൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൯. സേനാസനവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ – അനാദിയന്തോതി തസ്സാ വചനം അഗണ്ഹന്തോ. ദാരകസ്സ ബാഹും ആകോടേസീതി ഉക്ഖിത്തം ഫരസും നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോ മനുസ്സാനം ചക്ഖുവിസയാതീതേ മഹാരാജസന്തികാ ലദ്ധേ രുക്ഖട്ഠകദിബ്ബവിമാനേ നിപന്നസ്സ ദാരകസ്സ ബാഹും ഥനമൂലേയേവ ഛിന്ദി. ന ഖോ മേതം പതിരൂപന്തിആദിമ്ഹി അയം സങ്ഖേപവണ്ണനാ – ഹിമവന്തേ കിര പക്ഖദിവസേസു ദേവതാസന്നിപാതോ ഹോതി, തത്ഥ രുക്ഖധമ്മം പുച്ഛന്തി – ‘‘ത്വം രുക്ഖധമ്മേ ഠിതാ ന ഠിതാ’’തി? രുക്ഖധമ്മോ നാമ രുക്ഖേ ഛിജ്ജമാനേ രുക്ഖദേവതായ മനോപദോസസ്സ അകരണം. തത്ഥ യാ ദേവതാ രുക്ഖധമ്മേ അട്ഠിതാ ഹോതി, സാ ദേവതാസന്നിപാതം പവിസിതും ന ലഭതി. ഇതി സാ ദേവതാ ഇമഞ്ച രുക്ഖധമ്മേ അട്ഠാനപച്ചയം ആദീനവം അദ്ദസ, ഭഗവതോ ച സമ്മുഖാ സുതപുബ്ബധമ്മദേസനാനുസാരേന തഥാഗതസ്സ ഛദ്ദന്താദികാലേ പുബ്ബചരിതം അനുസ്സരി. തേനസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ മേതം പതിരൂപം…പേ… വോരോപേയ്യ’’ന്തി. യംനൂനാഹം ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേയ്യന്തി ഇദം പനസ്സാ ‘‘അയം ഭിക്ഖു സപിതികോ പുത്തോ, അദ്ധാ ഭഗവാ ഇമം ഇമസ്സ അജ്ഝാചാരം സുത്വാ മരിയാദം ബന്ധിസ്സതി, സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സതീ’’തി പടിസഞ്ചിക്ഖന്തിയാ അഹോസി. സചജ്ജ ത്വം ദേവതേതി സചേ അജ്ജ ത്വം ദേവതേ. പസവേയ്യാസീതി ജനേയ്യാസി ഉപ്പാദേയ്യാസി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഭഗവാ തം ദേവതം സഞ്ഞാപേന്തോ –

‘‘യോ വേ ഉപ്പതിതം കോധം, രഥം ഭന്തംവ വാരയേ;

തമഹം സാരഥിം ബ്രൂമി, രസ്മിഗ്ഗാഹോ ഇതരോ ജനോ’’തി. (ധ. പ. ൨൨൨);

ഇമം ഗാഥമഭാസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ സാ ദേവതാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. പുന ഭഗവാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേന്തോ –

‘‘യോ ഉപ്പതിതം വിനേതി കോധം, വിസടം സപ്പവിസംവ ഓസധേഹി;

സോ ഭിക്ഖു ജഹാതി ഓരപാരം, ഉരഗോ ജിണ്ണമിവത്തചം പുരാണ’’ന്തി. (സു. നി. ൧);

ഇമം ഗാഥമഭാസി. തത്ര പഠമഗാഥാ ധമ്മപദേ സങ്ഗഹം ആരുള്ഹാ, ദുതിയാ സുത്തനിപാതേ, വത്ഥു പന വിനയേതി. അഥ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോയേവ തസ്സാ ദേവതായ വസനട്ഠാനം ആവജ്ജന്തോ പതിരൂപം ഠാനം ദിസ്വാ ‘‘ഗച്ഛ, ദേവതേ, അസുകസ്മിം ഓകാസേ രുക്ഖോ വിവിത്തോ, തസ്മിം ഉപഗച്ഛാ’’തി ആഹ. സോ കിര രുക്ഖോ ന ആളവിരട്ഠേ, ജേതവനസ്സ അന്തോപരിക്ഖേപേ, യസ്സ ദേവപുത്തസ്സ പരിഗ്ഗഹോ അഹോസി, സോ ചുതോ; തസ്മാ ‘‘വിവിത്തോ’’തി വുത്തോ. തതോ പട്ഠായ ച പന സാ ദേവതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ ലദ്ധപരിഹാരാ ബുദ്ധുപട്ഠായികാ അഹോസി. യദാ ദേവതാസമാഗമോ ഹോതി, തദാ മഹേസക്ഖദേവതാസു ആഗച്ഛന്തീസു അഞ്ഞാ അപ്പേസക്ഖാ ദേവതാ യാവ മഹാസമുദ്ദചക്കവാളപബ്ബതാ താവ പടിക്കമന്തി. അയം പന അത്തനോ വസനട്ഠാനേ നിസീദിത്വാവ ധമ്മം സുണാതി. യമ്പി പഠമയാമേ ഭിക്ഖൂ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, മജ്ഝിമയാമേ ദേവതാ, തം സബ്ബം തത്ഥേവ നിസീദിത്വാ സുണാതി. ചത്താരോ ച മഹാരാജാനോപി ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ ഗച്ഛന്താ തം ദേവതം ദിസ്വാവ ഗച്ഛന്തി.

൯൦. ഭൂതഗാമപാതബ്യതായാതി ഏത്ഥ ഭവന്തി അഹുവുഞ്ചാതി ഭൂതാ; ജായന്തി വഡ്ഢന്തി ജാതാ വഡ്ഢിതാ ചാതി അത്ഥോ. ഗാമോതി രാസി; ഭൂതാനം ഗാമോതി ഭൂതഗാമോ; ഭൂതാ ഏവ വാ ഗാമോ ഭൂതഗാമോ; പതിട്ഠിതഹരിതതിണരുക്ഖാദീനമേതം അധിവചനം. പാതബ്യസ്സ ഭാവോ പാതബ്യതാ; ഛേദനഭേദനാദീഹി യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാതി അത്ഥോ. തസ്സാ ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ; നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, ഭൂതഗാമപാതബ്യതാഹേതു, ഭൂതഗാമസ്സ ഛേദനാദിപച്ചയാ പാചിത്തിയന്തി അത്ഥോ.

൯൧. ഇദാനി തം ഭൂതഗാമം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ഭൂതഗാമോ നാമ പഞ്ച ബീജജാതാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭൂതഗാമോ നാമാതി ഭൂതഗാമം ഉദ്ധരിത്വാ യസ്മിം സതി ഭൂതഗാമോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ച ബീജജാതാനീ’’തി ആഹാതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ‘‘യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി മൂലേ ജായന്തീ’’തിആദീനി ന സമേന്തി. ന ഹി മൂലബീജാദീനി മൂലാദീസു ജായന്തി, മൂലാദീസു ജായമാനാനി പന താനി ബീജാകതാനി, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ വണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ – ഭൂതഗാമോ നാമാതി വിഭജിതബ്ബപദം. പഞ്ചാതി തസ്സ വിഭാഗപരിച്ഛേദോ. ബീജജാതാനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. തസ്സത്ഥോ – ബീജേഹി ജാതാനി ബീജജാതാനി; രുക്ഖാദീനമേതം അധിവചനം. അപരോ നയോ – ബീജാനി ച താനി വിജാതാനി ച പസൂതാനി നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനീതി ബീജജാതാനി. ഏതേന അല്ലവാലികാദീസു ഠപിതാനം നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനം സിങ്ഗിവേരാദീനം സങ്ഗഹോ കതോ ഹോതി.

ഇദാനി യേഹി ബീജേഹി ജാതത്താ രുക്ഖാദീനി ബീജജാതാനീതി വുത്താനി, താനി ദസ്സേന്തോ ‘‘മൂലബീജ’’ന്തിആദിമാഹ. തേസം ഉദ്ദേസോ പാകടോ ഏവ. നിദ്ദേസേ യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി മൂലേ ജായന്തി മൂലേ സഞ്ജായന്തീതി ഏത്ഥ ബീജതോ നിബ്ബത്തേന ബീജം ദസ്സിതം, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി അത്ഥി ആലുവകസേരുകമലുപ്പലപുണ്ഡരീകകുവലയകന്ദപാടലിമൂലാദിഭേദേ മൂലേ ഗച്ഛവല്ലിരുക്ഖാദീനി ജായന്തി സഞ്ജായന്തി, താനി യമ്ഹി മൂലേ ജായന്തി ചേവ സഞ്ജായന്തി ച തഞ്ച, പാളിയം വുത്തം ഹലിദ്ദാദി ച സബ്ബമ്പി ഏതം മൂലബീജം നാമ. ഏസേവ നയോ ഖന്ധബീജാദീസു. യേവാപനകഖന്ധബീജേസു പനേത്ഥ അമ്ബാടകഇന്ദസാലനുഹീപാളിഭദ്ദകണികാരാദീനി ഖന്ധബീജാനി, അമൂലവല്ലി ചതുരസ്സവല്ലികണവീരാദീനി ഫളുബീജാനി മകചിസുമനജയസുമനാദീനി അഗ്ഗബീജാനി, അമ്ബജമ്ബൂപനസട്ഠിആദീനി ബീജബീജാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി.

൯൨. ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ പാചിത്തിയ’’ന്തി തത്ഥ സഞ്ഞാവസേന ആപത്താനാപത്തിഭേദം പാതബ്യതാഭേദഞ്ച ദസ്സേന്തോ ബീജേ ബീജസഞ്ഞീതിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ ‘‘സാലീനം ചേപി ഓദനം ഭുഞ്ജതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൭൬) സാലിതണ്ഡുലാനം ഓദനോ ‘‘സാലീനം ഓദനോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം ബീജതോ സമ്ഭൂതോ ഭൂതഗാമോ ‘‘ബീജ’’ന്തി വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. യം പന ‘‘ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാ പടിവിരതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൦) വുത്തം ഭൂതഗാമപരിമോചനം കത്വാ ഠപിതം ബീജം, തം ദുക്കടവത്ഥു. അഥ വാ യദേതം ‘‘ഭൂതഗാമോ നാമാ’’തി സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗസ്സ ആദിപദം, തേന സദ്ധിം യോജേത്വാ യം ബീജം ഭൂതഗാമോ നാമ ഹോതി, തസ്മിം ബീജേ ബീജസഞ്ഞീ സത്ഥകാദീനി ഗഹേത്വാ സയം വാ ഛിന്ദതി അഞ്ഞേന വാ ഛേദാപേതി, പാസാണാദീനി ഗഹേത്വാ സയം വാ ഭിന്ദതി അഞ്ഞേന വാ ഭേദാപേതി, അഗ്ഗിം ഉപസംഹരിത്വാ സയം വാ പചതി അഞ്ഞേന വാ പചാപേതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യഥാരുതം പന ഗഹേത്വാ ഭൂതഗാമവിനിമുത്തസ്സ ബീജസ്സ ഛിന്ദനാദിഭേദായ പാതബ്യതായ പാചിത്തിയം ന വത്തബ്ബം.

അയഞ്ഹേത്ഥ വിനിച്ഛയകഥാ – ഭൂതഗാമം വികോപേന്തസ്സ പാചിത്തിയം ഭൂതഗാമപരിമോചിതം പഞ്ചവിധമ്പി ബീജഗാമം വികോപേന്തസ്സ ദുക്കടം. ബീജഗാമഭൂതഗാമോ നാമേസ അത്ഥി ഉദകട്ഠോ, അത്ഥി ഥലട്ഠോ. തത്ഥ ഉദകട്ഠോ സാസപമത്തികാ തിലബീജകാദിഭേദാ സപണ്ണികാ അപണ്ണികാ ച സബ്ബാ സേവാലജാതി അന്തമസോ ഉദകപപ്പടകം ഉപാദായ ‘‘ഭൂതഗാമോ’’തി വേദിതബ്ബോ. ഉദകപപ്പടകോ നാമ ഉപരി ഥദ്ധോ ഫരുസവണ്ണോ, ഹേട്ഠാ മുദു നീലവണ്ണോ ഹോതി. തത്ഥ യസ്സ സേവാലസ്സ മൂലം ഓരൂഹിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠിതം, തസ്സ പഥവീ ഠാനം. യോ ഉദകേ സഞ്ചരതി, തസ്സ ഉദകം. പഥവിയം പതിട്ഠിതം യത്ഥ കത്ഥചി വികോപേന്തസ്സ ഉദ്ധരിത്വാ വാ ഠാനന്തരം സങ്കാമേന്തസ്സ പാചിത്തിയം. ഉദകേ സഞ്ചരന്തം വികോപേന്തസ്സേവ പാചിത്തിയം. ഹത്ഥേഹി പന ഇതോ ചിതോ ച വിയൂഹിത്വാ ന്ഹായിതും വട്ടതി, സകലഞ്ഹി ഉദകം തസ്സ ഠാനം. തസ്മാ ന സോ ഏത്താവതാ ഠാനന്തരം സങ്കാമിതോ ഹോതി. ഉദകതോ പന ഉദകേന വിനാ സഞ്ചിച്ച ഉക്ഖിപിതും ന വട്ടതി, ഉദകേന സദ്ധിം ഉക്ഖിപിത്വാ പുന ഉദകേ പക്ഖിപിതും വട്ടതി. പരിസ്സാവനന്തരേന നിക്ഖമതി, കപ്പിയം കാരാപേത്വാവ ഉദകം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. ഉപ്പലിനീപദുമിനീആദീനി ജലജവല്ലിതിണാനി ഉദകതോ ഉദ്ധരന്തസ്സ വാ തത്ഥേവ വികോപേന്തസ്സ വാ പാചിത്തിയം. പരേഹി ഉപ്പാടിതാനി വികോപേന്തസ്സ ദുക്കടം. താനി ഹി ബീജഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. തിലബീജകസാസപമത്തകസേവാലോപി ഉദകതോ ഉദ്ധതോ അമിലാതോ അഗ്ഗബീജസങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. മഹാപച്ചരിയാദീസു ‘‘അനന്തകതിലബീജകഉദകപപ്പടകാദീനി ദുക്കടവത്ഥുകാനീ’’തി വുത്തം, തത്ഥ കാരണം ന ദിസ്സതി. അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘സമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ ന ഹോതി, തസ്മാ ദുക്കട’’ന്തി വുത്തം, തമ്പി ന സമേതി, ഭൂതഗാമേ ഹി പാചിത്തിയം, ബീജഗാമേ ദുക്കടം വുത്തം. അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ നാമ തതിയോ കോട്ഠാസോ നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥാസു ആഗതോ. അഥ ഏതം ബീജഗാമസങ്ഗഹം ഗച്ഛിസ്സതീതി, തമ്പി ന യുത്തം, അഭൂതഗാമമൂലത്താ താദിസസ്സ ബീജഗാമസ്സാതി. അപിച ‘‘ഗരുകലഹുകേസു ഗരുകേ ഠാതബ്ബ’’ന്തി ഏതം വിനയലക്ഖണം.

ഥലട്ഠേ – ഛിന്നരുക്ഖാനം അവസിട്ഠോ ഹരിതഖാണു നാമ ഹോതി. തത്ഥ കകുധകരഞ്ജപിയങ്ഗുപനസാദീനം ഖാണു ഉദ്ധം വഡ്ഢതി, സോ ഭൂതഗാമേന സങ്ഗഹിതോ. താലനാളികേരാദീനം ഖാണു ഉദ്ധം ന വഡ്ഢതി, സോ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോ. കദലിയാ പന അഫലിതായ ഖാണു ഭൂതഗാമേന സങ്ഗഹിതോ, ഫലിതായ ബീജഗാമേന. കദലീ പന ഫലിതാ യാവ നീലപണ്ണാ, താവ ഭൂതഗാമേനേവ സങ്ഗഹിതാ, തഥാ ഫലിതോ വേളു. യദാ പന അഗ്ഗതോ പട്ഠായ സുസ്സതി, തദാ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. കതരബീജഗാമേന? ഫളുബീജഗാമേന. കിം തതോ നിബ്ബത്തതി? ന കിഞ്ചി. യദി ഹി നിബ്ബത്തേയ്യ, ഭൂതഗാമേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛേയ്യ. ഇന്ദസാലാദിരുക്ഖേ ഛിന്ദിത്വാ രാസിം കരോന്തി, കിഞ്ചാപി രാസികതദണ്ഡകേഹി രതനപ്പമാണാപി സാഖാ നിക്ഖമന്തി, ബീജഗാമേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ മണ്ഡപത്ഥായ വാ വതിഅത്ഥായ വാ വല്ലിആരോപനത്ഥായ വാ ഭൂമിയം നിഖണന്തി, മൂലേസു ചേവ പണ്ണേസു ച നിഗ്ഗതേസു പുന ഭൂതഗാമസങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. മൂലമത്തേസു പന പണ്ണമത്തേസു വാ നിഗ്ഗതേസു ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതാ ഏവ.

യാനി കാനിചി ബീജാനി പഥവിയം വാ ഉദകേന സിഞ്ചിത്വാ ഠപിതാനി, കപാലാദീസു വാ അല്ലപംസും പക്ഖിപിത്വാ നിക്ഖിത്താനി ഹോന്തി, സബ്ബാനി മൂലമത്തേ പണ്ണമത്തേ വാ നിഗ്ഗതേപി ബീജാനിയേവ. സചേപി മൂലാനി ച ഉപരി അങ്കുരോ ച നിഗ്ഗച്ഛതി, യാവ അങ്കുരോ ഹരിതോ ന ഹോതി, താവ ബീജാനിയേവ. മുഗ്ഗാദീനം പന പണ്ണേസു ഉട്ഠിതേസു വീഹിആദീനം വാ അങ്കുരേ ഹരിതേ നീലപണ്ണവണ്ണേ ജാതേ ഭൂതഗാമസങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. താലട്ഠീനം പഠമം സൂകരദാഠാ വിയ മൂലം നിഗ്ഗച്ഛതി. നിഗ്ഗതേപി യാവ ഉപരി പത്തവട്ടി ന നിഗ്ഗച്ഛതി, താവ ബീജഗാമോയേവ. നാളികേരസ്സ തചം ഭിന്ദിത്വാ ദന്തസൂചി വിയ അങ്കുരോ നിഗ്ഗച്ഛതി, യാവ മിഗസിങ്ഗസദിസാ നീലപത്തവട്ടി ന ഹോതി, താവ ബീജഗാമോയേവ. മൂലേ അനിഗ്ഗതേപി താദിസായ പത്തവട്ടിയാ ജാതായ അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

അമ്ബട്ഠിആദീനി വീഹിആദീഹി വിനിച്ഛിനിതബ്ബാനി. വന്ദാകാ വാ അഞ്ഞാ വാ യാ കാചി രുക്ഖേ ജായിത്വാ രുക്ഖം ഓത്ഥരതി, രുക്ഖോവ തസ്സാ ഠാനം, തം വികോപേന്തസ്സ വാ തതോ ഉദ്ധരന്തസ്സ വാ പാചിത്തിയം. ഏകാ അമൂലികാ ലതാ ഹോതി, അങ്ഗുലിവേഠകോ വിയ വനപ്പഗുമ്ബദണ്ഡകേ വേഠേതി, തസ്സാപി അയമേവ വിനിച്ഛയോ. ഗേഹമുഖപാകാരവേദികാചേതിയാദീസു നീലവണ്ണോ സേവാലോ ഹോതി, യാവ ദ്വേ തീണി പത്താനി ന സഞ്ജായന്തി താവ അഗ്ഗബീജസങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. പത്തേസു ജാതേസു പാചിത്തിയവത്ഥു. തസ്മാ താദിസേസു ഠാനേസു സുധാലേപമ്പി ദാതും ന വട്ടതി. അനുപസമ്പന്നേന ലിത്തസ്സ ഉപരിസ്നേഹലേപോ ദാതും വട്ടതി. സചേ നിദാഘസമയേ സുക്ഖസേവാലോ തിട്ഠതി, തം സമ്മുഞ്ജനീആദീഹി ഘംസിത്വാ അപനേതും വട്ടതി. പാനീയഘടാദീനം ബഹി സേവാലോ ദുക്കടവത്ഥു, അന്തോ അബ്ബോഹാരികോ. ദന്തകട്ഠപൂവാദീസു കണ്ണകമ്പി അബ്ബോഹാരികമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സചേ ഗേരുകപരികമ്മകതാ ഭിത്തി കണ്ണകിതാ ഹോതി, ചോളകം തേമേത്വാ പീളേത്വാ പമജ്ജിതബ്ബാ’’തി (മഹാവ. ൬൬).

പാസാണജാതിപാസാണദദ്ദുസേവാലസേലേയ്യകാദീനി അഹരിതവണ്ണാനി അപത്തകാനി ച ദുക്കടവത്ഥുകാനി. അഹിച്ഛത്തകം യാവ മകുളം ഹോതി, താവ ദുക്കടവത്ഥു. പുപ്ഫിതകാലതോ പട്ഠായ അബ്ബോഹാരികം. അല്ലരുക്ഖതോ പന അഹിച്ഛത്തകം ഗണ്ഹന്തോ രുക്ഖത്തചം വികോപേതി, തസ്മാ തത്ഥ പാചിത്തിയം. രുക്ഖപപ്പടികായപി ഏസേവ നയോ. യാ പന ഇന്ദസാലകകുധാദീനം പപ്പടികാ രുക്ഖതോ മുച്ചിത്വാ തിട്ഠതി, തം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി. നിയ്യാസമ്പി രുക്ഖതോ മുച്ചിത്വാ ഠിതം സുക്ഖരുക്ഖേ വാ ലഗ്ഗം ഗണ്ഹിതും വട്ടതി. അല്ലരുക്ഖതോ ന വട്ടതി. ലാഖായപി ഏസേവ നയോ. രുക്ഖം ചാലേത്വാ പണ്ഡുപലാസം വാ പരിണതകണികാരാദിപുപ്ഫം വാ പാതേന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേന മുദുകേസു ഇന്ദസാലനുഹീഖന്ധാദീസു വാ തത്ഥജാതകതാലപണ്ണാദീസു വാ അക്ഖരം ഛിന്ദന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ.

സാമണേരാനം പുപ്ഫം ഓചിനന്താനം സാഖം ഓനാമേത്വാ ദാതും വട്ടതി. തേഹി പന പുപ്ഫേഹി പാനീയം ന വാസേതബ്ബം. പാനീയവാസത്ഥികേന സാമണേരം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓചിനാപേതബ്ബാനി. ഫലസാഖാപി അത്തനാ ഖാദിതുകാമേന ന ഓനാമേതബ്ബാ. സാമണേരം ഉക്ഖിപിത്വാ ഫലം ഗാഹാപേതബ്ബം. യംകിഞ്ചി ഗച്ഛം വാ ലതം വാ ഉപ്പാടേന്തേഹി സാമണേരേഹി സദ്ധിം ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിതും ന വട്ടതി. തേസം പന ഉസ്സാഹജനനത്ഥം അനാകഡ്ഢന്തേന കഡ്ഢനാകാരം ദസ്സേന്തേന വിയ അഗ്ഗേ ഗഹേതും വട്ടതി. യേസം രുക്ഖാനം സാഖാ രുഹതി, തേസം സാഖം മക്ഖികാബീജനാദീനം അത്ഥായ കപ്പിയം അകാരാപേത്വാ ഗഹിതം തചേ വാ പത്തേ വാ അന്തമസോ നഖേനപി വിലിഖന്തസ്സ ദുക്കടം. അല്ലസിങ്ഗിവേരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സചേ പന കപ്പിയം കാരാപേത്വാ സീതലേ പദേസേ ഠപിതസ്സ മൂലം സഞ്ജായതി, ഉപരിഭാഗേ ഛിന്ദിതും വട്ടതി. സചേ അങ്കുരോ ജായതി, ഹേട്ഠാഭാഗേ ഛിന്ദിതും വട്ടതി. മൂലേ ച നീലങ്കുരേ ച ജാതേ ന വട്ടതി.

ഛിന്ദതി വാ ഛേദാപേതി വാതി അന്തമസോ സമ്മുഞ്ജനോസലാകായപി തിണാനി ഛിന്ദിസ്സാമീതി ഭൂമിം സമ്മജ്ജന്തോ സയം വാ ഛിന്ദതി, അഞ്ഞേന വാ ഛേദാപേതി. ഭിന്ദതി വാ ഭേദാപേതി വാതി അന്തമസോ ചങ്കമന്തോപി ഛിജ്ജനകം ഛിജ്ജതു, ഭിജ്ജനകം ഭിജ്ജതു, ചങ്കമിതട്ഠാനം ദസ്സേസ്സാമീതി സഞ്ചിച്ച പാദേഹി അക്കമന്തോ തിണവല്ലിആദീനി സയം വാ ഭിന്ദതി അഞ്ഞേന വാ ഭേദാപേതി. സചേപി ഹി തിണം വാ ലതം വാ ഗണ്ഠിം കരോന്തസ്സ ഭിജ്ജതി, ഗണ്ഠിപി ന കാതബ്ബോ. താലരുക്ഖാദീസു പന ചോരാനം അനാരുഹനത്ഥായ ദാരുമക്കടകം ആകോടേന്തി, കണ്ടകേ ബന്ധന്തി, ഭിക്ഖുസ്സ ഏവം കാതും ന വട്ടതി. സചേ ദാരുമക്കടകോ രുക്ഖേ അല്ലീനമത്തോവ ഹോതി, രുക്ഖം ന പീളേതി, വട്ടതി. ‘‘രുക്ഖം ഛിന്ദ, ലതം ഛിന്ദ, കന്ദം വാ മൂലം വാ ഉപ്പാടേഹീ’’തി വത്തുമ്പി വട്ടതി, അനിയാമിതത്താ. നിയാമേത്വാ പന ‘‘ഇമം രുക്ഖം ഛിന്ദാ’’തിആദി വത്തും ന വട്ടതി. നാമം ഗഹേത്വാപി ‘‘അമ്ബരുക്ഖം ചതുരസ്സവല്ലിം ആലുവകന്ദം മുഞ്ജതിണം അസുകരുക്ഖച്ഛല്ലിം ഛിന്ദ ഭിന്ദ ഉപ്പാടേഹീ’’തിആദിവചനമ്പി അനിയാമിതമേവ ഹോതി. ‘‘ഇമം അമ്ബരുക്ഖ’’ന്തിആദിവചനമേവ ഹി നിയാമിതം നാമ, തം ന വട്ടതി.

പചതി വാ പചാപേതി വാതി അന്തമസോ പത്തമ്പി പചിതുകാമോ തിണാദീനം ഉപരി സഞ്ചിച്ച അഗ്ഗിം കരോന്തോ സയം വാ പചതി, അഞ്ഞേന വാ പചാപേതീതി സബ്ബം പഥവീഖണനസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. അനിയാമേത്വാ പന ‘‘മുഗ്ഗേ പച, മാസേ പചാ’’തിആദി വത്തും വട്ടതി. ‘‘ഇമേ മുഗ്ഗേ പച, ഇമേ മാസേ പചാ’’തി ഏവം വത്തും ന വട്ടതി.

അനാപത്തി ഇമം ജാനാതിആദീസു ‘‘ഇമം മൂലഭേസജ്ജം ജാന, ഇമം മൂലം വാ പണ്ണം വാ ദേഹി, ഇമം രുക്ഖം വാ ലതം വാ ആഹര, ഇമിനാ പുപ്ഫേന വാ ഫലേന വാ പണ്ണേന വാ അത്ഥോ, ഇമം രുക്ഖം വാ ലതം വാ ഫലം വാ കപ്പിയം കരോഹീ’’തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്താവതാ ഭൂതഗാമപരിമോചനം കതം ഹോതി. പരിഭുഞ്ജന്തേന പന ബീജഗാമപരിമോചനത്ഥം പുന കപ്പിയം കാരേതബ്ബം.

കപ്പിയകരണഞ്ചേത്ഥ ഇമിനാ സുത്താനുസാരേന വേദിതബ്ബം – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതും അഗ്ഗിപരിജിതം സത്ഥപരിജിതം നഖപരിജിതം അബീജം നിബ്ബട്ടബീജമേവ പഞ്ചമ’’ന്തി. തത്ഥ ‘‘അഗ്ഗിപരിജിത’’ന്തി അഗ്ഗിനാ പരിജിതം അധിഭൂതം ദഡ്ഢം ഫുട്ഠന്തി അത്ഥോ. ‘‘സത്ഥപരിജിത’’ന്തി സത്ഥേന പരിജിതം അധിഭൂതം ഛിന്നം വിദ്ധം വാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ നഖപരിജിതേ. അബീജനിബ്ബട്ടബീജാനി സയമേവ കപ്പിയാനി. അഗ്ഗിനാ കപ്പിയം കരോന്തേന കട്ഠഗ്ഗിഗോമയഗ്ഗിആദീസു യേന കേനചി അന്തമസോ ലോഹഖണ്ഡേനപി ആദിത്തേന കപ്പിയം കാതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ ഏകദേസേ ഫുസന്തേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബം. സത്ഥേന കരോന്തേന യസ്സ കസ്സചി ലോഹമയസത്ഥസ്സ അന്തമസോ സൂചിനഖച്ഛേദനാനമ്പി തുണ്ഡേന വാ ധാരായ വാ ഛേദം വാ വേധം വാ ദസ്സേന്തേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബം. നഖേന കപ്പിയം കരോന്തേന പൂതിനഖേന ന കാതബ്ബം. മനുസ്സാനം പന സീഹബ്യഗ്ഘദീപിമക്കടാദീനം സകുന്താനഞ്ച നഖാ തിഖിണാ ഹോന്തി, തേഹി കാതബ്ബം. അസ്സമഹിംസസൂകരമിഗഗോരൂപാദീനം ഖുരാ അതിഖിണാ, തേഹി ന കാതബ്ബം, കതമ്പി അകതം ഹോതി. ഹത്ഥിനഖാ പന ഖുരാ ന ഹോന്തി, തേഹി വട്ടതി. യേഹി പന കാതും വട്ടതി, തേഹി തത്ഥജാതകേഹിപി ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതകേഹിപി ഛേദം വാ വേധം വാ ദസ്സേന്തേന ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി വത്വാവ കാതബ്ബം.

തത്ഥ സചേപി ബീജാനം പബ്ബതമത്തോ രാസി രുക്ഖസഹസ്സം വാ ഛിന്ദിത്വാ ഏകാബദ്ധം കത്വാ ഉച്ഛൂനം വാ മഹാഭാരോ ബന്ധിത്വാ ഠപിതോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ബീജേ വാ രുക്ഖസാഖായ വാ ഉച്ഛുമ്ഹി വാ കപ്പിയേ കതേ സബ്ബം കതം ഹോതി. ഉച്ഛൂ ച ദാരൂനി ച ഏകതോ ബദ്ധാനി ഹോന്തി, ഉച്ഛും കപ്പിയം കരിസ്സാമീതി ദാരും വിജ്ഝതി, വട്ടതിയേവ. സചേ പന യായ രജ്ജുയാ വാ വല്ലിയാ വാ ബദ്ധാനി, തം വിജ്ഝതി, ന വട്ടതി. ഉച്ഛുഖണ്ഡാനം പച്ഛിം പൂരേത്വാ ആഹരന്തി, ഏകസ്മിം ഖണ്ഡേ കപ്പിയേ കതേ സബ്ബം കതമേവ ഹോതി. മരിചപക്കാദീഹി മിസ്സേത്വാ ഭത്തം ആഹരന്തി, ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി വുത്തേ സചേപി ഭത്തസിത്ഥേ വിജ്ഝതി, വട്ടതിയേവ. തിലതണ്ഡുലാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യാഗുയാ പക്ഖിത്താനി പന ഏകാബദ്ധാനി ഹുത്വാ ന സന്തിട്ഠന്തി, തത്ഥ ഏകമേകം വിജ്ഝിത്വാ കപ്പിയം കാതബ്ബമേവ. കപിത്ഥഫലാദീനം അന്തോ മിഞ്ജം കടാഹം മുഞ്ചിത്വാ സഞ്ചരതി, ഭിന്ദാപേത്വാ കപ്പിയം കാരാപേതബ്ബം. ഏകാബദ്ധം ഹോതി, കടാഹേപി കാതും വട്ടതി.

അസഞ്ചിച്ചാതി പാസാണരുക്ഖാദീനി വാ പവട്ടേന്തസ്സ സാഖം വാ കഡ്ഢന്തസ്സ കത്തരദണ്ഡേന വാ ഭൂമിം പഹരിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ തിണാനി ഛിജ്ജന്തി, താനി തേന ഛിന്ദിസ്സാമീതി ഏവം സഞ്ചിച്ച അച്ഛിന്നത്താ അസഞ്ചിച്ച ഛിന്നാനി നാമ ഹോന്തി. ഇതി അസഞ്ചിച്ച ഛിന്ദന്തസ്സ അനാപത്തി.

അസതിയാതി അഞ്ഞവിഹിതോ കേനചി സദ്ധിം കിഞ്ചി കഥേന്തോ പാദങ്ഗുട്ഠകേന വാ ഹത്ഥേന വാ തിണം വാ ലതം വാ ഛിന്ദന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം അസതിയാ ഛിന്ദന്തസ്സ അനാപത്തി.

അജാനന്തസ്സാതി ഏത്ഥബ്ഭന്തരേ ബീജഗാമോതി വാ ഭൂതഗാമോതി വാ ന ജാനാതി, ഛിന്ദാമീതിപി ന ജാനാതി, കേവലം വതിയാ വാ പലാലപുഞ്ജേ വാ നിഖാദനം വാ ഖണിത്തിം വാ കുദാലം വാ സങ്ഗോപനത്ഥായ ഠപേതി, ഡയ്ഹമാനഹത്ഥോ വാ അഗ്ഗിം പാതേതി, തത്ര ചേ തിണാനി ഛിജ്ജന്തി വാ ഡയ്ഹന്തി വാ അനാപത്തി. മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികവണ്ണനായം പന സബ്ബഅട്ഠകഥാസു ‘‘സചേ ഭിക്ഖു രുക്ഖേന വാ അജ്ഝോത്ഥടോ ഹോതി, ഓപാതേ വാ പതിതോ സക്കാ ച ഹോതി രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ ഭൂമിം വാ ഖണിത്വാ നിക്ഖമിതും, ജീവിതഹേതുപി അത്തനാ ന കാതബ്ബം. അഞ്ഞേന പന ഭിക്ഖുനാ ഭൂമിം വാ ഖണിത്വാ രുക്ഖം വാ ഛിന്ദിത്വാ അല്ലരുക്ഖതോ വാ ദണ്ഡകം ഛിന്ദിത്വാ തം രുക്ഖം പവട്ടേത്വാ നിക്ഖാമേതും വട്ടതി, അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ കാരണം ന ദിസ്സതി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദവഡാഹേ ഡയ്ഹമാനേ പടഗ്ഗിം ദാതും, പരിത്തം കാതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൮൩) ഇദം പന ഏകമേവ സുത്തം ദിസ്സതി. സചേ ഏതസ്സ അനുലോമം ‘‘അത്തനോ ന വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ വട്ടതീ’’തി ഇദം നാനാകരണം ന സക്കാ ലദ്ധും. അത്തനോ അത്ഥായ കരോന്തോ അത്തസിനേഹേന അകുസലചിത്തേനേവ കരോതി, പരോ പന കാരുഞ്ഞേന, തസ്മാ അനാപത്തീതി ചേ. ഏതമ്പി അകാരണം. കുസലചിത്തേനാപി ഹി ഇമം ആപത്തിം ആപജ്ജതി. സബ്ബഅട്ഠകഥാസു പന വുത്തത്താ ന സക്കാ പടിസേധേതും. ഗവേസിതബ്ബാ ഏത്ഥ യുത്തി. അട്ഠകഥാചരിയാനം വാ സദ്ധായ ഗന്തബ്ബന്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി. കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദം പഠമം.