൧. മുസാവാദവഗ്ഗോ

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യേസം നവഹി വഗ്ഗേഹി, സങ്ഗഹോ സുപ്പതിട്ഠിതോ;

ഖുദ്ദകാനം അയം ദാനി, തേസം ഭവതി വണ്ണനാ.

൧. തത്ഥ മുസാവാദവഗ്ഗസ്സ താവ പഠമസിക്ഖാപദേ ഹത്ഥകോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സക്യാനം പുത്തോതി സക്യപുത്തോ. ബുദ്ധകാലേ കിര സക്യകുലതോ അസീതി പുരിസസഹസ്സാനി പബ്ബജിംസു, തേസം സോ അഞ്ഞതരോതി. വാദക്ഖിത്തോതി ‘‘വാദം കരിസ്സാമീ’’തി ഏവം പരിവിതക്കിതേന വാദേന പരവാദിസന്തികം ഖിത്തോ പക്ഖിത്തോ പഹിതോ പേസിതോതി അത്ഥോ. വാദമ്ഹി വാ സകേന ചിത്തേന ഖിത്തോ. യത്ര യത്ര വാദോ തത്ര തത്രേവ സന്ദിസ്സതീതിപി വാദക്ഖിത്തോ. അവജാനിത്വാ അവജാനാതീതി അത്തനോ വാദേ കഞ്ചി ദോസം സല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി അവജാനിത്വാ പുന കഥേന്തോ കഥേന്തോ നിദ്ദോസതം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘മമേവ അയം വാദോ’’തി പടിജാനാതി. പടിജാനിത്വാ അവജാനാതീതി കിസ്മിഞ്ചിദേവ വചനേ ആനിസംസം സല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘അയം മമ വാദോ’’തി പടിജാനിത്വാ പുന കഥേന്തോ കഥേന്തോ തത്ഥ ദോസം സല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘നായം മമ വാദോ’’തി അവജാനാതി. അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന കാരണേന അഞ്ഞം കാരണം പടിചരതി പടിച്ഛാദേതി അജ്ഝോത്ഥരതി, ‘‘രൂപം അനിച്ചം ജാനിതബ്ബതോ’’തി വത്വാ പുന ‘‘ജാതിധമ്മതോ’’തിആദീനി വദതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘ഏതസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതും അഞ്ഞം ബഹും കഥേതീ’’തി വുത്തം. തത്രായം അധിപ്പായോ – യം തം പടിജാനനഞ്ച അവജാനനഞ്ച, തസ്സ പടിച്ഛാദനത്ഥം ‘‘കോ ആഹ, കിം ആഹ, കിസ്മിം ആഹാ’’തി ഏവമാദി ബഹും ഭാസതീതി. പുന മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘അവജാനിത്വാ പടിജാനന്തോ പടിജാനിത്വാ അവജാനന്തോ ഏവ ച അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരതീ’’തി വുത്തം. സമ്പജാനമുസാ ഭാസതീതി ജാനന്തോ മുസാ ഭാസതി. സങ്കേതം കത്വാ വിസംവാദേതീതി പുരേഭത്താദീസു ‘‘അസുകസ്മിം നാമ കാലേ അസുകസ്മിം നാമ പദേസേ വാദോ ഹോതൂ’’തി സങ്കേതം കത്വാ സങ്കേതതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ ഗന്ത്വാ ‘‘പസ്സഥ ഭോ, തിത്ഥിയാ ന ആഗതാ പരാജിതാ’’തി പക്കമതി.

൨. സമ്പജാനമുസാവാദേതി ജാനിത്വാ ജാനന്തസ്സ ച മുസാ ഭണനേ.

൩. വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സാതി വിസംവാദനചിത്തം പുരതോ കത്വാ വദന്തസ്സ. വാചാതി മിച്ഛാവാചാപരിയാപന്നവചനസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ. ഗിരാതി തായ ചേതനായ സമുട്ഠാപിതസദ്ദം ദസ്സേതി. ബ്യപ്പഥോതി വചനപഥോ; വാചായേവ ഹി അഞ്ഞേസമ്പി ദിട്ഠാനുഗതിമാപജ്ജന്താനം പഥഭൂതതോ ബ്യപ്പഥോതി വുച്ചതി. വചീഭേദോതി വചീസഞ്ഞിതായ വാചായ ഭേദോ; പഭേദഗതാ വാചാ ഏവ ഏവം വുച്ചതി. വാചസികാ വിഞ്ഞത്തീതി വചീവിഞ്ഞത്തി. ഏവം പഠമപദേന സുദ്ധചേതനാ, മജ്ഝേ തീഹി തംസമുട്ഠാപിതസദ്ദസഹിതാ ചേതനാ, അന്തേ ഏകേന വിഞ്ഞത്തിസഹിതാ ചേതനാ ‘‘കഥിതാ’’തി വേദിതബ്ബാ. അനരിയവോഹാരാതി അനരിയാനം ബാലപുഥുജ്ജനാനം വോഹാരാ.

ഏവം സമ്പജാനമുസാവാദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അന്തേ വുത്താനം സമ്പജാനമുസാവാദസങ്ഖാതാനം അനരിയവോഹാരാനം ലക്ഖണം ദസ്സേന്തോ ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേതി ഏവം വദതോ വചനം തംസമുട്ഠാപികാ വാ ചേതനാ ഏകോ അനരിയവോഹാരോതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ ചക്ഖുവസേന അഗ്ഗഹിതാരമ്മണം അദിട്ഠം, സോതവസേന അഗ്ഗഹിതം അസുതം, ഘാനാദിവസേന മുനിത്വാ തീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി ഏകാബദ്ധം വിയ കത്വാ പത്വാ അഗ്ഗഹിതം അമുതം, അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സുദ്ധേന വിഞ്ഞാണേനേവ അഗ്ഗഹിതം അവിഞ്ഞാതന്തി വേദിതബ്ബം. പാളിയം പന ‘‘അദിട്ഠം നാമ ന ചക്ഖുനാ ദിട്ഠ’’ന്തി ഏവം ഓളാരികേനേവ നയേന ദേസനാ കതാതി. ദിട്ഠാദീസു ച അത്തനാപി പരേനപി ദിട്ഠം ദിട്ഠമേവ. ഏവം സുതമുതവിഞ്ഞാതാനീതി അയമേകോ പരിയായോ. അപരോ നയോ യം അത്തനാ ദിട്ഠം ദിട്ഠമേവ തം. ഏസ നയോ സുതാദീസു. യം പന പരേന ദിട്ഠം, തം അത്തനാ സുതട്ഠാനേ തിട്ഠതി. ഏവം മുതാദീനിപി.

൪. ഇദാനി തേസം അനരിയവോഹാരാനം വസേന ആപത്തിം ആരോപേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തീഹാകാരേഹീ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ ‘‘തീഹി ആകാരേഹി പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജിന്തി സമ്പജാനമുസാ ഭണന്തസ്സ ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി ഏവമാദിചതുത്ഥപാരാജികപാളിവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തി ഇധ ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠം മേ’’തി, തത്ഥ ച ‘‘ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി ‘‘ഇധ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഏവം വത്ഥുമത്തേ ആപത്തിമത്തേ ച വിസേസോ, സേസം ഏകലക്ഖണമേവാതി.

൯. തീഹാകാരേഹി ദിട്ഠേ വേമതികോതിആദീനമ്പി അത്ഥോ ‘‘ദിട്ഠസ്സ ഹോതി പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ദിട്ഠേ വേമതികോ’’തി ഏവമാദിദുട്ഠദോസപാളിവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. പാളിമത്തമേവ ഹി ഏത്ഥ വിസേസോ, അത്ഥേ പന സഥേരവാദേ കിഞ്ചി നാനാകരണം നത്ഥി.

൧൧. സഹസാ ഭണതീതി അവീമംസിത്വാ അനുപധാരേത്വാ വാ വേഗേന ദിട്ഠമ്പി ‘‘അദിട്ഠം മേ’’തി ഭണതി. അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീതി അഞ്ഞം ഭണതീതി മന്ദത്താ ജളത്താ പക്ഖലന്തോ ‘‘ചീവര’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘ചീര’’ന്തി ആദിം ഭണതി. യോ പന സാമണേരേന ‘‘അപി ഭന്തേ മയ്ഹം ഉപജ്ഝായം പസ്സിത്ഥാ’’തി വുത്തോ കേളിം കുരുമാനോ ‘‘തവ ഉപജ്ഝായോ ദാരുസകടം യോജേത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി വാ സിങ്ഗാലസദ്ദം സുത്വാ ‘‘കസ്സായം ഭന്തേ സദ്ദോ’’തി വുത്തോ ‘‘മാതുയാ തേ യാനേന ഗച്ഛന്തിയാ കദ്ദമേ ലഗ്ഗചക്കം ഉദ്ധരന്താനം അയം സദ്ദോ’’തി വാ ഏവം നേവ ദവാ ന രവാ അഞ്ഞം ഭണതി, സോ ആപത്തിം ആപജ്ജതിയേവ. അഞ്ഞാ പൂരണകഥാ നാമ ഹോതി, ഏകോ ഗാമേ ഥോകം തേലം ലഭിത്വാ വിഹാരം ആഗതോ സാമണേരം ഭണതി – ‘‘ത്വം അജ്ജ കുഹിം ഗതോ, ഗാമോ ഏകതേലോ അഹോസീ’’തി വാ പച്ഛികായ ഠപിതം പൂവഖണ്ഡം ലഭിത്വാ ‘‘അജ്ജ ഗാമേ പച്ഛികാഹി പൂവേ ചാരേസു’’ന്തി വാ, അയം മുസാവാദോവ ഹോതി. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

മുസാവാദസിക്ഖാപദം പഠമം.

൨. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയസിക്ഖാപദേ ഓമസന്തീതി ഓവിജ്ഝന്തി. ഖുംസേന്തീതി അക്കോസന്തി. വമ്ഭേന്തീതി പധംസേന്തി.

൧൩. ഭൂതപുബ്ബന്തി ഇദം വത്ഥും ഭഗവാ ഓമസവാദഗരഹണത്ഥം ആഹരി. നന്ദിവിസാലോ നാമാതി നന്ദീതി തസ്സ ബലീബദ്ദസ്സ നാമം, വിസാണാനി പനസ്സ വിസാലാനി, തസ്മാ ‘‘നന്ദിവിസാലോ’’തി വുച്ചതി. ബോധിസത്തോ തേന സമയേന നന്ദിവിസാലോ നാമ ഹോതി. ബ്രാഹ്മണോ തം യാഗുഭത്താദീഹി അതിവിയ പോസേസി. അഥ സോ ബ്രാഹ്മണം അനുകമ്പമാനോ ‘‘ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥേവ അട്ഠാസീതി അഹേതുകപടിസന്ധികാലേപി പരഖുംസനം അമനാപതോയേവ പച്ചേസി, തസ്മാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദോസം ദസ്സേതുകാമോ അട്ഠാസി. സകടസതം അതിബദ്ധം പവട്ടേസീതി പടിപാടിയാ ഠപേത്വാ ഹേട്ഠാരുക്ഖേ ദത്വാ ഏകാബദ്ധം കത്വാ മുഗ്ഗമാസവാലുകാദീഹി പുണ്ണം സകടസതം പവട്ടേന്തോ, കിഞ്ചാപി പുബ്ബേ പതിട്ഠിതാരപ്പദേസം പുന അരേ പത്തേ പവട്ടിതം ഹോതി, ബോധിസത്തോ പന പുരിമസകടേന പതിട്ഠിതട്ഠാനേ പച്ഛിമസകടം പതിട്ഠാപേതും സകടസതപ്പമാണം പദേസം പവട്ടേസി. ബോധിസത്താനഞ്ഹി സിഥിലകരണം നാമ നത്ഥി. തേന ചത്തമനോ അഹൂതി തേന ബ്രാഹ്മണസ്സ ധനലാഭേന അത്തനോ കമ്മേന ച സോ നന്ദിവിസാലോ അത്തമനോ അഹോസി.

൧൫. അക്കോസേനപീതി ഏത്ഥ പന യസ്മാ പരതോ ‘‘ദ്വേ അക്കോസാ – ഹീനോ ച അക്കോസോ ഉക്കട്ഠോ ച അക്കോസോ’’തി വിഭജിതുകാമോ, തസ്മാ യഥാ പുബ്ബേ ‘‘ഹീനേനപി അക്കോസേന ഖുംസേന്തീ’’തി വുത്തം; ഏവം അവത്വാ ‘‘അക്കോസേന’’ ഇച്ചേവമാഹ. വേനജാതീതി തച്ഛകജാതി; വേണുകാരജാതീതിപി വദന്തി. നേസാദജാതീതി മിഗലുദ്ദകാദിജാതി.

രഥകാരജാതീതി ചമ്മകാരജാതി. പുക്കുസജാതീതി പുപ്ഫഛഡ്ഡകജാതി. അവകണ്ണകാദി ദാസാനം നാമം ഹോതി; തസ്മാ ഹീനം. ഓഞ്ഞാതന്തി അവഞ്ഞാതം; ‘‘ഉഞ്ഞാത’’ന്തിപി പഠന്തി. അവഞ്ഞാതന്തി വമ്ഭേത്വാ ഞാതം. ഹീളിതന്തി ജിഗുച്ഛിതം. പരിഭൂതന്തി കിമേതേനാതിതി പരിഭവകതം. അചിത്തീകതന്തി ന ഗരുകതം.

കോട്ഠകകമ്മന്തി തച്ഛകകമ്മം. മുദ്ദാതി ഹത്ഥമുദ്ദാഗണനാ. ഗണനാതി അച്ഛിദ്ദകാദിഅവസേസഗണനാ. ലേഖാതി അക്ഖരലേഖാ. മധുമേഹാബാധോ വേദനായ അഭാവതോ ‘‘ഉക്കട്ഠോ’’തി വുത്തോ. പാടികങ്ഖാതി ഇച്ഛിതബ്ബാ. യകാരേന വാ ഭകാരേന വാതി യകാരഭകാരേ യോജേത്വാ യോ അക്കോസോ. കാടകോടചികായ വാതി ‘‘കാട’’ന്തി പുരിസനിമിത്തം, ‘‘കോടചികാ’’തി ഇത്ഥിനിമിത്തം; ഏതേഹി വാ യോ അക്കോസോ, ഏസോ ഹീനോ നാമ അക്കോസോതി.

൧൬. ഇദാനി തേസം ജാതിആദീനം പഭേദവസേന ആപത്തിം ആരോപേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഉപസമ്പന്ന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖുംസേതുകാമോ വമ്ഭേതുകാമോ മങ്കുകത്തുകാമോതി അക്കോസിതുകാമോ പധംസിതുകാമോ ഗരഹിതുകാമോ നിത്തേജം കത്തുകാമോതി അത്ഥോ. ഹീനേന ഹീനന്തി ഹീനേന ജാതിവചനേന ഹീനജാതികം. ഏതേന ഉപായേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ഹീനേന ഹീനം വദന്തോ കിഞ്ചാപി സച്ചം വദതി, ഓമസിതുകാമതായ പനസ്സ വാചായ വാചായ പാചിത്തിയം. ഉക്കട്ഠേന ഹീനം വദന്തോ ച കിഞ്ചാപി അലികം ഭണതി, ഓമസിതുകാമതായ പന ഇമിനാവ സിക്ഖാപദേന പാചിത്തിയം ആപജ്ജതി, ന പുരിമേന. യോപി ‘‘അതിചണ്ഡാലോസി, അതിബ്രാഹ്മണോസി, ദുട്ഠചണ്ഡാലോസി, ദുട്ഠബ്രാഹ്മണോസീ’’തിആദീനി വദതി, സോപി ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ.

൨൬. സന്തി ഇധേകച്ചേതി വാരേ പന പരിഹരിത്വാ വുത്തഭാവേന ദുക്കടം. ഏസേവ നയോ യേ നൂന…പേ… ന മയന്തി വാരേസുപി. അനുപസമ്പന്നേ പന ചതൂസുപി വാരേസു ദുക്കടമേവ. ചോരോസി ഗണ്ഠിഭേദകോസീതിആദിവചനേഹി പന ഉപസമ്പന്നേപി അനുപമ്പന്നേപി സബ്ബവാരേസു ദുക്കടമേവ. ദവകമ്യതായ പന ഉപസമ്പന്നേപി അനുപസമ്പന്നേപി സബ്ബവാരേസു ദുബ്ഭാസിതം. ദവകമ്യതാ നാമ കേളിഹസാധിപ്പായതാ. ഇമസ്മിഞ്ച സിക്ഖാപദേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുനീആദയോ സബ്ബസത്താ അനുപസമ്പന്നട്ഠാനേ ഠിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൩൫. അത്ഥപുരേക്ഖാരസ്സാതിആദീസു പാളിയാ അത്ഥം വണ്ണയന്തോ അത്ഥപുരേക്ഖാരോ; പാളിം വാചേന്തോ ധമ്മപുരേക്ഖാരോ; അനുസിട്ഠിയം ഠത്വാ ‘‘ഇദാനിപി ചണ്ഡാലോസി, പാപം മാ അകാസി, മാ തമോ തമപരായണോ അഹോസീ’’തിആദിനാ നയേന കഥേന്തോ അനുസാസനീപുരേക്ഖാരോ നാമാതി വേദിതബ്ബോ. സേസം ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി. കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി. ദുബ്ഭാസിതാപത്തി പനേത്ഥ വാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനം സുഖാ ച മജ്ഝത്താ ചാതി.

ഓമസവാദസിക്ഖാപദം ദുതിയം.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬. തതിയസിക്ഖാപദേ – ഭണ്ഡനജാതാനന്തി സഞ്ജാതഭണ്ഡനാനം. ഭണ്ഡനന്തി കലഹസ്സ പുബ്ബഭാഗോ, ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച ഇദം കതം; ഏവം വുത്തേ ഏവം വക്ഖാമാ’’തിആദികം സകസകപക്ഖേ സമ്മന്തനം. കലഹോതി ആപത്തിഗാമികോ കായവാചാവീതിക്കമോ. വിവാദോതി വിഗ്ഗാഹികകഥാ. തം വിവാദം ആപന്നാനം വിവാദാപന്നാനം. പേസുഞ്ഞന്തി പിസുണവാചം, പിയഭാവസ്സ സുഞ്ഞകരണവാചന്തി വുത്തം ഹോതി.

൩൭. ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞേതി ഭിക്ഖൂനം പേസുഞ്ഞേ; ഭിക്ഖുതോ സുത്വാ ഭിക്ഖുനാ ഭിക്ഖുസ്സ ഉപസംഹടപേസുഞ്ഞേതി അത്ഥോ.

൩൮. ദ്വീഹാകാരേഹീതി ദ്വീഹി കാരണേഹി. പിയകമ്യസ്സ വാതി ‘‘ഏവം അഹം ഏതസ്സ പിയോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ പിയഭാവം പത്ഥയമാനസ്സ വാ. ഭേദാധിപ്പായസ്സ വാതി ‘‘ഏവമയം ഏതേന സദ്ധിം ഭിജ്ജിസ്സതീ’’തി പരസ്സ പരേന ഭേദം ഇച്ഛന്തസ്സ വാ. ജാതിതോപീതിആദി സബ്ബം പുരിമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയമേവ. ഇധാപി ഭിക്ഖുനിം ആദിം കത്വാ സബ്ബേ അനുപസമ്പന്നാ നാമ.

ന പിയകമ്യസ്സ ന ഭേദാധിപ്പായസ്സാതി ഏകം അക്കോസന്തം ഏകഞ്ച ഖമന്തം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ നില്ലജ്ജോ, ഈദിസമ്പി നാമ ഭവന്തം പുന വത്തബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതീ’’തി ഏവം കേവലം പാപഗരഹിതായ ഭണന്തസ്സ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, തിവേദനന്തി.

പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദം തതിയം.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൪. ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേ – അപ്പതിസ്സാതി അപ്പതിസ്സവാ. ഉപാസകാതി വുത്തേ വചനമ്പി ന സോതുകാമാ; അനാദരാതി അത്ഥോ. അപ്പതിസ്സയാ വാ അനീചവുത്തിനോതി അത്ഥോ. അസഭാഗവുത്തികാതി വിസഭാഗജീവികാ, യഥാ ഭിക്ഖൂസു വത്തിതബ്ബം; ഏവം അപ്പവത്തവുത്തിനോതി അത്ഥോ.

൪൫. പദസോ ധമ്മം വാചേയ്യാതി ഏകതോ പദം പദം ധമ്മം വാചേയ്യ; കോട്ഠാസം കോട്ഠാസം വാചേയ്യാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന തം കോട്ഠാസനാമകം പദം ചതുബ്ബിധം ഹോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതും ‘‘പദം അനുപദം അന്വക്ഖരം അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തി പദഭാജനം വുത്തം. തത്ഥ പദന്തി ഏകോ ഗാഥാപാദോ അധിപ്പേതോ. അനുപദന്തി ദുതിയപാദോ. അന്വക്ഖരന്തി ഏകേകമക്ഖരം. അനുബ്യഞ്ജനന്തി പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസം പച്ഛാബ്യഞ്ജനം. യം കിഞ്ചി വാ ഏകമക്ഖരം അന്വക്ഖരം, അക്ഖരസമൂഹോ അനുബ്യഞ്ജനം, അക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനസമൂഹോ പദം. പഠമപദം പദമേവ, ദുതിയം അനുപദന്തി ഏവമേത്ഥ നാനാകരണം വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി പദം നാമ ഏകതോ പട്ഠപേത്വാ ഏകതോ ഓസാപേന്തീതി ഗാഥാബന്ധം ധമ്മം വാചേന്തോ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി ഏകമേകം പദം സാമണേരേന സദ്ധിം ഏകതോ ആരഭിത്വാ ഏകതോയേവ നിട്ഠാപേതി. ഏവം വാചേന്തസ്സ പദഗണനായ പാചിത്തിയാ വേദിതബ്ബാ. അനുപദം നാമ പാടേക്കം പട്ഠപേത്വാ ഏകതോ ഓസാപേന്തീതി ഥേരേന ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി വുത്തേ സാമണേരോ തം പദം അപാപുണിത്വാ ‘‘മനോസേട്ഠാ മനോമയാ’’തി ദുതിയപദം ഏകതോ ഭണതി, ഇമേ പാടേക്കം പട്ഠപേത്വാ ഏകതോ ഓസാപേന്തി നാമ. ഏവം വാചേന്തസ്സാപി അനുപദഗണനായ പാചിത്തിയാ. അന്വക്ഖരം നാമ രൂപം അനിച്ചന്തി വുച്ചമാനോ ‘‘രൂ’’തി ഓപാതേതീതി ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി ഭണ സാമണേരാ’’തി വുച്ചമാനോ രൂകാരമത്തമേവ ഏകതോ വത്വാ തിട്ഠതി. ഏവം വാചേന്തസ്സാപി അന്വക്ഖരഗണനായ പാചിത്തിയാ. ഗാഥാബന്ധേപി ച ഏസ നയോ ലബ്ഭതിയേവ. അനുബ്യഞ്ജനം നാമ രൂപം അനിച്ചന്തി വുച്ചമാനോ വേദനാ അനിച്ചാതി സദ്ദം നിച്ഛാരേതീതി ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം, വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഇമം സുത്തം വാചയമാനോ ഥേരേന ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി വുച്ചമാനോ സാമണേരോ സീഘപഞ്ഞതായ ‘‘വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഇമം അനിച്ചപദം ഥേരസ്സ ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി ഏതേന അനിച്ചപദേന സദ്ധിം ഏകതോ ഭണന്തോ വാചം നിച്ഛാരേതി. ഏവം വാചേന്തസ്സാപി അനുബ്യഞ്ജനഗണനായ പാചിത്തിയാ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – ഇമേസു പദാദീസു യം യം ഏകതോ ഭണതി തേന തേന ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി.

ബുദ്ധഭാസിതോതി സകലം വിനയപിടകം അഭിധമ്മപിടകം ധമ്മപദം ചരിയാപിടകം ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം സുത്തനിപാതോ വിമാനവത്ഥു പേതവത്ഥു ബ്രഹ്മജാലാദീനി ച സുത്താനി. സാവകഭാസിതോതി ചതുപരിസപരിയാപന്നേഹി സാവകേഹി ഭാസിതോ അനങ്ഗണസമ്മാദിട്ഠിഅനുമാനസുത്തചുളവേദല്ലമഹാവേദല്ലാദികോ. ഇസിഭാസിതോതി ബാഹിരപരിബ്ബാജകേഹി ഭാസിതോ സകലോ പരിബ്ബാജകവഗ്ഗോ, ബാവരിയസ്സ അന്തേവാസികാനം സോളസന്നം ബ്രാഹ്മണാനം പുച്ഛാതി ഏവമാദി. ദേവതാഭാസിതോതി ദേവതാഹി ഭാസിതോ; സോ ദേവതാസംയുത്തദേവപുത്തസംയുത്തമാരസംയുത്തബ്രഹ്മസംയുത്തസക്കസംയുത്താദിവസേന വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥൂപസഞ്ഹിതോതി അട്ഠകഥാനിസ്സിതോ. ധമ്മൂപസഞ്ഹിതോതി പാളിനിസ്സിതോ; ഉഭയേനാപി വിവട്ടൂപനിസ്സിതമേവ വദതി. കിഞ്ചാപി വിവട്ടൂപനിസ്സിതം വദതി, തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹധമ്മംയേവ പന പദസോ വാചേന്തസ്സ ആപത്തി. വിവട്ടൂപനിസ്സിതേപി നാനാഭാസാവസേന ഗാഥാസിലോകബന്ധാദീഹി അഭിസങ്ഖതേ അനാപത്തി. തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ അനാരുള്ഹേപി കുലുമ്ബസുത്തം രാജോവാദസുത്തം തിക്ഖിന്ദ്രിയം ചതുപരിവട്ടം നന്ദോപനന്ദന്തി ഈദിസേ ആപത്തിയേവ. അപലാലദമനമ്പി വുത്തം, മഹാപച്ചരിയമ്പന പടിസിദ്ധം. മേണ്ഡകമിലിന്ദപഞ്ഹേസു ഥേരസ്സ സകപടിഭാനേ അനാപത്തി, യം രഞ്ഞോ സഞ്ഞാപനത്ഥം ആഹരിത്വാ വുത്തം, തത്ഥ ആപത്തി. വണ്ണപിടകഅങ്ഗുലിമാലപിടകരട്ഠപാലഗഅജതആളവകഗജ്ജിതഗുള്ഹമഗ്ഗഗുള്ഹവേസ്സന്തരഗുള്ഹവിനയവേദല്ലപിടകാനി പന അബുദ്ധവചനാനിയേവാതി വുത്തം. സീലൂപദേസോ നാമ ധമ്മസേനാപതിനാ വുത്തോതി വദന്തി, തസ്മിം ആപത്തിയേവ. അഞ്ഞാനിപി മഗ്ഗകഥാആരമ്മണകഥാബുദ്ധികദണ്ഡക ഞാണവത്ഥുഅസുഭകഥാദീനി അത്ഥി, തേസു സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ വിഭത്താ, ധുതങ്ഗപഞ്ഹേ പടിപദാ വിഭത്താ; തസ്മാ തേസു ആപത്തീതി വുത്തം. മഹാപച്ചരിയാദീസു പന സങ്ഗീതിം അനാരുള്ഹേസു രാജോവാദതിക്ഖിന്ദ്രിയചതുപരിവട്ടനന്ദോപനന്ദകുലുമ്ബസുത്തേസുയേവ ആപത്തീതി വത്വാ അവസേസേസു യം ബുദ്ധവചനതോ ആഹരിത്വാ വുത്തം, തദേവ ആപത്തിവത്ഥു ഹോതി, ന ഇതരന്തി അയമത്ഥോ പരിഗ്ഗഹിതോ.

൪൮. ഏകതോ ഉദ്ദിസാപേന്തോതി അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഏകതോ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തോപി ഏകതോ വദതി അനാപത്തീതി അത്ഥോ.

തത്രായം വിനിച്ഛയോ – ഉപസമ്പന്നോ ച അനുപസമ്പന്നോ ച നിസീദിത്വാ ഉദ്ദിസാപേന്തി. ആചരിയോ നിസിന്നാനം ഭണാമീതി തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ വദതി, ആചരിയസ്സ ആപത്തി. അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി. ദ്വേപി ഠിതാ ഗണ്ഹന്തി, ഏസേവ നയോ. ദഹരഭിക്ഖു നിസിന്നോ, സാമണേരോ ഠിതോ, നിസിന്നസ്സ ഭണാമീതി ഭണതോ അനാപത്തി. സചേ ദഹരോ തിട്ഠതി, ഇതരോ നിസീദതി, ഠിതസ്സ ഭണാമീതി ഭണതോപി അനാപത്തി. സചേ ബഹൂനം ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ ഏകോ സാമണേരോ നിസിന്നോ ഹോതി, തസ്മിം നിസിന്നേ പദസോ ധമ്മം വാചേന്തസ്സ ആചരിയസ്സ അചിത്തകാപത്തി. സചേ സാമണേരോ ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ ഠിതോ വാ നിസിന്നോ വാ ഹോതി, യേസം വാചേതി, തേസു അപരിയാപന്നത്താ ഏകേന ദിസാഭാഗേന പലായനകഗന്ഥം നാമ ഗണ്ഹാതീതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, തസ്മാ അനാപത്തി. ഏകതോ സജ്ഝായം കരോന്തോപി അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഉപസമ്പന്നോ ഏകതോ സജ്ഝായം കരോന്തോ തേന സദ്ധിംയേവ ഭണതി, അനാപത്തി. അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തസ്സപി തേന സദ്ധിം ഏകതോ ഭണന്തസ്സ അനാപത്തി. അയമ്പി ഹി ഏകതോ സജ്ഝായം കരോതിച്ചേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

യേഭുയ്യേന പഗുണം ഗന്ഥം ഭണന്തം ഓപാതേതീതി സചേ ഏകഗാഥായ ഏകോ പാദോ ന ആഗച്ഛതി, സേസം ആഗച്ഛതി, അയം യേഭുയ്യേന പഗുണഗന്ഥോ നാമ. ഏതേന നയേന സുത്തേപി വേദിതബ്ബോ. തം ഓപാതേന്തസ്സ ഏവം ഭണാഹീതി ഏകതോപി ഭണന്തസ്സ അനാപത്തി. ഓസാരേന്തം ഓപാതേതീതി സുത്തം ഉച്ചാരേന്തം പരിസമജ്ഝേ പരിസങ്കമാനം ഏവം വദേഹീതി തേന സദ്ധിം ഏകതോപി വദന്തസ്സ അനാപത്തി. യം പന മഹാപച്ചരിയാദീസു ‘‘മയാ സദ്ധിം മാ വദാ’’തി വുത്തോ യദി വദതി, ‘‘അനാപത്തീ’’തി വുത്തം, തം മഹാഅട്ഠകഥായം നത്ഥി, നത്ഥിഭാവോയേവ ചസ്സ യുത്തോ. കസ്മാ? കിരിയസമുട്ഠാനത്താ. ഇതരഥാ ഹി കിരിയാകിരിയം ഭവേയ്യ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

പദസോധമ്മസമുട്ഠാനം – വാചതോ ച വാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

പദസോധമ്മസിക്ഖാപദം ചതുത്ഥം.

൫. സഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൯. പഞ്ചമസിക്ഖാപദേ – മുട്ഠസ്സതീ അസമ്പജാനാതി പുബ്ബഭാഗേ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ അകരണവസേനേതം വുത്തം, ഭവങ്ഗോതിണ്ണകാലേ പന കുതോ സതിസമ്പജഞ്ഞന്തി! വികൂജമാനാതി വിപ്പലപമാനാ. കാകച്ഛമാനാതി നാസായ കാകസദ്ദം വിയ നിരത്ഥകസദ്ദം മുഞ്ചമാനാ. ഉപാസകാതി പഠമതരം ഉട്ഠിതഉപാസകാ.

൫൦. ഏതദവോചുന്തി ‘‘ഭഗവതാ ആവുസോ രാഹുല സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാപദഗാരവേനേവ ഏതം അവോചും. പകതിയാ പന തേ ഭഗവതി ച ഗാരവേന ആയസ്മതോ ച രാഹുലസ്സ സിക്ഖാകാമതായ തസ്സ ആയസ്മതോ വസനട്ഠാനം ആഗതസ്സ ചൂളമഞ്ചകം വാ അപസ്സേനം വാ യം അത്ഥി തം പഞ്ഞപേത്വാ ചീവരം വാ ഉത്തരാസങ്ഗം വാ ഉസ്സീസകരണത്ഥായ ദേന്തി. തത്രിദം തസ്സായസ്മതോ സിക്ഖാകാമതായ – ഭിക്ഖൂ കിര തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ മുട്ഠിസമ്മുഞ്ജനിഞ്ച കചവരഛഡ്ഡനകഞ്ച ബഹി ഖിപന്തി. അഥഞ്ഞേഹി ‘‘ആവുസോ കേനിദം പാതിത’’ന്തി വുത്തേ അഞ്ഞേ ഏവം വദന്തി – ‘‘ഭന്തേ, രാഹുലോ ഇമസ്മിം പദേസേ സഞ്ചരി, തേന നു ഖോ പാതിത’’ന്തി. സോ പനായസ്മാ ‘‘ന മയ്ഹം ഭന്തേ ഇദം കമ്മ’’ന്തി ഏകദിവസമ്പി അവത്വാ തം പടിസാമേത്വാ ഭിക്ഖൂ ഖമാപേത്വാ ഗച്ഛതി. വച്ചകുടിയാ സേയ്യം കപ്പേസീതി തംയേവ സിക്ഖാകാമതം അനുബ്രൂഹന്തോ ധമ്മസേനാപതിമഹാമോഗ്ഗല്ലാനആനന്ദത്ഥേരാദീനം സന്തികം അഗന്ത്വാ ഭഗവതോ വളഞ്ജനകവച്ചകുടിയം സേയ്യം കപ്പേസി. സാ കിര കുടി കവാടബദ്ധാ ഗന്ധപരിഭണ്ഡകതാ സമോസരിതപുപ്ഫദാമാ ചേതിയട്ഠാനമിവ തിട്ഠതി, അപരിഭോഗാ അഞ്ഞേസം.

൫൧. ഉത്തരിദിരത്തതിരത്തന്തി ഭഗവാ സാമണേരാനം സങ്ഗഹകരണത്ഥായ തിരത്തം പരിഹാരം അദാസി. ന ഹി യുത്തം കുലദാരകേ പബ്ബാജേത്വാ നാനുഗ്ഗഹേതുന്തി. സഹസേയ്യന്തി ഏകതോ സേയ്യം. സേയ്യാതി കായപ്പസാരണസങ്ഖാതം സയനമ്പി വുച്ചതി, യസ്മിം സേനാസനേ സയന്തി, തമ്പി. തത്ഥ സേനാസനം താവ ദസ്സേതും ‘‘സേയ്യാ നാമ സബ്ബച്ഛന്നാ’’തിആദി വുത്തം. കായപ്പസാരണം ദസ്സേതും അനുപസമ്പന്നേ നിപന്നേ ഭിക്ഖു നിപജ്ജതീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്മാ അയമേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘സേനാസനസങ്ഖാതം സേയ്യം പവിസിത്വാ കായപ്പസാരണസങ്ഖാതം സേയ്യം കപ്പേയ്യ വിദഹേയ്യ സമ്പാദേയ്യാ’’തി. സബ്ബച്ഛന്നാതിആദിനാ പന തസ്സാ സേനാസനസങ്ഖാതായ സേയ്യായ ലക്ഖണം വുത്തം. തസ്മാ യം സേനാസനം ഉപരി പഞ്ചഹി ഛദനേഹി അഞ്ഞേന വാ കേനചി സബ്ബമേവ പടിച്ഛന്നം, അയം സബ്ബച്ഛന്നാ നാമ സേയ്യാ. അട്ഠകഥാസു പന പാകടവോഹാരം ഗഹേത്വാ വാചുഗ്ഗതവസേന ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാ നാമ പഞ്ചഹി ഛദനേഹി ഛന്നാ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി വുത്തം? അഥ ഖോ ദുസ്സകുടിയം വസന്തസ്സാപി ന സക്കാ അനാപത്തി കാതും, തസ്മാ യം കിഞ്ചി പടിച്ഛാദനസമത്ഥം ഇധ ഛദനഞ്ച പരിച്ഛന്നഞ്ച വേദിതബ്ബം. പഞ്ചവിധച്ഛദനേയേവ ഹി ഗയ്ഹമാനേ പദരച്ഛന്നേപി സഹസേയ്യാ ന ഭവേയ്യ. യം പന സേനാസനം ഭൂമിതോ പട്ഠായ യാവ ഛദനം ആഹച്ച പാകാരേന വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി അന്തമസോ വത്ഥേനാപി പരിക്ഖിത്തം, അയം സബ്ബപരിച്ഛന്നാ നാമ സേയ്യാ. ഛദനം അനാഹച്ച സബ്ബന്തിമേന പരിയായേന ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധേന പാകാരാദിനാ പരിക്ഖിത്താപി സബ്ബപരിച്ഛന്നായേവാതി കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തം. യസ്സാ പന ഉപരി ബഹുതരം ഠാനം ഛന്നം, അപ്പം അച്ഛന്നം, സമന്തതോ വാ ബഹുതരം പരിക്ഖിത്തം, അപ്പം അപരിക്ഖിത്തം, അയം യേഭുയ്യേന ഛന്നാ യേഭുയ്യേന പരിച്ഛന്നാ നാമ. ഇമിനാ ഹി ലക്ഖണേന സമന്നാഗതോ സചേപി സത്തഭൂമകോ പാസാദോ ഏകൂപചാരോ ഹോതി, സതഗബ്ഭം വാ ചതുസ്സാലം വാ, ഏകസേയ്യാഇച്ചേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചതുത്ഥേ ദിവസേ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ അനുപസമ്പന്നേ നിപന്നേ ഭിക്ഖു നിപജ്ജതി, ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തിആദി.

തത്ഥ ച നിപജ്ജനമത്തേനേവ പാചിത്തിയം. സചേ പന സമ്ബഹുലാ സാമണേരാ, ഏകോ ഭിക്ഖു, സാമണേരഗണനായ പാചിത്തിയാ. തേ ചേ ഉട്ഠായുട്ഠായ നിപജ്ജന്തി, തേസം പയോഗേ പയോഗേ ഭിക്ഖുസ്സ ആപത്തി. ഭിക്ഖുസ്സ ഉട്ഠായുട്ഠായ നിപജ്ജനേ പന ഭിക്ഖുസ്സേവ പയോഗേന ഭിക്ഖുസ്സ ആപത്തി. സചേ പന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഏകോ സാമണേരോ സബ്ബേസം ആപത്തിം കരോതി, തസ്സ ഉട്ഠായുട്ഠായ നിപജ്ജനേനപി ഭിക്ഖൂനം ആപത്തിയേവ. ഉഭയേസം സമ്ബഹുലഭാവേപി ഏസേവ നയോ.

അപിചേത്ഥ ഏകാവാസാദികമ്പി ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. യോ ഹി ഏകസ്മിം ആവാസേ ഏകേനേവ അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം തിരത്തം സഹസേയ്യം കപ്പേതി, തസ്സ ചതുത്ഥദിവസതോ പട്ഠായ ദേവസികാ ആപത്തി. യോപി ഏകസ്മിംയേവ ആവാസേ നാനാഅനുപസമ്പന്നേഹി സദ്ധിം തിരത്തം സഹസേയ്യം കപ്പേതി, തസ്സപി. യോപി നാനാആവാസേസു ഏകേനേവ അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം തിരത്തം സഹസേയ്യം കപ്പേതി, തസ്സപി. യോപി നാനാആവാസേസു നാനാഅനുപസമ്പന്നേഹി സദ്ധിം യോജനസതമ്പി ഗന്ത്വാ സഹസേയ്യം കപ്പേതി, തസ്സപി ചതുത്ഥദിവസതോ പട്ഠായ ദേവസികാ ആപത്തി.

അയഞ്ച സഹസേയ്യാപത്തി നാമ ‘‘ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസോ അനുപസമ്പന്നോ നാമാ’’തി വചനതോ തിരച്ഛാനഗതേനപി സദ്ധിം ഹോതി, തത്ര തിരച്ഛാനഗതസ്സ പരിച്ഛേദോ മേഥുനധമ്മാപത്തിയാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ സചേപി ഗോധാബിളാലമങ്ഗുസാദീസു കോചി പവിസിത്വാ ഭിക്ഖുനോ വസനസേനാസനേ ഏകൂപചാരട്ഠാനേ സയതി, സഹസേയ്യാവ ഹോതി.

യദി പന ഥമ്ഭാനം ഉപരി കതപാസാദസ്സ ഉപരിമതലേന സദ്ധിം അസമ്ബദ്ധഭിത്തികസ്സ ഭിത്തിയാ ഉപരി ഠിതസുസിരതുലാസീസസ്സ സുസിരേന പവിസിത്വാ തുലായ അബ്ഭന്തരേ സയിത്വാ തേനേവ സുസിരേന നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛതി, ഹേട്ഠാപാസാദേ സയിതഭിക്ഖുസ്സ അനാപത്തി. സചേ ഛദനേ ഛിദ്ദം ഹോതി, തേന പവിസിത്വാ അന്തോഛദനേ വസിത്വാ തേനേവ പക്കമതി, നാനൂപചാരേ ഉപരിമതലേ ഛദനബ്ഭന്തരേ സയിതസ്സ ആപത്തി, ഹേട്ഠിമതലേ സയിതസ്സ അനാപത്തി. സചേ അന്തോപാസാദേനേവ ആരോഹിത്വാ സബ്ബതലാനി പരിഭുഞ്ജന്തി, ഏകൂപചാരാനി ഹോന്തി, തേസു യത്ഥ കത്ഥചി സയിതസ്സ ആപത്തി.

സഭാസങ്ഖേപേന കതേ അഡ്ഢകുട്ടകസേനാസനേ സയിതസ്സ വാളസങ്ഘാടാദീസു കപോതാദയോ പവിസിത്വാ സയന്തി, ആപത്തിയേവ. പരിക്ഖേപസ്സ ബഹിഗതേ നിബ്ബകോസബ്ഭന്തരേ സയന്തി, അനാപത്തി. പരിമണ്ഡലം വാ ചതുരസ്സം വാ ഏകച്ഛദനായ ഗബ്ഭമാലായ സതഗബ്ഭം ചേപി സേനാസനം ഹോതി, തത്ര ചേ ഏകേന സാധാരണദ്വാരേന പവിസിത്വാ വിസും പാകാരേന അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരേ സബ്ബഗബ്ഭേ പവിസന്തി, ഏകഗബ്ഭേപി അനുപസമ്പന്നേ നിപന്നേ സബ്ബഗബ്ഭേസു നിപന്നാനം ആപത്തി. സചേ സപമുഖാ ഗബ്ഭാ ഹോന്തി, പമുഖസ്സ ഉപരി അച്ഛന്നം ഉച്ചവത്ഥുകം ചേപി ഹോതി, പമുഖേ സയിതോ ഗബ്ഭേ സയിതാനം ആപത്തിം ന കരോതി. സചേ പന ഗബ്ഭച്ഛദനേനേവ സദ്ധിം സമ്ബദ്ധച്ഛദനം ഹോതി, തത്ര സയിതോ സബ്ബേസം ആപത്തിം കരോതി. കസ്മാ? സബ്ബച്ഛന്നത്താ സബ്ബപരിച്ഛന്നത്താ ച, ഗബ്ഭപരിക്ഖേപോയേവ ഹിസ്സ പരിക്ഖേപോതി. ഏതേനേവ ഹി നയേന അട്ഠകഥാസു ലോഹപാസാദപരിക്ഖേപസ്സ ചതൂസു ദ്വാരകോട്ഠകേസു ആപത്തി വുത്താ.

യം പന അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീതി ഭൂമിയം വിനാ ജഗതിയാ പമുഖം സന്ധായ കഥിന’’ന്തി വുത്തം, തം അന്ധകരട്ഠേ പാടേക്കസന്നിവേസാ ഏകച്ഛദനാ ഗബ്ഭപാളിയോ സന്ധായ വുത്തം. യഞ്ച തത്ഥ ‘‘ഭൂമിയം വിനാ ജഗതിയാ’’തി വുത്തം, തം നേവ അട്ഠകഥാസു അത്ഥി; ന പാളിയാ സമേതി. ദസഹത്ഥുബ്ബേധാപി ഹി ജഗതി പരിക്ഖേപസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി. തസ്മാ യമ്പി തത്ഥ ദുതിയസിക്ഖാപദേ ജഗതിയാ പമാണം വത്വാ ‘‘ഏതം ഏകൂപചാരം പരിച്ഛന്നം നാമ ഹോതീ’’തി വുത്തം, തം ന ഗഹേതബ്ബം. യേപി ഏകസാലദ്വിസാലതിസാലചതുസ്സാലസന്നിവേസാ മഹാപാസാദാ ഏകസ്മിം ഓകാസേ പാദേ ധോവിത്വാ പവിട്ഠേന സക്കാ ഹോന്തി സബ്ബത്ഥ അനുപരിഗന്തും, തേസുപി സഹസേയ്യാപത്തിയാ ന മുച്ചതി. സചേ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ഉപചാരം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കതാ ഹോന്തി, ഏകൂപചാരട്ഠാനേയേവ ആപത്തി.

ദ്വീഹി ദ്വാരേഹി യുത്തസ്സ സുധാഛദനമണ്ഡപസ്സ മജ്ഝേ പാകാരം കരോന്തി, ഏകേന ദ്വാരേന പവിസിത്വാ ഏകസ്മിം പരിച്ഛേദേ അനുപസമ്പന്നോ സയതി, ഏകസ്മിം ഭിക്ഖു, അനാപത്തി. പാകാരേ ഗോധാദീനം പവിസനമത്തമ്പി ഛിദ്ദം ഹോതി, ഏകസ്മിഞ്ച പരിച്ഛേദേ ഗോധാ സയന്തി, അനാപത്തിയേവ. ന ഹി ഛിദ്ദേന ഗേഹം ഏകൂപചാരം നാമ ഹോതി. സചേ പാകാരമജ്ഝേ ഛിന്ദിത്വാ ദ്വാരം യോജേന്തി, ഏകൂപചാരതായ ആപത്തി. തം ദ്വാരം കവാടേന പിദഹിത്വാ സയന്തി, ആപത്തിയേവ. ന ഹി ദ്വാരപിദഹനേന ഗേഹം നാനൂപചാരം നാമ ഹോതി, ദ്വാരം വാ അദ്വാരം. കവാടഞ്ഹി സംവരണവിവരണേഹി യഥാസുഖം വളഞ്ജനത്ഥായ കതം, ന വളഞ്ജനൂപച്ഛേദനത്ഥായ. സചേ പന തം ദ്വാരം പുന ഇട്ഠകാഹി പിദഹന്തി, അദ്വാരം ഹോതി, പുരിമേ നാനൂപചാരഭാവേയേവ തിട്ഠതി. ദീഘപമുഖം ചേതിയഘരം ഹോതി. ഏകം കവാടം അന്തോ, ഏകം ബഹി, ദ്വിന്നം കവാടാനം അന്തരേ അനുപസമ്പന്നോ അന്തോചേതിയഘരേ സയന്തസ്സ ആപത്തിം കരോതി, ഏകൂപചാരത്താ.

തത്ര യസ്സ ‘‘സിയാ അയം ഏകൂപചാരനാനൂപചാരതാ നാമ ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ വുത്താ, ഇധ പന ‘സേയ്യാ നാമ സബ്ബച്ഛന്നാ സബ്ബപരിച്ഛന്നാ യേഭുയ്യേന ഛന്നാ യേഭുയ്യേന പരിച്ഛന്നാ’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, പിഹിതദ്വാരോ ച ഗബ്ഭോ സബ്ബപരിച്ഛന്നോവ ഹോതി. തസ്മാ തത്ഥ അന്തോ സയിതേനേവ സദ്ധിം ആപത്തി, ബഹി സയിതേന അനാപത്തീ’’തി. സോ ഏവം വത്തബ്ബോ – ‘‘അപിഹിതദ്വാരേ പന കസ്മാ ബഹി സയിതേന ആപത്തീ’’തി? പമുഖസ്സ ഗബ്ഭേന സദ്ധിം സബ്ബച്ഛന്നത്താ. ‘‘കിം പന ഗബ്ഭേ പിഹിതേ ഛദനം വിദ്ധസ്തം ഹോതീ’’തി? ന വിദ്ധസ്തം, ഗബ്ഭേന സദ്ധിം പമുഖസ്സ സബ്ബപരിച്ഛന്നതാ ന ഹോതി. ‘‘കിം പരിക്ഖേപോ വിദ്ധസ്തോ’’തി? അദ്ധാ വക്ഖതി ‘‘ന വിദ്ധസ്തോ, കവാടേന ഉപചാരോ പരിച്ഛന്നോ’’തി. ഏവം ദൂരമ്പി ഗന്ത്വാ പുന ഏകൂപചാരനാനൂപചാരതംയേവ പച്ചാഗമിസ്സതി.

അപിച യദി ബ്യഞ്ജനമത്തേയേവ അത്ഥോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ സിയാ, സബ്ബച്ഛന്നാതി വചനതോ പഞ്ചന്നം അഞ്ഞതരേന ഛദനേന ഛന്നാ ഏവ സേയ്യാ സിയാ, ന അഞ്ഞേന. ഏവഞ്ച സതി പദരച്ഛന്നാദീസു അനാപത്തി സിയാ. തതോ യദത്ഥം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, സ്വേവ അത്ഥോ പരിഹായേയ്യ. പരിഹായതു വാ മാ വാ, കഥം അവുത്തം ഗഹേതബ്ബന്തി; കോ വാ വദതി ‘‘അവുത്തം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി? വുത്തഞ്ഹേതം അനിയതേസു – ‘‘പടിച്ഛന്നം നാമ ആസനം കുട്ടേന വാ കവാടേന വാ കിലഞ്ജേന വാ സാണിപാകാരേന വാ രുക്ഖേന വാ ഥമ്ഭേന വാ കോട്ഠലികായ വാ യേന കേനചി പടിച്ഛന്നം ഹോതീ’’തി. തസ്മാ യഥാ തത്ഥ യേന കേനചി പടിച്ഛന്നം പടിച്ഛന്നമേവ, ഏവമിധാപി ഗഹേതബ്ബം. തസ്മാ സേനാസനം ഖുദ്ദകം വാ ഹോതു മഹന്തം വാ അഞ്ഞേന സദ്ധിം സമ്ബദ്ധം വാ അസമ്ബദ്ധം വാ ദീഘം വാ വട്ടം വാ ചതുരസ്സം വാ ഏകഭൂമകം വാ, അനേകഭൂമകം വാ, യം യം ഏകൂപചാരം സബ്ബത്ഥ യേന കേനചി പടിച്ഛാദനേന സബ്ബച്ഛന്നേ സബ്ബപരിച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേന വാ ഛന്നേ യേഭുയ്യേന വാ പരിച്ഛന്നേ സഹസേയ്യാപത്തി ഹോതീതി.

൫൩. ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഏത്ഥ സബ്ബച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേതി ഏവമാദീസുപി മഹാപച്ചരിയം ദുക്കടമേവാതി വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘സബ്ബച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, സബ്ബച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, യേഭുയ്യേനഛന്നേ ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, സബ്ബപരിച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേനഛന്നേ പാചിത്തിയം, സബ്ബപരിഛന്നേ ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, പാളിയം വുത്തപാചിത്തിയേന സദ്ധിം സത്ത പാചിത്തിയാനീ’’തി വുത്തം. ‘‘സബ്ബച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ ദുക്കടം, യേഭുയ്യേനഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ ദുക്കടം, സബ്ബപരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ ദുക്കടം, യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ ദുക്കടം, പാളിയം ദുക്കടേന സഹ പഞ്ച ദുക്കടാനീ’’തി വുത്തം.

‘‘ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ അനാപത്തി, ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ അനാപത്തി, ചൂളകച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ അനാപത്തി, സബ്ബച്ഛന്നേ സബ്ബഅപരിച്ഛന്നേതി ച ഏത്ഥ സേനമ്ബമണ്ഡപവണ്ണം ഹോതീ’’തി വുത്തം. ഇമിനാപേതം വേദിതബ്ബം – ‘‘യഥാ ജഗതി പരിക്ഖേപസങ്ഖയ ന ഗച്ഛതീ’’തി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഏളകലോമസമുട്ഠാനം – കായതോ ച കായചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

സഹസേയ്യസിക്ഖാപദം പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൫. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദേ – ആവസഥാഗാരന്തി ആഗന്തുകാനം വസനാഗാരം. പഞ്ഞത്തം ഹോതീതി പുഞ്ഞകാമതായ കത്വാ ഠപിതം ഹോതി. യേന സാ ഇത്ഥീ തേനുപസങ്കമീതി അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ ആവസഥാഗാരം പഞ്ഞത്തം അത്ഥീതി മനുസ്സാനം സുത്വാ ഉപസങ്കമി. ഗന്ധഗന്ധിനീതി അഗരുകുങ്കുമാദീനം ഗന്ധാനം ഗന്ധോ ഗന്ധഗന്ധോ, സോ അസ്സാ അത്ഥീതി ഗന്ധഗന്ധിനീ. സാടകം നിക്ഖിപിത്വാതി അപ്പേവ നാമസ്സ ഇമമ്പി വിപ്പകാരം പസ്സന്തസ്സ രാഗോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി ചിന്തേത്വാ ഏവമകാസി. ഓക്ഖിപിത്വാതി അധോ ഖിപിത്വാ. അച്ചയോതി അപരാധോ. മം അച്ചഗമാതി മം അതിക്കമ്മ അഭിഭവിത്വാ പവത്തോ. സേസം പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയമേവ ഹി വിസേസോ – പഠമസിക്ഖാപദേ ചതുത്ഥദിവസേ ആപത്തി ഇധ പഠമദിവസേപി. യക്ഖീപേതീഹി ദിസ്സമാനകരൂപാഹി തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ ച മേഥുനധമ്മവത്ഥുഭൂതായ ഏവ ദുക്കടം. സേസാഹി അനാപത്തി. സമുട്ഠാനാദീനി പഠമസദിസാനേവാതി.

ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദം ഛട്ഠം.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൦. സത്തമസിക്ഖാപദേ – ഘരണീതി ഘരസാമിനീ. നിവേസനദ്വാരേതി നിവേസനസ്സ മഹാദ്വാരേ. ഘരസുണ്ഹാതി തസ്മിം ഘരേ സുണ്ഹാ. ആവസഥദ്വാരേതി ഓവരകദ്വാരേ. വിസ്സട്ഠേനാതി സുനിഗ്ഗതേന സദ്ദേന. വിവടേനാതി സുട്ഠു പകാസേന അസംവുതേന. ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോതി അയം സരണസീലാദിഭേദോ ധമ്മോ കഥേതബ്ബോ. അഞ്ഞാതുന്തി ആജാനിതും. വിഞ്ഞുനാ പുരിസവിഗ്ഗഹേനാതി വിഞ്ഞുനാ പുരിസേന, പുരിസവിഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാപി ഠിതേന ന യക്ഖേന ന പേതേന ന തിരച്ഛാനഗതേന.

൬൬. അനാപത്തി വിഞ്ഞുനാ പുരിസവിഗ്ഗഹേനാതി വിഞ്ഞുനാ പുരിസവിഗ്ഗഹേന സദ്ധിം ഠിതായ ബഹുമ്പി ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ അനാപത്തി. ഛപ്പഞ്ചവാചാഹീതി ഛഹി പഞ്ചഹി വാചാഹി യോ ദേസേതി, തസ്സപി അനാപത്തി. തത്ഥ ഏകോ ഗാഥാപാദോ ഏകവാചാതി ഏവം സബ്ബത്ഥ വാചാപമാണം വേദിതബ്ബം. സചേ അട്ഠകഥം ധമ്മപദം ജാതകാദിവത്ഥും വാ കഥേതുകാമോ ഹോതി, ഛപ്പഞ്ചപദമത്തമേവ കഥേതും വട്ടതി. പാളിയാ സദ്ധിം കഥേന്തേന ഏകപദം പാളിതോ പഞ്ച അട്ഠകഥാതോതി ഏവം ഛ പദാനി അനതിക്കാമേത്വാവ കഥേതബ്ബോ. പദസോധമ്മേ വുത്തപ്പഭേദോ ഹി ഇധാപി സബ്ബോ ധമ്മോയേവ. തസ്മിം ദേസേതീതി തസ്മിം ഖണേ ദേസേതി. സമ്പദാനത്ഥേ വാ ഏതം ഭുമ്മവചനം. തസ്സാ ദേസേതീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞിസ്സാ മാതുഗാമസ്സാതി ഏകിസ്സാ ദേസേത്വാ പുന ആഗതാഗതായ അഞ്ഞിസ്സാപി ദേസേതീതി ഏവം ഏകാസനേ നിസിന്നോ മാതുഗാമസതസഹസ്സന്നമ്പി ദേസേതീതി അത്ഥോ. മഹാപച്ചരിയട്ഠകഥായം വുത്തം സമം നിസിന്നാനം മാതുഗാമാനം ‘‘തുമ്ഹാകം ഏകേകിസ്സാ ഏകേകം ഗാഥം ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥാതി ദേസേതി, അനാപത്തി. പഠമം ഏകേകിസ്സാ ഏകേകം ഗാഥം കഥേസ്സാമീതി ആഭോഗം കത്വാ ജാനാപേത്വാ കഥേതും വട്ടതി, ന പച്ഛാതി. പഞ്ഹം പുച്ഛതി പഞ്ഹം പുട്ഠോ കഥേതീതി മാതുഗാമോ ‘‘ദീഘനികായോ നാമ ഭന്തേ കിമത്ഥം ദീപേതീ’’തി പുച്ഛതി. ഏവം പഞ്ഹം പുട്ഠോ ഭിക്ഖു സബ്ബം ചേപി ദീഘനികായം കഥേതി, അനാപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

പദസോധമ്മസമുട്ഠാനം – വാചതോ ച വാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയാകിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദം സത്തമം.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൭. അട്ഠമസിക്ഖാപദേ – വത്ഥുകഥായ താവ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം ചതുത്ഥപാരാജികവണ്ണനായം വുത്തനയമേവ. അയമേവ ഹി വിസേസോ – തത്ഥ അഭൂതം ആരോചേസും, ഇധ ഭൂതം. ഭൂതമ്പി പുഥുജ്ജനാ ആരോചേസും, ന അരിയാ. അരിയാനഞ്ഹി പയുത്തവാചാ നാമ നത്ഥി, അത്തനോ ഗുണേ ആരോചയമാനേ പന അഞ്ഞേ ന പടിസേധേസും, തഥാഉപ്പന്നേ ച പച്ചയേ സാദിയിംസു, തഥാഉപ്പന്നഭാവം അജാനന്താ.

‘‘അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസു’’ന്തിആദിമ്ഹി പന യേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ വണ്ണം ഭാസിംസു, തേ ആരോചേസുന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘കച്ചി പന വോ ഭിക്ഖവേ ഭൂത’’ന്തി പുച്ഛിതേ പന സബ്ബേപി ‘‘ഭൂതം ഭഗവാ’’തി പടിജാനിംസു. അരിയാനമ്പി ഹി അബ്ഭന്തരേ ഭൂതോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോതി. അഥ ഭഗവാ അരിയമിസ്സകത്താ ‘‘മോഘപുരിസാ’’തി അവത്വാ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ ഭിക്ഖവേ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദരസ്സ കാരണാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ അരിയാ അഞ്ഞേസം സുത്വാ ‘‘അയ്യോ കിര, ഭന്തേ, സോതാപന്നോ’’തിആദിനാ നയേന പസന്നേഹി മനുസ്സേഹി പുച്ഛിയമാനാ അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ അനാദീനവദസ്സിനോ സുദ്ധചിത്തതായ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച വിസേസാധിഗമം പടിജാനിംസു. ഏവം പടിജാനന്തേഹി ച തേഹി യം അഞ്ഞേ ഉദരസ്സ കാരണാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ വണ്ണം ഭാസിത്വാ പിണ്ഡപാതം ഉപ്പാദേസും, തം സുദ്ധചിത്തതായ സാദിയന്തേഹിപി ഉദരസ്സ കാരണാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ വണ്ണോ ഭാസിതോ വിയ ഹോതി. തസ്മാ സബ്ബസങ്ഗാഹികേനേവ നയേന ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, ഉദരസ്സ കാരണാ ഗിഹീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ വണ്ണം ഭാസിസ്സഥാ’’തി ആഹ. സേസം ചതുത്ഥപാരാജികവത്ഥുസദിസമേവ. സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേപി കേവലം തത്ഥ പാരാജികഞ്ചേവ ഥുല്ലച്ചയഞ്ച ഇധ ഭൂതത്താ പാചിത്തിയഞ്ചേവ ദുക്കടഞ്ച അയം വിസേസോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

൭൭. ‘‘ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭൂതം ആരോചേതീ’’തി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മമേവ സന്ധായ വുത്തം. പരിനിബ്ബാനകാലേ ഹി അന്തരാ വാ അതികഡ്ഢിയമാനേന ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭൂതം ആരോചേതും വട്ടതി. സുതപരിയത്തിസീലഗുണം പന അനുപസമ്പന്നസ്സാപി ആരോചേതും വട്ടതി. ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തി. ‘‘ഉമ്മത്തകസ്സാ’’തി ഇദം പന ഇധ ന വുത്തം. കസ്മാ? ദിട്ഠിസമ്പന്നാനം ഉമ്മാദസ്സ വാ ചിത്തക്ഖേപസ്സ വാ അഭാവാതി. മഹാപച്ചരിയമ്പി ഹി വിചാരിതം ‘‘ഝാനലാഭീ പന പരിഹീനേ ഝാനേ ഉമ്മത്തകോ ഭവേയ്യ, തസ്സപി ഭൂതാരോചനപച്ചയാ അനാപത്തി ന വത്തബ്ബാ, ഭൂതസ്സേവ അഭാവതോ’’തി. സേസം ഉത്താനമേവ.

ഭൂതാരോചനം നാമേതം പുബ്ബേ അവുത്തേഹി തീഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതി – കായതോ വാചതോ കായവാചതോ ചാതി. കിരിയം, നോസഞ്ഞാവിമോക്ഖം, അചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, കുസലാബ്യാകതചിത്തേഹി ദ്വിചിത്തം, സുഖമജ്ഝത്തവേദനാഹി ദ്വിവേദനന്തി.

ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദം അട്ഠമം.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൮. നവമസിക്ഖാപദേ – ദുട്ഠുല്ലാ നാമ ആപത്തി ചത്താരി ച പാരാജികാനി തേരസ ച സങ്ഘാദിസേസാതി ഇമിസ്സാ പാളിയാ ‘‘പാരാജികാനി ദുട്ഠുല്ലസദ്ദത്ഥദസ്സനത്ഥം വുത്താനി, സങ്ഘാദിസേസം പന ഇധ അധിപ്പേത’’ന്തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. തത്രായം വിചാരണാ – സചേ പാരാജികം ആരോചേന്തസ്സ പാചിത്തിയം ന ഭവേയ്യ, യഥാ സമാനേപി ഭിക്ഖു-ഭിക്ഖുനീനം ഉപസമ്പന്നസദ്ദേ യത്ഥ ഭിക്ഖുനീ അനധിപ്പേതാ ഹോതി, തത്ഥ ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസോ അനുപസമ്പന്നോതി വുച്ചതി; ഏവമിധ സമാനേപി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസാനം ദുട്ഠുല്ലസദ്ദേ യദി പാരാജികം അനധിപ്പേതം, ‘‘ദുട്ഠുല്ലാ നാമ ആപത്തി തേരസ സങ്ഘാദിസേസാ’’തി ഏതദേവ വത്തബ്ബം സിയാ. തത്ഥ ഭവേയ്യ ‘‘യോ പാരാജികം ആപന്നോ, സോ ഭിക്ഖുഭാവതോ ചുതോ, തസ്മാ തസ്സ ആപത്തിം ആരോചേന്തോ ദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി. ഏവം സതി അക്കോസന്തോപി ദുക്കടം ആപജ്ജേയ്യ, പാചിത്തിയമേവ ച ആപജ്ജതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അസുദ്ധോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ, തഞ്ചേ അസുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ ഓകാസം കാരാപേത്വാ അക്കോസാധിപ്പായോ വദതി, ആപത്തി ഓമസവാദസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൮൯). ഏവം പാളിയാ വിചാരിയമാനായ പാരാജികം ആരോചേന്തസ്സാപി പാചിത്തിയമേവ ദിസ്സതി. കിഞ്ചാപി ദിസ്സതി, അഥ ഖോ സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്തത്താ അട്ഠകഥാചരിയാവ ഏത്ഥ പമാണം, ന അഞ്ഞാ വിചാരണാ. പുബ്ബേപി ച ആവോചുമ്ഹ – ‘‘ബുദ്ധേന ധമ്മോ വിനയോ ച വുത്തോ, യോ തസ്സ പുത്തേഹി തഥേവ ഞാതോ’’തിആദി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ). അട്ഠകഥാചരിയാ ഹി ബുദ്ധസ്സ അധിപ്പായം ജാനന്തി.

ഇമിനാപി ചേതം പരിയായേന വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞത്ര ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാതി ഹി വുത്തം. ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ ച ആരോചനം ആയതിം സംവരത്ഥായ പുന തഥാരൂപം ആപത്തിം അനാപജ്ജനത്ഥായ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതം, ന തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അവണ്ണമത്തപ്പകാസനത്ഥായ, സാസനേ ചസ്സ പതിട്ഠാനിസേധനത്ഥായ, ന ച പാരാജികം ആപന്നസ്സ പുന തഥാരൂപായ ആപത്തിയാ അനാപജ്ജനേന ഭിക്ഖുഭാവോ നാമ അത്ഥി. തസ്മാ ‘‘പാരാജികാനി ദുട്ഠുല്ലസദ്ദത്ഥദസ്സനത്ഥം വുത്താനി, സങ്ഘാദിസേസം പന ഇധാധിപ്പേത’’ന്തി യം അട്ഠകഥാസു വുത്തം, തം സുവുത്തമേവ.

൮൦. അത്ഥി ഭിക്ഖുസമ്മുതി ആപത്തിപരിയന്താതിആദീസു പന യാ അയം ഭിക്ഖുസമ്മുതി വുത്താ, സാ ന കത്ഥചി ആഗതാ, ഇധ വുത്തത്തായേവ പന അഭിണ്ഹാപത്തികം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ഏവമേസ പരേസു ഹിരോത്തപ്പേനാപി ആയതിം സംവരം ആപജ്ജിസ്സതീതി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഹിതേസിതായ തിക്ഖത്തും അപലോകേത്വാ സങ്ഘേന കാതബ്ബാതി വേദിതബ്ബാതി.

൮൨. അദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ആരോചേതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി പഞ്ചപി ആപത്തിക്ഖന്ധേ ആരോചേന്തസ്സ ദുക്കടം. മഹാപച്ചരിയം പന പാരാജികം ആരോചേന്തസ്സാപി ദുക്കടമേവ വുത്തം. അനുപസമ്പന്നസ്സ ദുട്ഠുല്ലം വാ അദുട്ഠുല്ലം വാ അജ്ഝാചാരന്തി ഏത്ഥ ആദിതോ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി ദുട്ഠുല്ലോ നാമ അജ്ഝാചാരോ, സേസാനി അദുട്ഠുല്ലോ. സുക്കവിസ്സട്ഠികായസംസഗ്ഗദുട്ഠുല്ലഅത്തകാമാ പനസ്സ അജ്ഝാചാരോ നാമാതി വുത്തം.

൮൩. വത്ഥും ആരോചേതീതി ‘‘അയം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപന്നോ, ദുട്ഠുല്ലം ആപന്നോ, അത്തകാമം ആപന്നോ’’ കായസംസഗ്ഗം ആപന്നോതി ഏവം വദന്തസ്സ അനാപത്തി. ആപത്തിം ആരോചേതീതി ഏത്ഥ ‘‘അയം പാരാജികം ആപന്നോ, സങ്ഘാദിസേസം ഥുല്ലച്ചയം പാചിത്തിയം പാടിദേസനീയം ദുക്കടം ദുബ്ഭാസിതം ആപന്നോ’’തി വദതി അനാപത്തി. ‘‘അയം അസുചിം മോചേത്വാ സങ്ഘാദിസേസം ആപന്നോ’’തിആദിനാ പന നയേന വത്ഥുനാ സദ്ധിം ആപത്തിം ഘടേത്വാ ആരോചേന്തസ്സേവ ആപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദം നവമം.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൬. ദസമസിക്ഖാപദേ – ജാതാ ച പഥവീ അജാതാ ച പഥവീതി ഇമേഹി പദേഹി ജാതപഥവിഞ്ച അജാതപഥവിഞ്ച ദസ്സേതി. അപ്പപാസാണാദീസു അപ്പാ പാസാണാ ഏത്ഥാതി അപ്പപാസാണാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ മുട്ഠിപ്പമാണതോ ഉപരി പാസാണാതി വേദിതബ്ബാ, മുട്ഠിപ്പമാണാ സക്ഖരാ. കഥലാതി കപാലഖണ്ഡാനി. മരുമ്ബാതി കടസക്ഖരാ. വാലികാതി വാലുകായേവ. യേഭുയ്യേന പംസുകാതി തീസു കോട്ഠാസേസു ദ്വേ കോട്ഠാസാ പംസു, ഏകോ പാസാണാദീസു അഞ്ഞതരോ. അദഡ്ഢാപീതി ഉദ്ധനപത്തപചനകുമ്ഭകാരാവാപാദിവസേന തഥാ തഥാ അദഡ്ഢാ. സാ പന വിസും നത്ഥി, സുദ്ധപംസുആദീസു അഞ്ഞതരാവ വേദിതബ്ബാ. യേഭുയ്യേനസക്ഖരാതി ബഹുതരാ സക്ഖരാ. ഹത്ഥികുച്ഛിയം കിര ഏകപച്ഛിപൂരം ആഹരാപേത്വാ ദോണിയം ധോവിത്വാ പഥവിയാ യേഭുയ്യേന സക്ഖരഭാവം ഞത്വാ സയം ഭിക്ഖൂ പോക്ഖരണിം ഖണിംസു. യാനി പന മജ്ഝേ ‘‘അപ്പപംസു അപ്പമത്തികാ’’തി ദ്വേ പദാനി, താനി യേഭുയ്യേനപാസാണാദിപഞ്ചകമേവ പവിസന്തി തേസംയേവ ഹി ദ്വിന്നം പഭേദദസ്സനമേതം. സയം ഖണതി ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാതി ഏത്ഥ പഹാരേ പഹാരേ പാചിത്തിയം വേദിതബ്ബം. സകിം ആണത്തോ ബഹുകമ്പി ഖണതീതി സചേപി സകലദിവസം ഖണതി, ആണാപകസ്സ ഏകംയേവ പാചിത്തിയം. സചേ പന കുസിതോ ഹോതി, പുനപ്പുനം ആണാപേതബ്ബോ. തം ആണാപേത്വാ ഖണാപേന്തസ്സ വാചായ വാചായ പാചിത്തിയം. അയം താവ പാളിവണ്ണനാ.

അയം പന പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയോ – ‘‘പോക്ഖരണിം ഖണാ’’തി വദതി, വട്ടതി. ഖതായേവ ഹി പോക്ഖരണീ നാമ ഹോതി, തസ്മാ അയം കപ്പിയവോഹാരോ. ഏസ നയോ ‘‘വാപിം തളാകം ആവാടം ഖണാ’’തിആദീസുപി. ‘‘ഇമം ഓകാസം ഖണ, ഇമസ്മിം ഓകാസേ പോക്ഖരണിം ഖണാ’’തി വത്തും പന ന വട്ടതി. ‘‘കന്ദം ഖണ, മൂലം ഖണാ’’തി അനിയാമേത്വാ വത്തും വട്ടതി. ‘‘ഇമം വല്ലിം ഖണ, ഇമസ്മിം ഓകാസേ കന്ദം വാ മൂലം വാ ഖണാ’’തി വത്തും ന വട്ടതി. പോക്ഖരണിം സോധേന്തേഹി യോ കുടേഹി ഉസ്സിഞ്ചിതും സക്കാ ഹോതി തനുകകദ്ദമോ, തം അപനേതും വട്ടതി, ബഹലം ന വട്ടതി. ആതപേന സുക്ഖകദ്ദമോ ഫലതി, തത്ര യോ ഹേട്ഠാ പഥവിയാ അസമ്ബദ്ധോ, തമേവ അപനേതും വട്ടതി. ഉദകേന ഗതട്ഠാനേ ഉദകപപ്പടകോ നാമ ഹോതി, വാതപ്പഹാരേന ചലതി, തം അപനേതും വട്ടതി.

പോക്ഖരണീആദീനം തടം ഭിജ്ജിത്വാ ഉദകസാമന്താ പതതി, സചേ ഓമകചാതുമാസം ഓവട്ഠം, ഛിന്ദിതും വാ ഭിന്ദിതും വാ വട്ടതി, ചാതുമാസതോ ഉദ്ധം ന വട്ടതി. സചേ പന ഉദകേയേവ പതതി, ദേവേ അതിരേകചാതുമാസം ഓവട്ഠേപി ഉദകേയേവ ഉദകസ്സ പതിതത്താ വട്ടതി. പാസാണപിട്ഠിയം സോണ്ഡിം ഖണന്തി, സചേ തത്ഥ പഠമമേവ സുഖുമരജം പതതി, തഞ്ചേ ദേവേന ഓവട്ഠം ഹോതി, ചാതുമാസച്ചയേന അകപ്പിയപഥവീസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഉദകേ പരിയാദിണ്ണേ സോണ്ഡിം സോധേന്തേഹി തം വികോപേതും ന വട്ടതി. സചേ പഠമമേവ ഉദകേന പൂരതി, പച്ഛാ രജം പതതി, തം വികോപേതും വട്ടതി. തത്ഥ ഹി ദേവേ വസ്സന്തേപി ഉദകേയേവ ഉദകം പതതീതി. പിട്ഠിപാസാണേ സുഖുമരജം ഹോതി, ദേവേ ഫുസായന്തേ അല്ലീയതി, തമ്പി ചാതുമാസച്ചയേന വികോപേതും ന വട്ടതി. സചേ പന അകതപബ്ഭാരേ വമ്മികോ ഉട്ഠിതോ ഹോതി, യഥാസുഖം വികോപേതും വട്ടതി. സചേ അബ്ഭോകാസേ ഉട്ഠഹതി, ഓമകചാതുമാസം ഓവട്ഠോയേവ വട്ടതി. രുക്ഖാദീസു ആരുള്ഹഉപചികാമത്തികായപി ഏസേവ നയോ. ഗണ്ഡുപ്പാദഗൂഥമൂസികുക്കരഗോകണ്ടകാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഗോകണ്ടകോ നാമ ഗാവീനം ഖുരച്ഛിന്നകദ്ദമോ വുച്ചതി. സചേ പന ഹേട്ഠിമതലേന ഭൂമിസമ്ബന്ധോ ഹോതി, ഏകദിവസമ്പി ന വട്ടതി. കസിതട്ഠാനേപി നങ്ഗലച്ഛിന്നമത്തികാപിണ്ഡം ഗണ്ഹന്തസ്സ ഏസേവ നയോ. പുരാണസേനാസനം ഹോതി അച്ഛദനം വാ വിനട്ഠച്ഛദനം വാ, അതിരേകചാതുമാസം ഓവട്ഠം ജാതപഥവീസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. തതോ അവസേസം ഛദനിട്ഠകം വാ ഗോപാനസീആദികം ഉപകരണം വാ ‘‘ഇട്ഠകം ഗണ്ഹാമി ഗോപനസിം ഭിത്തിപാദം പദരത്ഥരണം പാസാണത്ഥമ്ഭം ഗണ്ഹാമീ’’തി സഞ്ഞായ ഗണ്ഹിതും വട്ടതി. തേന സദ്ധിം മത്തികാ പതതി, അനാപത്തി. ഭിത്തിമത്തികം ഗണ്ഹന്തസ്സ പന ആപത്തി. സചേ യാ യാ അതിന്താ തം തം ഗണ്ഹാതി, അനാപത്തി.

അന്തോഗേഹേ മത്തികാപുഞ്ജോ ഹോതി, തസ്മിം ഏകദിവസം ഓവട്ഠേ ഗേഹം ഛാദേന്തി, സചേ സബ്ബോ തിന്തോ ചാതുമാസച്ചയേന ജാതപഥവീയേവ. അഥസ്സ ഉപരിഭാഗോയേവ തിന്തോ, അന്തോ അതിന്തോ, യത്തകം തിന്തം തം കപ്പിയകാരകേഹി കപ്പിയവോഹാരേന അപനാമേത്വാ സേസം യഥാസുഖം വളഞ്ജേതും വട്ടതി. ഉദകേന തേമേത്വാ ഏകാബദ്ധായേവ ഹി ജാതപഥവീ ഹോതി, ന ഇതരാതി.

അബ്ഭോകാസേ മത്തികാപാകാരോ ഹോതി, അതിരേകചാതുമാസം ചേ ഓവട്ഠോ ജാതപഥവീസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തത്ഥ ലഗ്ഗപംസും പന അല്ലഹത്ഥേന ഛുപിത്വാ ഗഹേതും വട്ടതി. സചേ ഇട്ഠകപാകാരോ ഹോതി, യേഭുയ്യേനകഥലട്ഠാനേ തിട്ഠതി, യഥാസുഖം വികോപേതും വട്ടതി. അബ്ഭോകാസേ ഠിതമണ്ഡപത്ഥമ്ഭം ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചാലേത്വാ പഥവിം വികോപേന്തേന ഗഹേതും ന വട്ടതി, ഉജുകമേവ ഉദ്ധരിതും വട്ടതി. അഞ്ഞമ്പി സുക്ഖരുക്ഖം വാ സുക്ഖഖാണുകം വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ ഏസേവ നയോ. നവകമ്മത്ഥം പാസാണം വാ രുക്ഖം വാ ദണ്ഡകേഹി ഉച്ചാലേത്വാ പവട്ടേന്താ ഗച്ഛന്തി, തത്ഥ പഥവീ ഭിജ്ജതി, സചേ സുദ്ധചിത്താ പവട്ടേന്തി, അനാപത്തി. അഥ പന തേന അപദേസേന പഥവിം ഭിന്ദിതുകാമായേവ ഹോന്തി, ആപത്തി. സാഖാദീനി കഡ്ഢന്താനമ്പി പഥവിയം ദാരൂനി ഫാലേന്താനമ്പി ഏസേവ നയോ.

പഥവിയം അട്ഠിസൂചികണ്ടകാദീസുപി യംകിഞ്ചി ആകോടേതും വാ പവേസേതും വാ ന വട്ടതി. പസ്സാവധാരായ വേഗേന പഥവിം ഭിന്ദിസ്സാമീതി ഏവം പസ്സാവമ്പി കാതും ന വട്ടതി, കരോന്തസ്സ ഭിജ്ജതി, ആപത്തി. വിസമഭൂമിം സമം കരിസ്സാമീതി സമ്മുഞ്ജനിയാ ഘംസിതുമ്പി ന വട്ടതി, വത്തസീസേനേവ ഹി സമ്മജ്ജിതബ്ബം. കേചി കത്തരയട്ഠിയാ ഭൂമിം കോട്ടേന്തി, പാദങ്ഗുട്ഠകേന വിലിഖന്തി, ‘‘ചങ്കമിതട്ഠാനം ദസ്സേസ്സാമാ’’തി പുനപ്പുനം ഭൂമിം ഭിന്ദന്താ ചങ്കമന്തി, സബ്ബം ന വട്ടതി. വീരിയസമ്പഗ്ഗഹത്ഥം പന സമണധമ്മം കരോന്തേന സുദ്ധചിത്തേന ചങ്കമിതും വട്ടതി, ‘‘ഹത്ഥം ധോവിസ്സാമാ’’തി പഥവിയം ഘംസന്തി, ന വട്ടതി. അഘംസന്തേന പന അല്ലഹത്ഥം പഥവിയം ഠപേത്വാ രജം ഗഹേതും വട്ടതി. കേചി കണ്ഡുകച്ഛുആദീഹി ആബാധികാ ഛിന്നതടാദീസു അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ഘംസന്തി ന വട്ടതി.

൮൭. ഖണതി വാ ഖണാപേതി വാതി അന്തമസോ പാദങ്ഗുട്ഠകേനപി സമ്മജ്ജനീസലാകായപി സയം വാ ഖണതി, അഞ്ഞേന വാ ഖണാപേതി. ഭിന്ദതി വാ ഭേദാപേതി വാതി അന്തമസോ ഉദകമ്പി ഛഡ്ഡേന്തോ സയം വാ ഭിന്ദതി, അഞ്ഞേന വാ ഭിന്ദാപേതി. ദഹതി വാ ദഹാപേതി വാതി അന്തമസോ പത്തമ്പി പചന്തോ സയം വാ ദഹതി, അഞ്ഞേന വാ ദഹാപേതി. യത്തകേസു ഠാനേസു അഗ്ഗിം ദേതി വാ ദാപേതി വാ തത്തകാനി പാചിത്തിയാനി. പത്തം പചന്തേനപി ഹി പുബ്ബേ പക്കട്ഠാനേയേവ ഹി പചിതബ്ബോ. അദഡ്ഢായ പഥവിയാ അഗ്ഗിം ഠപേതും ന വട്ടതി. പത്തപചനകപാലസ്സ പന ഉപരി അഗ്ഗിം ഠപേതും വട്ടതി. ദാരൂനം ഉപരി ഠപേതി, സോ അഗ്ഗി താനി ദഹന്തോ ഗന്ത്വാ പഥവിം ദഹതി, ന വട്ടതി. ഇട്ഠകകപാലാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്രാപി ഹി ഇട്ഠകാദീനംയേവ ഉപരി ഠപേതും വട്ടതി. കസ്മാ? തേസം അനുപാദാനത്താ. ന ഹി താനി അഗ്ഗിസ്സ ഉപാദാനസങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. സുക്ഖഖാണുസുക്ഖരുക്ഖാദീസുപി അഗ്ഗിം ദാതും ന വട്ടതി. സചേ പന പഥവിം അപ്പത്തമേവ നിബ്ബാപേത്വാ ഗമിസ്സാമീതി ദേതി, വട്ടതി. പച്ഛാ നിബ്ബാപേതും ന സക്കോതി, അവിസയത്താ അനാപത്തി. തിണുക്കം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ ഹത്ഥേ ഡയ്ഹമാനേ ഭൂമിയം പാതേതി, അനാപത്തി. പതിതട്ഠാനേയേവ ഉപാദാനം ദത്വാ അഗ്ഗിം കാതും വട്ടതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. ദഡ്ഢപഥവിയാ ച യത്തകം ഠാനം ഉസുമായ അനുഗതം, സബ്ബം വികോപേതും വട്ടതീതി തത്ഥേവ വുത്തം. യോ പന അജാനനകോ ഭിക്ഖു അരണീസഹിതേന അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ ഹത്ഥേന ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘കിം കരോമീ’’തി വദതി, ‘‘ജാലേഹീ’’തി വത്തബ്ബോ, ‘‘ഹത്ഥോ ഡയ്ഹതീ’’തി വദതി, ‘‘യഥാ ന ഡയ്ഹതി തഥാ കരോഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. ‘‘ഭൂമിയം പാതേഹീ’’തി പന ന വത്തബ്ബോ. സചേ ഹത്ഥേ ഡയ്ഹമാനേ പാതേതി ‘‘പഥവിം ദഹിസ്സാമീ’’തി അപാതിതത്താ അനാപത്തി. പതിതട്ഠാനേ പന അഗ്ഗിം കാതും വട്ടതീതി കുരുന്ദിയം വുത്തം.

൮൮. അനാപത്തി ഇമം ജാനാതിആദീസു ‘‘ഇമസ്സ ഥമ്ഭസ്സ ആവാടം ജാന, മഹാമത്തികം ജാന, ഥുസമത്തികം ജാന, മഹാമത്തികം ദേഹി, ഥുസമത്തികം ദേഹി, മത്തികം ആഹര, പംസും ആഹര, മത്തികായ അത്ഥോ, പംസുനാ അത്ഥോ, ഇമസ്സ ഥമ്ഭസ്സ ആവാടം കപ്പിയം കരോഹി, ഇമം മത്തികം കപ്പിയം കരോഹി, ഇമം പംസും കപ്പിയം കരോഹീ’’തി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അസഞ്ചിച്ചാതി പാസാണരുക്ഖാദീനി വാ പവട്ടേന്തസ്സ കത്തരദണ്ഡേന വാ ആഹച്ച ആഹച്ച ഗച്ഛന്തസ്സ പഥവീ ഭിജ്ജതി, സാ ‘‘തേന ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ഏവം സഞ്ചിച്ച അഭിന്നത്താ അസഞ്ചിച്ച ഭിന്നാ നാമ ഹോതി. ഇതി അസഞ്ചിച്ച ഭിന്ദന്തസ്സ അനാപത്തി. അസതിയാതി അഞ്ഞവിഹിതോ കേനചി സദ്ധിം കിഞ്ചി കഥേന്തോ പാദങ്ഗുട്ഠകേന വാ കത്തരയട്ഠിയാ വാ പഥവിം വിലിഖന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം അസതിയാ വിലിഖന്തസ്സ വാ ഭിന്ദന്തസ്സ വാ അനാപത്തി. അജാനന്തസ്സാതി അന്തോഗേഹേ ഓവട്ഠം ഛന്നം പഥവിം ‘‘അകപ്പിയപഥവീ’’തി ന ജാനാതി, ‘‘കപ്പിയപഥവീ’’തി സഞ്ഞായ വികോപേതി, ‘‘ഖണാമി ഭിന്ദാമി ദഹാമീ’’തി വാ ന ജാനാതി, കേവലം സങ്ഗോപനത്ഥായ ഖണിത്താദീനി വാ ഠപേതി, ഡയ്ഹമാനഹത്ഥോ വാ അഗ്ഗിം പാതേതി, ഏവം അജാനന്തസ്സ അനാപത്തി. സേസം ഉത്താനമേവ.

തിസമുട്ഠാനം – കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി. കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, പണ്ണത്തിവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, തിചിത്തം, തിവേദനന്തി.

പഥവീഖണനസിക്ഖാപദം ദസമം.

സമത്തോ വണ്ണനാക്കമേന മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.