൪. പാചിത്തിയകണ്ഡം (ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗവണ്ണനാ)
൧. ലസുണവഗ്ഗോ
൧. പഠമലസുണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
തിംസകാനന്തരം ധമ്മാ, ഛസട്ഠിസതസങ്ഗഹാ;
സങ്ഗീതാ യേ അയം ദാനി, ഹോതി തേസമ്പി വണ്ണനാ.
൭൯൩. തത്ഥ ലസുണവഗ്ഗസ്സ താവ പഠമസിക്ഖാപദേ – ദ്വേ തയോ ഭണ്ഡികേതി ദ്വേ വാ തയോ വാ പോട്ടലികേ; സമ്പുണ്ണമിഞ്ജാനമേതം അധിവചനം. ന മത്തം ജാനിത്വാതി പമാണം അജാനിത്വാ ഖേത്തപാലസ്സ വാരേന്തസ്സ ബഹും ലസുണം ഹരാപേസി.
അഞ്ഞതരം ഹംസയോനിന്തി സുവണ്ണഹംസയോനിം. സോ താസം ഏകേകന്തി സോ ഹംസോ ജാതിസ്സരോ അഹോസി, അഥ പുബ്ബസിനേഹേന ആഗന്ത്വാ താസം ഏകേകം പത്തം ദേതി, തം താപനതാലനച്ഛേദനക്ഖമം സുവണ്ണമേവ ഹോതി.
൭൯൫. മാഗധകന്തി മഗധേസു ജാതം. മഗധരട്ഠേ ജാതലസുണമേവ ഹി ഇധ ലസുണന്തി അധിപ്പേതം, തമ്പി ഭണ്ഡികലസുണമേവ, ന ഏകദ്വിതിമിഞ്ജകം. കുരുന്ദിയം പന ജാതദേസം അവത്വാ ‘‘മാഗധകം നാമ ഭണ്ഡികലസുണ’’ന്തി വുത്തം. അജ്ഝോഹാരേ അജ്ഝോഹാരേതി ഏത്ഥ സചേ ദ്വേ തയോ ഭണ്ഡികേ ഏകതോയേവ സങ്ഖാദിത്വാ അജ്ഝോഹരതി, ഏകം പാചിത്തിയം. ഭിന്ദിത്വാ ഏകേകം മിഞ്ജം ഖാദന്തിയാ പന പയോഗഗണനായ പാചിത്തിയാനീതി.
൭൯൭. പലണ്ഡുകാദീനം വണ്ണേന വാ മിഞ്ജായ വാ നാനത്തം വേദിതബ്ബം – വണ്ണേന താവ പലണ്ഡുകോ പണ്ഡുവണ്ണോ ഹോതി. ഭഞ്ജനകോ ലോഹിതവണ്ണോ. ഹരിതകോ ഹരിതപണ്ണവണ്ണോ. മിഞ്ജായ പന പലണ്ഡുകസ്സ ഏകാ മിഞ്ജാ ഹോതി, ഭഞ്ജനകസ്സ ദ്വേ, ഹരിതകസ്സ തിസ്സോ. ചാപലസുണോ അമിഞ്ജകോ, അങ്കുരമത്തമേവ ഹി തസ്സ ഹോതി. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന ‘‘പലണ്ഡുകസ്സ തീണി മിഞ്ജാനി, ഭഞ്ജനകസ്സ ദ്വേ, ഹരിതകസ്സ ഏക’’ന്തി വുത്തം. ഏതേ പലണ്ഡുകാദയോ സഭാവേനേവ വട്ടന്തി. സൂപസമ്പാകാദീസു പന മാഗധകമ്പി വട്ടതി. തഞ്ഹി പച്ചമാനേസു മുഗ്ഗസൂപാദീസു വാ മച്ഛമംസവികതിയാ വാ തേലാദീസു വാ ബദരസാളവാദീസു വാ അമ്ബിലസാകാദീസു വാ ഉത്തരിഭങ്ഗേസു വാ യത്ഥ കത്ഥചി അന്തമസോ യാഗുഭത്തേപി പക്ഖിപിതും വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ലസുണസിക്ഖാപദം പഠമം.
൨. ദുതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൭൯൯. ദുതിയേ – സമ്ബാധേതി പടിച്ഛന്നോകാസേ. തസ്സ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം പന ‘‘ഉഭോ ഉപകച്ഛകാ മുത്തകരണ’’ന്തി വുത്തം. ഏകമ്പി ലോമന്തി കത്തരിയാ വാ സണ്ഡാസകേന വാ ഖുരേന വാ യേന കേനചി ഏകപയോഗേന വാ നാനാപയോഗേന വാ ഏകം വാ ബഹൂനി വാ സംഹരാപേന്തിയാ പയോഗഗണനായ പാചിത്തിയാനി, ന ലോമഗണനായ.
൮൦൧. ആബാധപച്ചയാതി കണ്ഡുകച്ഛുആദിആബാധപച്ചയാ സംഹരാപേന്തിയാ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ. ചതുസമുട്ഠാനം – കായതോ കായവാചതോ കായചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ദുതിയസിക്ഖാപദം.
൩. തതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൦൩-൪. തതിയേ – തലഘാതകേതി മുത്തകരണതലഘാതനേ. അന്തമസോ ഉപ്പലപത്തേനാപീതി ഏത്ഥ പത്തം താവ മഹന്തം, കേസരേനാപി പഹാരം ദേന്തിയാ ആപത്തിയേവ.
൮൦൫. ആബാധപച്ചയാതി ഗണ്ഡം വാ വണം വാ പഹരിതും വട്ടതി. സേസം ഉത്താനമേവ. പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.
തതിയസിക്ഖാപദം.
൪. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൦൬. ചതുത്ഥേ – പുരാണരാജോരോധാതി പുരാണേ ഗിഹിഭാവേ രഞ്ഞോ ഓരോധാ. ചിരാചിരം ഗച്ഛതീതി ചിരേന ചിരേന ഗച്ഛതി. ധാരേഥാതി സക്കോഥ. കസ്സിദം കമ്മന്തി വുത്തേ അനാരോചിതേപി ഏതാ മയി ആസങ്കം കരിസ്സന്തീതി മഞ്ഞമാനാ ഏവമാഹ – ‘‘മയ്ഹിദം കമ്മ’’ന്തി.
൮൦൭. ജതുമട്ഠകേതി ജതുനാ കതേ മട്ഠദണ്ഡകേ. വത്ഥുവസേനേവേതം വുത്തം, യംകിഞ്ചി പന ദണ്ഡകം പവേസേന്തിയാ ആപത്തിയേവ. തേനാഹ – ‘‘അന്തമസോ ഉപ്പലപത്തമ്പി മുത്തകരണം പവേസേതീ’’തി. ഏതമ്പി ച അതിമഹന്തം, കേസരമത്തമ്പി പന പവേസേന്തിയാ ആപത്തി ഏവ. സേസം ഉത്താനമേവ. സമുട്ഠാനാദീനി തലഘാതകേ വുത്തസദിസാനേവാതി.
ചതുത്ഥസിക്ഖാപദം.
൫. പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൧൦. പഞ്ചമേ – അതിഗമ്ഭീരം ഉദകസുദ്ധികം ആദിയന്തീതി അതിഅന്തോ പവേസേത്വാ ഉദകേന ധോവനം കുരുമാനാ.
൮൧൨. കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അതിക്കാമേതീതി വിത്ഥാരതോ തതിയം വാ ചതുത്ഥം വാ അങ്ഗുലം ഗമ്ഭീരതോ ദ്വിന്നം പബ്ബാനം ഉപരി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി പവേസേന്തിയാ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം മഹാപച്ചരിയം – ‘‘ഏകിസ്സാ അങ്ഗുലിയാ തീണി പബ്ബാനി ആദാതും ന ലഭതി, തിണ്ണം വാ ചതുന്നം വാ ഏകേകമ്പി പബ്ബം ആദാതും ന ലഭതീ’’തി. സേസം ഉത്താനമേവ. സമുട്ഠാനാദീനിപി തലഘാതകേ വുത്തസദിസാനേവാതി.
പഞ്ചമസിക്ഖാപദം.
൬. ഛട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൧൫. ഛട്ഠേ – ഭത്തവിസ്സഗ്ഗന്തി ഭത്തകിച്ചം. പാനീയേന ച വിധൂപനേന ച ഉപതിട്ഠിത്വാതി ഏകേന ഹത്ഥേന പാനീയഥാലകം ഏകേന ബീജനിം ഗഹേത്വാ ബീജമാനാ സമീപേ ഠത്വാതി അത്ഥോ. അച്ചാവദതീതി പുബ്ബേപി തുമ്ഹേ ഏവം ഭുഞ്ജഥ, അഹം ഏവം ഉപട്ഠാനം കരോമീ’’തി പബ്ബജിതചാരിത്തം അതിക്കമിത്വാ ഗേഹസ്സിതകഥം കഥേതീതി അത്ഥോ.
൮൧൭. യംകിഞ്ചി പാനീയന്തി സുദ്ധഉദകം വാ ഹോതു, തക്കദധിമത്ഥുരസഖീരാദീനം വാ അഞ്ഞതരം. യാ കാചി ബീജനീതി അന്തമസോ ചീവരകണ്ണോപി. ഹത്ഥപാസേ തിട്ഠതി ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഇധ ഠാനപച്ചയാവ പാചിത്തിയം വുത്തം. പഹാരപച്ചയാ പന ഖന്ധകേ ദുക്കടം പഞ്ഞത്തം.
൮൧൯. ദേതി ദാപേതീതി പാനീയം വാ സൂപാദിം വാ ഇമം പിവഥ, ഇമിനാ ഭുഞ്ജഥാതി ദേതി; താലവണ്ടം ഇമിനാ ബീജന്താ ഭുഞ്ജഥാതി ദേതി; അഞ്ഞേന വാ ഉഭയമ്പി ദാപേതി, അനാപത്തി. അനുപസമ്പന്നം ആണാപേതീതി ഉപതിട്ഠനത്ഥം സാമണേരിം ആണാപേതി, അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.
ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ഛട്ഠസിക്ഖാപദം.
൭. സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൨൨. സത്തമേ – ഭുഞ്ജിസ്സാമീതി പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഇദം പയോഗദുക്കടം നാമ, തസ്മാ ന കേവലം പടിഗ്ഗഹണേയേവ ഹോതി, പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പന അരഞ്ഞതോ ആഹരണേപി സുക്ഖാപനേപി വദ്ദലിദിവസേ ഭജ്ജനത്ഥായ ഉദ്ധനസജ്ജനേപി കപല്ലസജ്ജനേപി ദബ്ബിസജ്ജനേപി ദാരൂനി ആദായ അഗ്ഗികരണേപി കപല്ലമ്ഹി ധഞ്ഞപക്ഖിപനേപി ദബ്ബിയാ സങ്ഘട്ടനേസുപി കോട്ടനത്ഥം ഉദുക്ഖലമുസലാദിസജ്ജനേസുപി കോട്ടനപപ്ഫോടനധോവനാദീസുപി യാവ മുഖേ ഠപേത്വാ അജ്ഝോഹരണത്ഥം ദന്തേഹി സങ്ഖാദതി, താവ സബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടാനി, അജ്ഝോഹരണകാലേ പന അജ്ഝോഹരണഗണനായ പാചിത്തിയാനി. ഏത്ഥ ച വിഞ്ഞത്തി ചേവ ഭോജനഞ്ച പമാണം. തസ്മാ സയം വിഞ്ഞാപേത്വാ അഞ്ഞായ ഭജ്ജനകോട്ടനപചനാനി കാരാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാപി ആപത്തി. അഞ്ഞായ വിഞ്ഞാപേത്വാ സയം ഭജ്ജനാദീനി കത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാപി ആപത്തി. മഹാപച്ചരിയം പന വുത്തം – ‘‘ഇദം ആമകധഞ്ഞം നാമ മാതരമ്പി വിഞ്ഞാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാ പാചിത്തിയമേവ, അവിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധം സയം ഭജ്ജനാദീനി കത്വാ വാ കാരാപേത്വാ വാ ഭുഞ്ജന്തിയാ ദുക്കടം. അഞ്ഞായ വിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധം സയം വാ ഭജ്ജനാദീനി കത്വാ തായ വാ കാരാപേത്വാ അഞ്ഞായ വാ കാരാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാപി ദുക്കടമേവാ’’തി. പുനപി വുത്തം ‘‘അഞ്ഞായ വിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധം, സയം ഭജ്ജനാദീനി കത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാ പാചിത്തിയമേവ. ഭജ്ജനാദീനി കാരാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തിയാ പന ദുക്കട’’ന്തി. തം പുബ്ബാപരവിരുദ്ധം ഹോതി, ന ഹി ഭജ്ജനാദീനം കരണേ വാ കാരാപനേ വാ വിസേസോ അത്ഥി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘അഞ്ഞായ വിഞ്ഞത്തം ഭുഞ്ജന്തിയാ ദുക്കട’’ന്തി അവിസേസേന വുത്തം.
൮൨൩. ആബാധപച്ചയാതി സേദകമ്മാദീനം അത്ഥായ ധഞ്ഞവിഞ്ഞത്തിയാ അനാപത്തി. ‘‘അവിഞ്ഞത്തിയാ ലബ്ഭമാനം പന നവകമ്മത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. അപരണ്ണം വിഞ്ഞാപേതീതി ഠപേത്വാ സത്ത ധഞ്ഞാനി മുഗ്ഗമാസാദിം വാ ലാബുകുമ്ഭണ്ഡാദിം വാ അഞ്ഞം യംകിഞ്ചി ഞാതകപവാരിതട്ഠാനേ വിഞ്ഞാപേന്തിയാ അനാപത്തി. ആമകധഞ്ഞം പന ഞാതകപവാരിതട്ഠാനേ ന വട്ടതി. സേസം ഉത്താനമേവ.
ചതുസമുട്ഠാനം – കായതോ കായവാചതോ കായചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
സത്തമസിക്ഖാപദം.
൮. അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൨൪. അട്ഠമേ – നിബ്ബിട്ഠോ രാജഭടോ രഞ്ഞോ ഭതി കേണി ഏതേനാതി നിബ്ബിട്ഠരാജഭടോ, ഏകം ഠാനന്തരം കേണിയാ ഗഹേത്വാ തതോ ലദ്ധഉദയോതി അത്ഥോ. തഞ്ഞേവ ഭടപഥം യാചിസ്സാമീതി രഞ്ഞോ കേണിം ദത്വാ പുന തംയേവ ഠാനന്തരം യാചിസ്സാമീതി ചിന്തേന്തോ. പരിഭാസീതി താ ഭിക്ഖുനിയോ ‘‘മാ പുന ഏവം കരിത്ഥാ’’തി സന്തജ്ജേസി.
൮൨൬. സയം ഛഡ്ഡേതീതി ചത്താരിപി വത്ഥൂനി ഏകപയോഗേന ഛഡ്ഡേന്തിയാ ഏകാവ ആപത്തി, പാടേക്കം ഛഡ്ഡേന്തിയാ വത്ഥുഗണനായ ആപത്തിയോ. ആണത്തിയമ്പി ഏസേവ നയോ. ദന്തകട്ഠഛഡ്ഡനേപി ഭിക്ഖുനിയാ പാചിത്തിയമേവ. ഭിക്ഖുസ്സ സബ്ബത്ഥ ദുക്കടം. സേസം ഉത്താനമേവ.
ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
അട്ഠമസിക്ഖാപദം.
൯. നവമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൩൦-൨. നവമേ – യം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം രോപിമന്തി ഖേത്തം വാ ഹോതു നാളികേരാദിആരാമോ വാ, യത്ഥ കത്ഥചി രോപിമഹരിതട്ഠാനേ ഏതാനി വത്ഥൂനി ഛഡ്ഡേന്തിയാ പുരിമനയേനേവ ആപത്തിഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഖേത്തേ വാ ആരാമേ വാ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജമാനാ ഉച്ഛുആദീനി വാ ഖാദന്തീ; ഗച്ഛമാനാ ഉച്ഛിട്ഠോദകചലകാദീനി ഹരിതട്ഠാനേ ഛഡ്ഡേതി, അന്തമസോ ഉദകം പിവിത്വാ മത്ഥകച്ഛിന്നനാളികേരമ്പി ഛഡ്ഡേതി, പാചിത്തിയമേവ. ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം. കസിതട്ഠാനേ പന നിക്ഖിത്തബീജേ യാവ അങ്കുരം ന ഉട്ഠഹതി, താവ സബ്ബേസം ദുക്കടം. അനിക്ഖിത്തബീജേസു ഖേത്തകോണാദീസു വാ അസഞ്ജാതരോപിമേസു ഖേത്തമരിയാദാദീസു വാ ഛഡ്ഡേതും വട്ടതി. മനുസ്സാനം കചവരഛഡ്ഡനട്ഠാനേപി വട്ടതി. ഛഡ്ഡിതഖേത്തേതി മനുസ്സേസു സസ്സം ഉദ്ധരിത്വാ ഗതേസു ഛഡ്ഡിതഖേത്തം നാമ ഹോതി, തത്ഥ വട്ടതി. യത്ഥ പന ലായിതമ്പി പുബ്ബണ്ണാദി പുന ഉട്ഠഹിസ്സതീതി രക്ഖന്തി, തത്ഥ യഥാവത്ഥുകമേവ. സേസം ഉത്താനമേവ. ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയാകിരിയം…പേ… തിവേദനന്തി.
നവമസിക്ഖാപദം.
൧൦. ദസമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൩൫. ദസമേ – യംകിഞ്ചി നച്ചന്തി നടാദയോ വാ നച്ചന്തു സോണ്ഡാ വാ, അന്തമസോ മോരസുവമക്കടാദയോപി, സബ്ബമ്പേതം നച്ചമേവ. യംകിഞ്ചി ഗീതന്തി യംകിഞ്ചി നടാദീനം വാ ഗീതം ഹോതു, അരിയാനം പരിനിബ്ബാനകാലേ രതനത്തയഗുണൂപസംഹിതം സാധുകീളിതഗീതം വാ അസംയതഭിക്ഖൂനം ധമ്മഭാണകഗീതം വാ, സബ്ബമ്പേതം ഗീതമേവ. യംകിഞ്ചി വാദിതന്തി തന്തിബദ്ധാദിവാദനീയഭണ്ഡവാദിതം വാ ഹോതു, കുടഭേരിവാദിതം വാ, അന്തമസോ ഉദകഭേരിവാദിതമ്പി, സബ്ബമ്പേതം വാദിതമേവ.
൮൩൬. ദസ്സനായ ഗച്ഛതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി പദവാരഗണനായ ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. യത്ഥ ഠിതാ പസ്സതി വാ സുണാതി വാതി ഏകപയോഗേന ഓലോകേന്തീ പസ്സതി, തേസംയേവ ഗീതവാദിതം സുണാതി, ഏകമേവ പാചിത്തിയം. സചേ പന ഏകം ദിസം ഓലോകേത്വാ നച്ചം പസ്സതി, പുന അഞ്ഞതോ ഓലോകേത്വാ ഗായന്തേ പസ്സതി അഞ്ഞതോ വാദേന്തേ, പാടേക്കാ ആപത്തിയോ. ഭിക്ഖുനീ സയമ്പി നച്ചിതും വാ ഗായിതും വാ വാദിതും വാ ന ലഭതി, അഞ്ഞേ ‘‘നച്ച, ഗായ, വാദേഹീ’’തി വത്തുമ്പി ന ലഭതി. ‘‘ചേതിയസ്സ ഉപഹാരം ദേഥ, ഉപാസകാ’’തി വത്തുമ്പി ‘‘തുമ്ഹാകം ചേതിയസ്സ ഉപട്ഠാനം കരോമാ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിതുമ്പി ന ലഭതി. സബ്ബത്ഥ പാചിത്തിയന്തി സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്തം. ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം. ‘‘തുമ്ഹാകം ചേതിയസ്സ ഉപട്ഠാനം കരോമാ’’തി വുത്തേ പന ‘‘ഉപട്ഠാനകരണം നാമ സുന്ദര’’ന്തി വത്തും വട്ടതി.
൮൩൭. ആരാമേ ഠിതാതി ആരാമേ ഠത്വാ അന്തരാരാമേ വാ ബഹിആരാമേ വാ നച്ചാദീനി പസ്സതി വാ സുണാതി വാ, അനാപത്തി. സതി കരണീയേതി സലാകഭത്താദീനം വാ അത്ഥായ അഞ്ഞേന വാ കേനചി കരണീയേന ഗന്ത്വാ ഗതട്ഠാനേ പസ്സതി വാ സുണാതി വാ, അനാപത്തി. ആപദാസൂതി താദിസേന ഉപദ്ദവേന ഉപദ്ദുതാ സമജ്ജട്ഠാനം പവിസതി, ഏവം പവിസിത്വാ പസ്സന്തിയാ വാ സുണന്തിയാ വാ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.
ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ദസമസിക്ഖാപദം.
ലസുണവഗ്ഗോ പഠമോ.
൨. അന്ധകാരവഗ്ഗോ
൧. പഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൩൯. അന്ധകാരവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – അപ്പദീപേതി പദീപചന്ദസൂരിയഅഗ്ഗീസു ഏകേനാപി അനോഭാസിതേ. തേനേവസ്സ പദഭാജനേ ‘‘അനാലോകേ’’തി വുത്തം. സല്ലപേയ്യ വാതി ഗേഹസ്സിതകഥം കഥേയ്യ.
൮൪൧. അരഹോപേക്ഖാ അഞ്ഞവിഹിതാതി ന രഹോഅസ്സാദാപേക്ഖാ രഹോഅസ്സാദതോ അഞ്ഞവിഹിതാവ ഹുത്വാ ഞാതിം വാ പുച്ഛതി, ദാനേ വാ പൂജായ വാ മന്തേതി. സേസം ഉത്താനമേവ. ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനന്തി.
പഠമസിക്ഖാപദം.
൨. ദുതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൪൨. ദുതിയേ – പടിച്ഛന്നേ ഓകാസേതി ഇദമേവ നാനം. സേസം സബ്ബം പുരിമസദിസമേവാതി.
ദുതിയസിക്ഖാപദം.
൩. തതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൪൬. തതിയേ – അജ്ഝോകാസേതി നാനം, സേസം സബ്ബം താദിസമേവാതി.
തതിയസിക്ഖാപദം.
൪. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൫൦-൩. ചതുത്ഥേ – നികണ്ണികന്തി കണ്ണമൂലം വുച്ചതി; കണ്ണമൂലേ ജപ്പേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. സതി കരണീയേതി സലാകഭത്താദീനം ആഹരണത്ഥായ വിഹാരേ വാ ദുന്നിക്ഖിത്തം പടിസാമനത്ഥായ. സേസം ഉത്താനമേവ. സമുട്ഠാനാദീനി പുരിമസദിസാനേവാതി.
ചതുത്ഥസിക്ഖാപദം.
൫. പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൫൪. പഞ്ചമേ – ഘരം സോധേന്താതി തേസം കിര ഏതദഹോസി – ‘‘ഥേരിയാ കോചി കായികവാചസികോ വീതിക്കമോ ന ദിസ്സതി, ഘരമ്പി താവ സോധേമാ’’തി, തതോ ഘരം സോധേന്താ നം അദ്ദസംസു.
൮൫൬. അനോവസ്സകം അതിക്കാമേന്തിയാതി പഠമം പാദം അതിക്കാമേന്തിയാ ദുക്കടം, ദുതിയം അതിക്കാമേന്തിയാ പാചിത്തിയം, ഉപചാരാതിക്കമേ ഏസേവ നയോ.
൮൫൮. ഗിലാനായാതി യാ താദിസേന ഗേലഞ്ഞേന ആപുച്ഛിതും ന സക്കോതി. ആപദാസൂതി ഘരേ അഗ്ഗി വാ ഉട്ഠിതോ ഹോതി, ചോരാ വാ; ഏവരൂപേ ഉപദ്ദവേ അനാപുച്ഛാ പക്കമതി, അനാപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
കഥിനസമുട്ഠാനം – കായവാചതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
പഞ്ചമസിക്ഖാപദം.
൬. ഛട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൬൦. ഛട്ഠേ – അഭിനിസീദേയ്യാതി നിസീദേയ്യ. നിസീദിത്വാ ഗച്ഛന്തിയാ ഏകാ ആപത്തി, അനിസീദിത്വാ നിപജ്ജിത്വാ ഗച്ഛന്തിയാ ഏകാ, നിസീദിത്വാ നിപജ്ജിത്വാ ഗച്ഛന്തിയാ ദ്വേ.
൮൬൩. ധുവപഞ്ഞത്തേതി ഭിക്ഖുനീനം അത്ഥായ നിച്ചപഞ്ഞത്തേ. സേസം ഉത്താനമേവ. കഥിനസമുട്ഠാനം…പേ… തിവേദനന്തി.
ഛട്ഠസിക്ഖാപദം.
൭. സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൬൪. സത്തമേപി – സബ്ബം ഛട്ഠേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.
സത്തമസിക്ഖാപദം.
൮. അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൬൯. അട്ഠമേ – സബ്ബം ഉത്താനമേവ. തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.
അട്ഠമസിക്ഖാപദം.
൯. നവമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൭൫. നവമേ – അഭിസപേയ്യാതി സപഥം കരേയ്യ. നിരയേന അഭിസപതി നാമ ‘‘നിരയേ നിബ്ബത്താമി, അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്താമി, നിരയേ നിബ്ബത്തതു, അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തതൂ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന അക്കോസതി. ബ്രഹ്മചരിയേന അഭിസപതി നാമ ‘‘ഗിഹിനീ ഹോമി, ഓദാതവത്ഥാ ഹോമി, പരിബ്ബാജികാ ഹോമി, ഇതരാ വാ ഏദിസാ ഹോതൂ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന അക്കോസതി; വാചായ വാചായ പാചിത്തിയം. ഠപേത്വാ പന നിരയഞ്ച ബ്രഹ്മചരിയഞ്ച ‘‘സുനഖീ സൂകരീ കാണാ കുണീ’’തിആദിനാ നയേന അക്കോസന്തിയാ വാചായ വാചായ ദുക്കടം.
൮൭൮. അത്ഥപുരേക്ഖാരായാതി അട്ഠകഥം കഥേന്തിയാ. ധമ്മപുരേക്ഖാരായാതി പാളിം വാചേന്തിയാ. അനുസാസനിപുരേക്ഖാരായാതി ‘‘ഇദാനിപി ത്വം ഏദിസാ, സാധു വിരമസ്സു, നോ ചേ വിരമസി, അദ്ധാ പുന ഏവരൂപാനി കമ്മാനി കത്വാ നിരയേ ഉപ്പജ്ജിസ്സസി, തിരച്ഛാനയോനിയാ ഉപ്പജ്ജിസ്സസീ’’തി ഏവം അനുസാസനിയം ഠത്വാ വദന്തിയാ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.
തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.
നവമസിക്ഖാപദം.
൧൦. ദസമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൭൯. ദസമേ – സബ്ബം ഉത്താനമേവ. ധുരനിക്ഖേപസമുട്ഠാനം – കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലകമ്മം, ദുക്ഖവേദനന്തി.
ദസമസിക്ഖാപദം.
അന്ധകാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.
൩. നഗ്ഗവഗ്ഗോ
൧. പഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൮൩-൬. നഗ്ഗവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – ബ്രഹ്മചരിയം ചിണ്ണേനാതി ബ്രഹ്മചരിയേന ചിണ്ണേന; അഥ വാ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ചരണേനാതി; ഏവം കരണത്ഥേ വാ സാമിഅത്ഥേ വാ ഉപയോഗവചനം വേദിതബ്ബം. അച്ഛിന്നചീവരികായാതി ഇദം ഉദകസാടികം സന്ധായ വുത്തം, ന അഞ്ഞം ചീവരം. തസ്മാ ഉദകസാടികായ അച്ഛിന്നായ വാ നട്ഠായ വാ നഗ്ഗായ ന്ഹായന്തിയാ അനാപത്തി. സചേപി ഉദകസാടികചീവരം മഹഗ്ഘം ഹോതി, ന സക്കാ നിവാസേത്വാ ബഹി ഗന്തും, ഏവമ്പി നഗ്ഗായ ന്ഹായിതും വട്ടതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.
ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
പഠമസിക്ഖാപദം.
൨. ദുതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൮൭. ദുതിയേ – സബ്ബം ഉത്താനമേവ. ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ദുതിയസിക്ഖാപദം.
൩. തതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൯൩-൪. തതിയേ – അനന്തരായികിനീതി ദസസു അന്തരായേസു ഏകേനപി അന്തരായേന അനന്തരായാ. ധുരം നിക്ഖിത്തമത്തേതി ധുരം നിക്ഖിപിത്വാ സചേപി പച്ഛാ സിബ്ബതി, ആപത്തിയേവാതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനമേവ.
ധുരനിക്ഖേപസമുട്ഠാനം – അകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.
തതിയസിക്ഖാപദം.
൪. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൯൮-൯. ചതുത്ഥേ – പഞ്ച അഹാനി പഞ്ചാഹം, പഞ്ചാഹമേവ പഞ്ചാഹികം. സങ്ഘാടീനം ചാരോ സങ്ഘാടിചാരോ; പരിഭോഗവസേന വാ ഓതാപനവസേന വാ സങ്ഘടിതട്ഠേന സങ്ഘാടീതി ലദ്ധനാമാനം പഞ്ചന്നം ചീവരാനം പരിവത്തനന്തി അത്ഥോ. തസ്മായേവ പദഭാജനേ ‘‘പഞ്ചമം ദിവസം പഞ്ച ചീവരാനീ’’തിആദിമാഹ. ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏത്ഥ ച ഏകസ്മിം ചീവരേ ഏകാ ആപത്തി; പഞ്ചസു പഞ്ച.
൯൦൦. ആപദാസൂതി മഹഗ്ഘം ചീവരം, ന സക്കാ ഹോതി ചോരഭയാദീസു പരിഭുഞ്ജിതും; ഏവരൂപേ ഉപദ്ദവേ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ. കഥിനസമുട്ഠാനം – അകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ചതുത്ഥസിക്ഖാപദം.
൫. പഞ്ചമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൦൩. പഞ്ചമേ – ചീവരസങ്കമനീയന്തി സങ്കമേതബ്ബം ചീവരം; അഞ്ഞിസ്സാ സന്തകം അനാപുച്ഛാ ഗഹിതം പുന പടിദാതബ്ബചീവരന്തി അത്ഥോ.
൯൦൬. ആപദാസൂതി സചേ അപാരുതം വാ അനിവത്ഥം വാ ചോരാ ഹരന്തി, ഏവരൂപാസു ആപദാസു ധാരേന്തിയാ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ. കഥിനസമുട്ഠാനം – കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
പഞ്ചമസിക്ഖാപദം.
൬. ഛട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൦൯-൧൦. ഛട്ഠേ – അഞ്ഞം പരിക്ഖാരന്തി യംകിഞ്ചി ഥാലകാദീനം വാ സപ്പിതേലാദീനം വാ അഞ്ഞതരം. ആനിസംസന്തി ‘‘കിത്തകം അഗ്ഘനകം ദാതുകാമത്ഥാ’’തി പുച്ഛതി, ‘‘ഏത്തകം നാമാ’’തി വദന്തി, ‘‘ആഗമേഥ താവ, ഇദാനി വത്ഥം മഹഗ്ഘം, കതിപാഹേന കപ്പാസേ ആഗതേ സമഗ്ഘം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം വത്വാ നിവാരേന്തിയാ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.
തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ഛട്ഠസിക്ഖാപദം.
൭. സത്തമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൧൧. സത്തമേ – പക്കമിംസൂതി അഞ്ഞാസമ്പി ആഗമനം ആഗമേന്തീ ‘‘അദ്ധാ അമ്ഹാകമ്പി ആഗമേസ്സതീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ അഗമംസു. പടിബാഹേയ്യാതി പടിസേധേയ്യ.
൯൧൫. ആനിസംസന്തി ‘‘ഏകിസ്സാ ഏകം സാടകം നപ്പഹോതി, ആഗമേഥ താവ, കതിപാഹേന ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തതോ ഭാജേസ്സാമീ’’തി ഏവം ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ പടിബാഹന്തിയാ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.
തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
സത്തമസിക്ഖാപദം.
൮. അട്ഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൧൬-൮. അട്ഠമേ – നടാ നാമ യേ നാടകം നാടേന്തി. നടകാ നാമ യേ നച്ചന്തി. ലങ്ഘകാ നാമ യേ വംസവരത്താദീസു ലങ്ഘനകമ്മം കരോന്തി. സോകജ്ഝായികാ നാമ മായാകാരാ. കുമ്ഭഥൂണികാ നാമ ഘടകേന കീളനകാ; ബിമ്ബിസകവാദകാതിപി വദന്തി. ദേതി ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏത്ഥ ചീവരഗണനായ ആപത്തിയോ വേദിതബ്ബാ. സേസം ഉത്താനമേവ.
ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
അട്ഠമസിക്ഖാപദം.
൯. നവമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൨൧-൪. നവമേ – ദുബ്ബലചീവരപച്ചാസായാതി ദുബ്ബലായ ചീവരപച്ചാസായ. ആനിസംസന്തി കിഞ്ചാപി ‘‘ന മയം അയ്യേ സക്കോമാ’’തി വദന്തി, ‘‘ഇദാനി പന തേസം കപ്പാസോ ആഗമിസ്സതി, സദ്ധോ പസന്നോ പുരിസോ ആഗമിസ്സതി, അദ്ധാ ദസ്സതീ’’തി ഏവം ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ നിവാരേന്തിയാ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.
തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.
നവമസിക്ഖാപദം.
൧൦. ദസമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൨൭. ദസമേ – കഥിനുദ്ധാരം ന ദസ്സന്തീതി കീദിസോ കഥിനുദ്ധാരോ ദാതബ്ബോ, കീദിസോ ന ദാതബ്ബോതി? യസ്സ അത്ഥാരമൂലകോ ആനിസംസോ മഹാ, ഉബ്ഭാരമൂലകോ അപ്പോ, ഏവരൂപോ ന ദാതബ്ബോ. യസ്സ പന അത്ഥാരമൂലകോ ആനിസംസോ അപ്പോ, ഉബ്ഭാരമൂലകോ മഹാ, ഏവരൂപോ ദാതബ്ബോ. സമാനിസംസോപി സദ്ധാപരിപാലനത്ഥം ദാതബ്ബോവ.
൯൩൧. ആനിസംസന്തി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ജിണ്ണചീവരോ, കഥിനാനിസംസമൂലകോ മഹാലാഭോതി ഏവരൂപം ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ പടിബാഹന്തിയാ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.
തിസമുട്ഠാനം – കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ദസമസിക്ഖാപദം.
നഗ്ഗവഗ്ഗോ തതിയോ.
൪. തുവട്ടവഗ്ഗോ
൧. പഠമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൩൩. തുവട്ടവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – തുവട്ടേയ്യുന്തി നിപജ്ജേയ്യും. സേസം ഉത്താനമേവ. ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
പഠമസിക്ഖാപദം.
൨. ദുതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൩൭. ദുതിയേ – ഏകം അത്ഥരണഞ്ചേവ പാവുരണഞ്ച ഏതാസന്തി ഏകത്ഥരണപാവുരണാ; സംഹാരിമാനം പാവാരത്ഥരണകടസാരകാദീനം ഏകം അന്തം അത്ഥരിത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ തുവട്ടേന്തീനമേതം അധിവചനം.
൯൪൦. വവത്ഥാനം ദസ്സേത്വാതി മജ്ഝേ കാസാവം വാ കത്തരയട്ഠിം വാ അന്തമസോ കായബന്ധനമ്പി ഠപേത്വാ നിപജ്ജന്തീനം അനാപത്തീതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനമേവ. ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.
ദുതിയസിക്ഖാപദം.
൩. തതിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൪൧. തതിയേ – ഉളാരസമ്ഭാവിതാതി ഉളാരകുലാ പബ്ബജിതത്താ ഗുണേഹി ച ഉളാരത്താ ഉളാരാതി സമ്ഭാവിതാ. ഇസ്സാപകതാതി ഇസ്സായ അപകതാ; അഭിഭൂതാതി അത്ഥോ. സഞ്ഞത്തി ബഹുലാ ഏതാസന്തി സഞ്ഞത്തിബഹുലാ; ദിവസം മഹാജനം സഞ്ഞാപയമാനാതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞത്തി ബഹുലാ ഏതാസന്തി വിഞ്ഞത്തിബഹുലാ. വിഞ്ഞത്തീതി ഹേതൂദാഹരണാദീഹി വിവിധേഹി നയേഹി ഞാപനാ വേദിതബ്ബാ, ന യാചനാ.
൯൪൩. ചങ്കമനേ നിവത്തനഗണനായ ആപത്തിയോ വേദിതബ്ബാ. തിട്ഠതി വാതിആദീസു പയോഗഗണനായ. ഉദ്ദിസതി വാതിആദീസു പദാദിഗണനായ. സേസം ഉത്താനമേവ.
തിസമുട്ഠാനം – കിരിയാകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.
തതിയസിക്ഖാപദം.
൪. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൪൯. ചതുത്ഥേ – സതി അന്തരായേതി ദസവിധേ അന്തരായേ സതി. പരിയേസിത്വാ ന ലഭതീതി അഞ്ഞം ഉപട്ഠായികം ന ലഭതി. ഗിലാനായാതി സയം ഗിലാനായ. ആപദാസൂതി തഥാരൂപേ ഉപദ്ദവേ സതി അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.