൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൯. സേനാസനവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – അനാദിയന്തോതി തസ്സാ വചനം അഗണ്ഹന്തോ. ദാരകസ്സ ബാഹും ആകോടേസീതി ഉക്ഖിത്തം ഫരസും നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോ മനുസ്സാനം ചക്ഖുവിസയാതീതേ മഹാരാജസന്തികാ ലദ്ധേ രുക്ഖട്ഠകദിബ്ബവിമാനേ നിപന്നസ്സ ദാരകസ്സ ബാഹും ഥനമൂലേയേവ ഛിന്ദി. ന ഖോ മേതം പതിരൂപന്തിആദിമ്ഹി അയം സങ്ഖേപവണ്ണനാ – ഹിമവന്തേ കിര പക്ഖദിവസേസു ദേവതാസന്നിപാതോ ഹോതി, തത്ഥ രുക്ഖധമ്മം പുച്ഛന്തി – ‘‘ത്വം രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ ന ഠിതാ’’തി? രുക്ഖധമ്മോ നാമ രുക്ഖേ ഛിജ്ജമാനേ രുക്ഖദേവതായ മനോപദോസസ്സ അകരണം. തത്ഥ യാ ദേവതാ രുക്ഖധമ്മേ അട്ഠിതാ ഹോതി, സാ ദേവതാസന്നിപാതം പവിസിതും ന ലഭതി. ഇതി സാ ദേവതാ ഇമഞ്ച രുക്ഖധമ്മേ അട്ഠാനപച്ചയം ആദീനവം അദ്ദസ, ഭഗവതോ ച സമ്മുഖാ സുതപുബ്ബധമ്മദേസനാനുസാരേന തഥാഗതസ്സ ഛദ്ദന്താദികാലേ പുബ്ബചരിതം അനുസ്സരി. തേനസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ മേതം പതിരൂപം…പേ… വോരോപേയ്യ’’ന്തി. യംനൂനാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേയ്യന്തി ഇദം പനസ്സാ ‘‘അയം ഭിക്ഖു സപിതികോ പുത്തോ, അദ്ധാ ഭഗവാ ഇമം ഇമസ്സ അജ്ഝാചാരം സുത്വാ മരിയാദം ബന്ധിസ്സതി, സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സതീ’’തി പടിസഞ്ചിക്ഖന്തിയാ അഹോസി. സചജ്ജ ത്വം ദേവതേതി സചേ അജ്ജ ത്വം ദേവതേ. പസവേയ്യാസീതി ജനേയ്യാസി ഉപ്പാദേയ്യാസി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഭഗവാ തം ദേവതം സഞ്ഞാപേന്തോ –

‘‘യോ വേ ഉപ്പതിതം കോധം, രഥം ഭന്തംവ വാരയേ;

തമഹം സാരഥിം ബ്രൂമി, രസ്മിഗ്ഗാഹോ ഇതരോ ജനോ’’തി. (ധ. പ. ൨൨൨);

ഇമം ഗാഥമഭാസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ സാ ദേവതാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. പുന ഭഗവാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേന്തോ –

‘‘യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം, വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി;

സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം, ഉരഗോ ജിണ്ണമിവത്തചം പുരാണ’’ന്തി. (സു. നി. ൧);

ഇമം ഗാഥമഭാസി. തത്ര പഠമഗാഥാ ധമ്മപദേ സങ്ഗഹം ആരുള്ഹാ, ദുതിയാ സുത്തനിപാതേ, വത്ഥു പന വിനയേതി. അഥ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോയേവ തസ്സാ ദേവതായ വസനട്ഠാനം ആവജ്ജന്തോ പതിരൂപം ഠാനം ദിസ്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ദേവതേ, അസുകസ്മിം ഓകാസേ രുക്ഖോ വിവിത്തോ, തസ്മിം ഉപഗച്ഛാ’’തി ആഹ. സോ കിര രുക്ഖോ ന ആളവിരട്ഠേ, ജേതവനസ്സ അന്തോപരിക്ഖേപേ, യസ്സ ദേവപുത്തസ്സ പരിഗ്ഗഹോ അഹോസി, സോ ചുതോ; തസ്മാ ‘‘വിവിത്തോ’’തി വുത്തോ. തതോ പട്ഠായ ച പന സാ ദേവതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ ലദ്ധപരിഹാരാ ബുദ്ധുപട്ഠായികാ അഹോസി. യദാ ദേവതാസമാഗമോ ഹോതി, തദാ മഹേസക്ഖദേവതാസു ആഗച്ഛന്തീസു അഞ്ഞാ അപ്പേസക്ഖാ ദേവതാ യാവ മഹാസമുദ്ദചക്കവാളപബ്ബതാ താവ പടിക്കമന്തി. അയം പന അത്തനോ വസനട്ഠാനേ നിസീദിത്വാവ ധമ്മം സുണാതി. യമ്പി പഠമയാമേ ഭിക്ഖൂ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, മജ്ഝിമയാമേ ദേവതാ, തം സബ്ബം തത്ഥേവ നിസീദിത്വാ സുണാതി. ചത്താരോ ച മഹാരാജാനോപി ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ ഗച്ഛന്താ തം ദേവതം ദിസ്വാവ ഗച്ഛന്തി.

൯൦. ഭൂതഗാമപാതബ്യതായാതി ഏത്ഥ ഭവന്തി അഹുവുഞ്ചാതി ഭൂതാ; ജായന്തി വഡ്ഢന്തി ജാതാ വഡ്ഢിതാ ചാതി അത്ഥോ. ഗാമോതി രാസി; ഭൂതാനം ഗാമോതി ഭൂതഗാമോ; ഭൂതാ ഏവ വാ ഗാമോ ഭൂതഗാമോ; പതിട്ഠിതഹരിതതിണരുക്ഖാദീനമേതം അധിവചനം. പാതബ്യസ്സ ഭാവോ പാതബ്യതാ; ഛേദനഭേദനാദീഹി യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാതി അത്ഥോ. തസ്സാ ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ; നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, ഭൂതഗാമപാതബ്യതാഹേതു, ഭൂതഗാമസ്സ ഛേദനാദിപച്ചയാ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ.

൯൧. ഇദാനി തം ഭൂതഗാമം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ഭൂതഗാമോ നാമ പഞ്ച ബീജജാതാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭൂതഗാമോ നാമാതി ഭൂതഗാമം ഉദ്ധരിത്വാ യസ്മിം സതി ഭൂതഗാമോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ച ബീജജാതാനീ’’തി ആഹാതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ‘‘യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദീനി ന സമേന്തി. ന ഹി മൂലബീജാദീനി മൂലാദീസു ജായന്തി, മൂലാദീസു ജായമാനാനി പന താനി ബീജാകതാനി, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ വണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ – ഭൂതഗാമോ നാമാതി വിഭജിതബ്ബപദം. പഞ്ചാതി തസ്സ വിഭാഗപരിച്ഛേദോ. ബീജജാതാനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. തസ്സത്ഥോ – ബീജേഹി ജാതാനി ബീജജാതാനി; രുക്ഖാദീനമേതം അധിവചനം. അപരോ നയോ – ബീജാനി ച താനി വിജാതാനി ച പസൂതാനി നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനീതി ബീജജാതാനി. ഏതേന അല്ലവാലികാദീസു ഠപിതാനം നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനം സിങ്ഗിവേരാദീനം സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി.

ഇദാനി യേഹി ബീജേഹി ജാതത്താ രുക്ഖാദീനി ബീജജാതാനീതി വുത്താനി, താനി ദസ്സേന്തോ ‘‘മൂലബീജ’’ന്തിആദിമാഹ. തേസം ഉദ്ദേസോ പാകടോ ഏവ. നിദ്ദേസേ യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി മൂലേ ജായന്തി മൂലേ സഞ്ജായന്തീതി ഏത്ഥ ബീജതോ നിബ്ബത്തേന ബീജം ദസ്സിതം, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി ആലുവകസേരുകമലുപ്പലപുണ്ഡരീകകുവലയകന്ദപാടലിമൂലാദിഭേദേ മൂലേ ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി ജായന്തി സഞ്ജായന്തി, താനി യമ്ഹി മൂലേ ജായന്തി ചേവ സഞ്ജായന്തി ച തഞ്ച, പാളിയം വുത്തം ഹലിദ്ദാദി ച സബ്ബമ്പി ഏതം മൂലബീജം നാമ. ഏസേവ നയോ ഖന്ധബീജാദീസു. യേവാപനകഖന്ധബീജേസു പനേത്ഥ അമ്ബാടകഇന്ദസാലനുഹീപാളിഭദ്ദകണികാരാദീനി ഖന്ധബീജാനി, അമൂലവല്ലി ചതുരസ്സവല്ലികണവീരാദീനി ഫളുബീജാനി മകചിസുമനജയസുമനാദീനി അഗ്ഗബീജാനി, അമ്ബജമ്ബൂപനസട്ഠിആദീനി ബീജബീജാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി.

൯൨. ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ പാചിത്തിയ’’ന്തി തത്ഥ സഞ്ഞാവസേന ആപത്താനാപത്തിഭേദം പാതബ്യതാഭേദഞ്ച ദസ്സേന്തോ ബീജേ ബീജസഞ്ഞീതിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ ‘‘സാലീനം ചേപി ഓദനം ഭുഞ്ജതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൭൬) സാലിതണ്ഡുലാനം ഓദനോ ‘‘സാലീനം ഓദനോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം ബീജതോ സമ്ഭൂതോ ഭൂതഗാമോ ‘‘ബീജ’’ന്തി വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. യം പന ‘‘ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൦) വുത്തം ഭൂതഗാമപരിമോചനം കത്വാ ഠപിതം ബീജം, തം ദുക്കടവത്ഥു. അഥ വാ യദേതം ‘‘ഭൂതഗാമോ നാമാ’’തി സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗസ്സ ആദിപദം, തേന സദ്ധിം യോജേത്വാ യം ബീജം ഭൂതഗാമോ നാമ ഹോതി, തസ്മിം ബീജേ ബീജസഞ്ഞീ സത്ഥകാദീനി ഗഹേത്വാ സയം വാ ഛിന്ദതി അഞ്ഞേന വാ ഛേദാപേതി, പാസാണാദീനി ഗഹേത്വാ സയം വാ ഭിന്ദതി അഞ്ഞേന വാ ഭേദാപേതി, അഗ്ഗിം ഉപസംഹരിത്വാ സയം വാ പചതി അഞ്ഞേന വാ പചാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യഥാരുതം പന ഗഹേത്വാ ഭൂതഗാമവിനിമുത്തസ്സ ബീജസ്സ ഛിന്ദനാദിഭേദായ പാതബ്യതായ പാചിത്തിയം ന വത്തബ്ബം.

അയഞ്ഹേത്ഥ വിനിച്ഛയകഥാ – ഭൂതഗാമം വികോപേന്തസ്സ പാചിത്തിയം ഭൂതഗാമപരിമോചിതം പഞ്ചവിധമ്പി ബീജഗാമം വികോപേന്തസ്സ ദുക്കടം. ബീജഗാമഭൂതഗാമോ നാമേസ അത്ഥി ഉദകട്ഠോ, അത്ഥി ഥലട്ഠോ. തത്ഥ ഉദകട്ഠോ സാസപമത്തികാ തിലബീജകാദിഭേദാ സപണ്ണികാ അപണ്ണികാ ച സബ്ബാ സേവാലജാതി അന്തമസോ ഉദകപപ്പടകം ഉപാദായ ‘‘ഭൂതഗാമോ’’തി വേദിതബ്ബോ. ഉദകപപ്പടകോ നാമ ഉപരി ഥദ്ധോ ഫരുസവണ്ണോ, ഹേട്ഠാ മുദു നീലവണ്ണോ ഹോതി. തത്ഥ യസ്സ സേവാലസ്സ മൂലം ഓരൂഹിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠിതം, തസ്സ പഥവീ ഠാനം. യോ ഉദകേ സഞ്ചരതി, തസ്സ ഉദകം. പഥവിയം പതിട്ഠിതം യത്ഥ കത്ഥചി വികോപേന്തസ്സ ഉദ്ധരിത്വാ വാ ഠാനന്തരം സങ്കാമേന്തസ്സ പാചിത്തിയം. ഉദകേ സഞ്ചരന്തം വികോപേന്തസ്സേവ പാചിത്തിയം. ഹത്ഥേഹി പന ഇതോ ചിതോ ച വിയൂഹിത്വാ ന്ഹായിതും വട്ടതി, സകലഞ്ഹി ഉദകം തസ്സ ഠാനം. തസ്മാ ന സോ ഏത്താവതാ ഠാനന്തരം സങ്കാമിതോ ഹോതി. ഉദകതോ പന ഉദകേന വിനാ സഞ്ചിച്ച ഉക്ഖിപിതും ന വട്ടതി, ഉദകേന സദ്ധിം ഉക്ഖിപിത്വാ പുന ഉദകേ പക്ഖിപിതും വട്ടതി. പരിസ്സാവനന്തരേന നിക്ഖമതി, കപ്പിയം കാരാപേത്വാവ ഉദകം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. ഉപ്പലിനീപദുമിനീആദീനി ജലജവല്ലിതിണാനി ഉദകതോ ഉദ്ധരന്തസ്സ വാ തത്ഥേവ വികോപേന്തസ്സ വാ പാചിത്തിയം. പരേഹി ഉപ്പാടിതാനി വികോപേന്തസ്സ ദുക്കടം. താനി ഹി ബീജഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. തിലബീജകസാസപമത്തകസേവാലോപി ഉദകതോ ഉദ്ധതോ അമിലാതോ അഗ്ഗബീജസങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. മഹാപച്ചരിയാദീസു ‘‘അനന്തകതിലബീജകഉദകപപ്പടകാദീനി ദുക്കടവത്ഥുകാനീ’’തി വുത്തം, തത്ഥ കാരണം ന ദിസ്സതി. അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘സമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ ന ഹോതി, തസ്മാ ദുക്കട’’ന്തി വുത്തം, തമ്പി ന സമേതി, ഭൂതഗാമേ ഹി പാചിത്തിയം, ബീജഗാമേ ദുക്കടം വുത്തം. അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ നാമ തതിയോ കോട്ഠാസോ നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥാസു ആഗതോ. അഥ ഏതം ബീജഗാമസങ്ഗഹം ഗച്ഛിസ്സതീതി, തമ്പി ന യുത്തം, അഭൂതഗാമമൂലത്താ താദിസസ്സ ബീജഗാമസ്സാതി. അപിച ‘‘ഗരുകലഹുകേസു ഗരുകേ ഠാതബ്ബ’’ന്തി ഏതം വിനയലക്ഖണം.

ഥലട്ഠേ – ഛിന്നരുക്ഖാനം അവസിട്ഠോ ഹരിതഖാണു നാമ ഹോതി. തത്ഥ കകുധകരഞ്ജപിയങ്ഗുപനസാദീനം ഖാണു ഉദ്ധം വഡ്ഢതി, സോ ഭൂതഗാമേന സങ്ഗഹിതോ. താലനാളികേരാദീനം ഖാണു ഉദ്ധം ന വഡ്ഢതി, സോ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോ. കദലിയാ പന അഫലിതായ ഖാണു ഭൂതഗാമേന സങ്ഗഹിതോ, ഫലിതായ ബീജഗാമേന. കദലീ പന ഫലിതാ യാവ നീലപണ്ണാ, താവ ഭൂതഗാമേനേവ സങ്ഗഹിതാ, തഥാ ഫലിതോ വേളു. യദാ പന അഗ്ഗതോ പട്ഠായ സുസ്സതി, തദാ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. കതരബീജഗാമേന? ഫളുബീജഗാമേന. കിം തതോ നിബ്ബത്തതി? ന കിഞ്ചി. യദി ഹി നിബ്ബത്തേയ്യ, ഭൂതഗാമേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛേയ്യ. ഇന്ദസാലാദിരുക്ഖേ ഛിന്ദിത്വാ രാസിം കരോന്തി, കിഞ്ചാപി രാസികതദണ്ഡകേഹി രതനപ്പമാണാപി സാഖാ നിക്ഖമന്തി, ബീജഗാമേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ മണ്ഡപത്ഥായ വാ വതിഅത്ഥായ വാ വല്ലിആരോപനത്ഥായ വാ ഭൂമിയം നിഖണന്തി, മൂലേസു ചേവ പണ്ണേസു ച നിഗ്ഗതേസു പുന ഭൂതഗാമസങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. മൂലമത്തേസു പന പണ്ണമത്തേസു വാ നിഗ്ഗതേസു ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതാ ഏവ.

യാനി കാനിചി ബീജാനി പഥവിയം വാ ഉദകേന സിഞ്ചിത്വാ ഠപിതാനി, കപാലാദീസു വാ അല്ലപംസും പക്ഖിപിത്വാ നിക്ഖിത്താനി ഹോന്തി, സബ്ബാനി മൂലമത്തേ പണ്ണമത്തേ വാ നിഗ്ഗതേപി ബീജാനിയേവ. സചേപി മൂലാനി ച ഉപരി അങ്കുരോ ച നിഗ്ഗച്ഛതി, യാവ അങ്കുരോ ഹരിതോ ന ഹോതി, താവ ബീജാനിയേവ. മുഗ്ഗാദീനം പന പണ്ണേസു ഉട്ഠിതേസു വീഹിആദീനം വാ അങ്കുരേ ഹരിതേ നീലപണ്ണവണ്ണേ ജാതേ ഭൂതഗാമസങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. താലട്ഠീനം പഠമം സൂകരദാഠാ വിയ മൂലം നിഗ്ഗച്ഛതി. നിഗ്ഗതേപി യാവ ഉപരി പത്തവട്ടി ന നിഗ്ഗച്ഛതി, താവ ബീജഗാമോയേവ. നാളികേരസ്സ തചം ഭിന്ദിത്വാ ദന്തസൂചി വിയ അങ്കുരോ നിഗ്ഗച്ഛതി, യാവ മിഗസിങ്ഗസദിസാ നീലപത്തവട്ടി ന ഹോതി, താവ ബീജഗാമോയേവ. മൂലേ അനിഗ്ഗതേപി താദിസായ പത്തവട്ടിയാ ജാതായ അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

അമ്ബട്ഠിആദീനി വീഹിആദീഹി വിനിച്ഛിനിതബ്ബാനി. വന്ദാകാ വാ അഞ്ഞാ വാ യാ കാചി രുക്ഖേ ജായിത്വാ രുക്ഖം ഓത്ഥരതി, രുക്ഖോവ തസ്സാ ഠാനം, തം വികോപേന്തസ്സ വാ തതോ ഉദ്ധരന്തസ്സ വാ പാചിത്തിയം. ഏകാ അമൂലികാ ലതാ ഹോതി, അങ്ഗുലിവേഠകോ വിയ വനപ്പഗുമ്ബദണ്ഡകേ വേഠേതി, തസ്സാപി അയമേവ വിനിച്ഛയോ. ഗേഹമുഖപാകാരവേദികാചേതിയാദീസു നീലവണ്ണോ സേവാലോ ഹോതി, യാവ ദ്വേ തീണി പത്താനി ന സഞ്ജായന്തി താവ അഗ്ഗബീജസങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. പത്തേസു ജാതേസു പാചിത്തിയവത്ഥു. തസ്മാ താദിസേസു ഠാനേസു സുധാലേപമ്പി ദാതും ന വട്ടതി. അനുപസമ്പന്നേന ലിത്തസ്സ ഉപരിസ്നേഹലേപോ ദാതും വട്ടതി. സചേ നിദാഘസമയേ സുക്ഖസേവാലോ തിട്ഠതി, തം സമ്മുഞ്ജനീആദീഹി ഘംസിത്വാ അപനേതും വട്ടതി. പാനീയഘടാദീനം ബഹി സേവാലോ ദുക്കടവത്ഥു, അന്തോ അബ്ബോഹാരികോ. ദന്തകട്ഠപൂവാദീസു കണ്ണകമ്പി അബ്ബോഹാരികമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സചേ ഗേരുകപരികമ്മകതാ ഭിത്തി കണ്ണകിതാ ഹോതി, ചോളകം തേമേത്വാ പീളേത്വാ പമജ്ജിതബ്ബാ’’തി (മഹാവ. ൬൬).

പാസാണജാതിപാസാണദദ്ദുസേവാലസേലേയ്യകാദീനി അഹരിതവണ്ണാനി അപത്തകാനി ച ദുക്കടവത്ഥുകാനി. അഹിച്ഛത്തകം യാവ മകുളം ഹോതി, താവ ദുക്കടവത്ഥു. പുപ്ഫിതകാലതോ പട്ഠായ അബ്ബോഹാരികം. അല്ലരുക്ഖതോ പന അഹിച്ഛത്തകം ഗണ്ഹന്തോ രുക്ഖത്തചം വികോപേതി, തസ്മാ തത്ഥ പാചിത്തിയം. രുക്ഖപപ്പടികായപി ഏസേവ നയോ. യാ പന ഇന്ദസാലകകുധാദീനം പപ്പടികാ രുക്ഖതോ മുച്ചിത്വാ തിട്ഠതി, തം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി. നിയ്യാസമ്പി രുക്ഖതോ മുച്ചിത്വാ ഠിതം സുക്ഖരുക്ഖേ വാ ലഗ്ഗം ഗണ്ഹിതും വട്ടതി. അല്ലരുക്ഖതോ ന വട്ടതി. ലാഖായപി ഏസേവ നയോ. രുക്ഖം ചാലേത്വാ പണ്ഡുപലാസം വാ പരിണതകണികാരാദിപുപ്ഫം വാ പാതേന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേന മുദുകേസു ഇന്ദസാലനുഹീഖന്ധാദീസു വാ തത്ഥജാതകതാലപണ്ണാദീസു വാ അക്ഖരം ഛിന്ദന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ.

സാമണേരാനം പുപ്ഫം ഓചിനന്താനം സാഖം ഓനാമേത്വാ ദാതും വട്ടതി. തേഹി പന പുപ്ഫേഹി പാനീയം ന വാസേതബ്ബം. പാനീയവാസത്ഥികേന സാമണേരം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓചിനാപേതബ്ബാനി. ഫലസാഖാപി അത്തനാ ഖാദിതുകാമേന ന ഓനാമേതബ്ബാ. സാമണേരം ഉക്ഖിപിത്വാ ഫലം ഗാഹാപേതബ്ബം. യംകിഞ്ചി ഗച്ഛം വാ ലതം വാ ഉപ്പാടേന്തേഹി സാമണേരേഹി സദ്ധിം ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിതും ന വട്ടതി. തേസം പന ഉസ്സാഹജനനത്ഥം അനാകഡ്ഢന്തേന കഡ്ഢനാകാരം ദസ്സേന്തേന വിയ അഗ്ഗേ ഗഹേതും വട്ടതി. യേസം രുക്ഖാനം സാഖാ രുഹതി, തേസം സാഖം മക്ഖികാബീജനാദീനം അത്ഥായ കപ്പിയം അകാരാപേത്വാ ഗഹിതം തചേ വാ പത്തേ വാ അന്തമസോ നഖേനപി വിലിഖന്തസ്സ ദുക്കടം. അല്ലസിങ്ഗിവേരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സചേ പന കപ്പിയം കാരാപേത്വാ സീതലേ പദേസേ ഠപിതസ്സ മൂലം സഞ്ജായതി, ഉപരിഭാഗേ ഛിന്ദിതും വട്ടതി. സചേ അങ്കുരോ ജായതി, ഹേട്ഠാഭാഗേ ഛിന്ദിതും വട്ടതി. മൂലേ ച നീലങ്കുരേ ച ജാതേ ന വട്ടതി.

ഛിന്ദതി വാ ഛേദാപേതി വാതി അന്തമസോ സമ്മുഞ്ജനോസലാകായപി തിണാനി ഛിന്ദിസ്സാമീതി ഭൂമിം സമ്മജ്ജന്തോ സയം വാ ഛിന്ദതി, അഞ്ഞേന വാ ഛേദാപേതി. ഭിന്ദതി വാ ഭേദാപേതി വാതി അന്തമസോ ചങ്കമന്തോപി ഛിജ്ജനകം ഛിജ്ജതു, ഭിജ്ജനകം ഭിജ്ജതു, ചങ്കമിതട്ഠാനം ദസ്സേസ്സാമീതി സഞ്ചിച്ച പാദേഹി അക്കമന്തോ തിണവല്ലിആദീനി സയം വാ ഭിന്ദതി അഞ്ഞേന വാ ഭേദാപേതി. സചേപി ഹി തിണം വാ ലതം വാ ഗണ്ഠിം കരോന്തസ്സ ഭിജ്ജതി, ഗണ്ഠിപി ന കാതബ്ബോ. താലരുക്ഖാദീസു പന ചോരാനം അനാരുഹനത്ഥായ ദാരുമക്കടകം ആകോടേന്തി, കണ്ടകേ ബന്ധന്തി, ഭിക്ഖുസ്സ ഏവം കാതും ന വട്ടതി. സചേ ദാരുമക്കടകോ രുക്ഖേ അല്ലീനമത്തോവ ഹോതി, രുക്ഖം ന പീളേതി, വട്ടതി. ‘‘രുക്ഖം ഛിന്ദ, ലതം ഛിന്ദ, കന്ദം വാ മൂലം വാ ഉപ്പാടേഹീ’’തി വത്തുമ്പി വട്ടതി, അനിയാമിതത്താ. നിയാമേത്വാ പന ‘‘ഇമം രുക്ഖം ഛിന്ദാ’’തിആദി വത്തും ന വട്ടതി. നാമം ഗഹേത്വാപി ‘‘അമ്ബരുക്ഖം ചതുരസ്സവല്ലിം ആലുവകന്ദം മുഞ്ജതിണം അസുകരുക്ഖച്ഛല്ലിം ഛിന്ദ ഭിന്ദ ഉപ്പാടേഹീ’’തിആദിവചനമ്പി അനിയാമിതമേവ ഹോതി. ‘‘ഇമം അമ്ബരുക്ഖ’’ന്തിആദിവചനമേവ ഹി നിയാമിതം നാമ, തം ന വട്ടതി.

പചതി വാ പചാപേതി വാതി അന്തമസോ പത്തമ്പി പചിതുകാമോ തിണാദീനം ഉപരി സഞ്ചിച്ച അഗ്ഗിം കരോന്തോ സയം വാ പചതി, അഞ്ഞേന വാ പചാപേതീതി സബ്ബം പഥവീഖണനസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. അനിയാമേത്വാ പന ‘‘മുഗ്ഗേ പച, മാസേ പചാ’’തിആദി വത്തും വട്ടതി. ‘‘ഇമേ മുഗ്ഗേ പച, ഇമേ മാസേ പചാ’’തി ഏവം വത്തും ന വട്ടതി.

അനാപത്തി ഇമം ജാനാതിആദീസു ‘‘ഇമം മൂലഭേസജ്ജം ജാന, ഇമം മൂലം വാ പണ്ണം വാ ദേഹി, ഇമം രുക്ഖം വാ ലതം വാ ആഹര, ഇമിനാ പുപ്ഫേന വാ ഫലേന വാ പണ്ണേന വാ അത്ഥോ, ഇമം രുക്ഖം വാ ലതം വാ ഫലം വാ കപ്പിയം കരോഹീ’’തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്താവതാ ഭൂതഗാമപരിമോചനം കതം ഹോതി. പരിഭുഞ്ജന്തേന പന ബീജഗാമപരിമോചനത്ഥം പുന കപ്പിയം കാരേതബ്ബം.

കപ്പിയകരണഞ്ചേത്ഥ ഇമിനാ സുത്താനുസാരേന വേദിതബ്ബം – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതും അഗ്ഗിപരിജിതം സത്ഥപരിജിതം നഖപരിജിതം അബീജം നിബ്ബട്ടബീജമേവ പഞ്ചമ’’ന്തി. തത്ഥ ‘‘അഗ്ഗിപരിജിത’’ന്തി അഗ്ഗിനാ പരിജിതം അധിഭൂതം ദഡ്ഢം ഫുട്ഠന്തി അത്ഥോ. ‘‘സത്ഥപരിജിത’’ന്തി സത്ഥേന പരിജിതം അധിഭൂതം ഛിന്നം വിദ്ധം വാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ നഖപരിജിതേ. അബീജനിബ്ബട്ടബീജാനി സയമേവ കപ്പിയാനി. അഗ്ഗിനാ കപ്പിയം കരോന്തേന കട്ഠഗ്ഗിഗോമയഗ്ഗിആദീസു യേന കേനചി അന്തമസോ ലോഹഖണ്ഡേനപി ആദിത്തേന കപ്പിയം കാതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ ഏകദേസേ ഫുസന്തേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബം. സത്ഥേന കരോന്തേന യസ്സ കസ്സചി ലോഹമയസത്ഥസ്സ അന്തമസോ സൂചിനഖച്ഛേദനാനമ്പി തുണ്ഡേന വാ ധാരായ വാ ഛേദം വാ വേധം വാ ദസ്സേന്തേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബം. നഖേന കപ്പിയം കരോന്തേന പൂതിനഖേന ന കാതബ്ബം. മനുസ്സാനം പന സീഹബ്യഗ്ഘദീപിമക്കടാദീനം സകുന്താനഞ്ച നഖാ തിഖിണാ ഹോന്തി, തേഹി കാതബ്ബം. അസ്സമഹിംസസൂകരമിഗഗോരൂപാദീനം ഖുരാ അതിഖിണാ, തേഹി ന കാതബ്ബം, കതമ്പി അകതം ഹോതി. ഹത്ഥിനഖാ പന ഖുരാ ന ഹോന്തി, തേഹി വട്ടതി. യേഹി പന കാതും വട്ടതി, തേഹി തത്ഥജാതകേഹിപി ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതകേഹിപി ഛേദം വാ വേധം വാ ദസ്സേന്തേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബം.

തത്ഥ സചേപി ബീജാനം പബ്ബതമത്തോ രാസി രുക്ഖസഹസ്സം വാ ഛിന്ദിത്വാ ഏകാബദ്ധം കത്വാ ഉച്ഛൂനം വാ മഹാഭാരോ ബന്ധിത്വാ ഠപിതോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ബീജേ വാ രുക്ഖസാഖായ വാ ഉച്ഛുമ്ഹി വാ കപ്പിയേ കതേ സബ്ബം കതം ഹോതി. ഉച്ഛൂ ച ദാരൂനി ച ഏകതോ ബദ്ധാനി ഹോന്തി, ഉച്ഛും കപ്പിയം കരിസ്സാമീതി ദാരും വിജ്ഝതി, വട്ടതിയേവ. സചേ പന യായ രജ്ജുയാ വാ വല്ലിയാ വാ ബദ്ധാനി, തം വിജ്ഝതി, ന വട്ടതി. ഉച്ഛുഖണ്ഡാനം പച്ഛിം പൂരേത്വാ ആഹരന്തി, ഏകസ്മിം ഖണ്ഡേ കപ്പിയേ കതേ സബ്ബം കതമേവ ഹോതി. മരിചപക്കാദീഹി മിസ്സേത്വാ ഭത്തം ആഹരന്തി, ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി വുത്തേ സചേപി ഭത്തസിത്ഥേ വിജ്ഝതി, വട്ടതിയേവ. തിലതണ്ഡുലാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യാഗുയാ പക്ഖിത്താനി പന ഏകാബദ്ധാനി ഹുത്വാ ന സന്തിട്ഠന്തി, തത്ഥ ഏകമേകം വിജ്ഝിത്വാ കപ്പിയം കാതബ്ബമേവ. കപിത്ഥഫലാദീനം അന്തോ മിഞ്ജം കടാഹം മുഞ്ചിത്വാ സഞ്ചരതി, ഭിന്ദാപേത്വാ കപ്പിയം കാരാപേതബ്ബം. ഏകാബദ്ധം ഹോതി, കടാഹേപി കാതും വട്ടതി.

അസഞ്ചിച്ചാതി പാസാണരുക്ഖാദീനി വാ പവട്ടേന്തസ്സ സാഖം വാ കഡ്ഢന്തസ്സ കത്തരദണ്ഡേന വാ ഭൂമിം പഹരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ തിണാനി ഛിജ്ജന്തി, താനി തേന ഛിന്ദിസ്സാമീതി ഏവം സഞ്ചിച്ച അച്ഛിന്നത്താ അസഞ്ചിച്ച ഛിന്നാനി നാമ ഹോന്തി. ഇതി അസഞ്ചിച്ച ഛിന്ദന്തസ്സ അനാപത്തി.

അസതിയാതി അഞ്ഞവിഹിതോ കേനചി സദ്ധിം കിഞ്ചി കഥേന്തോ പാദങ്ഗുട്ഠകേന വാ ഹത്ഥേന വാ തിണം വാ ലതം വാ ഛിന്ദന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം അസതിയാ ഛിന്ദന്തസ്സ അനാപത്തി.

അജാനന്തസ്സാതി ഏത്ഥബ്ഭന്തരേ ബീജഗാമോതി വാ ഭൂതഗാമോതി വാ ന ജാനാതി, ഛിന്ദാമീതിപി ന ജാനാതി, കേവലം വതിയാ വാ പലാലപുഞ്ജേ വാ നിഖാദനം വാ ഖണിത്തിം വാ കുദാലം വാ സങ്ഗോപനത്ഥായ ഠപേതി, ഡയ്ഹമാനഹത്ഥോ വാ അഗ്ഗിം പാതേതി, തത്ര ചേ തിണാനി ഛിജ്ജന്തി വാ ഡയ്ഹന്തി വാ അനാപത്തി. മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികവണ്ണനായം പന സബ്ബഅട്ഠകഥാസു ‘‘സചേ ഭിക്ഖു രുക്ഖേന വാ അജ്ഝോത്ഥടോ ഹോതി, ഓപാതേ വാ പതിതോ സക്കാ ച ഹോതി രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ ഭൂമിം വാ ഖണിത്വാ നിക്ഖമിതും, ജീവിതഹേതുപി അത്തനാ ന കാതബ്ബം. അഞ്ഞേന പന ഭിക്ഖുനാ ഭൂമിം വാ ഖണിത്വാ രുക്ഖം വാ ഛിന്ദിത്വാ അല്ലരുക്ഖതോ വാ ദണ്ഡകം ഛിന്ദിത്വാ തം രുക്ഖം പവട്ടേത്വാ നിക്ഖാമേതും വട്ടതി, അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ കാരണം ന ദിസ്സതി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദവഡാഹേ ഡയ്ഹമാനേ പടഗ്ഗിം ദാതും, പരിത്തം കാതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൮൩) ഇദം പന ഏകമേവ സുത്തം ദിസ്സതി. സചേ ഏതസ്സ അനുലോമം ‘‘അത്തനോ ന വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ വട്ടതീ’’തി ഇദം നാനാകരണം ന സക്കാ ലദ്ധും. അത്തനോ അത്ഥായ കരോന്തോ അത്തസിനേഹേന അകുസലചിത്തേനേവ കരോതി, പരോ പന കാരുഞ്ഞേന, തസ്മാ അനാപത്തീതി ചേ. ഏതമ്പി അകാരണം. കുസലചിത്തേനാപി ഹി ഇമം ആപത്തിം ആപജ്ജതി. സബ്ബഅട്ഠകഥാസു പന വുത്തത്താ ന സക്കാ പടിസേധേതും. ഗവേസിതബ്ബാ ഏത്ഥ യുത്തി. അട്ഠകഥാചരിയാനം വാ സദ്ധായ ഗന്തബ്ബന്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി. കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദം പഠമം.

൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൯൪. ദുതിയസിക്ഖാപദേ – അനാചാരം ആചരിത്വാതി അകാതബ്ബം കത്വാ; കായവചീദ്വാരേസു ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന വചനേന അഞ്ഞം വചനം പടിചരതി പടിച്ഛാദേതി അജ്ഝോത്ഥരതി; ഇദാനി തം പടിചരണവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘കോ ആപന്നോ’’തിആദിമാഹ. തത്രായം വചനസമ്ബന്ധോ – സോ കിര കിഞ്ചി വീതിക്കമം ദിസ്വാ ‘‘ആവുസോ, ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി സങ്ഘമജ്ഝേ ആപത്തിയാ അനുയുഞ്ജിയമാനോ ‘‘കോ ആപന്നോ’’തി വദതി. ‘‘തതോ ത്വ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അഹം കിം ആപന്നോ’’തി വദതി. അഥ ‘‘പാചിത്തിയം വാ ദുക്കടം വാ’’തി വുത്തേ വത്ഥും പുച്ഛന്തോ ‘‘അഹം കിസ്മിം ആപന്നോ’’തി വദതി. തതോ ‘‘അസുകസ്മിം നാമ വത്ഥുസ്മി’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അഹം കഥം ആപന്നോ, കിം കരോന്തോ ആപന്നോമ്ഹീ’’തി പുച്ഛതി. അഥ ‘‘ഇദം നാമ കരോന്തോ ആപന്നോ’’തി വുത്തേ ‘‘കം ഭണഥാ’’തി വദതി. തതോ ‘‘തം ഭണാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘കിം ഭണഥാ’’തി വദതി.

അപിചേത്ഥ അയം പാളിമുത്തകോപി അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണവിധി – ഭിക്ഖൂഹി ‘‘തവ സിപാടികായ കഹാപണോ ദിട്ഠോ, കിസ്സേവമസാരുപ്പം കരോസീ’’തി വുത്തോ ‘‘സുദിട്ഠം, ഭന്തേ, ന പനേസോ കഹാപണോ; തിപുമണ്ഡലം ഏത’’ന്തി ഭണന്തോ വാ ‘‘ത്വം സുരം പിവന്തോ ദിട്ഠോ, കിസ്സേവം കരോസീ’’തി വുത്തോ ‘‘സുദിട്ഠോ, ഭന്തേ, ന പനേസാ സുരാ, ഭേസജ്ജത്ഥായ സമ്പാദിതം അരിട്ഠ’’ന്തി ഭണന്തോ വാ ‘‘ത്വം പടിച്ഛന്നേ ആസനേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം നിസിന്നോ ദിട്ഠോ, കിസ്സേവമസാരുപ്പം കരോസീ’’തി വുത്തോ ‘‘യേന ദിട്ഠം സുദിട്ഠം, വിഞ്ഞൂ പനേത്ഥ ദുതിയോ അത്ഥി, സോ കിസ്സ ന ദിട്ഠോ’’തി ഭണന്തോ വാ, ‘‘ഈദിസം തയാ കിഞ്ചി ദിട്ഠ’’ന്തി പുട്ഠോ ‘‘ന സുണാമീ’’തി സോതമുപനേന്തോ വാ, സോതദ്വാരേ പുച്ഛന്താനം ചക്ഖും ഉപനേന്തോ വാ, അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞവാദകം രോപേതൂതി അഞ്ഞവാദകം ആരോപേതു; പതിട്ഠാപേതൂതി അത്ഥോ. വിഹേസകം രോപേതൂതി ഏതസ്മിമ്പി ഏസേവ നയോ.

൯൮. അഞ്ഞവാദകേ വിഹേസകേ പാചിത്തിയന്തി ഏത്ഥ അഞ്ഞം വദതീതി അഞ്ഞവാദകം; അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണസ്സേതം നാമം. വിഹേസേതീതി വിഹേസകം; തുണ്ഹീഭൂതസ്സേതം നാമം, തസ്മിം അഞ്ഞവാദകേ വിഹേസകേ. പാചിത്തിയന്തി വത്ഥുദ്വയേ പാചിത്തിയദ്വയം വുത്തം.

൧൦൦. അരോപിതേ അഞ്ഞവാദകേതി കമ്മവാചായ അനാരോപിതേ അഞ്ഞവാദകേ. അരോപിതേ വിഹേസകേതി ഏതസ്മിമ്പി ഏസേവ നയോ.

൧൦൧. ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീതിആദീസു യം തം അഞ്ഞവാദകവിഹേസകരോപനകമ്മം കതം, തഞ്ചേ ധമ്മകമ്മം ഹോതി, സോ ച ഭിക്ഖു തസ്മിം ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ അഞ്ഞവാദകഞ്ച വിഹേസകഞ്ച കരോതി, അഥസ്സ തസ്മിം അഞ്ഞവാദകേ ച വിഹേസകേ ച ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൦൨. അജാനന്തോ പുച്ഛതീതി ആപത്തിം വാ ആപന്നഭാവം അജാനന്തോയേവ ‘‘കിം തുമ്ഹേ ഭണഥ, അഹം ന ജാനാമീ’’തി പുച്ഛതി. ഗിലാനോ വാ ന കഥേതീതി മുഖേ താദിസോ ബ്യാധി ഹോതി, യേന കഥേതും ന സക്കോതി. സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം വാതിആദീസു സങ്ഘമജ്ഝേ കഥിതേ തപ്പച്ചയാ സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡനം വാ കലഹോ വാ വിവാദോ വാ ഭവിസ്സതി, സോ മാ അഹോസീതി മഞ്ഞമാനോ ന കഥേതീതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, സിയാ കിരിയം, സിയാ അകിരിയം, അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരന്തസ്സ ഹി കിരിയം ഹോതി, തുണ്ഹീഭാവേന വിഹേസന്തസ്സ അകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദം ദുതിയം.

൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൦൩. തതിയസിക്ഖാപദേ – ദബ്ബം മല്ലപുത്തം ഭിക്ഖൂ ഉജ്ഝാപേന്തീതി ‘‘ഛന്ദായ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ’’തിആദീനി വദന്താ തം ആയസ്മന്തം തേഹി ഭിക്ഖൂഹി അവജാനാപേന്തി, അവഞ്ഞായ ഓലോകാപേന്തി, ലാമകതോ വാ ചിന്താപേന്തീ’’തി അത്ഥോ. ലക്ഖണം പനേത്ഥ സദ്ദസത്ഥാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. ഓജ്ഝാപേന്തീതിപി പാഠോ. അയമേവത്ഥോ. ഛന്ദായാതി ഛന്ദേന പക്ഖപാതേന; അത്തനോ അത്തനോ സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്താനം പണീതാനി പഞ്ഞപേതീതി അധിപ്പായോ. ഖിയ്യന്തീതി ‘‘ഛന്ദായ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ’’തിആദീനി വദന്താ പകാസേന്തി.

൧൦൫. ഉജ്ഝാപനകേ ഖിയ്യനകേ പാചിത്തിയന്തി ഏത്ഥ യേന വചനേന ഉജ്ഝാപേന്തി, തം ഉജ്ഝാപനകം. യേന ച ഖിയ്യന്തി തം ഖിയ്യനകം. തസ്മിം ഉജ്ഝാപനകേ ഖിയ്യനകേ. പാചിത്തിയന്തി വത്ഥുദ്വയേ പാചിത്തിയദ്വയം വുത്തം.

൧൦൬. ഉജ്ഝാപനകം നാമ ഉപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മതം സേനാസനപഞ്ഞാപകം വാ…പേ… അപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജനകം വാതി ഏതേസം പദാനം ‘‘മങ്കുകത്തുകാമോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. അവണ്ണം കത്തുകാമോ അയസം കത്തുകാമോതി ഇമേസം പന വസേന ഉപസമ്പന്നന്തിആദീസു ‘‘ഉപസമ്പന്നസ്സാ’’തി ഏവം വിഭത്തിവിപരിണാമോ കാതബ്ബോ. ഉജ്ഝാപേതി വാ ഖിയ്യതി വാ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏത്ഥ പന യസ്മാ ‘‘ഖിയ്യനകം നാമാ’’തി ഏവം മാതികാപദം ഉദ്ധരിത്വാപി ‘‘ഉജ്ഝാപനകം നാമാ’’തി ഇമസ്സ പദസ്സ വുത്തവിഭങ്ഗോയേവ വത്തബ്ബോ ഹോതി, അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദേ വിയ അഞ്ഞോ വിസേസോ നത്ഥി, തസ്മാ തം വിസും അനുദ്ധരിത്വാ അവിഭജിത്വാ നിഗമനമേവ ഏകതോ കതന്തി വേദിതബ്ബം. ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീതിആദീസു യം തസ്സ ഉപസമ്പന്നസ്സ സമ്മുതികമ്മം കതം തഞ്ചേ ധമ്മകമ്മം ഹോതി, സോ ച ഭിക്ഖു തസ്മിം ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ ഉജ്ഝാപനകഞ്ച ഖിയ്യനകഞ്ച കരോതി, അഥസ്സ തസ്മിം ഉജ്ഝാപനകേ ച ഖിയ്യനകേ ച ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അനുപസമ്പന്നം ഉജ്ഝാപേതി വാ ഖിയ്യതി വാതി ഏത്ഥ ഉപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മതം അഞ്ഞം അനുപസമ്പന്നം ഉജ്ഝാപേതി അവജാനാപേതി, തസ്സ വാ തം സന്തികേ ഖിയ്യതീതി അത്ഥോ. ഉപസമ്പന്നം സങ്ഘേന അസമ്മതന്തി കമ്മവാചായ അസമ്മതം കേവലം ‘‘തവേസോ ഭാരോ’’തി സങ്ഘേന ആരോപിതഭാരം ഭിക്ഖൂനം വാ ഫാസുവിഹാരത്ഥായ സയമേവ തം ഭാരം വഹന്തം, യത്ര വാ ദ്വേ തയോ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി, തത്ര വാ താദിസം കമ്മം കരോന്തന്തി അധിപ്പായോ. അനുപസമ്പന്നം സങ്ഘേന സമ്മതം വാ അസമ്മതം വാതി ഏത്ഥ പന കിഞ്ചാപി അനുപസമ്പന്നസ്സ തേരസ സമ്മുതിയോ ദാതും ന വട്ടന്തി. അഥ ഖോ ഉപസമ്പന്നകാലേ ലദ്ധസമ്മുതികോ പച്ഛാ അനുപസമ്പന്നഭാവേ ഠിതോ, തം സന്ധായ ‘‘സങ്ഘേന സമ്മതം വാ’’തി വുത്തം. യസ്സ പന ബ്യത്തസ്സ സാമണേരസ്സ കേവലം സങ്ഘേന വാ സമ്മതേന വാ ഭിക്ഖുനാ ‘‘ത്വം ഇദം കമ്മം കരോഹീ’’തി ഭാരോ കതോ, താദിസം സന്ധായ ‘‘അസമ്മതം വാ’’തി വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദം തതിയം.

൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൦൮. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേ – ഹേമന്തികേ കാലേതി ഹേമന്തകാലേ ഹിമപാതസമയേ. കായം ഓതാപേന്താതി മഞ്ചപീഠാദീസു നിസിന്നാ ബാലാതപേന കായം ഓതാപേന്താ. കാലേ ആരോചിതേതി യാഗുഭത്താദീസു യസ്സ കസ്സചി കാലേ ആരോചിതേ. ഓവട്ഠം ഹോതീതി ഹിമവസ്സേന ഓവട്ഠം തിന്തം ഹോതി.

൧൧൦. അവസ്സികസങ്കേതേതി വസ്സികവസ്സാനമാസാതി ഏവം അപഞ്ഞത്തേ ചത്താരോ ഹേമന്തികേ ചത്താരോ ച ഗിമ്ഹികേ അട്ഠ മാസേതി അത്ഥോ. മണ്ഡപേ വാതി സാഖാമണ്ഡപേ വാ പദരമണ്ഡപേ വാ. രുക്ഖമൂലേ വാതി യസ്സ കസ്സചി രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ. യത്ഥ കാകാ വാ കുലലാ വാ ന ഊഹദന്തീതി യത്ഥ ധുവനിവാസേന കുലാവകേ കത്വാ വസമാനാ ഏതേ കാകകുലലാ വാ അഞ്ഞേ വാ സകുന്താ തം സേനാസനം ന ഊഹദന്തി, താദിസേ രുക്ഖമൂലേ നിക്ഖിപിതും അനുജാനാമീതി. തസ്മാ യത്ഥ ഗോചരപ്പസുതാ സകുന്താ വിസ്സമിത്വാ ഗച്ഛന്തി, തസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി. യസ്മിം പന ധുവനിവാസേന കുലാവകേ കത്വാ വസന്തി, തസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ ന നിക്ഖിപിതബ്ബം. ‘‘അട്ഠ മാസേ’’തി വചനതോ യേസു ജനപദേസു വസ്സകാലേ ന വസ്സതി, തേസുപി ചത്താരോ മാസേ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതിയേവ. ‘‘അവസ്സികസങ്കേതേ’’തി വചനതോ യത്ഥ ഹേമന്തേ ദേവോ വസ്സതി, തത്ഥ ഹേമന്തേപി അജ്ഝോകാസേ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതി. ഗിമ്ഹേ പന സബ്ബത്ഥ വിഗതവലാഹകം വിസുദ്ധം നഭം ഹോതി, ഏവരൂപേ കാലേ കേനചിദേവ കരണീയേന അജ്ഝോകാസേ മഞ്ചപീഠം നിക്ഖിപിതും വട്ടതി.

അബ്ഭോകാസികേനാപി വത്തം ജാനിതബ്ബം, തസ്സ ഹി സചേ പുഗ്ഗലികമഞ്ചകോ അത്ഥി, തത്ഥേവ സയിതബ്ബം. സങ്ഘികം ഗണ്ഹന്തേന വേത്തേന വാ വാകേന വാ വീതമഞ്ചകോ ഗഹേതബ്ബോ. തസ്മിം അസതി പുരാണമഞ്ചകോ ഗഹേതബ്ബോ. തസ്മിമ്പി അസതി നവവായിമോ വാ ഓനദ്ധകോ വാ ഗഹേതബ്ബോ. ഗഹേത്വാ ച പന ‘‘അഹം ഉക്കട്ഠരുക്ഖമൂലികോ ഉക്കട്ഠഅബ്ഭോകാസികോ’’തി ചീവരകുടിമ്പി അകത്വാ അസമയേ അജ്ഝോകാസേ രുക്ഖമൂലേ വാ പഞ്ഞപേത്വാ നിപജ്ജിതും ന വട്ടതി. സചേ പന ചതുഗ്ഗുണേനപി ചീവരേന കതകുടി അതേമേന്തം രക്ഖിതും ന സക്കോതി, സത്താഹവദ്ദലികാദീനി ഭവന്തി, ഭിക്ഖുനോ കായാനുഗതികത്താ വട്ടതി.

അരഞ്ഞേ പണ്ണകുടീസു വസന്താനം സീലസമ്പദായ പസന്നചിത്താ മനുസ്സാ നവം മഞ്ചപീഠം ദേന്തി ‘‘സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി വസിത്വാ ഗച്ഛന്തേഹി സാമന്തവിഹാരേ സഭാഗഭിക്ഖൂനം പേസേത്വാ ഗന്തബ്ബം, സഭാഗാനം അഭാവേ അനോവസ്സകേ നിക്ഖിപിത്വാ ഗന്തബ്ബം, അനോവസ്സകേ അസതി രുക്ഖേ ലഗ്ഗേത്വാ ഗന്തബ്ബം. ചേതിയങ്ഗണേ സമ്മജ്ജനിം ഗഹേത്വാ ഭോജനസാലങ്ഗണം വാ ഉപോസഥാഗാരങ്ഗണം വാ പരിവേണദിവാട്ഠാനഅഗ്ഗിസാലാദീസു വാ അഞ്ഞതരം സമ്മജ്ജിത്വാ ധോവിത്വാ പുന സമ്മജ്ജനീമാളകേയേവ ഠപേതബ്ബാ. ഉപോസഥാഗാരാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഗഹേത്വാ അവസേസാനി സമ്മജ്ജന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ.

യോ പന ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗം സമ്മജ്ജന്തോവ ഗന്തുകാമോ ഹോതി, തേന സമ്മജ്ജിത്വാ സചേ അന്തരാമഗ്ഗേ സാലാ അത്ഥി, തത്ഥ ഠപേതബ്ബാ. സചേ നത്ഥി, വലാഹകാനം അനുട്ഠിതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘യാവാഹം ഗാമതോ നിക്ഖമാമി, താവ ന വസ്സിസ്സതീ’’തി ജാനന്തേന യത്ഥ കത്ഥചി നിക്ഖിപിത്വാ പുന പച്ചാഗച്ഛന്തേന പാകതികട്ഠാനേ ഠപേതബ്ബാ. സചേ വസ്സിസ്സതീതി ജാനന്തോ അജ്ഝോകാസേ ഠപേതി, ദുക്കടന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. സചേ പന തത്ര തത്രേവ സമ്മജ്ജനത്ഥായ സമ്മജ്ജനീ നിക്ഖിത്താ ഹോതി, തം തം ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ തത്ര തത്രേവ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി. ആസനസാലം സമ്മജ്ജന്തേന വത്തം ജാനിതബ്ബം. തത്രിദം വത്തം – മജ്ഝതോ പട്ഠായ പാദട്ഠാനാഭിമുഖാ വാലികാ ഹരിതബ്ബാ. കചവരം ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ ബഹി ഛഡ്ഡേതബ്ബം.

൧൧൧. മസാരകോതി മഞ്ചപാദേ വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ അടനിയോ പവേസേത്വാ കതോ. ബുന്ദികാബദ്ധോതി അടനീഹി മഞ്ചപാദേ ഡംസാപേത്വാ പല്ലങ്കസങ്ഖേപേന കതോ. കുളീരപാദകോതി അസ്സമേണ്ഡകാദീനം പാദസദിസേഹി പാദേഹി കതോ. യോ വാ പന കോചി വങ്കപാദകോ, അയം വുച്ചതി കുളീരപാദകോ. ആഹച്ചപാദകോതി അയം പന ‘‘ആഹച്ചപാദകോ നാമ മഞ്ചോ അങ്ഗേ വിജ്ഝിത്വാ കതോ ഹോതീ’’തി ഏവം പരതോ പാളിയംയേവ വുത്തോ, തസ്മാ അടനിയോ വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ പാദസിഖം പവേസേത്വാ ഉപരി ആണിം ദത്വാ കതമഞ്ചോ ‘‘ആഹച്ചപാദകോ’’തി വേദിതബ്ബോ. പീഠേപി ഏസേവ നയോ. അന്തോ സംവേഠേത്വാ ബദ്ധം ഹോതീതി ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച വിത്ഥതം മജ്ഝേ സങ്ഖിത്തം പണവസണ്ഠാനം കത്വാ ബദ്ധം ഹോതി, തം കിര മജ്ഝേ സീഹബ്യഗ്ഘചമ്മപരിക്ഖിത്തമ്പി കരോന്തി. അകപ്പിയചമ്മം നാമേത്ഥ നത്ഥി. സേനാസനഞ്ഹി സോവണ്ണമയമ്പി വട്ടതി, തസ്മാ തം മഹഗ്ഘം ഹോതി. അനുപസമ്പന്നം സന്ഥരാപേതി തസ്സ പലിബോധോതി യേന സന്ഥരാപിതം, തസ്സ പലിബോധോ. ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമന്തസ്സ പാചിത്തിയം.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – ഥേരോ ഭോജനസാലായം ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ദഹരം ആണാപേതി ‘‘ഗച്ഛ ദിവാട്ഠാനേ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേഹീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ നിസിന്നോ. ഥേരോ യഥാരുചിം വിചരിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഥവികം വാ ഉത്തരാസങ്ഗം വാ ഠപേതി, തതോ പട്ഠായ ഥേരസ്സ പലിബോധോ. നിസീദിത്വാ സയം ഗച്ഛന്തോ നേവ ഉദ്ധരതി, ന ഉദ്ധരാപേതി, ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ പാചിത്തിയം. സചേ പന ഥേരോ തത്ഥ ഥവികം വാ ഉത്തരാസങ്ഗം വാ അട്ഠപേത്വാ ചങ്കമന്തോവ ദഹരം ‘‘ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തി ഭണതി, തേന ‘‘ഇദം ഭന്തേ മഞ്ചപീഠ’’ന്തി ആചിക്ഖിതബ്ബം. സചേ ഥേരോ വത്തം ജാനാതി ‘‘ത്വം ഗച്ഛ, അഹം പാകതികം കരിസ്സാമീ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ ബാലോ ഹോതി അനുഗ്ഗഹിതവത്തോ ‘‘ഗച്ഛ, മാ ഇധ തിട്ഠ, നേവ നിസീദിതും ന നിപജ്ജിതും ദേമീ’’തി ദഹരം തജ്ജേതിയേവ. ദഹരേന ‘‘ഭന്തേ സുഖം സയഥാ’’തി കപ്പം ലഭിത്വാ വന്ദിത്വാ ഗന്തബ്ബം. തസ്മിം ഗതേ ഥേരസ്സേവ പലിബോധോ. പുരിമനയേനേവ ചസ്സ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ.

അഥ പന ആണത്തിക്ഖണേയേവ ദഹരോ ‘‘മയ്ഹം ഭന്തേ ഭണ്ഡകധോവനാദി കിഞ്ചി കരണീയം അത്ഥീ’’തി വദതി, ഥേരോ ച നം ‘‘ത്വം പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛാഹീ’’തി വത്വാ ഭോജനസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതി, പാദുദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ. സചേ തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ നിസീദതി പുരിമനയേനേവ ചസ്സ ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ ആപത്തി. സചേ പന ഥേരോ സാമണേരം ആണാപേതി, സാമണേരേ തത്ഥ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേത്വാ നിസിന്നേപി ഭോജനസാലതോ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തോ പാദുദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ. ഗന്ത്വാ നിസിന്നോ പുന ഗമനകാലേ ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. സചേ പന ആണാപേന്തോ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേത്വാ തത്ഥേവ നിസീദാതി ആണാപേതി, യത്രിച്ഛതി തത്ര ഗന്ത്വാ ആഗന്തും ലഭതി. സയം പന പാകതികം അകത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ പാചിത്തിയം. അന്തരസന്നിപാതേ മഞ്ചപീഠാനി പഞ്ഞപേത്വാ നിസിന്നേഹി ഗമനകാലേ ആരാമികാനം ഇമം പടിസാമേഥാതി വത്തബ്ബം, അവത്വാ ഗച്ഛന്താനം ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ ആപത്തി.

മഹാധമ്മസവനം നാമ ഹോതി തത്ഥ ഉപോസഥാഗാരതോപി ഭോജനസാലതോപി ആഹരിത്വാ മഞ്ചപീഠാനി പഞ്ഞപേന്തി. ആവാസികാനംയേവ പലിബോധോ. സചേ ആഗന്തുകാ ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായസ്സ ഇദം ആചരിയസ്സാ’’തി ഗണ്ഹന്തി, തതോ പട്ഠായ തേസംയേവ പലിബോധോ. ഗമനകാലേ പാകതികം അകത്വാ ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമന്താനം ആപത്തി. മഹാപച്ചരിയം പുന വുത്തം – ‘‘യാവ അഞ്ഞേ ന നിസീദന്തി, താവ യേഹി പഞ്ഞത്തം, തേസം ഭാരോ. അഞ്ഞേസു ആഗന്ത്വാ നിസിന്നേസു നിസിന്നകാനം ഭാരോ. സചേ തേ അനുദ്ധരിത്വാ വാ അനുദ്ധരാപേത്വാ വാ ഗച്ഛന്തി, ദുക്കടം. കസ്മാ? അനാണത്തിയാ പഞ്ഞപിതത്താ’’തി. ധമ്മാസനേ പഞ്ഞത്തേ യാവ ഉസ്സാരകോ വാ ധമ്മകഥികോ വാ നാഗച്ഛതി, താവ പഞ്ഞാപകാനം പലിബോധോ, തസ്മിം ആഗന്ത്വാ നിസിന്നേ തസ്സ പലിബോധോ. സകലം അഹോരത്തം ധമ്മസവനം ഹോതി, അഞ്ഞോ ഉസ്സാരകോ വാ ധമ്മകഥികോ വാ ഉട്ഠഹതി, അഞ്ഞോ നിസീദതി, യോ യോ ആഗന്ത്വാ നിസീദതി, തസ്സ തസ്സ ഭാരോ. ഉട്ഠഹന്തേന പന ‘‘ഇദമാസനം തുമ്ഹാകം ഭാരോ’’തി വത്വാ ഗന്തബ്ബം. സചേപി ഇതരസ്മിം അനാഗതേയേവ പഠമം നിസിന്നോ ഉട്ഠായ ഗച്ഛതി, തസ്മിഞ്ച അന്തോഉപചാരട്ഠേയേവ ഇതരോ ആഗന്ത്വാ നിസീദതി, ഉട്ഠായ ഗതോ ആപത്തിയാ ന കാരേതബ്ബോ. സചേ പന ഇതരസ്മിം അനാഗതേയേവ പഠമം നിസിന്നോ ഉട്ഠായാസനാ ലേഡ്ഡുപാതം അതിക്കമതി, ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. സബ്ബത്ഥ ച ‘‘ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമേ പഠമപാദേ ദുക്കടം, ദുതിയേ പാചിത്തിയ’’ന്തി അയം നയോ മഹാപച്ചരിയം വുത്തോ.

൧൧൨. ചിമിലികം വാതിആദീസു ചിമിലികാ നാമ സുധാദിപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ വണ്ണാനുരക്ഖണത്ഥം കതാ ഹോതി, തം ഹേട്ഠാ പത്ഥരിത്വാ ഉപരി കടസാരകം പത്ഥരന്തി. ഉത്തരത്ഥരണം നാമ മഞ്ചപീഠാനം ഉപരി അത്ഥരിതബ്ബകം പച്ചത്ഥരണം. ഭൂമത്ഥരണം നാമ ഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാ കടസാരകാദിവികതി. തട്ടികം നാമ താലപണ്ണേഹി വാ വാകേഹി വാ കതതട്ടികാ. ചമ്മഖണ്ഡോ നാമ സീഹബ്യഗ്ഘദീപിതരച്ഛചമ്മാദീസുപി യംകിഞ്ചി ചമ്മം. അട്ഠകഥാസു ഹി സേനാസനപരിഭോഗേ പടിക്ഖിത്തചമ്മം നാമ ന ദിസ്സതി, തസ്മാ സീഹചമ്മാദീനം പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. പാദപുഞ്ഛനീ നാമ രജ്ജുകേഹി വാ പിലോതികാഹി വാ പാദപുഞ്ഛനത്ഥം കതാ. ഫലകപീഠം നാമ ഫലകമയം പീഠം. അഥ വാ ഫലകഞ്ചേവ ദാരുമയപീഠഞ്ച; ഏതേന സബ്ബമ്പി ദാരുഭണ്ഡാദി സങ്ഗഹിതം. മഹാപച്ചരിയം പന വിത്ഥാരേനേവ വുത്തം – ‘‘ആധാരകം പത്തപിധാനം പാദകഥലികം താലവണ്ടം ബീജനീപത്തകം യംകിഞ്ചി ദാരുഭണ്ഡം അന്തമസോ പാനീയഉളുങ്കം പാനീയസങ്ഖം അജ്ഝോകാസേ നിക്ഖിപിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ഏസ നയോ ദുതിയസിക്ഖാപദേ ദസ്സിതോ. അജ്ഝോകാസേ രജനം പചിത്വാ രജനഭാജനം രജനഉളുങ്കോ രജനദോണികാതി സബ്ബം അഗ്ഗിസാലായ പടിസാമേതബ്ബം. സചേ അഗ്ഗിസാലാ നത്ഥി, അനോവസ്സകേ പബ്ഭാരേ നിക്ഖിപിതബ്ബം. തസ്മിമ്പി അസതി യത്ഥ ഓലോകേന്താ ഭിക്ഖൂ പസ്സന്തി, താദിസേ ഠാനേ ഠപേത്വാപി ഗന്തും വട്ടതി.

അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലികേതി യസ്മിം വിസ്സാസഗ്ഗാഹോ ന രുഹതി, തസ്സ സന്തകേ ദുക്കടം. യസ്മിം പന വിസ്സാസോ രുഹതി, തസ്സ സന്തകം അത്തനോ പുഗ്ഗലികമിവ ഹോതീതി മഹാപച്ചരിയാദീസു വുത്തം.

൧൧൩. ആപുച്ഛം ഗച്ഛതീതി യോ ഭിക്ഖു വാ സാമണേരോ വാ ആരാമികോ വാ ലജ്ജീ ഹോതി, അത്തനോ പലിബോധം വിയ മഞ്ഞതി, യോ തഥാരൂപം ആപുച്ഛിത്വാ ഗച്ഛതി, തസ്സ അനാപത്തി. ഓതാപേന്തോ ഗച്ഛതീതി ആതപേ ഓതാപേന്തോ ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിസ്സാമീതി ഗച്ഛതി; ഏവം ഗച്ഛതോ അനാപത്തി. കേനചി പലിബുദ്ധം ഹോതീതി സേനാസനം കേനചി ഉപദ്ദുതം ഹോതീതി അത്ഥോ. സചേപി ഹി വുഡ്ഢതരോ ഭിക്ഖു ഉട്ഠാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, സചേപി യക്ഖോ വാ പേതോ വാ ആഗന്ത്വാ നിസീദതി, കോചി വാ ഇസ്സരോ ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹാതി, സേനാസനം പലിബുദ്ധം ഹോതി, സീഹബ്യഗ്ഘാദീസു വാ പന തം പദേസം ആഗന്ത്വാ ഠിതേസുപി സേനാസനം പലിബുദ്ധം ഹോതിയേവ. ഏവം കേനചി പലിബുദ്ധേ അനുദ്ധരിത്വാപി ഗച്ഛതോ അനാപത്തി. ആപദാസൂതി ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായേസു. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

കഥിനസമുട്ഠാനം – കായവാചതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൬. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദേ – ഭിസീതി മഞ്ചകഭിസി വാ പീഠകഭിസി വാ. ചിമിലികാദീനിപി പുരിമസിക്ഖാപദേ വുത്തപ്പകാരാനിയേവ. നിസീദനന്തി സദസം വേദിതബ്ബം. പച്ചത്ഥരണന്തി പാവാരോ കോജവോതി ഏത്തകമേവ വുത്തം. തിണസന്ഥാരോതി യേസം കേസഞ്ചി തിണാനം സന്ഥാരോ. ഏസ നയോ പണ്ണസന്ഥാരേ. പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തസ്സാതി ഏത്ഥ പഠമപാദം അതിക്കാമേന്തസ്സ ദുക്കടം, ദുതിയാതിക്കമേ പാചിത്തിയം. അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോ നാമ സേനാസനതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ.

അനാപുച്ഛം വാ ഗച്ഛേയ്യാതി ഏത്ഥ ഭിക്ഖുമ്ഹി സതി ഭിക്ഖു ആപുച്ഛിതബ്ബോ. തസ്മിം അസതി സാമണേരോ, തസ്മിം അസതി ആരാമികോ, തസ്മിമ്പി അസതി യേന വിഹാരോ കാരിതോ സോ വിഹാരസാമികോ, തസ്സ വാ കുലേ യോ കോചി ആപുച്ഛിതബ്ബോ. തസ്മിമ്പി അസതി ചതൂസു പാസാണേസു മഞ്ചം ഠപേത്വാ മഞ്ചേ അവസേസമഞ്ചപീഠാനി ആരോപേത്വാ ഉപരി ഭിസിആദികം ദസവിധമ്പി സേയ്യം രാസിം കരിത്വാ ദാരുഭണ്ഡം മത്തികാഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ ദ്വാരവാതപാനാനി പിദഹിത്വാ ഗമിയവത്തം പൂരേത്വാ ഗന്തബ്ബം. സചേ പന സേനാസനം ഓവസ്സതി, ഛദനത്ഥഞ്ച തിണം വാ ഇട്ഠകാ വാ ആനീതാ ഹോന്തി, സചേ ഉസ്സഹതി, ഛാദേതബ്ബം. നോ ചേ സക്കോതി, യോ ഓകാസോ അനോവസ്സകോ, തത്ഥ മഞ്ചപീഠാദീനി നിക്ഖിപിത്വാ ഗന്തബ്ബം. സചേ സബ്ബമ്പി ഓവസ്സതി, ഉസ്സഹന്തേന അന്തോഗാമേ ഉപാസകാനം ഘരേ ഠപേതബ്ബം. സചേ തേപി ‘‘സങ്ഘികം നാമ ഭന്തേ ഭാരിയം, അഗ്ഗിദാഹാദീനം ഭായാമാ’’തി ന സമ്പടിച്ഛന്തി, അജ്ഝോകാസേപി പാസാണാനം ഉപരി മഞ്ചം ഠപേത്വാ സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ നിക്ഖിപിത്വാ തിണേഹി ച പണ്ണേഹി ച പടിച്ഛാദേത്വാ ഗന്തും വട്ടതി. യഞ്ഹി തത്ഥ അങ്ഗമത്തമ്പി അവസിസ്സതി, തം അഞ്ഞേസം തത്ഥ ആഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ഉപകാരം ഭവിസ്സതീതി.

൧൧൭. വിഹാരസ്സ ഉപചാരേതിആദീസു വിഹാരസ്സൂപചാരോ നാമ പരിവേണം. ഉപട്ഠാനസാലാതി പരിവേണഭോജനസാലാ. മണ്ഡപോതി പരിവേണമണ്ഡപോ. രുക്ഖമൂലന്തി പരിവേണരുക്ഖമൂലം. അയം താവ നയോ കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തോ. കിഞ്ചാപി വുത്തോ, അഥ ഖോ വിഹാരോതി അന്തോഗബ്ഭോ വാ അഞ്ഞം വാ സബ്ബപരിച്ഛന്നം ഗുത്തസേനാസനം വേദിതബ്ബം. വിഹാരസ്സ ഉപചാരേതി തസ്സ ബഹി ആസന്നേ ഓകാസേ. ഉപട്ഠാനസാലായം വാതി ഭോജനസാലായം വാ. മണ്ഡപേ വാതി അപരിച്ഛന്നേ പരിച്ഛന്നേ വാപി ബഹൂനം സന്നിപാതമണ്ഡപേ. രുക്ഖമൂലേ വത്തബ്ബം നത്ഥി. ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി വുത്തപ്പകാരഞ്ഹി ദസവിധം സേയ്യം അന്തോഗബ്ഭാദിമ്ഹി ഗുത്തട്ഠാനേ പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ യസ്മാ സേയ്യാപി സേനാസനമ്പി ഉപചികാഹി പലുജ്ജതി, വമ്മികരാസിയേവ ഹോതി, തസ്മാ പാചിത്തിയം വുത്തം. ബഹി പന ഉപട്ഠാനസാലാദീസു പഞ്ഞപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ സേയ്യാമത്തമേവ നസ്സേയ്യ, ഠാനസ്സ അഗുത്തതായ ന സേനാസനം, തസ്മാ ഏത്ഥ ദുക്കടം വുത്തം. മഞ്ചം വാ പീഠം വാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ന സക്കാ മഞ്ചപീഠം സഹസാ ഉപചികാഹി ഖായിതും, തസ്മാ തം വിഹാരേപി സന്ഥരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ദുക്കടം വുത്തം. വിഹാരൂപചാരേ പന തം വിഹാരചാരികം ആഹിണ്ഡന്താപി ദിസ്വാ പടിസാമേസ്സന്തി.

൧൧൮. ഉദ്ധരിത്വാ ഗച്ഛതീതി ഏത്ഥ ഉദ്ധരിത്വാ ഗച്ഛന്തേന മഞ്ചപീഠകവാടം സബ്ബം അപനേത്വാ സംഹരിത്വാ ചീവരവംസേ ലഗ്ഗേത്വാ ഗന്തബ്ബം. പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ വസനകഭിക്ഖുനാപി പുന മഞ്ചപീഠം വാ പഞ്ഞപേത്വാ സയിത്വാ ഗച്ഛന്തേന തഥേവ കാതബ്ബം. അന്തോകുട്ടതോ സേയ്യം ബഹികുട്ടേ പഞ്ഞപേത്വാ വസന്തേന ഗമനകാലേ ഗഹിതട്ഠാനേയേവ പടിസാമേതബ്ബം. ഉപരിപാസാദതോ ഓരോപേത്വാ ഹേട്ഠാപാസാദേ വസന്തസ്സപി ഏസേവ നയോ. രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേത്വാപി ഗമനകാലേ പുന ഗഹിതട്ഠാനേയേവ ഠപേതബ്ബം.

ആപുച്ഛം ഗച്ഛതീതി ഏത്ഥായം ആപുച്ഛിതബ്ബാനാപുച്ഛിതബ്ബവിനിച്ഛയോ – യാ താവ ഭൂമിയം ദീഘസാലാ വാ പണ്ണസാലാ വാ ഹോതി, യം വാ രുക്ഖത്ഥമ്ഭേസു, കതഗേഹം ഉപചികാനം ഉട്ഠാനട്ഠാനം ഹോതി, തതോ പക്കമന്തേന താവ ആപുച്ഛിത്വാവ പക്കമിതബ്ബം. തസ്മിഞ്ഹി കതിപയാനി ദിവസാനി അജഗ്ഗിയമാനേ വമ്മികാവ സന്തിട്ഠന്തി. യം പന പാസാണപിട്ഠിയം വാ പാസാണത്ഥമ്ഭേസു വാ കതസേനാസനം സിലുച്ചയലേണം വാ സുധാലിത്തസേനാസനം വാ യത്ഥ ഉപചികാസങ്കാ നത്ഥി, തതോ പക്കമന്തസ്സ ആപുച്ഛിത്വാപി അനാപുച്ഛിത്വാപി ഗന്തും വട്ടതി, ആപുച്ഛനം പന വത്തം. സചേ താദിസേപി സേനാസനേ ഏകേന പസ്സേന ഉപചികാ ആരോഹന്തി, ആപുച്ഛിത്വാവ ഗന്തബ്ബം. യോ പന ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു സങ്ഘികം സേനാസനം ഗഹേത്വാ വസന്തം ഭിക്ഖും അനുവത്തന്തോ അത്തനോ സേനാസനം അഗ്ഗഹേത്വാ വസതി, യാവ സോ ന ഗണ്ഹാതി, താവ തം സേനാസനം പുരിമഭിക്ഖുസ്സേവ പലിബോധോ. യദാ പന സോ സേനാസനം ഗഹേത്വാ അത്തനോ ഇസ്സരിയേന വസതി, തതോ പട്ഠായ ആഗന്തുകസ്സേവ പലിബോധോ. സചേ ഉഭോപി വിഭജിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, ഉഭിന്നമ്പി പലിബോധോ. മഹാപച്ചരിയം പന വുത്തം – ‘‘സചേ ദ്വേ തയോ ഏകതോ ഹുത്വാ പഞ്ഞപേന്തി, ഗമനകാലേ സബ്ബേഹിപി ആപുച്ഛിതബ്ബം. തേസു ചേ പഠമം ഗച്ഛന്തോ ‘പച്ഛിമോ ജഗ്ഗിസ്സതീ’തി ആഭോഗം കത്വാ ഗച്ഛതി വട്ടതി. പച്ഛിമസ്സ ആഭോഗേന മുത്തി നത്ഥി. ബഹൂ ഏകം പേസേത്വാ സന്ഥരാപേന്തി, ഗമനകാലേ സബ്ബേഹി വാ ആപുച്ഛിതബ്ബം, ഏകം വാ പേസേത്വാ ആപുച്ഛിതബ്ബം. അഞ്ഞതോ മഞ്ചപീഠാദീനി ആനേത്വാ അഞ്ഞത്ര വസിത്വാപി ഗമനകാലേ തത്ഥേവ നേതബ്ബാനി. സചേ അഞ്ഞാവാസതോ ആനേത്വാ വസമാനസ്സ അഞ്ഞോ വുഡ്ഢതരോ ആഗച്ഛതി, ന പടിബാഹിതബ്ബോ, ‘മയാ ഭന്തേ അഞ്ഞാവാസതോ ആനീതം, പാകതികം കരേയ്യാഥാ’തി വത്തബ്ബം. തേന ‘ഏവം കരിസ്സാമീ’തി സമ്പടിച്ഛിതേ ഇതരസ്സ ഗന്തും വട്ടതി. ഏവമഞ്ഞത്ഥ ഹരിത്വാപി സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ നട്ഠം വാ ജിണ്ണം വാ ചോരേഹി വാ ഹടം ഗീവാ ന ഹോതി, പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ പന ഗീവാ ഹോതി. അഞ്ഞസ്സ മഞ്ചപീഠം പന സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ നട്ഠം ഗീവായേവ’’.

കേനചി പലിബുദ്ധം ഹോതീതി വുഡ്ഢതരഭിക്ഖൂഇസ്സരിയയക്ഖസീഹവാളമിഗകണ്ഹസപ്പാദീസു യേന കേനചി സേനാസനം പലിബുദ്ധം ഹോതി. സാപേക്ഖോ ഗന്ത്വാ തത്ഥ ഠിതോ ആപുച്ഛതി, കേനചി പലിബുദ്ധോ ഹോതീതി അജ്ജേവ ആഗന്ത്വാ പടിജഗ്ഗിസ്സാമീതി ഏവം സാപേക്ഖോ നദീപാരം വാ ഗാമന്തരം വാ ഗന്ത്വാ യത്ഥസ്സ ഗമനചിത്തം ഉപ്പന്നം, തത്ഥേവ ഠിതോ കഞ്ചി പേസേത്വാ ആപുച്ഛതി, നദീപൂരരാജചോരാദീസു വാ കേനചി പലിബുദ്ധോ ഹോതി ഉപദ്ദുതോ, ന സക്കോതി പച്ചാഗന്തും, ഏവംഭൂതസ്സപി അനാപത്തി. സേസം പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയമേവ സദ്ധിം സമുട്ഠാനാദീഹീതി.

ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദം പഞ്ചമം.

൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൯. ഛട്ഠസിക്ഖാപദേ – പലിബുന്ധേന്തീതി പഠമതരം ഗന്ത്വാ പത്തചീവരം അതിഹരിത്വാ രുമ്ഭിത്വാ തിട്ഠന്തി. ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വുട്ഠാപേന്തീതി ‘‘അമ്ഹാകം ആവുസോ പാപുണാതീ’’തി വസ്സഗ്ഗേന ഗഹേത്വാ വുട്ഠാപേന്തി. അനുപഖജ്ജ സേയ്യം കപ്പേന്തീതി ‘‘തുമ്ഹാകം ഭന്തേ മഞ്ചട്ഠാനംയേവ പാപുണാതി, ന സബ്ബോ വിഹാരോ. അമ്ഹാകം ദാനി ഇദം ഠാനം പാപുണാതീ’’തി അനുപവിസിത്വാ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദന്തിപി നിപജ്ജന്തിപി സജ്ഝായമ്പി കരോന്തി.

൧൨൦. ജാനന്തി ‘‘അനുട്ഠാപനീയോ അയ’’ന്തി ജാനന്തോ; തേനേവസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘വുഡ്ഢോതി ജാനാതീ’’തിആദി വുത്തം. വുഡ്ഢോ ഹി അത്തനോ വുഡ്ഢതായ അനുട്ഠാപനീയോ, ഗിലാനോ ഗിലാനതായ, സങ്ഘോ പന ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ വാ ധമ്മകഥികവിനയധരാദീനം വാ ഗണവാചകആചരിയസ്സ വാ ബഹൂപകാരതം ഗുണവിസിട്ഠതഞ്ച സല്ലക്ഖേന്തോ ധുവവാസത്ഥായ വിഹാരം സമ്മന്നിത്വാ ദേതി, തസ്മാ യസ്സ സങ്ഘേന ദിന്നോ, സോപി അനുട്ഠാപനീയോ. കാമഞ്ചേത്ഥ ഗിലാനസ്സാപി സങ്ഘോയേവ അനുച്ഛവികം സേനാസനം ദേതി, ഗിലാനോ പന ‘‘അപലോകേത്വാ സങ്ഘേന അദിന്നസേനാസനോപി ന പീളേതബ്ബോ അനുകമ്പിതബ്ബോ’’തി ദസ്സേതും വിസും വുത്തോ.

൧൨൧. ഉപചാരേതി ഏത്ഥ മഞ്ചപീഠാനം താവ മഹല്ലകേ വിഹാരേ സമന്താ ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ ഉപചാരോ, ഖുദ്ദകേ യതോ പഹോതി തതോ ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ, പാദേ ധോവിത്വാ പവിസന്തസ്സ പസ്സാവത്ഥായ നിക്ഖമന്തസ്സ ച യാവ ദ്വാരേ നിക്ഖിത്തപാദധോവനപാസാണതോ പസ്സാവട്ഠാനതോ ച മഞ്ചപീഠം, താവ ദിയഡ്ഢഹത്ഥവിത്ഥാരോ മഗ്ഗോ ഉപചാരോ നാമ. തസ്മിം മഞ്ചസ്സ വാ പീഠസ്സ വാ ഉപചാരേ ഠിതസ്സ വാ ഭിക്ഖുനോ പവിസന്തസ്സ വാ നിക്ഖമന്തസ്സ വാ ഉപചാരേ യോ അനുപഖജ്ജ സേയ്യം കപ്പേതുകാമോ സേയ്യം സന്ഥരതി വാ സന്ഥരാപേതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ.

അഭിനിസീദതി വാ അഭിനിപജ്ജതി വാതി ഏത്ഥ അഭിനിസീദനമത്തേന അഭിനിപജ്ജനമത്തേനേവ വാ പാചിത്തിയം. സചേ പന ദ്വേപി കരോതി, ദ്വേ പാചിത്തിയാനി. ഉട്ഠായുട്ഠായ നിസീദതോ വാ നിപജ്ജതോ വാ പയോഗേ പയോഗേ പാചിത്തിയം.

൧൨൨. ഉപചാരം ഠപേത്വാ സേയ്യം സന്ഥരതി വാ സന്ഥരാപേതി വാതി ഇമസ്മിം ഇതോ പരേ ച ‘‘വിഹാരസ്സ ഉപചാരേ’’തിആദികേ ദുക്കടവാരേപി യഥാ ഇധ അഭിനിസീദനമത്തേ അഭിനിപജ്ജനമത്തേ ഉഭയകരണേ പയോഗഭേദേ ച പാചിത്തിയപ്പഭേദോ വുത്തോ, ഏവം ദുക്കടപ്പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഏവരൂപേന ഹി വിസഭാഗപുഗ്ഗലേന ഏകവിഹാരേ വാ ഏകപരിവേണേ വാ വസന്തേന അത്ഥോ നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബത്ഥേവസ്സ നിവാസോ വാരിതോ. അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലികേതി ഇധാപി വിസ്സാസികസ്സ പുഗ്ഗലികം അത്തനോ പുഗ്ഗലികസദിസമേവ, തത്ഥ അനാപത്തി.

൧൨൩. ആപദാസൂതി സചേ ബഹി വസന്തസ്സ ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ ഹോതി, ഏവരൂപാസു ആപദാസു യോ പവിസതി, തസ്സാപി അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവാതി. പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദം ഛട്ഠം.

൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൬. സത്തമസിക്ഖാപദേ – ഏകേന പയോഗേന ബഹുകേപി ദ്വാരേ അതിക്കാമേതീതി യേ ചതുഭൂമകപഞ്ചഭൂമകാ പാസാദാ ഛസത്തകോട്ഠകാനി വാ ചതുസ്സാലാനി, താദിസേസു സേനാസനേസു ഹത്ഥേസു വാ ഗീവായ വാ ഗഹേത്വാ അന്തരാ അട്ഠപേന്തോ ഏകേന പയോഗേന അതിക്കാമേതി, ഏകമേവ പാചിത്തിയം. ഠപേത്വാ ഠപേത്വാ നാനാപയോഗേഹി അതിക്കാമേന്തസ്സ ദ്വാരഗണനായ പാചിത്തിയാനി. ഹത്ഥേന അനാമസിത്വാ ‘‘നിക്ഖമാ’’തി വത്വാ വാചായ നിക്കഡ്ഢന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ.

അഞ്ഞം ആണാപേതീതി ഏത്ഥ ‘‘ഇമം നിക്കഡ്ഢാ’’തി ആണത്തിമത്തേ ദുക്കടം. സചേ സോ സകിം ആണത്തോ ബഹുകേപി ദ്വാരേ അതിക്കാമേതി, ഏകം പാചിത്തിയം. സചേ പന ‘‘ഏത്തകാനി ദ്വാരാനി നിക്കഡ്ഢാഹീ’’തി വാ ‘‘യാവ മഹാദ്വാരം താവ നിക്കഡ്ഢാഹീ’’തി വാ ഏവം നിയാമേത്വാ ആണത്തോ ഹോതി, ദ്വാരഗണനായ പാചിത്തിയാനി.

തസ്സ പരിക്ഖാരന്തി യംകിഞ്ചി തസ്സ സന്തകം പത്തചീവരപരിസ്സാവനധമകരണമഞ്ചപീഠഭിസിബിമ്ബോഹനാദിഭേദം, അന്തമസോ രജനഛല്ലിമ്പി; യോ നിക്കഡ്ഢതി വാ നിക്കഡ്ഢാപേതി വാ; തസ്സ വത്ഥുഗണനായ ദുക്കടാനി. ഗാള്ഹം ബന്ധിത്വാ ഠപിതേസു പന ഏകാവ ആപത്തീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം.

൧൨൭. അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലികേതി ഇധാപി വിസ്സാസികപുഗ്ഗലികം അത്തനോ പുഗ്ഗലികസദിസമേവ. യഥാ ച ഇധ; ഏവം സബ്ബത്ഥ. യത്ര പന വിസേസോ ഭവിസ്സതി, തത്ര വക്ഖാമ.

൧൨൮. അലജ്ജിം നിക്കഡ്ഢതി വാതിആദീസു ഭണ്ഡനകാരകകലഹകാരകമേവ സകലസങ്ഘാരാമതോ നിക്കഡ്ഢിതും ലഭതി, സോ ഹി പക്ഖം ലഭിത്വാ സങ്ഘമ്പി ഭിന്ദേയ്യ. അലജ്ജീആദയോ പന അത്തനോ വസനട്ഠാനതോയേവ നിക്കഡ്ഢിതബ്ബാ, സകലസങ്ഘാരാമതോ നിക്കഡ്ഢിതും ന വട്ടതി. ഉമ്മത്തകസ്സാതി സയം ഉമ്മത്തകസ്സ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദം സത്തമം.

൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൯. അട്ഠമസിക്ഖാപദേ – ഉപരിവേഹാസകുടിയാതി ഉപരി അച്ഛന്നതലായ ദ്വിഭൂമികകുടിയാ വാ തിഭൂമികാദികുടിയാ വാ. മഞ്ചം സഹസാ അഭിനിസീദീതി മഞ്ചം സഹസാ അഭിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ നിസീദി. ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം ഉപയോഗവചനം; മഞ്ചേ നിസീദീതി അത്ഥോ. അഭീതി ഇദം പന പദസോഭനത്ഥം ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ. നിപ്പതിത്വാതി നിപതിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ വാ. തസ്സ ഹി ഉപരി ആണീപി ന ദിന്നാ, തസ്മാ നിക്ഖന്തോ. വിസ്സരമകാസീതി വിരൂപം ആതുരസ്സരമകാസി.

൧൩൧. വേഹാസകുടി നാമ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ അസീസഘട്ടാതി യാ പമാണമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സബ്ബഹേട്ഠിമാഹി തുലാഹി സീസം ന ഘട്ടേതി, ഏതേന ഇധ അധിപ്പേതാ വേഹാസകുടി ദസ്സിതാ ഹോതി, ന വേഹാസകുടിലക്ഖണം. യാ ഹി കാചി ഉപരി അച്ഛിന്നതലാ ദ്വിഭൂമികാ കുടി തിഭൂമികാദികുടി വാ ‘‘വേഹാസകുടീ’’തി വുച്ചതി. ഇധ പന അസീസഘട്ടാ അധിപ്പേതാ. അഭിനിസീദനാദീസു പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ പയോഗവസേന ആപത്തിഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

൧൩൩. അവേഹാസകുടിയാതി ഭൂമിയം കതപണ്ണസാലാദീസു അനാപത്തി. ന ഹി സക്കാ തത്ഥ പരസ്സ പീളാ കാതും. സീസഘട്ടായാതി യായം സീസഘട്ടാ ഹോതി, തത്ഥാപി അനാപത്തി. ന ഹി സക്കാ തത്ഥ ഹേട്ഠാപാസാദേ അനോണതേന വിചരിതും, തസ്മാ അസഞ്ചരണട്ഠാനത്താ പരപീളാ ന ഭവിസ്സതി. ഹേട്ഠാ അപരിഭോഗം ഹോതീതി യസ്സാ ഹേട്ഠാ ദബ്ബസമ്ഭാരാദീനം നിക്ഖിത്തത്താ അപരിഭോഗം ഹോതി, തത്ഥാപി അനാപത്തി. പദരസഞ്ചിതം ഹോതീതി യസ്സാ ഉപരിമതലം ദാരുഫലകേഹി വാ ഘനസന്ഥതം ഹോതി, സുധാദിപരികമ്മകതം വാ തത്ഥാപി അനാപത്തി. പടാണി ദിന്നാ ഹോതീതി മഞ്ചപീഠാനം പാദസിഖാസു ആണീ ദിന്നാ ഹോതി, യത്ഥ നിസീദന്തേപി ന നിപ്പതന്തി, താദിസേ മഞ്ചപീഠേ നിസീദതോപി അനാപത്തി. തസ്മിം ഠിതോതി ആഹച്ചപാദകേ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ ഠിതോ ഉപരി നാഗദന്തകാദീസു ലഗ്ഗിതകം ചീവരം വാ കിഞ്ചി വാ ഗണ്ഹാതി വാ, അഞ്ഞം വാ ലഗ്ഗേതി, തസ്സാപി അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ. ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കായതോ ച കായചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദം അട്ഠമം.

൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൩൫. നവമസിക്ഖാപദേ – യാവ ദ്വാരകോസാതി ഏത്ഥ ദ്വാരകോസോ നാമ പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സ സമന്താ കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണോ ഓകാസോ. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘ദ്വാരബാഹതോ പട്ഠായ ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ’’തി വുത്തം. കുരുന്ദിയം പന ‘‘ദ്വാരസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു കവാടപ്പമാണ’’ന്തി. മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘കവാടം നാമ ദിയഡ്ഢഹത്ഥമ്പി ഹോതി ദ്വിഹത്ഥമ്പി അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥമ്പീ’’തി വുത്തം, തം സുവുത്തം. തദേവ ഹി സന്ധായ ഭഗവതാപി ‘‘പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സ സമന്താ ഹത്ഥപാസാ’’തി അയം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ കതോ. അഗ്ഗളട്ഠപനായാതി സകവാടകദ്വാരബന്ധട്ഠപനായ; സകവാടകസ്സ ദ്വാരബന്ധസ്സ നിച്ചലഭാവത്ഥായാതി അത്ഥോ. ദ്വാരട്ഠപനായാതി ഇദമ്പി ഹി പദഭാജനം ഇമമേവത്ഥം സന്ധായ ഭാസിതം. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – കവാടഞ്ഹി ലഹുപരിവട്ടകം വിവരണകാലേ ഭിത്തിം ആഹനതി, പിദഹനകാലേ ദ്വാരബന്ധം. തേന ആഹനനേന ഭിത്തി കമ്പതി, തതോ മത്തികാ ചലതി, ചലിത്വാ സിഥിലാ വാ ഹോതി പതതി വാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യാവ ദ്വാരകോസാ അഗ്ഗളട്ഠപനായാ’’തി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘ഇദം നാമ കത്തബ്ബ’’ന്തി നേവ മാതികായം ന പദഭാജനേ വുത്തം, അട്ഠുപ്പത്തിയം പന ‘‘പുനപ്പുനം ഛാദാപേസി പുനപ്പുനം ലേപാപേസീ’’തി അധികാരതോ യാവ ദ്വാരകോസാ അഗ്ഗളട്ഠപനായ പുനപ്പുനം ലിമ്പിതബ്ബോ വാ ലേപാപേതബ്ബോ വാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യം പന പദഭാജനേ ‘‘പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സ സമന്താ ഹത്ഥപാസാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ യസ്സ വേമജ്ഝേ ദ്വാരം ഹോതി, ഉപരിഭാഗേ ഉച്ചാ ഭിത്തി, തസ്സ തീസു ദിസാസു സമന്താ ഹത്ഥപാസാ ഉപചാരോ ഹോതി, ഖുദ്ദകസ്സ വിഹാരസ്സ ദ്വീസു ദിസാസു ഉപചാരോ ഹോതി. തത്രാപി യം ഭിത്തിം വിവരിയമാനം കവാടം ആഹനതി, സാ അപരിപൂരഉപചാരാപി ഹോതി. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന പന തീസു ദിസാസു സമന്താ ഹത്ഥപാസാ ദ്വാരസ്സ നിച്ചലഭാവത്ഥായ ലേപോ അനുഞ്ഞാതോ. സചേ പനസ്സ ദ്വാരസ്സ അധോഭാഗേപി ലേപോകാസോ അത്ഥി, തമ്പി ലിമ്പിതും വട്ടതി. ആലോകസന്ധിപരികമ്മായാതി ഏത്ഥ ആലോകസന്ധീതി വാതപാനകവാടകാ വുച്ചന്തി, തേപി വിവരണകാലേ വിദത്ഥിമത്തമ്പി അതിരേകമ്പി ഭിത്തിപ്പദേസം പഹരന്തി. ഉപചാരോ പനേത്ഥ സബ്ബദിസാസു ലബ്ഭതി, തസ്മാ സബ്ബദിസാസു കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണോ ഓകാസോ ആലോകസന്ധിപരികമ്മത്ഥായ ലിമ്പിതബ്ബോ വാ ലേപാപേതബ്ബോ വാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

സേതവണ്ണന്തിആദികം ന മാതികായ പദഭാജനം. ഇമിനാ ഹി വിഹാരസ്സ ഭാരികത്തം നാമ നത്ഥീതി പദഭാജനേയേവ അനുഞ്ഞാതം, തസ്മാ സബ്ബമേതം യഥാസുഖം കത്തബ്ബം.

ഏവം ലേപകമ്മേ യം കത്തബ്ബം, തം ദസ്സേത്വാ പുന ഛദനേ കത്തബ്ബം ദസ്സേതും ‘‘ദ്വത്തിച്ഛദനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദ്വത്തിച്ഛദനസ്സ പരിയായന്തി ഛദനസ്സ ദ്വത്തിപരിയായം; പരിയായോ വുച്ചതി പരിക്ഖേപോ, പരിക്ഖേപദ്വയം വാ പരിക്ഖേപത്തയം വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അപ്പഹരിതേ ഠിതേനാതി അഹരിതേ ഠിതേന. ഹരിതന്തി ചേത്ഥ സത്തധഞ്ഞഭേദം പുബ്ബണ്ണം മുഗ്ഗമാസതിലകുലത്ഥഅലാബുകുമ്ഭണ്ഡാദിഭേദഞ്ച അപരണ്ണം അധിപ്പേതം. തേനേവാഹ – ‘‘ഹരിതം നാമ പുബ്ബണ്ണം അപരണ്ണ’’ന്തി.

സചേ ഹരിതേ ഠിതോ അധിട്ഠാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ പന യസ്മിമ്പി ഖേത്തേ വുത്തം ബീജം ന താവ സമ്പജ്ജതി, വസ്സേ വാ പന പതിതേ സമ്പജ്ജിസ്സതി, തമ്പി ഹരിതസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. തസ്മാ ഏവരൂപേ ഖേത്തേപി ഠിതേന ന അധിട്ഠാതബ്ബം, അഹരിതേയേവ ഠിതേന അധിട്ഠാതബ്ബം. തത്രാപി അയം പരിച്ഛേദോ, പിട്ഠിവംസസ്സ വാ കൂടാഗാരകണ്ണികായ വാ ഉപരി ഥുപികായ വാ പസ്സേ നിസിന്നോ ഛദനമുഖവട്ടിഅന്തേന ഓലോകേന്തോ യസ്മിം ഭൂമിഭാഗേ ഠിതം പസ്സതി, യസ്മിഞ്ച ഭൂമിഭാഗേ ഠിതോ, തം ഉപരി നിസിന്നകം പസ്സതി, തസ്മിം ഠാനേ അധിട്ഠാതബ്ബം. തസ്സ അന്തോ അഹരിതേപി ഠത്വാ അധിട്ഠാതും ന ലബ്ഭതി. കസ്മാ? വിഹാരസ്സ ഹി പതന്തസ്സ അയം പതനോകാസോതി.

൧൩൬. മഗ്ഗേന ഛാദേന്തസ്സാതി ഏത്ഥ മഗ്ഗേന ഛാദനം നാമ അപരിക്ഖിപിത്വാ ഉജുകമേവ ഛാദനം; തം ഇട്ഠകസിലാസുധാഹി ലബ്ഭതി. ദ്വേ മഗ്ഗേ അധിട്ഠഹിത്വാതി ദ്വേ മഗ്ഗാ സചേ ദുച്ഛന്നാ ഹോന്തി, അപനേത്വാപി പുനപ്പുനം ഛാദേതും ലബ്ഭതി, തസ്മാ യഥാ ഇച്ഛതി; തഥാ ദ്വേ മഗ്ഗേ അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയംമഗ്ഗം ‘‘ഇദാനി ഏവം ഛാദേഹീ’’തി ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബം. പരിയായേനാതി പരിക്ഖേപേന. ഏവംഛദനം പന തിണപണ്ണേഹി ലബ്ഭതി. തസ്മാ ഇധാപി യഥാ ഇച്ഛതി തഥാ ദ്വേ പരിയായേ അധിട്ഠഹിത്വാ തതിയം പരിയായം ‘‘ഇദാനി ഏവം ഛാദേഹീ’’തി ആണാപേത്വാ പക്കമിതബ്ബം. സചേ ന പക്കമതി, തുണ്ഹീഭൂതേന ഠാതബ്ബം. സബ്ബമ്പി ചേതം ഛദനം ഛദനൂപരി വേദിതബ്ബം. ഉപരൂപരിച്ഛന്നോ ഹി വിഹാരോ ചിരം അനോവസ്സകോ ഹോതീതി മഞ്ഞമാനാ ഏവം ഛാദേന്തി. തതോ ചേ ഉത്തരിന്തി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വാ പരിയായാനം വാ ഉപരി ചതുത്ഥേ മഗ്ഗേ വാ പരിയായേ വാ.

൧൩൭. കരളേ കരളേതി തിണമുട്ഠിയം തിണമുട്ഠിയം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. ഛസമുട്ഠാനം – കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദം നവമം.

൧൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൪൦. ദസമസിക്ഖാപദേ – ജാനം സപ്പാണകന്തി സപ്പാണകം ഏതന്തി യഥാ തഥാ വാ ജാനന്തോ. സിഞ്ചേയ്യ വാ സിഞ്ചാപേയ്യ വാതി തേന ഉദകേന സയം വാ സിഞ്ചേയ്യ, അഞ്ഞം വാ ആണാപേത്വാ സിഞ്ചാപേയ്യ. പാളിയം പന ‘‘സിഞ്ചേയ്യാതി സയം സിഞ്ചതീ’’തി ഈദിസാനം വചനാനം അത്ഥോ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ധാരം അവിച്ഛിന്ദിത്വാ സിഞ്ചന്തസ്സ ഏകസ്മിം ഉദകഘടേ ഏകാവ ആപത്തി. ഏസ നയോ സബ്ബഭാജനേസു. ധാരം വിച്ഛിന്ദന്തസ്സ പന പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തി. മാതികം സമ്മുഖം കരോതി, ദിവസമ്പി സന്ദതു, ഏകാവ ആപത്തി. സചേ തത്ഥ തത്ഥ ബന്ധിത്വാ അഞ്ഞതോ അഞ്ഞതോ നേതി, പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തി. സകടഭാരമത്തഞ്ചേപി തിണം ഏകപയോഗേന ഉദകേ പക്ഖിപതി, ഏകാവ ആപത്തി. ഏകേകം തിണം വാ പണ്ണം വാ പക്ഖിപന്തസ്സ പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തി. മത്തികായപി അഞ്ഞേസുപി കട്ഠഗോമയാദീസു ഏസേവ നയോ. ഇദം പന മഹാഉദകം സന്ധായ ന വുത്തം, യം തിണേ വാ മത്തികായ വാ പക്ഖിത്തായ പരിയാദാനം ഗച്ഛതി, ആവിലം വാ ഹോതി, യത്ഥ പാണകാ മരന്തി, താദിസം ഉദകം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം തിവേദനന്തി.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദം ദസമം.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന സേനാസനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.