൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യേസം നവഹി വഗ്ഗേഹി, സങ്ഗഹോ സുപ്പതിട്ഠിതോ;

ഖുദ്ദകാനം അയം ദാനി, തേസം ഭവതി വണ്ണനാ.

൧. തത്ഥ മുസാവാദവഗ്ഗസ്സ താവ പഠമസിക്ഖാപദേ ഹത്ഥകോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സക്യാനം പുത്തോതി സക്യപുത്തോ. ബുദ്ധകാലേ കിര സക്യകുലതോ അസീതി പുരിസസഹസ്സാനി പബ്ബജിംസു, തേസം സോ അഞ്ഞതരോതി. വാദക്ഖിത്തോതി ‘‘വാദം കരിസ്സാമീ’’തി ഏവം പരിവിതക്കിതേന വാദേന പരവാദിസന്തികം ഖിത്തോ പക്ഖിത്തോ പഹിതോ പേസിതോതി അത്ഥോ. വാദമ്ഹി വാ സകേന ചിത്തേന ഖിത്തോ. യത്ര യത്ര വാദോ തത്ര തത്രേവ സന്ദിസ്സതീതിപി വാദക്ഖിത്തോ. അവജാനിത്വാ അവജാനാതീതി അത്തനോ വാദേ കഞ്ചി ദോസം സല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി അവജാനിത്വാ പുന കഥേന്തോ കഥേന്തോ നിദ്ദോസതം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘മമേവ അയം വാദോ’’തി പടിജാനാതി. പടിജാനിത്വാ അവജാനാതീതി കിസ്മിഞ്ചിദേവ വചനേ ആനിസംസം സല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘അയം മമ വാദോ’’തി പടിജാനിത്വാ പുന കഥേന്തോ കഥേന്തോ തത്ഥ ദോസം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി അവജാനാതി. അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന കാരണേന അഞ്ഞം കാരണം പടിചരതി പടിച്ഛാദേതി അജ്ഝോത്ഥരതി, ‘‘രൂപം അനിച്ചം ജാനിതബ്ബതോ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ജാതിധമ്മതോ’’തിആദീനി വദതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘ഏതസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതും അഞ്ഞം ബഹും കഥേതീ’’തി വുത്തം. തത്രായം അധിപ്പായോ – യം തം പടിജാനനഞ്ച അവജാനനഞ്ച, തസ്സ പടിച്ഛാദനത്ഥം ‘‘കോ ആഹ, കിം ആഹ, കിസ്മിം ആഹാ’’തി ഏവമാദി ബഹും ഭാസതീതി. പുന മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘അവജാനിത്വാ പടിജാനന്തോ പടിജാനിത്വാ അവജാനന്തോ ഏവ ച അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീ’’തി വുത്തം. സമ്പജാനമുസാ ഭാസതീതി ജാനന്തോ മുസാ ഭാസതി. സങ്കേതം കത്വാ വിസംവാദേതീതി പുരേഭത്താദീസു ‘‘അസുകസ്മിം നാമ കാലേ അസുകസ്മിം നാമ പദേസേ വാദോ ഹോതൂ’’തി സങ്കേതം കത്വാ സങ്കേതതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ ഗന്ത്വാ ‘‘പസ്സഥ ഭോ, തിത്ഥിയാ ന ആഗതാ പരാജിതാ’’തി പക്കമതി.

൨. സമ്പജാനമുസാവാദേതി ജാനിത്വാ ജാനന്തസ്സ ച മുസാ ഭണനേ.

൩. വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സാതി വിസംവാദനചിത്തം പുരതോ കത്വാ വദന്തസ്സ. വാചാതി മിച്ഛാവാചാപരിയാപന്നവചനസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ. ഗിരാതി തായ ചേതനായ സമുട്ഠാപിതസദ്ദം ദസ്സേതി. ബ്യപ്പഥോതി വചനപഥോ; വാചായേവ ഹി അഞ്ഞേസമ്പി ദിട്ഠാനുഗതിമാപജ്ജന്താനം പഥഭൂതതോ ബ്യപ്പഥോതി വുച്ചതി. വചീഭേദോതി വചീസഞ്ഞിതായ വാചായ ഭേദോ; പഭേദഗതാ വാചാ ഏവ ഏവം വുച്ചതി. വാചസികാ വിഞ്ഞത്തീതി വചീവിഞ്ഞത്തി. ഏവം പഠമപദേന സുദ്ധചേതനാ, മജ്ഝേ തീഹി തംസമുട്ഠാപിതസദ്ദസഹിതാ ചേതനാ, അന്തേ ഏകേന വിഞ്ഞത്തിസഹിതാ ചേതനാ ‘‘കഥിതാ’’തി വേദിതബ്ബാ. അനരിയവോഹാരാതി അനരിയാനം ബാലപുഥുജ്ജനാനം വോഹാരാ.

ഏവം സമ്പജാനമുസാവാദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അന്തേ വുത്താനം സമ്പജാനമുസാവാദസങ്ഖാതാനം അനരിയവോഹാരാനം ലക്ഖണം ദസ്സേന്തോ ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേതി ഏവം വദതോ വചനം തംസമുട്ഠാപികാ വാ ചേതനാ ഏകോ അനരിയവോഹാരോതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ ചക്ഖുവസേന അഗ്ഗഹിതാരമ്മണം അദിട്ഠം, സോതവസേന അഗ്ഗഹിതം അസുതം, ഘാനാദിവസേന മുനിത്വാ തീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി ഏകാബദ്ധം വിയ കത്വാ പത്വാ അഗ്ഗഹിതം അമുതം, അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സുദ്ധേന വിഞ്ഞാണേനേവ അഗ്ഗഹിതം അവിഞ്ഞാതന്തി വേദിതബ്ബം. പാളിയം പന ‘‘അദിട്ഠം നാമ ന ചക്ഖുനാ ദിട്ഠ’’ന്തി ഏവം ഓളാരികേനേവ നയേന ദേസനാ കതാതി. ദിട്ഠാദീസു ച അത്തനാപി പരേനപി ദിട്ഠം ദിട്ഠമേവ. ഏവം സുതമുതവിഞ്ഞാതാനീതി അയമേകോ പരിയായോ. അപരോ നയോ യം അത്തനാ ദിട്ഠം ദിട്ഠമേവ തം. ഏസ നയോ സുതാദീസു. യം പന പരേന ദിട്ഠം, തം അത്തനാ സുതട്ഠാനേ തിട്ഠതി. ഏവം മുതാദീനിപി.

൪. ഇദാനി തേസം അനരിയവോഹാരാനം വസേന ആപത്തിം ആരോപേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തീഹാകാരേഹീ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ ‘‘തീഹി ആകാരേഹി പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിന്തി സമ്പജാനമുസാ ഭണന്തസ്സ ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി ഏവമാദിചതുത്ഥപാരാജികപാളിവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തി ഇധ ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേ’’തി, തത്ഥ ച ‘‘ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി ‘‘ഇധ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഏവം വത്ഥുമത്തേ ആപത്തിമത്തേ ച വിസേസോ, സേസം ഏകലക്ഖണമേവാതി.

൯. തീഹാകാരേഹി ദിട്ഠേ വേമതികോതിആദീനമ്പി അത്ഥോ ‘‘ദിട്ഠസ്സ ഹോതി പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠേ വേമതികോ’’തി ഏവമാദിദുട്ഠദോസപാളിവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. പാളിമത്തമേവ ഹി ഏത്ഥ വിസേസോ, അത്ഥേ പന സഥേരവാദേ കിഞ്ചി നാനാകരണം നത്ഥി.

൧൧. സഹസാ ഭണതീതി അവീമംസിത്വാ അനുപധാരേത്വാ വാ വേഗേന ദിട്ഠമ്പി ‘‘അദിട്ഠം മേ’’തി ഭണതി. അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീതി അഞ്ഞം ഭണതീതി മന്ദത്താ ജളത്താ പക്ഖലന്തോ ‘‘ചീവര’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘ചീര’’ന്തി ആദിം ഭണതി. യോ പന സാമണേരേന ‘‘അപി ഭന്തേ മയ്ഹം ഉപജ്ഝായം പസ്സിത്ഥാ’’തി വുത്തോ കേളിം കുരുമാനോ ‘‘തവ ഉപജ്ഝായോ ദാരുസകടം യോജേത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി വാ സിങ്ഗാലസദ്ദം സുത്വാ ‘‘കസ്സായം ഭന്തേ സദ്ദോ’’തി വുത്തോ ‘‘മാതുയാ തേ യാനേന ഗച്ഛന്തിയാ കദ്ദമേ ലഗ്ഗചക്കം ഉദ്ധരന്താനം അയം സദ്ദോ’’തി വാ ഏവം നേവ ദവാ ന രവാ അഞ്ഞം ഭണതി, സോ ആപത്തിം ആപജ്ജതിയേവ. അഞ്ഞാ പൂരണകഥാ നാമ ഹോതി, ഏകോ ഗാമേ ഥോകം തേലം ലഭിത്വാ വിഹാരം ആഗതോ സാമണേരം ഭണതി – ‘‘ത്വം അജ്ജ കുഹിം ഗതോ, ഗാമോ ഏകതേലോ അഹോസീ’’തി വാ പച്ഛികായ ഠപിതം പൂവഖണ്ഡം ലഭിത്വാ ‘‘അജ്ജ ഗാമേ പച്ഛികാഹി പൂവേ ചാരേസു’’ന്തി വാ, അയം മുസാവാദോവ ഹോതി. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

മുസാവാദസിക്ഖാപദം പഠമം.