩. തതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൮൮. തതിയേ – ഉജ്ജവുജ്ജവേതി യത്തകം ഹത്ഥേന അഞ്ഛിതം ഹോതി, തസ്മിം തക്കമ്ഹി വേഠിതേ ഏകാ ആപത്തി. കന്തനതോ പന പുബ്ബേ കപ്പാസവിചിനനം ആദിം കത്വാ സബ്ബപയോഗേസു ഹത്ഥവാരഗണനായ ദുക്കടം.
൯൮൯. കന്തിതസുത്തന്തി ദസികസുത്താദിം സങ്ഘാടേത്വാ കന്തതി, ദുക്കന്തിതം വാ പടികന്തതി. സേസം ഉത്താനമേവ. ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
തതിയസിക്ഖാപദം.
൪. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൯൨. ചതുത്ഥേ – യാഗും വാതിആദീസു തണ്ഡുലകോട്ടനം ആദിം കത്വാ സബ്ബേസു പുബ്ബപയോഗേസു പയോഗഗണനായ ദുക്കടം. യാഗുഭത്തേസു ഭാജനഗണനായ, ഖാദനീയാദീസു രൂപഗണനായ പാചിത്തിയാനി.
൯൯൩. യാഗുപാനേതി മനുസ്സേഹി സങ്ഘസ്സത്ഥായ കരിയമാനേ യാഗുപാനേ വാ സങ്ഘഭത്തേ വാ തേസം സഹായികഭാവേന യംകിഞ്ചി പചന്തിയാ അനാപത്തി. ചേതിയപൂജായ സഹായികാ ഹുത്വാ ഗന്ധാദീനി പൂജേതി, വട്ടതി. അത്തനോ വേയ്യാവച്ചകരസ്സാതി സചേപി മാതാപിതരോ ആഗച്ഛന്തി, യംകിഞ്ചി ബീജനിം വാ സമ്മുഞ്ജനിദണ്ഡകം വാ കാരാപേത്വാ വേയ്യാവച്ചകരട്ഠാനേ ഠപേത്വാവ യംകിഞ്ചി പചിതും വട്ടതി. സേസം ഉത്താനമേവ. സമുട്ഠാനാദീനി തതിയസദിസാനേവാതി.
ചതുത്ഥസിക്ഖാപദം.
൫. പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൯൬. പഞ്ചമേ – അസതി അന്തരായേതി ദസവിധേ അന്തരായേ അസതി. ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ പച്ഛാ വിനിച്ഛിനന്തീ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാവ വിനിച്ഛിനാതി.
൯൯൮. പരിയേസിത്വാ ന ലഭതീതി സഹായികാ ഭിക്ഖുനിയോ ന ലഭതി. സേസം ഉത്താനമേവ. ധുരനിക്ഖേപസമുട്ഠാനം – അകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം ദുക്ഖവേദനന്തി.
പഞ്ചമസിക്ഖാപദം.
൬. ഛട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൯൯. ഛട്ഠേ – സബ്ബം നഗ്ഗവഗ്ഗേ ആഗാരികസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ, തം ഛസമുട്ഠാനം. ഇദം ‘‘സഹത്ഥാ’’തി വുത്തത്താ ഏളകലോമസമുട്ഠാനം, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ഛട്ഠസിക്ഖാപദം.
൭. സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൦൦൭. സത്തമേ – പുന പരിയായേനാതി പുനവാരേ. ആപദാസൂതി മഹഗ്ഘചീവരം സരീരതോ മോചേത്വാ സുപടിസാമിതമ്പി ചോരാ ഹരന്തി, ഏവരൂപാസു ആപദാസു അനിസ്സജ്ജിത്വാ നിവാസേന്തിയാ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവാതി.
കഥിനസമുട്ഠാനം – കായവാചതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
സത്തമസിക്ഖാപദം.
൮. അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൦൦൮. അട്ഠമേ – അനിസ്സജ്ജിത്വാതി രക്ഖണത്ഥായ അദത്വാ; ‘‘ഇമം ജഗ്ഗേയ്യാസീ’’തി ഏവം അനാപുച്ഛിത്വാതി അത്ഥോ.
൧൦൧൨. പരിയേസിത്വാ ന ലഭതീതി പടിജഗ്ഗികം ന ലഭതി. ഗിലാനായാതി വചീഭേദം കാതും അസമത്ഥായ. ആപദാസൂതി രട്ഠേ ഭിജ്ജന്തേ ആവാസേ ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛന്തി, ഏവരൂപാസു ആപദാസു അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ. സമുട്ഠാനാദീനി അനന്തരസിക്ഖാപദസദിസാനേവാതി.
അട്ഠമസിക്ഖാപദം.
൯. നവമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൦൧൫-൬. നവമേ – ബാഹിരകം അനത്ഥസംഹിതന്തി ഹത്ഥിഅസ്സരഥധനുഥരുസിപ്പആഥബ്ബണഖീലനവസീകരണസോസാപനമന്താഗദപ്പയോഗാദിഭേദം പരൂപഘാതകരം. പരിത്തന്തി യക്ഖപരിത്തനാഗമണ്ഡലാദിഭേദം സബ്ബമ്പി വട്ടതി. സേസം ഉത്താനമേവ.
പദസോധമ്മസമുട്ഠാനം – വാചതോ വാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
നവമസിക്ഖാപദം.
൧൦. ദസമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൦൧൮. ദസമേ വാചേയ്യാതി പദം വിസേസോ, സേസം നവമേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.
ദസമസിക്ഖാപദം.
ചിത്താഗാരവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.