൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൦൮. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേ – ഹേമന്തികേ കാലേതി ഹേമന്തകാലേ ഹിമപാതസമയേ. കായം ഓതാപേന്താതി മഞ്ചപീഠാദീസു നിസിന്നാ ബാലാതപേന കായം ഓതാപേന്താ. കാലേ ആരോചിതേതി യാഗുഭത്താദീസു യസ്സ കസ്സചി കാലേ ആരോചിതേ. ഓവട്ഠം ഹോതീതി ഹിമവസ്സേന ഓവട്ഠം തിന്തം ഹോതി.

൧൧൦. അവസ്സികസങ്കേതേതി വസ്സികവസ്സാനമാസാതി ഏവം അപഞ്ഞത്തേ ചത്താരോ ഹേമന്തികേ ചത്താരോ ച ഗിമ്ഹികേ അട്ഠ മാസേതി അത്ഥോ. മണ്ഡപേ വാതി സാഖാമണ്ഡപേ വാ പദരമണ്ഡപേ വാ. രുക്ഖമൂലേ വാതി യസ്സ കസ്സചി രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ. യത്ഥ കാകാ വാ കുലലാ വാ ന ഊഹദന്തീതി യത്ഥ ധുവനിവാസേന കുലാവകേ കത്വാ വസമാനാ ഏതേ കാകകുലലാ വാ അഞ്ഞേ വാ സകുന്താ തം സേനാസനം ന ഊഹദന്തി, താദിസേ രുക്ഖമൂലേ നിക്ഖിപിതും അനുജാനാമീതി. തസ്മാ യത്ഥ ഗോചരപ്പസുതാ സകുന്താ വിസ്സമിത്വാ ഗച്ഛന്തി, തസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി. യസ്മിം പന ധുവനിവാസേന കുലാവകേ കത്വാ വസന്തി, തസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ ന നിക്ഖിപിതബ്ബം. ‘‘അട്ഠ മാസേ’’തി വചനതോ യേസു ജനപദേസു വസ്സകാലേ ന വസ്സതി, തേസുപി ചത്താരോ മാസേ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതിയേവ. ‘‘അവസ്സികസങ്കേതേ’’തി വചനതോ യത്ഥ ഹേമന്തേ ദേവോ വസ്സതി, തത്ഥ ഹേമന്തേപി അജ്ഝോകാസേ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതി. ഗിമ്ഹേ പന സബ്ബത്ഥ വിഗതവലാഹകം വിസുദ്ധം നഭം ഹോതി, ഏവരൂപേ കാലേ കേനചിദേവ കരണീയേന അജ്ഝോകാസേ മഞ്ചപീഠം നിക്ഖിപിതും വട്ടതി.

അബ്ഭോകാസികേനാപി വത്തം ജാനിതബ്ബം, തസ്സ ഹി സചേ പുഗ്ഗലികമഞ്ചകോ അത്ഥി, തത്ഥേവ സയിതബ്ബം. സങ്ഘികം ഗണ്ഹന്തേന വേത്തേന വാ വാകേന വാ വീതമഞ്ചകോ ഗഹേതബ്ബോ. തസ്മിം അസതി പുരാണമഞ്ചകോ ഗഹേതബ്ബോ. തസ്മിമ്പി അസതി നവവായിമോ വാ ഓനദ്ധകോ വാ ഗഹേതബ്ബോ. ഗഹേത്വാ ച പന ‘‘അഹം ഉക്കട്ഠരുക്ഖമൂലികോ ഉക്കട്ഠഅബ്ഭോകാസികോ’’തി ചീവരകുടിമ്പി അകത്വാ അസമയേ അജ്ഝോകാസേ രുക്ഖമൂലേ വാ പഞ്ഞപേത്വാ നിപജ്ജിതും ന വട്ടതി. സചേ പന ചതുഗ്ഗുണേനപി ചീവരേന കതകുടി അതേമേന്തം രക്ഖിതും ന സക്കോതി, സത്താഹവദ്ദലികാദീനി ഭവന്തി, ഭിക്ഖുനോ കായാനുഗതികത്താ വട്ടതി.

അരഞ്ഞേ പണ്ണകുടീസു വസന്താനം സീലസമ്പദായ പസന്നചിത്താ മനുസ്സാ നവം മഞ്ചപീഠം ദേന്തി ‘‘സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി വസിത്വാ ഗച്ഛന്തേഹി സാമന്തവിഹാരേ സഭാഗഭിക്ഖൂനം പേസേത്വാ ഗന്തബ്ബം, സഭാഗാനം അഭാവേ അനോവസ്സകേ നിക്ഖിപിത്വാ ഗന്തബ്ബം, അനോവസ്സകേ അസതി രുക്ഖേ ലഗ്ഗേത്വാ ഗന്തബ്ബം. ചേതിയങ്ഗണേ സമ്മജ്ജനിം ഗഹേത്വാ ഭോജനസാലങ്ഗണം വാ ഉപോസഥാഗാരങ്ഗണം വാ പരിവേണദിവാട്ഠാനഅഗ്ഗിസാലാദീസു വാ അഞ്ഞതരം സമ്മജ്ജിത്വാ ധോവിത്വാ പുന സമ്മജ്ജനീമാളകേയേവ ഠപേതബ്ബാ. ഉപോസഥാഗാരാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഗഹേത്വാ അവസേസാനി സമ്മജ്ജന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ.

യോ പന ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗം സമ്മജ്ജന്തോവ ഗന്തുകാമോ ഹോതി, തേന സമ്മജ്ജിത്വാ സചേ അന്തരാമഗ്ഗേ സാലാ അത്ഥി, തത്ഥ ഠപേതബ്ബാ. സചേ നത്ഥി, വലാഹകാനം അനുട്ഠിതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘യാവാഹം ഗാമതോ നിക്ഖമാമി, താവ ന വസ്സിസ്സതീ’’തി ജാനന്തേന യത്ഥ കത്ഥചി നിക്ഖിപിത്വാ പുന പച്ചാഗച്ഛന്തേന പാകതികട്ഠാനേ ഠപേതബ്ബാ. സചേ വസ്സിസ്സതീതി ജാനന്തോ അജ്ഝോകാസേ ഠപേതി, ദുക്കടന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. സചേ പന തത്ര തത്രേവ സമ്മജ്ജനത്ഥായ സമ്മജ്ജനീ നിക്ഖിത്താ ഹോതി, തം തം ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ തത്ര തത്രേവ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി. ആസനസാലം സമ്മജ്ജന്തേന വത്തം ജാനിതബ്ബം. തത്രിദം വത്തം – മജ്ഝതോ പട്ഠായ പാദട്ഠാനാഭിമുഖാ വാലികാ ഹരിതബ്ബാ. കചവരം ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ ബഹി ഛഡ്ഡേതബ്ബം.

൧൧൧. മസാരകോതി മഞ്ചപാദേ വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ അടനിയോ പവേസേത്വാ കതോ. ബുന്ദികാബദ്ധോതി അടനീഹി മഞ്ചപാദേ ഡംസാപേത്വാ പല്ലങ്കസങ്ഖേപേന കതോ. കുളീരപാദകോതി അസ്സമേണ്ഡകാദീനം പാദസദിസേഹി പാദേഹി കതോ. യോ വാ പന കോചി വങ്കപാദകോ, അയം വുച്ചതി കുളീരപാദകോ. ആഹച്ചപാദകോതി അയം പന ‘‘ആഹച്ചപാദകോ നാമ മഞ്ചോ അങ്ഗേ വിജ്ഝിത്വാ കതോ ഹോതീ’’തി ഏവം പരതോ പാളിയംയേവ വുത്തോ, തസ്മാ അടനിയോ വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ പാദസിഖം പവേസേത്വാ ഉപരി ആണിം ദത്വാ കതമഞ്ചോ ‘‘ആഹച്ചപാദകോ’’തി വേദിതബ്ബോ. പീഠേപി ഏസേവ നയോ. അന്തോ സംവേഠേത്വാ ബദ്ധം ഹോതീതി ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച വിത്ഥതം മജ്ഝേ സങ്ഖിത്തം പണവസണ്ഠാനം കത്വാ ബദ്ധം ഹോതി, തം കിര മജ്ഝേ സീഹബ്യഗ്ഘചമ്മപരിക്ഖിത്തമ്പി കരോന്തി. അകപ്പിയചമ്മം നാമേത്ഥ നത്ഥി. സേനാസനഞ്ഹി സോവണ്ണമയമ്പി വട്ടതി, തസ്മാ തം മഹഗ്ഘം ഹോതി. അനുപസമ്പന്നം സന്ഥരാപേതി തസ്സ പലിബോധോതി യേന സന്ഥരാപിതം, തസ്സ പലിബോധോ. ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമന്തസ്സ പാചിത്തിയം.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – ഥേരോ ഭോജനസാലായം ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ദഹരം ആണാപേതി ‘‘ഗച്ഛ ദിവാട്ഠാനേ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേഹീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ നിസിന്നോ. ഥേരോ യഥാരുചിം വിചരിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഥവികം വാ ഉത്തരാസങ്ഗം വാ ഠപേതി, തതോ പട്ഠായ ഥേരസ്സ പലിബോധോ. നിസീദിത്വാ സയം ഗച്ഛന്തോ നേവ ഉദ്ധരതി, ന ഉദ്ധരാപേതി, ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ പാചിത്തിയം. സചേ പന ഥേരോ തത്ഥ ഥവികം വാ ഉത്തരാസങ്ഗം വാ അട്ഠപേത്വാ ചങ്കമന്തോവ ദഹരം ‘‘ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തി ഭണതി, തേന ‘‘ഇദം ഭന്തേ മഞ്ചപീഠ’’ന്തി ആചിക്ഖിതബ്ബം. സചേ ഥേരോ വത്തം ജാനാതി ‘‘ത്വം ഗച്ഛ, അഹം പാകതികം കരിസ്സാമീ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ ബാലോ ഹോതി അനുഗ്ഗഹിതവത്തോ ‘‘ഗച്ഛ, മാ ഇധ തിട്ഠ, നേവ നിസീദിതും ന നിപജ്ജിതും ദേമീ’’തി ദഹരം തജ്ജേതിയേവ. ദഹരേന ‘‘ഭന്തേ സുഖം സയഥാ’’തി കപ്പം ലഭിത്വാ വന്ദിത്വാ ഗന്തബ്ബം. തസ്മിം ഗതേ ഥേരസ്സേവ പലിബോധോ. പുരിമനയേനേവ ചസ്സ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ.

അഥ പന ആണത്തിക്ഖണേയേവ ദഹരോ ‘‘മയ്ഹം ഭന്തേ ഭണ്ഡകധോവനാദി കിഞ്ചി കരണീയം അത്ഥീ’’തി വദതി, ഥേരോ ച നം ‘‘ത്വം പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛാഹീ’’തി വത്വാ ഭോജനസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതി, പാദുദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ. സചേ തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ നിസീദതി പുരിമനയേനേവ ചസ്സ ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ ആപത്തി. സചേ പന ഥേരോ സാമണേരം ആണാപേതി, സാമണേരേ തത്ഥ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേത്വാ നിസിന്നേപി ഭോജനസാലതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തോ പാദുദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ. ഗന്ത്വാ നിസിന്നോ പുന ഗമനകാലേ ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. സചേ പന ആണാപേന്തോ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേത്വാ തത്ഥേവ നിസീദാതി ആണാപേതി, യത്രിച്ഛതി തത്ര ഗന്ത്വാ ആഗന്തും ലഭതി. സയം പന പാകതികം അകത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ പാചിത്തിയം. അന്തരസന്നിപാതേ മഞ്ചപീഠാനി പഞ്ഞപേത്വാ നിസിന്നേഹി ഗമനകാലേ ആരാമികാനം ഇമം പടിസാമേഥാതി വത്തബ്ബം, അവത്വാ ഗച്ഛന്താനം ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ ആപത്തി.

മഹാധമ്മസവനം നാമ ഹോതി തത്ഥ ഉപോസഥാഗാരതോപി ഭോജനസാലതോപി ആഹരിത്വാ മഞ്ചപീഠാനി പഞ്ഞപേന്തി. ആവാസികാനംയേവ പലിബോധോ. സചേ ആഗന്തുകാ ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായസ്സ ഇദം ആചരിയസ്സാ’’തി ഗണ്ഹന്തി, തതോ പട്ഠായ തേസംയേവ പലിബോധോ. ഗമനകാലേ പാകതികം അകത്വാ ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമന്താനം ആപത്തി. മഹാപച്ചരിയം പുന വുത്തം – ‘‘യാവ അഞ്ഞേ ന നിസീദന്തി, താവ യേഹി പഞ്ഞത്തം, തേസം ഭാരോ. അഞ്ഞേസു ആഗന്ത്വാ നിസിന്നേസു നിസിന്നകാനം ഭാരോ. സചേ തേ അനുദ്ധരിത്വാ വാ അനുദ്ധരാപേത്വാ വാ ഗച്ഛന്തി, ദുക്കടം. കസ്മാ? അനാണത്തിയാ പഞ്ഞപിതത്താ’’തി. ധമ്മാസനേ പഞ്ഞത്തേ യാവ ഉസ്സാരകോ വാ ധമ്മകഥികോ വാ നാഗച്ഛതി, താവ പഞ്ഞാപകാനം പലിബോധോ, തസ്മിം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നേ തസ്സ പലിബോധോ. സകലം അഹോരത്തം ധമ്മസവനം ഹോതി, അഞ്ഞോ ഉസ്സാരകോ വാ ധമ്മകഥികോ വാ ഉട്ഠഹതി, അഞ്ഞോ നിസീദതി, യോ യോ ആഗന്ത്വാ നിസീദതി, തസ്സ തസ്സ ഭാരോ. ഉട്ഠഹന്തേന പന ‘‘ഇദമാസനം തുമ്ഹാകം ഭാരോ’’തി വത്വാ ഗന്തബ്ബം. സചേപി ഇതരസ്മിം അനാഗതേയേവ പഠമം നിസിന്നോ ഉട്ഠായ ഗച്ഛതി, തസ്മിഞ്ച അന്തോഉപചാരട്ഠേയേവ ഇതരോ ആഗന്ത്വാ നിസീദതി, ഉട്ഠായ ഗതോ ആപത്തിയാ ന കാരേതബ്ബോ. സചേ പന ഇതരസ്മിം അനാഗതേയേവ പഠമം നിസിന്നോ ഉട്ഠായാസനാ ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമതി, ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. സബ്ബത്ഥ ച ‘‘ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ പഠമപാദേ ദുക്കടം, ദുതിയേ പാചിത്തിയ’’ന്തി അയം നയോ മഹാപച്ചരിയം വുത്തോ.

൧൧൨. ചിമിലികം വാതിആദീസു ചിമിലികാ നാമ സുധാദിപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ വണ്ണാനുരക്ഖണത്ഥം കതാ ഹോതി, തം ഹേട്ഠാ പത്ഥരിത്വാ ഉപരി കടസാരകം പത്ഥരന്തി. ഉത്തരത്ഥരണം നാമ മഞ്ചപീഠാനം ഉപരി അത്ഥരിതബ്ബകം പച്ചത്ഥരണം. ഭൂമത്ഥരണം നാമ ഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാ കടസാരകാദിവികതി. തട്ടികം നാമ താലപണ്ണേഹി വാ വാകേഹി വാ കതതട്ടികാ. ചമ്മഖണ്ഡോ നാമ സീഹബ്യഗ്ഘദീപിതരച്ഛചമ്മാദീസുപി യംകിഞ്ചി ചമ്മം. അട്ഠകഥാസു ഹി സേനാസനപരിഭോഗേ പടിക്ഖിത്തചമ്മം നാമ ന ദിസ്സതി, തസ്മാ സീഹചമ്മാദീനം പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. പാദപുഞ്ഛനീ നാമ രജ്ജുകേഹി വാ പിലോതികാഹി വാ പാദപുഞ്ഛനത്ഥം കതാ. ഫലകപീഠം നാമ ഫലകമയം പീഠം. അഥ വാ ഫലകഞ്ചേവ ദാരുമയപീഠഞ്ച; ഏതേന സബ്ബമ്പി ദാരുഭണ്ഡാദി സങ്ഗഹിതം. മഹാപച്ചരിയം പന വിത്ഥാരേനേവ വുത്തം – ‘‘ആധാരകം പത്തപിധാനം പാദകഥലികം താലവണ്ടം ബീജനീപത്തകം യംകിഞ്ചി ദാരുഭണ്ഡം അന്തമസോ പാനീയഉളുങ്കം പാനീയസങ്ഖം അജ്ഝോകാസേ നിക്ഖിപിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ഏസ നയോ ദുതിയസിക്ഖാപദേ ദസ്സിതോ. അജ്ഝോകാസേ രജനം പചിത്വാ രജനഭാജനം രജനഉളുങ്കോ രജനദോണികാതി സബ്ബം അഗ്ഗിസാലായ പടിസാമേതബ്ബം. സചേ അഗ്ഗിസാലാ നത്ഥി, അനോവസ്സകേ പബ്ഭാരേ നിക്ഖിപിതബ്ബം. തസ്മിമ്പി അസതി യത്ഥ ഓലോകേന്താ ഭിക്ഖൂ പസ്സന്തി, താദിസേ ഠാനേ ഠപേത്വാപി ഗന്തും വട്ടതി.

അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലികേതി യസ്മിം വിസ്സാസഗ്ഗാഹോ ന രുഹതി, തസ്സ സന്തകേ ദുക്കടം. യസ്മിം പന വിസ്സാസോ രുഹതി, തസ്സ സന്തകം അത്തനോ പുഗ്ഗലികമിവ ഹോതീതി മഹാപച്ചരിയാദീസു വുത്തം.

൧൧൩. ആപുച്ഛം ഗച്ഛതീതി യോ ഭിക്ഖു വാ സാമണേരോ വാ ആരാമികോ വാ ലജ്ജീ ഹോതി, അത്തനോ പലിബോധം വിയ മഞ്ഞതി, യോ തഥാരൂപം ആപുച്ഛിത്വാ ഗച്ഛതി, തസ്സ അനാപത്തി. ഓതാപേന്തോ ഗച്ഛതീതി ആതപേ ഓതാപേന്തോ ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിസ്സാമീതി ഗച്ഛതി; ഏവം ഗച്ഛതോ അനാപത്തി. കേനചി പലിബുദ്ധം ഹോതീതി സേനാസനം കേനചി ഉപദ്ദുതം ഹോതീതി അത്ഥോ. സചേപി ഹി വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു ഉട്ഠാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, സചേപി യക്ഖോ വാ പേതോ വാ ആഗന്ത്വാ നിസീദതി, കോചി വാ ഇസ്സരോ ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹാതി, സേനാസനം പലിബുദ്ധം ഹോതി, സീഹബ്യഗ്ഘാദീസു വാ പന തം പദേസം ആഗന്ത്വാ ഠിതേസുപി സേനാസനം പലിബുദ്ധം ഹോതിയേവ. ഏവം കേനചി പലിബുദ്ധേ അനുദ്ധരിത്വാപി ഗച്ഛതോ അനാപത്തി. ആപദാസൂതി ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായേസു. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

കഥിനസമുട്ഠാനം – കായവാചതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.