൬. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകം

പഞ്ചഭേസജ്ജാദികഥാ

൨൬൦. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ – സാരദികേന ആബാധേനാതി സരദകാലേ ഉപ്പന്നേന പിത്താബാധേന, തസ്മിഞ്ഹി കാലേ വസ്സോദകേനപി തേമേന്തി, കദ്ദമമ്പി മദ്ദന്തി, അന്തരന്തരാ ആതപോപി ഖരോ ഹോതി, തേന തേസം പിത്തം കോട്ഠബ്ഭന്തരഗതം ഹോതി. ആഹാരത്ഥഞ്ച ഫരേയ്യാതി ആഹാരത്ഥം സാധേയ്യ.

൨൬൧. നച്ഛാദേന്തീതി ന ജിരന്തി, ന വാതരോഗം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതും സക്കോന്തി. സേനേസിതാനീതി സിനിദ്ധാനി. ഭത്താച്ഛാദകേനാതി ഭത്തം അരോചികേന.

൨൬൨. അച്ഛവസന്തിആദീസു നിസ്സഗ്ഗിയവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. കാലേ പടിഗ്ഗഹിതന്തിആദീസു മജ്ഝന്ഹികേ അവീതിവത്തേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ പചിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ ചാതി അത്ഥോ. തേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതുന്തി സത്താഹകാലികതേലപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതും.

൨൬൩. മൂലഭേസജ്ജാദി വിനിച്ഛയോപി ഖുദ്ദകവണ്ണനായം വുത്തോയേവ. തസ്മാ ഇധ യം യം പുബ്ബേ അവുത്തം തം തദേവ വണ്ണയിസ്സാമ. വചത്തന്തി സേതവചം. നിസദം നിസദപോതകന്തി പിസനസിലാ ച പിസനപോതോ ച. ഫഗ്ഗവന്തി ലതാജാതി. നത്തമാലന്തി കരഞ്ജം. ഹിങ്ഗുഹിങ്ഗുജതുഹിങ്ഗുസിപാടികാ ഹിങ്ഗുജാതിയോയേവ. തകതകപത്തിതകപണ്ണിയോ ലാഖാജാതിയോ.

സാമുദ്ദന്തി സമുദ്ദതീരേ വാലുകാ വിയ സന്തിട്ഠതി. കാളലോണന്തി പകതിലോണം. സിന്ധവന്തി സേതവണ്ണം പബ്ബതേ ഉട്ഠഹതി. ഉബ്ഭിദന്തി ഭൂമിതോ അങ്കുരം ഉട്ഠഹതി. ബിലന്തി ദബ്ബസമ്ഭാരേഹി സദ്ധിം പചിതം, തം രത്തവണ്ണം.

൨൬൪-൬. കായോ വാ ദുഗ്ഗന്ധോതി കസ്സചി അസ്സാദീനം വിയ കായഗന്ധോ ഹോതി, തസ്സാപി സിരീസകോസുമ്ബാദിചുണ്ണാനി വാ ഗന്ധചുണ്ണാനി വാ സബ്ബാനി വട്ടന്തി. ഛകണന്തി ഗോമയം. രജനനിപ്പക്കന്തി രജനകസടം. പാകതികചുണ്ണമ്പി കോട്ടേത്വാ ഉദകേന തേമേത്വാ ന്ഹായിതും വട്ടതി; ഏതമ്പി രജനനിപ്പക്കസങ്ഖേപമേവ ഗച്ഛതി.

ആമകമംസഞ്ച ഖാദി ആമകലോഹിതഞ്ച പിവീതി ന തം ഭിക്ഖു ഖാദി ന പിവി, അമനുസ്സോ ഖാദിത്വാ ച പിവിത്വാ ച പക്കന്തോ, തേന വുത്തം – ‘‘തസ്സ സോ അമനുസ്സികാബാധോ പടിപ്പസ്സമ്ഭീ’’തി.

അഞ്ജനന്തി സബ്ബസങ്ഗാഹികവചനമേതം. കാളഞ്ജനന്തി ഏകാ അഞ്ജനജാതി. രസഞ്ജനം നാനാസമ്ഭാരേഹി കതം. സോതഞ്ജനന്തി നദീസോതാദീസു ഉപ്പജ്ജനകം അഞ്ജനം. ഗേരുകോ നാമ സുവണ്ണഗേരുകോ. കപല്ലന്തി ദീപസിഖതോ ഗഹിതമസി. അഞ്ജനൂപപിംസനേഹീതി അഞ്ജനേന സദ്ധിം ഏകതോ പിംസിതബ്ബേഹി, ന ഹി കിഞ്ചി അഞ്ഞനൂപപിംസനം ന വട്ടതി. ചന്ദനന്തി ലോഹിതചന്ദനാദികം യംകിഞ്ചി. തഗരാദീനി പാകടാനി, അഞ്ഞാനിപി നീലുപ്പലാദീനി വട്ടന്തിയേവ.

അട്ഠിമയന്തി മനുസ്സട്ഠിം ഠപേത്വാ അവസേസഅട്ഠിമയം. ദന്തമയന്തി ഹത്ഥിദന്താദിസബ്ബദന്തമയം. വിസാണമയേപി അകപ്പിയം നാമ നത്ഥി, നളമയാദയോ ഏകന്തകപ്പിയായേവ. സലാകട്ഠാനിയന്തി യത്ഥ സലാകം ഓദഹന്തി, തം സുസിരദണ്ഡകം വാ ഥവികം വാ അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. അംസബദ്ധകോതി അഞ്ജനിത്ഥവികായ അംസബദ്ധകോ. യമകനത്ഥുകരണിന്തി സമസോതാഹി ദ്വീഹി പനാളികാഹി ഏകം നത്ഥുകരണിം.

൨൬൭. അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ തേലപാകന്തി യംകിഞ്ചി ഭേസജ്ജപക്ഖിത്തം സബ്ബം അനുഞ്ഞാതമേവ ഹോതി. അതിപക്ഖിത്തമജ്ജാനീതി അതിവിയ ഖിത്തമജ്ജാനി; ബഹും മജ്ജം പക്ഖിപിത്വാ യോജിതാനീതി അത്ഥോ.

അങ്ഗവാതോതി ഹത്ഥപാദേ വാതോ. സമ്ഭാരസേദന്തി നാനാവിധപണ്ണഭങ്ഗസേദം. മഹാസേദന്തി മഹന്തം സേദം; പോരിസപ്പമാണം ആവാടം അങ്ഗാരാനം പൂരേത്വാ പംസുവാലികാദീഹി പിദഹിത്വാ തത്ഥ നാനാവിധാനി വാതഹരണപണ്ണാനി സന്ഥരിത്വാ തേലമക്ഖിതേന ഗത്തേന തത്ഥ നിപജ്ജിത്വാ സമ്പരിവത്തന്തേന സരീരം സേദേതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. ഭങ്ഗോദകന്തി നാനാപണ്ണഭങ്ഗകുഥിതം ഉദകം; തേഹി പണ്ണേഹി ച ഉദകേന ച സിഞ്ചിത്വാ സിഞ്ചിത്വാ സേദേതബ്ബോ. ഉദകകോട്ഠകന്തി ഉദകകോട്ഠേ ചാടിം വാ ദോണിം വാ ഉണ്ഹോദകസ്സ പൂരേത്വാ തത്ഥ പവിസിത്വാ സേദകമ്മകരണം അനുജാനാമീതി അത്ഥോ.

പബ്ബവാതോ ഹോതീതി പബ്ബേ പബ്ബേ വാതോ വിജ്ഝതി. ലോഹിതം മോചേതുന്തി സത്ഥകേന ലോഹിതം മോചേതും. പജ്ജം അഭിസങ്ഖരിതുന്തി യേന ഫാലിതപാദാ പാകതികാ ഹോന്തി; തം നാളികേരാദീസു നാനാഭേസജ്ജാനി പക്ഖിപിത്വാ പജ്ജം അഭിസങ്ഖരിതും; പാദാനം സപ്പായഭേസജ്ജം പചിതുന്തി അത്ഥോ. തിലകക്കേന അത്ഥോതി പിട്ഠേഹി തിലേഹി അത്ഥോ. കബളികന്തി വണമുഖേ സത്തുപിണ്ഡം പക്ഖിപിതും. സാസപകുഡ്ഡേനാതി സാസപപിട്ഠേന. വഡ്ഢമംസന്തി അധികമംസം ആണി വിയ ഉട്ഠഹതി. ലോണസക്ഖരികായ ഛിന്ദിതുന്തി ഖുരേന ഛിന്ദിതും. വികാസികന്തി തേലരുന്ധനപിലോതികം. സബ്ബം വണപടികമ്മന്തി യംകിഞ്ചി വണപരികമ്മം നാമ അത്ഥി; സബ്ബം അനുജാനാമീതി അത്ഥോ.

൨൬൮. സാമം ഗഹേത്വാതി ഇദം ന കേവലം സപ്പദട്ഠസ്സേവ, അഞ്ഞസ്മിമ്പി ദട്ഠവിസേ സതി സാമം ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം; അഞ്ഞേസു പന കാരണേസു പടിഗ്ഗഹിതമേവ വട്ടതി. കതോ ന പുന പടിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി സചേ ഭൂമിപ്പത്തോ, പടിഗ്ഗഹേതബ്ബോ; അപ്പത്തം പന ഗഹേതും വട്ടതി.

൨൬൯. ഘരദിന്നകാബാധോതി വസീകരണപാനകസമുട്ഠിതരോഗോ. സീതാലോളിന്തി നങ്ഗലേന കസന്തസ്സ ഫാലേ ലഗ്ഗമത്തികം ഉദകേന ആലോളേത്വാ പായേതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ.

ദുട്ഠഗഹണികോതി വിപന്നഗഹണികോ; കിച്ഛേന ഉച്ചാരോ നിക്ഖമതീതി അത്ഥോ. ആമിസഖാരന്തി സുക്ഖോദനം ഝാപേത്വാ തായ ഛാരികായ പഗ്ഘരിതം ഖാരോദകം. മുത്തഹരീതകന്തി ഗോമുത്തപരിഭാവിതം ഹരീതകം. അഭിസന്നകായോതി ഉസ്സന്നദോസകായോ. അച്ഛകഞ്ജിയന്തി തണ്ഡുലോദകമണ്ഡോ. അകടയുസന്തി അസിനിദ്ധോ മുഗ്ഗപചിതപാനീയോ. കടാകടന്തി സോവ ധോതസിനിദ്ധോ. പടിച്ഛാദനീയേനാതി മംസരസേന.

ഗുളാദിഅനുജാനനകഥാ

൨൭൨. സചേ ഭിക്ഖവേ പക്കാപി മുഗ്ഗാ ജായന്തീതി പക്കാ മുഗ്ഗാ സചേപി ജായന്തി, യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ. പക്കത്താ ഹി തേ കപ്പിയാ ഏവ.

൨൭൪. അന്തോവുത്ഥന്തി അകപ്പിയകുടിയം വുത്ഥം. സാമം പക്കന്തി ഏത്ഥ യംകിഞ്ചി ആമിസം ഭിക്ഖുനോ പചിതും ന വട്ടതി. സചേപിസ്സ ഉണ്ഹയാഗുയാ സുലസിപണ്ണാനി വാ സിങ്ഗിവേരം വാ ലോണം വാ പക്ഖിപന്തി, തമ്പി ചാലേതും ന വട്ടതി, ‘‘യാഗും നിബ്ബാപേമീ’’തി പന ചാലേതും വട്ടതി. ഉത്തണ്ഡുലഭത്തം ലഭിത്വാപി പിദഹിതും ന വട്ടതി. സചേ പന മനുസ്സാ പിദഹിത്വാവ ദേന്തി, വട്ടതി; ‘‘ഭത്തം വാ മാ നിബ്ബായതൂ’’തി പിദഹിതും വട്ടതി. ഖീരതക്കാദീസു പന സകിം കുഥിതേസു അഗ്ഗിം ദാതും വട്ടതി, പുനപാകസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ. ഉക്കപിണ്ഡകാപി ഖാദന്തീതി ബിളാമൂസികഗോധാമങ്ഗുസാ ഖാദന്തി. ദമകാതി വിഘാസാദാ.

൨൭൬. തതോ നീഹടന്തി യത്ഥ നിമന്തിതാ ഭുഞ്ജന്തി, തതോ നീഹടം.

൨൭൮. വനട്ഠം പോക്ഖരട്ഠന്തി വനേ ചേവ പദുമിനിഗച്ഛേ ച ജാതം. അബീജന്തി തരുണഫലം, യസ്സ ബീജം ന അങ്കുരം ജനേതി. നിബ്ബട്ടബീജന്തി ബീജം നിബ്ബട്ടേത്വാ അപനേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബകം അമ്ബപനസാദി.

൨൭൯. ദുരോപയോ വണോതി ദുക്ഖേന രുഹതി, ദുക്ഖേന പാകതികോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ദുപ്പരിഹാരം സത്ഥന്തി സമ്ബാധേ ദുക്ഖേന സത്ഥം പരിഹരേയ്യം. സത്ഥകമ്മം വാ വത്ഥികമ്മം വാതി യഥാപരിച്ഛിന്നേ ഓകാസേ യേന കേനചി സത്ഥേന വാ സൂചിയാ വാ കണ്ടകേന വാ സത്തികായ വാ പാസാണസക്ഖലികായ വാ നഖേന വാ ഛിന്ദനം വാ ഫാലനം വാ വിജ്ഝനം വാ ലേഖനം വാ ന കാതബ്ബം; സബ്ബഞ്ഹേതം സത്ഥകമ്മമേവ ഹോതി. യേന കേനചി പന ചമ്മേന വാ വത്ഥേന വാ വത്ഥിപീളനമ്പി ന കാതബ്ബം; സബ്ബഞ്ഹേതം വത്ഥികമ്മമേവ ഹോതി. ഏത്ഥ ച സമ്ബാധസ്സ സാമന്താ ദ്വങ്ഗുലാതി ഇദം സത്ഥകമ്മംയേവ സന്ധായ വുത്തം. വത്ഥികമ്മം പന സമ്ബാധേയേവ പടിക്ഖിത്തം. തത്ഥ പന ഖാരം ആദാതും യേന കേനചി രജ്ജുകേന വാ ബന്ധിതും വട്ടതി. യദി തേന ഛിജ്ജതി, സുച്ഛിന്നം. അണ്ഡവുഡ്ഢിരോഗേപി സത്ഥകമ്മം ന വട്ടതി, തസ്മാ അണ്ഡം ഫാലേത്വാ ബീജാനി ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘അരോഗം കരിസ്സാമീ’’തി ന കത്തബ്ബം. അഗ്ഗിതാപനഭേസജ്ജാലിമ്പനേസു പന പടിക്ഖേപോ നത്ഥി. വച്ചമഗ്ഗേ ഭേസജ്ജമക്ഖിതാ ആദാനവട്ടി വാ വേളുനാളികാ വാ വട്ടതി, യായ ഖാരകമ്മം വാ കരോന്തി, തേലം വാ പവേസേന്തി.

൨൮൦. പവത്തമംസന്തി മതസ്സ മംസം. മാഘാതോതി തം ദിവസം ന ലബ്ഭാ കേനചി കിഞ്ചി ജീവിതാ വോരോപേതും. പോത്ഥനികന്തി മംസച്ഛേദനസത്ഥകം വുച്ചതി. കിമ്പിമായാതി കിമ്പി ഇമായ. ന ഭഗവാ ഉസ്സഹതീതി ന ഭഗവാ സക്കോതി. യത്ര ഹി നാമാതി യസ്മാ നാമ. പടിവേക്ഖീതി വീമംസി; പടിപുച്ഛീതി വുത്തം ഹോതി. അപ്പടിവേക്ഖിത്വാതി അപ്പടിപുച്ഛിത്വാ. സചേ പന അസുകമംസന്തി ജാനാതി, പടിപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥി, അജാനന്തേന പന പുച്ഛിത്വാവ ഖാദിതബ്ബം.

ഹത്ഥിമംസാദിപടിക്ഖേപകഥാ

൨൮൧. സുനഖമംസന്തി ഏത്ഥ അരഞ്ഞകോകാ നാമ സുനഖസദിസാ ഹോന്തി, തേസം മംസം വട്ടതി. യോ പന ഗാമസുനഖിയാ വാ കോകേന കോകസുനഖിയാ വാ ഗാമസുനഖേന സംയോഗാ ഉപ്പന്നോ, തസ്സ മംസം ന വട്ടതി, സോ ഹി ഉഭയം ഭജതീതി. അഹിമംസന്തി കസ്സചി അപാദകസ്സ ദീഘജാതികസ്സ മംസം ന വട്ടതി. സീഹമംസാദീനി പാകടാനേവ.

ഏത്ഥ ച മനുസ്സമംസം സജാതിതായ പടിക്ഖിത്തം, ഹത്ഥിഅസ്സമംസം രാജങ്ഗതായ, സുനഖമംസഞ്ച അഹിമംസഞ്ച പടികൂലതായ, സീഹമംസാദീനി പഞ്ച അത്തനോ അനുപദ്ദവത്ഥായാതി. ഇമേസം മനുസ്സാദീനം ദസന്നം മംസമ്പി അട്ഠിപി ലോഹിതമ്പി ചമ്മമ്പി ലോമമ്പി സബ്ബം ന വട്ടതി, യംകിഞ്ചി ഞത്വാ വാ അഞത്വാ വാ ഖാദന്തസ്സ ആപത്തിയേവ. യദാ ജാനാതി, തദാ ദേസേതബ്ബാ. ‘‘അപുച്ഛിത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഗണ്ഹതോ പടിഗ്ഗഹണേ ദുക്കടം, ‘‘പുച്ഛിത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഗണ്ഹതോ അനാപത്തി. ഉദ്ദിസ്സ കതം പന ജാനിത്വാ ഖാദന്തസ്സേവ ആപത്തി, പച്ഛാ ജാനന്തോ ആപത്തിയാ ന കാരേതബ്ബോതി.

യാഗുമധുഗോളകാദികഥാ

൨൮൨. ഏകത്തകോതി ഏകകോ, നത്ഥി മേ ദുതിയോതി അത്ഥോ. പഹൂതം യാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ച പടിയാദാപേത്വാതി സോ കിര സതസഹസ്സം വയം കത്വാ പടിയാദാപേസി. അനുമോദനാഗാഥാപരിയോസാനേ ‘‘പത്ഥയതം ഇച്ഛത’’ന്തി പദാനം ‘‘അലമേവ ദാതു’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. സചേ പന ‘‘പത്ഥയതാ ഇച്ഛതാ’’തി പാഠോ അത്ഥി, സോയേവ ഗഹേതബ്ബോ.

൨൮൩. ഭോജ്ജയാഗുന്തി യാ പവാരണം ജനേതി. യദഗ്ഗേനാതി യം ആദിം കത്വാ. സഗ്ഗാ തേ ആരദ്ധാതി സഗ്ഗനിബ്ബത്തകപുഞ്ഞം ഉപചിതന്തി അത്ഥോ. യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോതി പരമ്പരഭോജനേന കാരേതബ്ബോ, ഭോജ്ജയാഗുയാ ഹി പവാരണാ ഹോതീതി.

൨൮൪. നാഹം തം കച്ചാനാതി തസ്മിം കിര അവസിട്ഠഗുളേ ദേവതാ സുഖുമോജം പക്ഖിപിംസു, സാ അഞ്ഞേസം പരിണാമം ന ഗച്ഛതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഗിലാനസ്സ ഗുളന്തി തഥാരൂപേന ബ്യാധിനാ ഗിലാനസ്സ പച്ഛാഭത്തം ഗുളം അനുജാനാമീതി അത്ഥോ.

പാടലിഗാമവത്ഥുകഥാ

൨൮൫. സബ്ബസന്ഥരിന്തി യഥാ സബ്ബം സന്ഥതം ഹോതി, ഏവം.

൨൮൬. സുനിധവസ്സകാരാതി സുനിധോ ച വസ്സകാരോ ച ദ്വേ ബ്രാഹ്മണാ മഗധരഞ്ഞോ മഹാമത്താ മഹാമച്ചാ. വജ്ജീനം പടിബാഹായാതി വജ്ജിരാജകുലാനം ആയമുഖപച്ഛിന്ദനത്ഥം. വത്ഥൂനീതി ഘരവത്ഥൂനി. ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതുന്തി താ കിര ദേവതാ വത്ഥുവിജ്ജാപാഠകാനം സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ ഏവം ചിത്താനി നാമേന്തി. കസ്മാ? അമ്ഹാകം യഥാനുരൂപം സക്കാരം കരിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. താവതിംസേഹീതി ലോകേ കിര സക്കം ദേവരാജാനം വിസ്സകമ്മഞ്ച ഉപാദായ താവതിംസാ പണ്ഡിതാതി സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, തേനേവാഹ താവതിംസേഹീതി, താവതിംസേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ വിയ മാപേന്തീതി അത്ഥോ. യാവതാ അരിയം ആയതനന്തി യത്തകം അരിയമനുസ്സാനം ഓസരണട്ഠാനം നാമ അത്ഥി. യാവതാ വണിപ്പഥോതി യത്തകം വാണിജാനം ആഭതഭണ്ഡസ്സ രാസിവസേനേവ കയവിക്കയട്ഠാനം നാമ അത്ഥി. ഇദം അഗ്ഗനഗരന്തി തേസം അരിയായതനവണിപ്പഥാനം ഇദം അഗ്ഗനഗരം ഭവിസ്സതി. പുടഭേദനന്തി പുടഭേദനട്ഠാനം മോചനട്ഠാനന്തി വുത്തം ഹോതി. അഗ്ഗിതോ വാതിആദീസു സമുച്ചയത്ഥോ വാ സദ്ദോ. തത്ര ഹി ഏകസ്സ കോട്ഠാസസ്സ അഗ്ഗിതോ, ഏകസ്സ ഉദകതോ, ഏകസ്സ അബ്ഭന്തരതോ, അഞ്ഞമഞ്ഞഭേദാ അന്തരായോ ഭവിസ്സതി. ഉളുമ്പന്തി പാരഗമനത്ഥായ ആണിയോ ആകോടേത്വാ കതം. കുല്ലന്തി വല്ലിആദീഹി ബന്ധിത്വാ കതം.

അണ്ണവന്തി സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന യോജനമത്തം ഗമ്ഭീരസ്സ ച പുഥുല്ലസ്സ ച ഉദകട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനം. സരന്തി ഇധ നദീ അധിപ്പേതാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ ഗമ്ഭീരം വിത്ഥതം തണ്ഹാസരം തരന്തി, തേ അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതം സേതും കത്വാന വിസജ്ജ പല്ലലാനി അനാമസിത്വാവ ഉദകഭരിതാനി നിന്നട്ഠാനാനി; അയം പന ഇദം അപ്പമത്തകം ഉദകം ഉത്തരിതുകാമോപി കുല്ലഞ്ഹി പരിജനോ ബന്ധതി, ബുദ്ധാ പന ബുദ്ധസാവകാ ച വിനാ ഏവ കുല്ലേന തിണ്ണാ മേധാവിനോ ജനാതി.

൨൮൭. അനനുബോധാതി അബുജ്ഝനേന. സന്ധാവിതന്തി ഭവതോ ഭവം ഗമനവസേന സന്ധാവിതം. സംസരിതന്തി പുനപ്പുനം ഗമനവസേന സംസരിതം. മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ചാതി മയാ ച തുമ്ഹേഹി ച. അഥ വാ സന്ധാവിതം സംസരിതന്തി സന്ധാവനം സംസരണം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച അഹോസീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സംസിതന്തി സംസരിതം. ഭവനേത്തി സമൂഹതാതി ഭവതോ ഭവഗമനാ സന്ധാവനാ തണ്ഹാരജ്ജു സുട്ഠു ഹതാ ഛിന്നാ അപ്പവത്തികതാ.

൨൮൯. നീലാതി ഇദം സബ്ബസങ്ഗാഹകം. നീലവണ്ണാതിആദി തസ്സേവ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം. തത്ഥ ന തേസം പകതിവണ്ണാ നീലാ, നീലവിലേപനാനം വിചിത്തതാവസേനേതം വുത്തം. പടിവട്ടേസീതി പഹാരേസി. സാഹാരം ദജ്ജേയ്യാഥാതി സജനപദം ദദേയ്യാഥ. അങ്ഗുലിം ഫോടേസുന്തി അങ്ഗുലിം ചാലേസും. അമ്ബകായാതി ഇത്ഥികായ. ഓലോകേഥാതി പസ്സഥ. അപലോകേഥാതി പുനപ്പുനം പസ്സഥ. ഉപസംഹരഥാതി ഉപനേഥ. ഇമം ലിച്ഛവിപരിസം തുമ്ഹാകം ചിത്തേന താവതിംസപരിസം ഹരഥ, താവതിംസസ്സ സമകം കത്വാ പസ്സഥാതി അത്ഥോ.

സീഹസേനാപതിവത്ഥുആദികഥാ

൨൯൦. ധമ്മസ്സ ച അനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തീതി ഭഗവതാ വുത്തകാരണസ്സ അനുകാരണം കഥേന്തി. സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോതി അപരേഹി വുത്തകാരണേന സകാരണോ ഹുത്വാ തുമ്ഹാകം വാദോ വിഞ്ഞുഗരഹിതബ്ബം കാരണം കോചി അപ്പമത്തകോപി കിം ന ആഗച്ഛതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘കിം സബ്ബകാരേനാപി തുമ്ഹാകം വാദേ ഗാരയ്ഹകാരണം നത്ഥീ’’തി. അനബ്ഭക്ഖാതുകാമാതി അഭിഭവിത്വാ ന ആചിക്ഖിതുകാമാ.

൨൯൩. അനുവിച്ചകാരന്തി അനുവിദിത്വാ ചിന്തേത്വാ തുലയിത്വാ കാതബ്ബം കരോഹീതി വുത്തം ഹോതി. ഞാതമനുസ്സാനന്തി ലോകേ പാകടാനം. സാധു ഹോതീതി സുന്ദരം ഹോതി. പടാകം പരിഹരേയ്യുന്തി പടാകം ഉക്ഖിപിത്വാ നഗരേ ഘോസന്താ ആഹിണ്ഡേയ്യും. കസ്മാ? ‘‘ഏവം നോ അമ്ഹാകം മഹന്തഭാവോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഓപാനഭൂതന്തി പടിയത്തഉദപാനോ വിയ ഠിതം. കുലന്തി നിവേസനം. ദാതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാസീതി മാ ഇമേസം ദേയ്യധമ്മം ഉപച്ഛിന്ദിത്ഥ, സമ്പത്താനഞ്ഹി ദാതബ്ബമേവാതി ഓവദതി. ഓകാരോതി അവകാരോ ലാമകഭാവോ. സാമുക്കംസികാതി അത്തനായേവ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതാ; അസാധാരണം അഞ്ഞേസന്തി അത്ഥോ. ഉദ്ദിസ്സ കതന്തി ഉദ്ദിസിത്വാ കതം.

൨൯൪. പടിച്ചകമ്മന്തി അത്താനം പടിച്ച കതന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ പടിച്ചകമ്മന്തി നിമിത്തകമ്മസ്സേതം അധിവചനം, തം പടിച്ചകമ്മം ഏത്ഥ അത്ഥീതി മംസമ്പി പടിച്ചകമ്മന്തി വുത്തം. യോ ഹി ഏവരൂപം മംസം പരിഭുഞ്ജതി, സോപി തസ്സ കമ്മസ്സ ദായാദോ ഹോതി, വധകസ്സ വിയ തസ്സാപി പാണഘാതകമ്മം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ജിരിദന്തിതി ജിരന്തി അബ്ഭാചിക്ഖന്താ ന ജിരന്തി, അബ്ഭക്ഖാനസ്സ അന്തം ന ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. തികോടിപരിസുദ്ധകഥാ സങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനായം വുത്താ.

കപ്പിയഭൂമിഅനുജാനനകഥാ

൨൯൫. സകടപരിവട്ടന്തി സകടേഹി പരിക്ഖേപം വിയ കത്വാ അച്ഛന്തി. പച്ചന്തിമന്തി അഭിലാപമത്തമേതം ‘‘യം സങ്ഘോ ആകങ്ഖതീ’’തി വുത്തത്താ പന ധുരവിഹാരോപി സമ്മന്നിതും വട്ടതി, കമ്മവാചം അവത്വാ അപലോകനേനാപി വട്ടതിയേവ. കാകോരവസദ്ദന്തി തത്ഥ തത്ഥ പവിട്ഠാനം ആമിസഖാദനത്ഥായ അനുപ്പഗേയേവ സന്നിപതിതാനം കാകാനം ഓരവസദ്ദം. യസോജോ നാമ കപിലസുത്തപരിയോസാനേ പബ്ബജിതാനം പഞ്ചന്നം സതാനം അഗ്ഗപുരിസോ.

ഉസ്സാവനന്തികന്തിആദീസു ഉസ്സാവനന്തികാ താവ ഏവം കത്തബ്ബാ. യോ ഥമ്ഭാനം വാ ഉപരി ഭിത്തിപാദേ വാ നിഖനിത്വാ വിഹാരോ കരിയതി, തസ്സ ഹേട്ഠാ ഥമ്ഭപടിച്ഛകാ പാസാണാ ഭൂമിഗതികാ ഏവ. പഠമഥമ്ഭം പന പഠമഭിത്തിപാദം വാ പതിട്ഠാപേന്തേഹി ബഹൂഹി സമ്പരിവാരേത്വാ ‘‘കപ്പിയകുടിം കരോമ, കപ്പിയകുടിം കരോമാ’’തി വാചം നിച്ഛാരേന്തേഹി മനുസ്സേസു ഉക്ഖിപിത്വാ പതിട്ഠാപേന്തേസു ആമസിത്വാ വാ സയം ഉക്ഖിപിത്വാ വാ ഥമ്ഭേ വാ ഭിത്തിപാദോ വാ പതിട്ഠാപേതബ്ബോ. കുരുന്ദിമഹാപച്ചരീസു പന ‘‘കപ്പിയകുടി കപ്പിയകുടീ’’തി വത്വാ പതിട്ഠാപേതബ്ബന്തി വുത്തം. അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘സങ്ഘസ്സ കപ്പിയകുടിം അധിട്ഠാമീ’’തി വുത്തം. തം പന അവത്വാപി അട്ഠകഥാസു വുത്തനയേന വുത്തേ ദോസോ നത്ഥി. ഇദം പനേത്ഥ സാധാരണലക്ഖണം, ഥമ്ഭപതിട്ഠാനഞ്ച വചനപരിയോസാനഞ്ച സമകാലം വട്ടതി. സചേ ഹി അനിട്ഠിതേ വചനേ ഥമ്ഭോ പതിട്ഠാതി, അപ്പതിട്ഠിതേ വാ തസ്മിം വചനം നിട്ഠാതി, അകതാ ഹോതി കപ്പിയകുടി. തേനേവ മഹാപച്ചരിയം വുത്തം – ‘‘ബഹൂഹി സമ്പരിവാരേത്വാ വത്തബ്ബം, അവസ്സഞ്ഹി ഏത്ഥ ഏകസ്സപി വചനനിട്ഠാനഞ്ച ഥമ്ഭപതിട്ഠാനഞ്ച ഏകതോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

ഇട്ഠകസിലാമത്തികാകുട്ടികാസു പന കുടീസു ഹേട്ഠാ ചയം ബന്ധിത്വാ വാ അബന്ധിത്വാ വാ കരോന്തു, യതോ പട്ഠായ ഭിത്തിം ഉട്ഠാപേതുകാമാ ഹോന്തി, തം സബ്ബപഠമം ഇട്ഠകം വാ സിലം വാ മത്തികാപിണ്ഡം വാ ഗഹേത്വാ വുത്തനയേനേവ കപ്പിയകുടി കാതബ്ബാ. ഇട്ഠകാദയോ ഹി ഭിത്തിയാ പഠമിട്ഠകാദീനം ഹേട്ഠാ ന വട്ടന്തി, ഥമ്ഭാ പന ഉപരി ഉഗ്ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ വട്ടന്തി. അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘ഥമ്ഭേഹി കരിയമാനേ ചതൂസു കോണേസു ചത്താരോ ഥമ്ഭാ ഇട്ഠകാദികുട്ടേ ചതൂസു കോണേസു ദ്വേ തിസ്സോ ഇട്ഠകാ അധിട്ഠാതബ്ബാ’’തി വുത്തം. തഥാ പന അകതായപി ദോസോ നത്ഥി, അട്ഠകഥാസു ഹി വുത്തമേവ പമാണം.

ഗോനിസാദികാ ദുവിധാ – ആരാമഗോനിസാദികാ, വിഹാരഗോനിസാദികാതി. താസു യത്ഥ നേവ ആരാമോ ന സേനാസനാനി പരിക്ഖിത്താനി ഹോന്തി, അയം ‘‘ആരാമഗോനിസാദികാ’’ നാമ. യത്ഥ സേനാസനാനി സബ്ബാനി വാ ഏകച്ചാനി വാ പരിക്ഖിത്താനി, ആരാമോ അപരിക്ഖിത്തോ, അയം ‘‘വിഹാരഗോനിസാദികാ’’ നാമ. ഇതി ഉഭയത്രാപി ആരാമസ്സ അപരിക്ഖിത്തഭാവോയേവ പമാണം. ആരാമോ പന ഉപഡ്ഢപരിക്ഖിത്തോപി ബഹുതരം പരിക്ഖിത്തോപി പരിക്ഖിത്തോയേവ നാമാതി കുരുന്ദിമഹആപച്ചരിയാദീസു വുത്തം. ഏത്ഥ കപ്പിയകുടിം ലദ്ധും വട്ടതി.

ഗഹപതീതി മനുസ്സാ ആവാസം കത്വാ ‘‘കപ്പിയകുടിം ദേമ, പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി വദന്തി, ഏസാ ഗഹപതി നാമ. ‘‘കപ്പിയകുടിം കാതും ദേമാ’’തി വുത്തേപി വട്ടതിയേവ. അന്ധകട്ഠകഥായം പന ‘‘യസ്മാ ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ സേസസഹധമ്മികാനം സബ്ബേസഞ്ച ദേവമനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ പടിഗ്ഗഹോ ച സന്നിധി ച അന്തോവുത്ഥഞ്ച തേസം സന്തകം ഭിക്ഖുസ്സ വട്ടതി, തസ്മാ തേസം ഗേഹാനി വാ തേഹി ദിന്നാ കപ്പിയകുടി വാ ഗഹപതീതി വുച്ചതീ’’തി വുത്തം. പുനപി വുത്തം – ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വിഹാരം ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയോ വാ ആരാമികാനം വാ തിത്ഥിയാനം വാ ദേവതാനം വാ നാഗാനം വാ അപി ബ്രഹ്മാനം വിമാനം കപ്പിയകുടി ഹോതീ’’തി, തം സുവുത്തം; സങ്ഘസന്തകമേവ ഹി ഭിക്ഖുസന്തകം വാ ഗേഹം ഗഹപതികുടികാ ന ഹോതി. സമ്മുതികാ നാമ കമ്മവാചം സാവേത്വാ കതാതി.

യം ഇമാസു ചതൂസു കപ്പിയഭൂമീസു വുത്ഥം ആമിസം, തം സബ്ബം അന്തോവുത്ഥസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി. ഭിക്ഖൂനഞ്ച ഭിക്ഖുനീനഞ്ച അന്തോവുത്ഥഅന്തോപക്കമോചനത്ഥഞ്ഹി കപ്പിയകുടിയോ അനുഞ്ഞാതാ. യം പന അകപ്പിയഭൂമിയം സഹസേയ്യപ്പഹോനകേ ഗേഹേ വുത്ഥം സങ്ഘികം വാ പുഗ്ഗലികം വാ ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖുനിയാ വാ സന്തകം ഏകരത്തമ്പി ഠപിതം, തം അന്തോവുത്ഥം; തത്ഥ പക്കഞ്ച അന്തോപക്കം നാമ ഹോതി, ഏതം ന കപ്പതി. സത്താഹകാലികം പന യാവജീവികഞ്ച വട്ടതി.

തത്രായം വിനിച്ഛയോ – സാമണേരോ ഭിക്ഖുസ്സ തണ്ഡുലാദികം ആമിസം ആഹരിത്വാ കപ്പിയകുടിയം നിക്ഖിപിത്വാ പുനദിവസേ പചിത്വാ ദേതി, അന്തോവുത്ഥം ന ഹോതി. തത്ഥ അകപ്പിയകുടിയം നിക്ഖിത്തസപ്പിആദീസു യംകിഞ്ചി പക്ഖിപിത്വാ ദേതി, മുഖസന്നിധി നാമ ഹോതി. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘അന്തോവുത്ഥം ഹോതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ നാമമത്തമേവ നാനാകരണം. ഭിക്ഖു അകപ്പിയകുടിയം ഠപിതസപ്പിഞ്ച യാവജീവികപണ്ണഞ്ച ഏകതോ പചിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, സത്താഹം നിരാമിസം വട്ടതി. സചേ ആമിസസംസട്ഠം കത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, അന്തോവുത്ഥഞ്ചേവ സാമംപാകഞ്ച ഹോതി. ഏതേനുപായേന സബ്ബസംസഗ്ഗാ വേദിതബ്ബാ.

ഇമാ പന കപ്പിയകുടിയോ കദാ ജഹിതവത്ഥുകാ ഹോന്തി? ഉസ്സാവനന്തികാ താവ യാ ഥമ്ഭാനം ഉപരി ഭിത്തിപാദേ വാ നിഖണിത്വാ കതാ, സാ സബ്ബേസു ഥമ്ഭേസു ച ഭിത്തിപാദേസു ച അപനീതേസു ജഹിതവത്ഥുകാ ഹോതി. സചേ പന ഥമ്ഭേ വാ ഭിത്തിപാദേ വാ പരിവത്തേന്തി, യോ യോ ഠിതോ തത്ഥ തത്ഥ പതിട്ഠാതി, സബ്ബേസുപി പരിവത്തിതേസു അജഹിതവത്ഥുകാവ ഹോതി. ഇട്ഠകാദീഹി കതാ ചയസ്സ ഉപരി ഭിത്തിഅത്ഥായ ഠപിതം ഇട്ഠകം വാ സിലം വാ മത്തികാപിണ്ഡം വാ ആദിംകത്വാ വിനാസിതകാലേ ജഹിതവത്ഥുകാ ഹോതി. യേഹി പന ഇട്ഠകാദീഹി അധിട്ഠിതാ, തേസു അപനീതേസുപി തദഞ്ഞാസു പതിട്ഠിതാസു അജഹിതവത്ഥുകാവ ഹോതി.

ഗോനിസാദികാ പാകാരാദീഹി പരിക്ഖേപേ കതേ ജഹിതവത്ഥുകാ ഹോതി. പുന തസ്മിം ആരാമേ കപ്പിയകുടി ലദ്ധും വട്ടതി. സചേ പന പുനപി പാകാരാദയോ തത്ഥ തത്ഥ ഖണ്ഡാ ഹോന്തി, തതോ തതോ ഗാവോ പവിസന്തി, പുന കപ്പിയകുടി ഹോതി. ഇതരാ പന ദ്വേ ഗോപാനസീമത്തം ഠപേത്വാ സബ്ബസ്മിം ഛദനേ വിനട്ഠേ ജഹിതവത്ഥുകാ ഹോന്തി. സചേ ഗോപാനസീനം ഉപരി ഏകമ്പി പക്ഖപാസകമണ്ഡലം അത്ഥി, രക്ഖതി.

യത്ര പനിമാ ചതസ്സോപി കപ്പിയഭൂമിയോ നത്ഥി, തത്ഥ കിം കാതബ്ബം? അനുപസമ്പന്നസ്സ ദത്വാ തസ്സ സന്തകം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. തത്രിദം വത്ഥു – കരവികതിസ്സത്ഥേരോ കിര വിനയധരപാമോക്ഖോ മഹാസീവത്ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സോ ദീപാലോകേന സപ്പികുമ്ഭം പസ്സിത്വാ ‘‘ഭന്തേ കിമേത’’ന്തി പുച്ഛി. ഥേരോ ‘‘ആവുസോ ഗാമതോ സപ്പികുമ്ഭോ ആഭതോ, ലൂഖദിവസേ സപ്പിനാ ഭുഞ്ജനത്ഥായാ’’തി ആഹ. തതോ നം തിസ്സത്ഥേരോ ‘‘ന വട്ടതി ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഥേരോ പുനദിവസേ പമുഖേ നിക്ഖിപാപേസി. തിസ്സത്ഥേരോ പുന ഏകദിവസേ ആഗതോ തം ദിസ്വാ തഥേവ പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഭന്തേ സഹസേയ്യപ്പഹോനകട്ഠാനേ ഠപേതും ന വട്ടതീ’’തി ആഹ. ഥേരോ പുനദിവസേ ബഹി നീഹരാപേത്വാ നിക്ഖിപാപേസി, തം ചോരാ ഹരിംസു. സോ പുന ഏകദിവസം ആഗതം തിസ്സത്ഥേരം ആഹ – ‘‘ആവുസോ തയാ ‘ന വട്ടതീ’തി വുത്തോ സോ കുമ്ഭോ ബഹി നിക്ഖിത്തോ ചോരേഹി അവഹതോ’’തി. തതോ നം തിസ്സത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘നനു ഭന്തേ അനുപസമ്പന്നസ്സ ദാതബ്ബോ അസ്സ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ഹി ദത്വാ തസ്സ സന്തകം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി.

൨൯൬-൯. മേണ്ഡകവത്ഥു ഉത്താനമേവ. അപി ചേത്ഥ അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ പഞ്ച ഗോരസേതി ഇമേ പഞ്ച ഗോരസേ വിസും പരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതുമ്പി അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. പാഥേയ്യം പരിയേസിതുന്തി ഏത്ഥ സചേ കേചി സയമേവ ഞത്വാ ദേന്തി, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ ദേന്തി, ഞാതിപവാരിതട്ഠാനതോ വാ ഭിക്ഖാചാരവത്തേന വാ പരിയേസിതബ്ബം. തഥാ അലഭന്തേന അഞ്ഞാതികഅപവാരിതട്ഠാനതോ യാചിത്വാപി ഗഹേതബ്ബം. ഏകദിവസേന ഗമനീയേ മഗ്ഗേ ഏകഭത്തത്ഥായ പരിയേസിതബ്ബം. ദീഘേ അദ്ധാനേ യത്തകേന കന്താരം നിത്ഥരതി, തത്തകം പരിയേസിതബ്ബം.

കേണിയജടിലവത്ഥുകഥാ

൩൦൦. കാജേഹി ഗാഹാപേത്വാതി പഞ്ചഹി കാജസതേഹി സുസങ്ഖതസ്സ ബദരപാനസ്സ കുടസഹസ്സം ഗാഹാപേത്വാ. ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാതി ‘‘സാധു ഭിക്ഖവേ പാനം അപിവന്താ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാ പച്ചയബാഹുല്ലികാതി വാദം ന ഉപ്പാദയിത്ഥ, മയി ച ഗാരവം അകത്ഥ, മമ ച തുമ്ഹേസു ഗാരവം ജനയിത്ഥ, ഇതി വോ അഹം ഇമിനാ കാരണേന സുട്ഠു പസന്നോ’’തിആദിനാ നയേന ധമ്മിം കഥം കത്വാ അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ അട്ഠ പാനാനീതിആദിമാഹ.

തത്ഥ അമ്ബപാനന്തി ആമേഹി വാ പക്കേഹി വാ അമ്ബേഹി കതപാനം. തത്ഥ ആമേഹി കരോന്തേന അമ്ബതരുണാനി ഭിന്ദിത്വാ ഉദകേ പക്ഖിപിത്വാ ആതപേ ആദിച്ചപാകേന പചിത്വാ പരിസ്സാവേത്വാ തദഹുപടിഗ്ഗഹിതേഹി മധുസക്കരകപ്പൂരാദീഹി യോജേത്വാ കാതബ്ബം. ഏവം കതം പുരേഭത്തമേവ കപ്പതി. അനുപസമ്പന്നേഹി കതം ലഭിത്വാ പന പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തം സാമിസപരിഭോഗേനാപി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തം നിരാമിസപരിഭോഗേന യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ വട്ടതിയേവ. ഏസ നയോ സബ്ബപാനേസു.

തേസു പന ജമ്ബുപാനന്തി ജമ്ബുഫലേഹി കതപാനം. ചോചപാനന്തി അട്ഠികേഹി കദലിഫലേഹി കതപാനം. മോചപാനന്തി അനട്ഠികേഹി കദലിഫലേഹി കതപാനം. മധുകപാനന്തി മധുകാനം ജാതിരസേന കതപാനം; തം പന ഉദകസമ്ഭിന്നം വട്ടതി, സുദ്ധം ന വട്ടതി. മുദ്ദികപാനന്തി മുദ്ദികാ ഉദകേ മദ്ദിത്വാ അമ്ബപാനം വിയ കതപാനം. സാലൂകപാനന്തി രത്തുപ്പലനീലുപ്പലാദീനം സാലൂകേ മദ്ദിത്വാ കതപാനം. ഫാരുസകപാനന്തി ഫാരുസകഫലേഹി അമ്ബപാനം വിയ കതപാനം. ഇമാനി അട്ഠ പാനാനി സീതാനിപി ആദിച്ചപാകാനിപി വട്ടന്തി, അഗ്ഗിപാകാനി ന വട്ടന്തി. ധഞ്ഞഫലരസന്തി സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം ഫലരസം. ഡാകരസന്തി പക്കഡാകരസം. യാവകാലികപത്താനഞ്ഹി പുരേഭത്തംയേവ രസോ കപ്പതി. യാവജീവികാനം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠപിതസപ്പിആദീഹി സദ്ധിം പക്കാനം സത്താഹം കപ്പതി. സചേ പന സുദ്ധഉദകേന പചതി, യാവജീവമ്പി വട്ടതി. ഖീരാദീഹി പന സദ്ധിം പചിതും ന വട്ടതി. അഞ്ഞേഹി പക്കമ്പി ഡാകരസസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘യാവകാലികപത്താനമ്പി സീതോദകേന മദ്ദിത്വാ കതരസോ വാ ആദിച്ചപാകോ വാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ഠപേത്വാ മധുകപുപ്ഫരസന്തി ഏത്ഥ മധുകപുപ്ഫരസോ അഗ്ഗിപാകോ വാ ഹോതു ആദിച്ചപാകോ വാ, പച്ഛാഭത്തം ന വട്ടതി. പുരേഭത്തമ്പി യം പാനം ഗഹേത്വാ മജ്ജം കരോന്തി, സോ ആദിതോ പട്ഠായ ന വട്ടതി. മധുകപുപ്ഫം പന അല്ലം വാ സുക്ഖം വാ ഭജ്ജിതം വാ തേന കതഫാണിതം വാ യതോ പട്ഠായ മജ്ജം ന കരോന്തി, തം സബ്ബം പുരേഭത്തം വട്ടതി. ഉച്ഛുരസോ നികസടോ പച്ഛാഭത്തം വട്ടതി. ഇതി പാനാനി അനുജാനന്തേന ഇമേപി ചത്താരോ രസാ അനുഞ്ഞാതാതി. അഗ്ഗിഹുത്തമുഖാ യഞ്ഞാതിആദീസു അഗ്ഗിഹുതം സേട്ഠം, അഗ്ഗിഹുതം മുഖന്തി വുത്തം ഹോതി.

രോജമല്ലാദിവത്ഥുകഥാ

൩൦൧-൨. രോജവത്ഥു ഉത്താനത്ഥമേവ. തത്ഥ സങ്കരം അകംസൂതി കതികം അകംസു. ഉളാരം ഖോ തേ ഇദന്തി സുന്ദരം ഖോ തേ ഇദം. നാഹം ഭന്തേ ആനന്ദ ബഹുകതോതി നാഹം ബുദ്ധാദിഗതപസാദബഹുമാനേന ഇധാഗതോതി ദസ്സേതി. സബ്ബഞ്ച ഡാകന്തി സപ്പിആദീഹി പക്കം വാ അപക്കം വാ യംകിഞ്ചി ഡാകം. പിട്ഠഖാദനീയന്തി പിട്ഠമയം ഖാദനീയം; രോജോ കിര ഇദം ഉഭയമ്പി സതസഹസ്സം വയം കത്വാ പടിയാദാപേസി.

൩൦൩. മഞ്ജുകാതി മധുരവചനാ. പടിഭാനേയ്യകാതി സകേ സിപ്പേ പടിഭാനസമ്പന്നാ. ദക്ഖാതി ഛേകാ, അനലസാ വാ. പരിയോദാതസിപ്പാതി നിദ്ദോസസിപ്പാ. നാളിയാവാപകേനാതി നാളിയാ ച ആവാപകേന ച. ആവാപകോ നാമ യത്ഥ ലദ്ധം ലദ്ധം ആവപന്തി, പക്ഖിപന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ന ച ഭിക്ഖവേ നഹാപിതപുബ്ബേന ഖുരഭണ്ഡന്തി ഏത്ഥ ഗഹേത്വാ പരിഹരിതുമേവ ന വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ സന്തകേന കേസേ ഛേദേതും വട്ടതി. സചേ വേതനം ഗഹേത്വാ ഛിന്ദതി, ന വട്ടതി. യോ അനഹാപിതപുബ്ബോ തസ്സ പരിഹരിതുമ്പി വട്ടതി, തം വാ അഞ്ഞം വാ ഗഹേത്വാ കേസേ ഛേദേതുമ്പി വട്ടതി.

൩൦൪. ഭാഗം ദത്വാതി ദസമഭാഗം ദത്വാ; ഇദം കിര ജമ്ബുദീപേ പോരാണകചാരിത്തം, തസ്മാ ദസകോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകോ കോട്ഠാസോ ഭൂമിസാമികാനം ദാതബ്ബോ.

ചതുമഹാപദേസകഥാ

൩൦൫. യം ഭിക്ഖവേ മയാ ഇദം ന കപ്പതീതി ഇമേ ചത്താരോ മഹാപദേസേ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം നയഗ്ഗഹണത്ഥായ ആഹ. തത്ഥ ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരാ സുത്തം ഗഹേത്വാ പരിമദ്ദന്താ ഇദം അദ്ദസംസു. ഠപേത്വാ ധഞ്ഞഫലരസന്തി സത്തധഞ്ഞരസാനി പച്ഛാഭത്തം ന കപ്പന്തീതി പടിക്ഖിത്താനി. താലനാളികേരപനസലബുജഅലാബുകുമ്ഭണ്ഡപുസ്സഫലതിപുസഫലഏളാലുകാനി, നവ മഹാഫലാനി സബ്ബഞ്ച അപരണ്ണം, ധഞ്ഞഗതികമേവ. തം കിഞ്ചാപി ന പടിക്ഖിത്തം, അഥ ഖോ അകപ്പിയം അനുലോമേതി, തസ്മാ പച്ഛാഭത്തം ന കപ്പതി. അട്ഠ പാനാനി അനുഞ്ഞാതാനി. അവസേസാനി വേത്തതിന്തിണികമാതുലുങ്ഗകപിത്ഥകോസമ്ബകരമന്ദാദിഖുദ്ദകഫലപാനാനി അട്ഠപാനഗതികാനേവ, താനി കിഞ്ചാപി ന അനുഞ്ഞാതാനി, അഥ ഖോ കപ്പിയം അനുലോമേന്തി, തസ്മാ കപ്പന്തി. ഠപേത്വാ ഹി സാനുലോമം ധഞ്ഞഫലരസം അഞ്ഞം ഫലപാനം നാമ അകപ്പിയം നത്ഥി, സബ്ബം യാമകാലികംയേവാതി കുരുന്ദിയം വുത്തം.

ഭഗവതാ ഛ ചീവരാനി അനുഞ്ഞാതാനി. ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി തേസം അനുലോമാനി ദുകൂലം, പത്തുണ്ണം, ചീനപട്ടം, സോമാരപട്ടം, ഇദ്ധിമയികം, ദേവദത്തിയന്തി അപരാനി ഛ അനുഞ്ഞാതാനി. തത്ഥ ‘‘പത്തുണ്ണ’’ന്തി പത്തുണ്ണദേസേ പാണകേഹി സഞ്ജാതവത്ഥം. ദ്വേ പടാ ദേസനാമേനേവ വുത്താ. താനി തീണി കോസേയ്യസ്സാനുലോമാനി. ദുകൂലം സാണസ്സ, ഇതരാനി ദ്വേ കപ്പാസികസ്സ വാ സബ്ബേസം വാ.

ഭഗവതാ ഏകാദസ പത്തേ പടിക്ഖിപിത്വാ ദ്വേ പത്താ അനുഞ്ഞാതാ – ലോഹപത്തോ ചേവ മത്തികാപത്തോ ച. ലോഹഥാലകം, മത്തികാഥാലകം, തമ്ബലോഹഥാലകന്തി തേസംയേവ അനുലോമാനി. ഭഗവതാ തയോ തുമ്ബാ അനുഞ്ഞാതാ – ലോഹതുമ്ബോ, കട്ഠതുമ്ബോ, ഫലതുമ്ബോതി. കുണ്ഡികാ, കഞ്ചനകോ, ഉദകതുമ്ബോതി തേസംയേവ അനുലോമാനി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘പാനീയസങ്ഖപാനീയസരാവകാനി ഏതേസം അനുലോമാനീ’’തി വുത്തം. പട്ടികാ, സൂകരന്തന്തി ദ്വേ കായബന്ധനാനി അനുഞ്ഞാതാനി, ദുസ്സപട്ടേന രജ്ജുകേന ച കതകായബന്ധനാനി തേസം അനുലോമാനി. സേതച്ഛത്തം, കിലഞ്ജച്ഛത്തം, പണ്ണച്ഛത്തന്തി തീണി ഛത്താനി അനുഞ്ഞാതാനി. ഏകപണ്ണച്ഛത്തം തേസംയേവ അനുലോമന്തി ഇമിനാ നയേന പാളിഞ്ച അട്ഠകഥഞ്ച അനുപേക്ഖിത്വാ അഞ്ഞാനിപി കപ്പിയാകപ്പിയാനം അനുലോമാനി വേദിതബ്ബാനി.

തദഹുപടിഗ്ഗഹിതം കാലേ കപ്പതീതിആദി സബ്ബം സമ്ഭിന്നരസം സന്ധായ വുത്തം. സചേ ഹി ഛല്ലിമ്പി അനപനേത്വാ സകലേനേവ നാളികേരഫലേന സദ്ധിം പാനകം പടിഗ്ഗഹിതം ഹോതി, നാളികേരം അപനേത്വാ തം വികാലേപി കപ്പതി. ഉപരി സപ്പിപിണ്ഡം ഠപേത്വാ സീതലപായാസം ദേന്തി, യം പായാസേന അസംസട്ഠം സപ്പി, തം അപനേത്വാ സത്താഹം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ബദ്ധമധുഫാണിതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തക്കോലജാതിഫലാദീഹി അലങ്കരിത്വാ പിണ്ഡപാതം ദേന്തി, താനി ഉദ്ധരിത്വാ ധോവിത്വാ യാവജീവം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി. യാഗുയം പക്ഖിപിത്വാ ദിന്നസിങ്ഗിവേരാദീസുപി തേലാദീസു പക്ഖിപിത്വാ ദിന്നലട്ഠിമധുകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം യം യം അസമ്ഭിന്നരസം ഹോതി, തം തം ഏകതോ പടിഗ്ഗഹിതമ്പി യഥാ സുദ്ധം ഹോതി, തഥാ ധോവിത്വാ വാ തച്ഛേത്വാ വാ തസ്സ തസ്സ കാലവസേന പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.

സചേ പന സമ്ഭിന്നരസം ഹോതി സംസട്ഠം, ന വട്ടതി. യാവകാലികഞ്ഹി അത്തനാ സദ്ധിം സമ്ഭിന്നരസാനി തീണിപി യാമകാലികാദീനി അത്തനോ സഭാവം ഉപനേതി, യാമകാലികം ദ്വേപി സത്താഹകാലികാദീനി അത്തനോ സഭാവം ഉപനേതി, സത്താഹകാലികമ്പി അത്തനാ സദ്ധിം സംസട്ഠം യാവജീവികം അത്തനോ സഭാവഞ്ഞേവ ഉപനേതി; തസ്മാ തേന തദഹുപടിഗ്ഗഹിതേന സദ്ധിം തദഹുപടിഗ്ഗഹിതം വാ പുരേപടിഗ്ഗഹിതം വാ യാവജീവികം സത്താഹം കപ്പതി ദ്വീഹപടിഗ്ഗഹിതേന ഛാഹം, തീഹപടിഗ്ഗഹിതേന പഞ്ചാഹം…പേ… സത്താഹപടിഗ്ഗഹിതേന തദഹേവ കപ്പതീതി വേദിതബ്ബം. തസ്മായേവ ഹി ‘‘സത്താഹകാലികേന ഭിക്ഖവേ യാവജീവികം തദഹുപടിഗ്ഗഹിത’’ന്തി അവത്വാ ‘‘പടിഗ്ഗഹിതം സത്താഹം കപ്പതീ’’തി വുത്തം.

കാലയാമസത്താഹാതിക്കമേസു ചേത്ഥ വികാലഭോജനസന്നിധിഭേസജ്ജസിക്ഖാപദാനം വസേന ആപത്തിയോ വേദിതബ്ബാ. ഇമേസു ച പന ചതൂസു കാലികേസു യാവകാലികം യാമകാലികന്തി ഇദമേവ ദ്വയം അന്തോവുത്ഥകഞ്ചേവ സന്നിധികാരകഞ്ച ഹോതി, സത്താഹകാലികഞ്ച യാവജീവികഞ്ച അകപ്പിയകുടിയം നിക്ഖിപിതുമ്പി വട്ടതി, സന്നിധിമ്പി ന ജനേതീതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.