നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

വിനയപിടകേ

മഹാവഗ്ഗ-അട്ഠകഥാ

൧. മഹാഖന്ധകം

ബോധികഥാ

ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖാനം, സങ്ഗീതിസമനന്തരം;

സങ്ഗായിംസു മഹാഥേരാ, ഖന്ധകം ഖന്ധകോവിദാ.

യം തസ്സ ദാനി സമ്പത്തോ, യസ്മാ സംവണ്ണനാക്കമോ;

തസ്മാ ഹോതി അയം തസ്സ, അനുത്താനത്ഥവണ്ണനാ.

പദഭാജനിയേ അത്ഥാ, യേഹി യേസം പകാസിതാ;

തേ ചേ പുന വദേയ്യാമ, പരിയോസാനം കദാ ഭവേ.

ഉത്താനാ ചേവ യേ അത്ഥാ, തേസം സംവണ്ണനായ കിം;

അധിപ്പായാനുസന്ധീഹി, ബ്യഞ്ജനേന ച യേ പന.

അനുത്താനാ ന തേ യസ്മാ, സക്കാ ഞാതും അവണ്ണിതാ;

തേസംയേവ അയം തസ്മാ, ഹോതി സംവണ്ണനാനയോതി.

൧. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ ബോധിരുക്ഖമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേരഞ്ജായ’’ന്തിആദീസു വിയ കരണവചനേ വിസേസകാരണം നത്ഥി, വിനയം പത്വാ പന കരണവചനേനേവ അയമഭിലാപോ ആരോപിതോതി ആദിതോ പട്ഠായ ആരുള്ഹാഭിലാപവസേനേവേതം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏസ നയോ അഞ്ഞേസുപി ഇതോ പരേസു ഏവരൂപേസു.

കിം പനേതസ്സ വചനേ പയോജനന്തി? പബ്ബജ്ജാദീനം വിനയകമ്മാനം ആദിതോ പട്ഠായ നിദാനദസ്സനം. യാ ഹി ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി തീഹി സരണഗമനേഹി പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദ’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪) ഏവം പബ്ബജ്ജാ ചേവ ഉപസമ്പദാ ച അനുഞ്ഞാതാ, യാനി ച രാജഗഹാദീസു ഉപജ്ഝായഉപജ്ഝായവത്തആചരിയആചരിയവത്താദീനി അനുഞ്ഞാതാനി, താനി അഭിസമ്ബോധിം പത്വാ സത്തസത്താഹം ബോധിമണ്ഡേ വീതിനാമേത്വാ ബാരാണസിയം ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ ഇമിനാ അനുക്കമേന ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഠാനം പത്വാ ഇമസ്മിഞ്ച ഇമസ്മിഞ്ച വത്ഥുസ്മിം പഞ്ഞത്താനീതി ഏവമേതേസം പബ്ബജ്ജാദീനം വിനയകമ്മാനം ആദിതോ പട്ഠായ നിദാനദസ്സനം ഏതസ്സ വചനേ പയോജനന്തി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ഉരുവേലായന്തി മഹാവേലായം; മഹന്തേ വാലികരാസിമ്ഹീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘ഉരൂ’’തി വാലികാ വുച്ചതി; ‘‘വേലാ’’തി മരിയാദാ; വേലാതിക്കമനഹേതു ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അതീതേ കിര അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ദസസഹസ്സകുലപുത്താ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തസ്മിം പദേസേ വിഹരന്താ ഏകദിവസം സന്നിപതിത്വാ കതികവത്തം അകംസു – ‘‘കായകമ്മവചീകമ്മാനി നാമ പരേസമ്പി പാകടാനി ഹോന്തി, മനോകമ്മം പന അപാകടം; തസ്മാ യോ കാമവിതക്കം വാ ബ്യാപാദവിതക്കം വാ വിഹിംസാവിതക്കം വാ വിതക്കേതി, തസ്സ അഞ്ഞോ ചോദകോ നാമ നത്ഥി, സോ അത്തനാവ അത്താനം ചോദേത്വാ പത്തപുടേന വാലികം ആഹരിത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ആകിരതു, ഇദമസ്സ ദണ്ഡകമ്മ’’ന്തി. തതോ പട്ഠായ യോ താദിസം വിതക്കം വിതക്കേതി, സോ തത്ഥ പത്തപുടേന വാലികം ആകിരതി. ഏവം തത്ഥ അനുക്കമേന മഹാവാലികരാസി ജാതോ, തതോ നം പച്ഛിമാ ജനതാ പരിക്ഖിപിത്വാ ചേതിയട്ഠാനമകാസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ഉരുവേലായന്തി മഹാവേലായം; മഹന്തേ വാലികരാസിമ്ഹീതി അത്ഥോ’’തി. തമേവ സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അഥ വാ ഉരൂതി വാലികാ വുച്ചതി; വേലാതി മരിയാദാ; വേലാതിക്കമനഹേതു ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

ബോധിരുക്ഖമൂലേതി ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം; തം ബോധിം ഭഗവാ ഏത്ഥ പത്തോതി രുക്ഖോപി ‘‘ബോധിരുക്ഖോ’’ത്വേവ നാമം ലഭി, തസ്സ ബോധിരുക്ഖസ്സ മൂലേ ബോധിരുക്ഖമൂലേ. പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി പഠമം അഭിസമ്ബുദ്ധോ; അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ സബ്ബപഠമംയേവാതി അത്ഥോ. ഏകപല്ലങ്കേനാതി സകിമ്പി അനുട്ഠഹിത്വാ യഥാആഭുജിതേന ഏകേനേവ പല്ലങ്കേന. വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീതി വിമുത്തിസുഖം ഫലസമാപത്തിസുഖം പടിസംവേദയമാനോ.

പടിച്ചസമുപ്പാദന്തി പച്ചയാകാരം. പച്ചയാകാരോ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിച്ച സഹിതേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേതീതി ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി വുച്ചതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന സബ്ബാകാരസമ്പന്നം വിനിച്ഛയം ഇച്ഛന്തേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ ഗഹേതബ്ബോ. അനുലോമപടിലോമന്തി അനുലോമഞ്ച പടിലോമഞ്ച. തത്ഥ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ അവിജ്ജാദികോ പച്ചയാകാരോ അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചകരണതോ ‘‘അനുലോമോ’’തി വുച്ചതി. ‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ സ്വേവ അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുജ്ഝമാനോ തം കിച്ചം ന കരോതീതി തസ്സ അകരണതോ ‘‘പടിലോമോ’’തി വുച്ചതി. പുരിമനയേന വാ വുത്തോ പവത്തിയാ അനുലോമോ, ഇതരോ തസ്സാ പടിലോമോതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ആദിതോ പന പട്ഠായ യാവ അന്തം, അന്തതോ ച പട്ഠായ യാവ ആദിം പാപേത്വാ അവുത്തത്താ ഇതോ അഞ്ഞേനത്ഥേന അനുലോമപടിലോമതാ ന യുജ്ജതി.

മനസാകാസീതി മനസി അകാസി. തത്ഥ യഥാ അനുലോമം മനസി അകാസി, ഇദം താവ ദസ്സേതും ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാതി അവിജ്ജാപച്ചയോ. തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന സബ്ബാകാരസമ്പന്നം വിനിച്ഛയം ഇച്ഛന്തേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോവ ഗഹേതബ്ബോ.

യഥാ പന പടിലോമം മനസി അകാസി, ഇദം ദസ്സേതും അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ അവിജ്ജായ ത്വേവാതി അവിജ്ജായ തു ഏവ. അസേസവിരാഗനിരോധാതി വിരാഗസങ്ഖാതേന മഗ്ഗേന അസേസനിരോധാ. സങ്ഖാരനിരോധോതി സങ്ഖാരാനം അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതി. ഏവം നിരുദ്ധാനം പന സങ്ഖാരാനം നിരോധാ വിഞ്ഞാണം നിരുദ്ധം, വിഞ്ഞാണാദീനഞ്ച നിരോധാ നാമരൂപാദീനി നിരുദ്ധാനിയേവ ഹോന്തീതി ദസ്സേതും സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോതിആദീനി വത്വാ ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീതി വുത്തം. തത്ഥ കേവലസ്സാതി സകലസ്സ; സുദ്ധസ്സ വാ സത്തവിരഹിതസ്സാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി ദുക്ഖരാസിസ്സ. നിരോധോ ഹോതീതി അനുപ്പാദോ ഹോതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി യ്വായം ‘‘അവിജ്ജാദിവസേന സങ്ഖാരാദികസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ച അവിജ്ജാനിരോധാദിവസേന ച നിരോധോ ഹോതീ’’തി വുത്തോ, സബ്ബാകാരേന ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ. തായം വേലായന്തി തായം തസ്സ അത്ഥസ്സ വിദിതവേലായം. ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീതി ഇമം തസ്മിം വിദിതേ അത്ഥേ ഹേതുനോ ച ഹേതുസമുപ്പന്നധമ്മസ്സ ച പജാനനായ ആനുഭാവദീപകം ‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തീ’’തിആദികം സോമനസ്സയുത്തഞാണസമുട്ഠാനം ഉദാനം ഉദാനേസി, അത്തമനവാചം നിച്ഛാരേസീതി വുത്തം ഹോതി.

തസ്സത്ഥോ – യദാ ഹവേതി യസ്മിം ഭവേ കാലേ. പാതുഭവന്തീതി ഉപ്പജ്ജന്തി. ധമ്മാതി അനുലോമപച്ചയാകാരപടിവേധസാധകാ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ. അഥ വാ പാതുഭവന്തീതി പകാസന്തി; അഭിസമയവസേന ബ്യത്താ പാകടാ ഹോന്തി. ധമ്മാതി ചതുഅരിയസച്ചധമ്മാ. ആതാപോ വുച്ചതി കിലേസസന്താപനട്ഠേന വീരിയം; ആതാപിനോതി സമ്മപ്പധാനവീരിയവതോ. ഝായതോതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേന ച ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണേന ച ഝാനേന ഝായന്തസ്സ. ബ്രാഹ്മണസ്സാതി ബാഹിതപാപസ്സ ഖീണാസവസ്സ. അഥസ്സ കങ്ഖാ വപയന്തീതി അഥസ്സ ഏവം പാതുഭൂതധമ്മസ്സ കങ്ഖാ വപയന്തി. സബ്ബാതി യാ ഏതാ ‘‘കോ നു ഖോ ഭന്തേ ഫുസതീതി; നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതി ഭഗവാ അവോചാ’’തിആദിനാ, തഥാ ‘‘കതമം നു ഖോ ഭന്തേ ജരാമരണം; കസ്സ ച പനിദം ജരാമരണന്തി; നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതി ഭഗവാ അവോചാ’’തിആദിനാ ച നയേന പച്ചയാകാരേ കങ്ഖാ വുത്താ, യാ ച പച്ചയാകാരസ്സേവ അപ്പടിവിദ്ധത്താ ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദികാ സോളസ കങ്ഖാ ആഗതാ, താ സബ്ബാ വപയന്തി അപഗച്ഛന്തി നിരുജ്ഝന്തി. കസ്മാ? യതോ പജാനാതി സഹേതുധമ്മന്തി യസ്മാ അവിജ്ജാദികേന ഹേതുനാ സഹേതുകം ഇമം സങ്ഖാരാദിം കേവലം ദുക്ഖക്ഖന്ധധമ്മം പജാനാതി അഞ്ഞാതി പടിവിജ്ഝതീതി.

൨. ദുതിയവാരേ – ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീതി ഇമം തസ്മിം വിദിതേ അത്ഥേ ‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തി ഏവം പകാസിതസ്സ നിബ്ബാനസങ്ഖാതസ്സ പച്ചയക്ഖയസ്സ അവബോധാനുഭാവദീപകം വുത്തപ്പകാരം ഉദാനം ഉദാനേസീതി അത്ഥോ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്മാ പച്ചയാനം ഖയസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം അവേദി അഞ്ഞാസി പടിവിജ്ഝി, തസ്മാ യദാസ്സ ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ വുത്തപ്പകാരാ ധമ്മാ പാതുഭവന്തി, അഥസ്സ യാ നിബ്ബാനസ്സ അവിദിതത്താ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, താ സബ്ബാപി കങ്ഖാ വപയന്തീതി.

൩. തതിയവാരേ – ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീതി ഇമം യേന മഗ്ഗേന സോ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയനിരോധസങ്ഖാതോ അത്ഥോ കിച്ചവസേന ച ആരമ്മണകിരിയായ ച വിദിതോ, തസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ ആനുഭാവദീപകം വുത്തപ്പകാരം ഉദാനം ഉദാനേസീതി അത്ഥോ. തത്രാപായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ, തദാ സോ ബ്രാഹ്മണോ തേഹി വാ ഉപ്പന്നേഹി ബോധിപക്ഖിയധമ്മേഹി, യസ്സ വാ അരിയമഗ്ഗസ്സ ചതുസച്ചധമ്മാ പാതുഭൂതാ, തേന അരിയമഗ്ഗേന വിധൂപയം തിട്ഠതി മാരസേനം ‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തപ്പകാരം മാരസേനം വിധൂപയന്തോ വിധമേന്തോ വിദ്ധംസേന്തോ തിട്ഠതി. കഥം? സൂരിയോവ ഓഭാസയമന്തലിക്ഖം, യഥാ സൂരിയോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ അത്തനോ പഭായ അന്തലിക്ഖം ഓഭാസേന്തോവ അന്ധകാരം വിധമേന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം സോപി ബ്രാഹ്മണോ തേഹി ധമ്മേഹി തേന വാ മഗ്ഗേന സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തോവ മാരസേനം വിധൂപയന്തോ തിട്ഠതീതി.

ഏവമേത്ഥ പഠമം ഉദാനം പച്ചയാകാരപച്ചവേക്ഖണവസേന, ദുതിയം നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണവസേന, തതിയം മഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണവസേന ഉപ്പന്നന്തി വേദിതബ്ബം. ഉദാനേ പന ‘‘രത്തിയാ പഠമം യാമം പടിച്ചസമുപ്പാദം അനുലോമം, ദുതിയം യാമം പടിലോമം, തതിയം യാമം അനുലോമപടിലോമ’’ന്തി വുത്തം; തം സത്താഹസ്സ അച്ചയേന ‘‘സ്വേ ആസനാ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി രത്തിം ഉപ്പാദിതമനസികാരം സന്ധായ വുത്തം. തദാ ഹി ഭഗവാ യസ്സ പച്ചയാകാരപജാനനസ്സ ച പച്ചയക്ഖയാധിഗമസ്സ ച ആനുഭാവദീപികാ പുരിമാ ദ്വേ ഉദാനഗാഥാ, തസ്സ വസേന ഏകേകമേവ കോട്ഠാസം പഠമയാമഞ്ച മജ്ഝിമയാമഞ്ച മനസാകാസി, ഇധ പന പാടിപദരത്തിയാ ഏവം മനസാകാസി. ഭഗവാ ഹി വിസാഖപുണ്ണമായ രത്തിയാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരി, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേസി, പച്ഛിമയാമേ പടിച്ചസമുപ്പാദം അനുലോമപടിലോമം മനസി കത്വാ ‘‘ഇദാനി അരുണോ ഉഗ്ഗമിസ്സതീ’’തി സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണി. സബ്ബഞ്ഞുതപ്പത്തിസമനന്തരമേവ ച അരുണോ ഉഗ്ഗച്ഛി. തതോ തം ദിവസം തേനേവ പല്ലങ്കേന വീതിനാമേത്വാ സമ്പത്തായ പാടിപദരത്തിയാ തീസു യാമേസു ഏവം മനസി കത്വാ ഇമാനി ഉദാനാനി ഉദാനേസി. ഇതി പാടിപദരത്തിയാ ഏവം മനസി കത്വാ തം ‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസീദീ’’തി ഏവം വുത്തസത്താഹം തത്ഥേവ വീതിനാമേസി.

ബോധികഥാ നിട്ഠിതാ.

അജപാലകഥാ

൪. അഥ ഖോ ഭഗവാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ ബോധിരുക്ഖമൂലാ യേന അജപാലനിഗ്രോധോ തേനുപസങ്കമീതി ഏത്ഥ ന ഭഗവാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ അനന്തരമേവ ബോധിരുക്ഖമൂലാ യേന അജപാലനിഗ്രോധോ തേനുപസങ്കമി. യഥാ പന ‘‘ഭുത്വാ സയതീ’’തി വുത്തേ ന ‘‘ഹത്ഥേ അധോവിത്വാ മുഖം അവിക്ഖാലേത്വാ സയനസമീപം അഗന്ത്വാ അഞ്ഞം കിഞ്ചി ആലാപസല്ലാപം അകത്വാ സയതി’’ച്ചേവ വുത്തം ഹോതി, ഭോജനതോ പന പച്ഛാ സയതി, ന നസയതീതി ഇദമേവത്ഥ ദീപിതം ഹോതി. ഏവമിധാപി ‘‘ന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ അനന്തരമേവ പക്കാമീ’’തി വുത്തം ഹോതി, വുട്ഠാനതോ ച പന പച്ഛാ പക്കാമി, ന നപക്കാമീതി ഇദമേവേത്ഥ ദീപിതം ഹോതി.

അനന്തരം പന അപക്കമിത്വാ ഭഗവാ കിം അകാസീതി? അപരാനിപി തീണി സത്താഹാനി ബോധിസമീപേയേവ വീതിനാമേസി. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഭഗവതി കിര ബുദ്ധത്തം പത്വാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നേ ‘‘ന ഭഗവാ വുട്ഠാതി; കിം നു ഖോ അഞ്ഞേപി ബുദ്ധത്തകരാ ധമ്മാ അത്ഥീ’’തി ഏകച്ചാനം ദേവതാനം കങ്ഖാ ഉദപാദി. അഥ ഭഗവാ അട്ഠമേ ദിവസേ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ദേവതാനം കങ്ഖം ഞത്വാ കങ്ഖാവിധമനത്ഥം ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ താസം കങ്ഖം വിധമിത്വാ പല്ലങ്കതോ ഈസകം പാചീനനിസ്സിതേ ഉത്തരദിസാഭാഗേ ഠത്വാ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച ഉപചിതാനം പാരമീനം ബലാധിഗമനട്ഠാനം പല്ലങ്കം ബോധിരുക്ഖഞ്ച അനിമിസേഹി അക്ഖീഹി ഓലോകയമാനോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം അനിമിസചേതിയം നാമ ജാതം. അഥ പല്ലങ്കസ്സ ച ഠിതട്ഠാനസ്സ ച അന്തരാ പുരത്ഥിമതോ ച പച്ഛിമതോ ച ആയതേ രതനചങ്കമേ ചങ്കമന്തോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം രതനചങ്കമചേതിയം നാമ ജാതം. തതോ പച്ഛിമദിസാഭാഗേ ദേവതാ രതനഘരം മാപയിംസു. തത്ഥ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ അഭിധമ്മപിടകം വിസേസതോ ചേത്ഥ അനന്തനയം സമന്തപട്ഠാനം വിചിനന്തോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം രതനഘരചേതിയം നാമ ജാതം.

ഏവം ബോധിസമീപേയേവ ചത്താരി സത്താഹാനി വീതിനാമേത്വാ പഞ്ചമേ സത്താഹേ ബോധിരുക്ഖമൂലാ യേന അജപാലനിഗ്രോധോ തേനുപസങ്കമി. തസ്സ കിര നിഗ്രോധസ്സ ഛായായ അജപാലകാ ഗന്ത്വാ നിസീദന്തി; തേനസ്സ അജപാലനിഗ്രോധോത്വേവ നാമം ഉദപാദി. സത്താഹം വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീതി തത്രാപി ധമ്മം വിചിനന്തോയേവ വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദേന്തോ നിസീദി. ബോധിതോ പുരത്ഥിമദിസാഭാഗേ ഏസ രുക്ഖോ ഹോതി. ഏവം നിസിന്നേ ച പനേത്ഥ ഭഗവതി ഏകോ ബ്രാഹ്മണോ ഗന്ത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ’’തിആദി. തത്ഥ ഹുംഹുങ്കജാതികോതി സോ കിര ദിട്ഠമങ്ഗലികോ നാമ, മാനവസേന കോധവസേന ച ‘‘ഹുംഹു’’ന്തി കരോന്തോ വിചരതി, തസ്മാ ‘‘ഹുംഹുങ്കജാതികോ’’തി വുച്ചതി. ‘‘ഹുഹുക്കജാതികോ’’തിപി പഠന്തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം തേന വുത്തസ്സ വചനസ്സ സിഖാപത്തമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി. തസ്സത്ഥോ – യോ ബാഹിതപാപധമ്മതായ ബ്രാഹ്മണോ ന ദിട്ഠമങ്ഗലികതായ, ഹുംഹുങ്കാരകഭാവാദിപാപധമ്മയുത്തോ ഹുത്വാ കേവലം ജാതിമത്തകേന ബ്രഹ്മഞ്ഞം പടിജാനാതി, സോ ബ്രാഹ്മണോ ബാഹിതപാപധമ്മത്താ ഹുംഹുങ്കാരപ്പഹാനേന നിഹുംഹുങ്കോ, രാഗാദികസാവാഭാവേന നിക്കസാവോ, ഭാവനാനുയോഗയുത്തചിത്തതായ യതത്തോ, സീലസംവരേന വാ സഞ്ഞതചിത്തതായ യതത്തോ, ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതേഹി വേദേഹി അന്തം, വേദാനം വാ അന്തം ഗതത്താ വേദന്തഗൂ, മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ വുസിതത്താ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ. ധമ്മേന ബ്രഹ്മവാദം വദേയ്യ, ‘‘ബ്രാഹ്മണോ, അഹ’’ന്തി ഏതം വാദം ധമ്മേന വദേയ്യ, യസ്സ സകലേ ലോകസന്നിവാസേ കുഹിഞ്ചി ഏകാരമ്മണേപി രാഗുസ്സദോ ദോസുസ്സദോ മോഹുസ്സദോ മാനുസ്സദോ ദിട്ഠുസ്സദോതി ഇമേ ഉസ്സദാ നത്ഥീതി.

അജപാലകഥാ നിട്ഠിതാ.

മുചലിന്ദകഥാ

൫. അകാലമേഘോതി അസമ്പത്തേ വസ്സകാലേ ഉപ്പന്നമേഘോ. അയം പന ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ ഉദപാദി. സത്താഹവദ്ദലികാതി തസ്മിം ഉപ്പന്നേ സത്താഹം അവിച്ഛിന്നവുട്ഠികാ അഹോസി. സീതവാതദുദ്ദിനീതി സാ ച പന സത്താഹവദ്ദലികാ ഉദകഫുസിതസമ്മിസ്സേന സീതവാതേന സമന്താ പരിബ്ഭമന്തേന ദൂസിതദിവസത്താ സീതവാതദുദ്ദിനീ നാമ അഹോസി. അഥ ഖോ മുചലിന്ദോ നാഗരാജാതി തസ്സേവ മുചലിന്ദരുക്ഖസ്സ സമീപേ പോക്ഖരണിയാ നിബ്ബത്തോ മഹാനുഭാവോ നാഗരാജാ. സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാതി ഏവം ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരിമുദ്ധനി മഹന്തം ഫണം കരിത്വാവ ഠിതേ; തസ്മിം തസ്സ പരിക്ഖേപബ്ഭന്തരം ലോഹപാസാദേ ഭണ്ഡാഗാരഗബ്ഭപ്പമാണം അഹോസി, തസ്മാ ഭഗവാ നിവാതേ പിഹിതദ്വാരവാതപാനേ കൂടാഗാരേ നിസിന്നോ വിയ ജാതോ. മാ ഭഗവന്തം സീതന്തിആദി തസ്സ തഥാ കരിത്വാ ഠാനകാരണപരിദീപനം. സോ ഹി ‘‘മാ ഭഗവന്തം സീതം ബാധയിത്ഥ, മാ ഉണ്ഹം, മാ ഡംസാദിസമ്ഫസ്സോ ബാധയിത്ഥാ’’തി തഥാ കരിത്വാ അട്ഠാസി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി സത്താഹവദ്ദലികായ ഉണ്ഹമേവ നത്ഥി, സചേ പന അന്തരന്തരാ മേഘോ വിഗച്ഛേയ്യ ഉണ്ഹം ഭവേയ്യ, തമ്പി നം മാ ബാധയിത്ഥാതി ഏവം തസ്സ ചിന്തേതും യുത്തം. വിദ്ധന്തി ഉബ്ബിദ്ധം; മേഘവിഗമേന ദൂരീഭൂതന്തി അത്ഥോ. വിഗതവലാഹകന്തി അപഗതമേഘം. ദേവന്തി ആകാസം. സകവണ്ണന്തി അത്തനോ രൂപം.

സുഖോ വിവേകോതി നിബ്ബാനസങ്ഖാതോ ഉപധിവിവേകോ സുഖോ. തുട്ഠസ്സാതി ചതുമഗ്ഗഞാണസന്തോസേന സന്തുട്ഠസ്സ. സുതധമ്മസ്സാതി പകാസിതധമ്മസ്സ. പസ്സതോതി തം വിവേകം യം വാ കിഞ്ചി പസ്സിതബ്ബം നാമ, തം സബ്ബം അത്തനോ വീരിയബലാധിഗതേന ഞാണചക്ഖുനാ പസ്സന്തസ്സ. അബ്യാപജ്ജന്തി അകുപ്പനഭാവോ; ഏതേന മേത്താപുബ്ബഭാഗോ ദസ്സിതോ. പാണഭൂതേസു സംയമോതി സത്തേസു ച സംയമോ; അവിഹിംസനഭാവോ സുഖോതി അത്ഥോ. ഏതേന കരുണാപുബ്ബഭാഗോ ദസ്സിതോ. സുഖാ വിരാഗതാ ലോകേതി വീതരാഗതാപി സുഖാതി ദീപേതി. കാമാനം സമതിക്കമോതി യാ ‘‘കാമാനം സമതിക്കമോ’’തി വുച്ചതി; സാ വിരാഗതാപി സുഖാതി അത്ഥോ. ഏതേന അനാഗാമിമഗ്ഗോ കഥിതോ. അസ്മിമാനസ്സ യോ വിനയോതി ഇമിനാ പന അരഹത്തം കഥിതം; അരഹത്തഞ്ഹി അസ്മിമാനസ്സ ‘‘പസ്സദ്ധിവിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഇതോ പരഞ്ച സുഖം നാമ നത്ഥി, തേനാഹ ‘‘ഏതം വേ പരമം സുഖ’’ന്തി.

മുചലിന്ദകഥാ നിട്ഠിതാ.

രാജായതനകഥാ

൬. മുചലിന്ദമൂലാതി മഹാബോധിതോ പാചീനകോണേ ഠിതമുചലിന്ദരുക്ഖമൂലാ. രാജായതനന്തി ദക്ഖിണദിസാഭാഗേ ഠിതം രാജായതനരുക്ഖം ഉപസങ്കമി. തേന ഖോ പന സമയേനാതി കതരേന സമയേന. ഭഗവതോ കിര രാജായതനമൂലേ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നസ്സ സമാധിതോ വുട്ഠാനദിവസേ അരുണുഗ്ഗമനവേലായമേവ ‘‘ഭോജനകിച്ചേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഞത്വാ സക്കോ ദേവരാജാ ഓസധഹരീതകം ഉപനേസി. ഭഗവാ തം പരിഭുഞ്ജി, പരിഭുത്തമത്തസ്സേവ സരീരകിച്ചം അഹോസി. സക്കോ മുഖോദകം അദാസി. ഭഗവാ മുഖം ധോവിത്വാ തസ്മിംയേവ രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. ഏവം ഉഗ്ഗതേ അരുണമ്ഹി നിസിന്നേ ഭഗവതി.

തേന ഖോ പന സമയേന തപുസ്സഭല്ലികാ വാണിജാതി തപുസ്സോ ച ഭല്ലികോ ചാതി ദ്വേ ഭാതരോ വാണിജാ. ഉക്കലാതി ഉക്കലജനപദതോ. തം ദേസന്തി യസ്മിം ദേസേ ഭഗവാ വിഹരതി. കതരസ്മിഞ്ച ദേസേ ഭഗവാ വിഹരതി? മജ്ഝിമദേസേ. തസ്മാ മജ്ഝിമദേസം ഗന്തും അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഞാതിസാലോഹിതാ ദേവതാതി തേസം ഞാതിഭൂതപുബ്ബാ ദേവതാ. ഏതദവോചാതി സാ കിര നേസം സബ്ബസകടാനി അപ്പവത്തീനി അകാസി. തതോ തേ കിം ഇദന്തി മഗ്ഗദേവതാനം ബലിം അകംസു. തേസം ബലികമ്മകാലേ സാ ദേവതാ ദിസ്സമാനേനേവ കായേന ഏതം അവോച. മന്ഥേന ച മധുപിണ്ഡികായ ചാതി അബദ്ധസത്തുനാ ച സപ്പിമധുഫാണിതാദീഹി യോജേത്വാ ബദ്ധസത്തുനാ ച. പതിമാനേഥാതി ഉപട്ഠഹഥ. തം വോതി തം പതിമാനനം തുമ്ഹാകം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. യം അമ്ഹാകന്തി യം പടിഗ്ഗഹണം അമ്ഹാകം അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. ഭഗവതോ ഏതദഹോസീതി യോ കിരസ്സ പധാനാനുയോഗകാലേ പത്തോ അഹോസി, സോ സുജാതായ പായാസം ദാതും ആഗച്ഛന്തിയാ ഏവ അന്തരധായി. തേനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘പത്തോ മേ നത്ഥി, പുരിമകാപി ച ന ഖോ തഥാഗതാ ഹത്ഥേസു പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, കിമ്ഹി നു ഖോ അഹം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യം മന്ഥഞ്ച മധുപിണ്ഡകഞ്ചാ’’തി.

പരിവിതക്കമഞ്ഞായാതി ഇതോ പുബ്ബേവ ഭഗവതോ സുജാതായ ദിന്നഭോജനംയേവ ഓജാനുപ്പബന്ധനവസേന അട്ഠാസി, ഏത്തകം കാലം നേവ ജിഘച്ഛാ ന പിപാസാ ന കായദുബ്ബല്യം അഹോസി. ഇദാനി പനസ്സ ആഹാരം പടിഗ്ഗഹേതുകാമതായ ‘‘ന ഖോ തഥാഗതാ’’തിആദിനാ നയേന പരിവിതക്കോ ഉദപാദി. തം ഏവം ഉപ്പന്നം അത്തനോ ചേതസാ ഭഗവതോ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ. ചതുദ്ദിസാതി ചതൂഹി ദിസാഹി. സേലമയേ പത്തേതി മുഗ്ഗവണ്ണസേലമയേ പത്തേ. ഇദംയേവ ഭഗവാ പടിഗ്ഗഹേസി, തേയേവ സന്ധായ വുത്തം. ചത്താരോ പന മഹാരാജാനോ പഠമം ഇന്ദനീലമണിമയേ പത്തേ ഉപനാമേസും, ന തേ ഭഗവാ അഗ്ഗഹേസി. തതോ ഇമേ ചത്താരോപി മുഗ്ഗവണ്ണസിലാമയേ പത്തേ ഉപനാമേസും, ഭഗവാ ചത്താരോപി പത്തേ അഗ്ഗഹേസി തേസം പസാദാനുരക്ഖണത്ഥായ, നോ മഹിച്ഛതായ. ഗഹേത്വാ ച പന ചത്താരോപി യഥാ ഏകോവ പത്തോ ഹോതി തഥാ അധിട്ഠഹി, ചതുന്നമ്പി ഏകസദിസോ പുഞ്ഞവിപാകോ അഹോസി. ഏവം ഏകം കത്വാ അധിട്ഠിതേ പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ പച്ചഗ്ഘേ സേലമയേ പത്തേ മന്ഥഞ്ച മധുപിണ്ഡികഞ്ച. പച്ചഗ്ഘേതി പച്ചഗ്ഘസ്മിം; പാടേക്കം മഹഗ്ഘസ്മിന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ പച്ചഗ്ഘേതി അഭിനവേ അബ്ഭുണ്ഹേ; തങ്ഖണേ നിബ്ബത്തസ്മിന്തി അത്ഥോ. ദ്വേ വാചാ ഏതേസം അഹേസുന്തി ദ്വേവാചികാ. അഥ വാ ദ്വീഹി വാചാഹി ഉപാസകഭാവം പത്താതി അത്ഥോ. തേ ഏവം ഉപാസകഭാവം പടിവേദേത്വാ ഭഗവന്തം ആഹംസു – ‘‘കസ്സ ദാനി ഭന്തേ അമ്ഹേഹി അജ്ജ പട്ഠായ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനം കാതബ്ബ’’ന്തി? അഥ ഭഗവാ സീസം പരാമസി, കേസാ ഹത്ഥേ ലഗ്ഗിംസു. തേ തേസം അദാസി ‘‘ഇമേ തുമ്ഹേ പരിഹരഥാ’’തി. തേ കേസധാതുയോ ലഭിത്വാ അമതേനേവ അഭിസിത്താ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പക്കമിംസു.

രാജായതനകഥാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രഹ്മയാചനകഥാ

൭. അഥ ഖോ ഭഗവാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠഹിത്വാ വുത്തപ്പകാരമേതം സബ്ബം കിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ രാജായതനമൂലാ പുനപി യേന അജപാലനിഗ്രോധോ തേനുപസങ്കമി. പരിവിതക്കോ ഉദപാദീതി തസ്മിം നിസിന്നമത്തസ്സേവ സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണോ അയം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി. കസ്മാ പനായം സബ്ബബുദ്ധാനം ഉപ്പജ്ജതീതി? ധമ്മസ്സ മഹന്തഭാവം ഗരുഭാവം ഭാരിയഭാവം പച്ചവേക്ഖണായ ബ്രഹ്മുനാ യാചിതേ ദേസേതുകാമതായ ച. ജാനന്തി ഹി ബുദ്ധാ ‘‘ഏവം പരിവിതക്കിതേ ബ്രഹ്മാ ആഗന്ത്വാ ധമ്മദേസനം യാചിസ്സതി, തതോ സത്താ ധമ്മേ ഗാരവം ഉപ്പാദേസ്സന്തി, ബ്രഹ്മഗരുകോ ഹി ലോകസന്നിവാസോ’’തി. ഇതി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി അയം വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതീതി.

തത്ഥ അധിഗതോ ഖോ മ്യായന്തി അധിഗതോ ഖോ മേ അയം. ആലയരാമാതി സത്താ പഞ്ച കാമഗുണേ അല്ലീയന്തി, തസ്മാ തേ ‘‘ആലയാ’’തി വുച്ചന്തി. തേഹി ആലയേഹി രമന്തീതി ആലയരാമാ. ആലയേസു രതാതി ആലയരതാ. ആലയേസു സുട്ഠുമുദിതാതി ആലയസമ്മുദിതാ. യദിദന്തി നിപാതോ. തസ്സ ഠാനം സന്ധായ ‘‘യം ഇദ’’ന്തി പടിച്ചസമുപ്പാദം സന്ധായ ‘‘യോ അയ’’ന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പാദോതി ഇമേസം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ, ഇദപ്പച്ചയാവ ഇദപ്പച്ചയതാ, ഇദപ്പച്ചയതാ ച സാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ചാതി ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പാദോ. സോ മമസ്സ കിലമഥോതി യാ അജാനന്താനം ദേസനാ നാമ, സോ മമ കിലമഥോ അസ്സ; സാ മമ വിഹേസാ അസ്സാതി അത്ഥോ. ഭഗവന്തന്തി ഭഗവതോ. അനച്ഛരിയാതി അനു അച്ഛരിയാ. പടിഭംസൂതി പടിഭാനസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ ഗോചരാ അഹേസും, പരിവിതക്കയിതബ്ബഭാവം പാപുണിംസു.

ഹലന്തി ഏത്ഥ ഹകാരോ നിപാതമത്തോ; അലന്തി അത്ഥോ. പകാസിതുന്തി ദേസിതും. അലം ദാനി മേ ഇമം കിച്ഛേന അധിഗതം ധമ്മം ദേസേതുന്തി വുത്തം ഹോതി. പടിസോതഗാമിന്തി പടിസോതം വുച്ചതി നിബ്ബാനം; നിബ്ബാനഗാമിന്തി അത്ഥോ. രാഗരത്താതി കാമരാഗഭവരാഗദിട്ഠിരാഗേന രത്താ. ന ദക്ഖന്തീതി ന പസ്സിസ്സന്തി. തമോഖന്ധേന ആവുടാതി അവിജ്ജാരാസിനാ അജ്ഝോത്ഥടാ. അപ്പോസ്സുക്കതായാതി നിരുസ്സുക്കഭാവേന; അദേസേതുകാമതായാതി അത്ഥോ.

൮. യത്ര ഹി നാമാതി യസ്മിം നാമ ലോകേ. ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹോസീതി ധമ്മദേസനായാചനത്ഥം ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു മഹാബ്രഹ്മാനോ ഗഹേത്വാ ആഗമ്മ ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹോസി. അപ്പരജക്ഖജാതികാതി പഞ്ഞാമയേ അക്ഖിമ്ഹി അപ്പം രാഗദോസമോഹരജം ഏതേസം ഏവംസഭാവാതി അപ്പരജക്ഖജാതികാ. ഭവിസ്സന്തി ധമ്മസ്സ അഞ്ഞാതാരോതി പടിവിജ്ഝിതാരോ.

പാതുരഹോസീതി പാതുഭവി. സമലേഹി ചിന്തിതോതി രാഗാദീഹി മലേഹി സമലേഹി ഛഹി സത്ഥാരേഹി ചിന്തിതോ. അപാപുരേതന്തി വിവര ഏതം. അമതസ്സ ദ്വാരന്തി അമതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ദ്വാരഭൂതം അരിയമഗ്ഗം. സുണന്തു ധമ്മം വിമലേനാനുബുദ്ധന്തി ഇമേ സത്താ രാഗാദിമലാനം അഭാവതോ വിമലേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അനുബുദ്ധം ചതുസച്ചധമ്മം സുണന്തു.

സേലേ യഥാ പബ്ബതമുദ്ധനിട്ഠിതോതി സേലമയേ ഏകഗ്ഘനേ പബ്ബതമുദ്ധനി യഥാഠിതോവ യഥാ ചക്ഖുമാ പുരിസോ സമന്തതോ ജനതം പസ്സേയ്യ, ത്വമ്പി സുമേധ സുന്ദരപഞ്ഞ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സമന്തചക്ഖു ഭഗവാ ധമ്മമയം പഞ്ഞാമയം പാസാദമാരുയ്ഹ സയം അപേതസോകോ സോകാവതിണ്ണം ജാതിജരാഭിഭൂതഞ്ച ജനതം അവേക്ഖസ്സു ഉപധാരയ.

ഉട്ഠേഹീതി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനത്ഥം ചാരികചരണം യാചന്തോ ഭണതി. വീരാതിആദീസു ഭഗവാ വീരിയവന്തതായ വീരോ. ദേവപുത്തമച്ചുകിലേസാഭിസങ്ഖാരമാരാനം വിജിതത്താ വിജിതസങ്ഗാമോ. ജാതികന്താരാദിനിത്ഥരണസമത്ഥതായ സത്ഥവാഹോ. കാമച്ഛന്ദഇണസ്സ അഭാവതോ അണണോ.

൯. അജ്ഝേസനന്തി യാചനം. ബുദ്ധചക്ഖുനാതി ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ച ആസയാനുസയഞാണേന ച. ഇമേസഞ്ഹി ദ്വിന്നം ഞാണാനം ബുദ്ധചക്ഖൂതി നാമം. അപ്പരജക്ഖാതി പഞ്ഞാചക്ഖുമ്ഹി രാഗാദിരജം അപ്പം യേസം, തേ അപ്പരജക്ഖാ. യേസം തം മഹന്തം തേ മഹാരജക്ഖാ. യേസം സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി തേ തിക്ഖിന്ദ്രിയാ. യേസം താനി മുദൂനി തേ മുദിന്ദ്രിയാ. യേസം തേയേവ സദ്ധാദയോ ആകാരാ സുന്ദരാ തേ സ്വാകാരാ. യേസം തേയേവ സദ്ധാദയോ ആകാരാ അസുന്ദരാ തേ ദ്വാകാരാ. യേ കഥിതകാരണം സല്ലക്ഖേന്തി, സുഖേന സക്കാ ഹോന്തി വിഞ്ഞാപേതും തേ സുവിഞ്ഞാപയാ. യേ പരലോകഞ്ച വജ്ജഞ്ച ഭയതോ പസ്സന്തി തേ പരലോകവജ്ജഭയദസ്സാവിനോ. ഉപ്പലിനിയന്തി ഉപ്പലവനേ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അന്തോനിമുഗ്ഗപോസീനീതി യാനി ഉദകസ്സ അന്തോ നിമുഗ്ഗാനേവ പോസയന്തി. സമോദകം ഠിതാനീതി ഉദകേന സമം ഠിതാനി. ഉദകം അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠിതാനീതി ഉദകം അതിക്കമിത്വാ ഠിതാനി.

അപാരുതാതി വിവടാ. അമതസ്സ ദ്വാരാതി അരിയമഗ്ഗോ. സോ ഹി അമതസങ്ഖാതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ദ്വാരം. പമുഞ്ചന്തു സദ്ധന്തി സബ്ബേ അത്തനോ സദ്ധം പമുഞ്ചന്തു. പച്ഛിമപദദ്വയേ അയമത്ഥോ, അഹഞ്ഹി അത്തനോ പഗുണം സുപ്പവത്തിമ്പി ഇമം പണീതം ഉത്തമം ധമ്മം കായവാചാകിലമഥസഞ്ഞീ ഹുത്വാ മനുജേസു ദേവമനുസ്സേസു ന ഭാസിന്തി.

ബ്രഹ്മയാചനകഥാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചവഗ്ഗിയകഥാ

൧൦. പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. ബ്യത്തോതി വേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതോ. മേധാവീതി ഠാനുപ്പത്തിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. അപ്പരജക്ഖജാതികോതി സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭിതത്താ നിക്കിലേസജാതികോ വിസുദ്ധസത്തോ. ആജാനിസ്സതീതി സല്ലക്ഖേസ്സതി പടിവിജ്ഝിസ്സതി. ഭഗവതോപി ഖോ ഞാണം ഉദപാദീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജി ‘‘ഇതോ സത്തമദിവസമത്ഥകേ കാലംകത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോ’’തി. മഹാജാനിയോതി സത്തദിവസബ്ഭന്തരേ പത്തബ്ബമഗ്ഗഫലതോ പരിഹീനത്താ മഹതീ ജാനി അസ്സാതി മഹാജാനിയോ അക്ഖണേ നിബ്ബത്തത്താ. അഭിദോസകാലംകതോതി ഹിയ്യോ കാലംകതോ, സോപി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേ നിബ്ബത്തോതി അദ്ദസ. ബഹൂകാരാതി ബഹൂപകാരാ. പധാനപഹിതത്തം ഉപട്ഠഹിംസൂതി പധാനത്ഥായ പേസിതത്തഭാവം മുഖോദകദാനാദിനാ ഉപട്ഠഹിംസു.

൧൧. അന്തരാ ച ഗയം അന്തരാ ച ബോധിന്തി ഉപകോ ബോധിമണ്ഡസ്സ ച ഗയായ ച അന്തരേ ഭഗവന്തം അദ്ദസ. അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നന്തി അദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപന്നം.

സബ്ബാഭിഭൂതി സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മം അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. സബ്ബവിദൂതി സബ്ബം ചതുഭൂമകധമ്മം അവേദിം അഞ്ഞാസിം. സബ്ബേസു ധമ്മേസു അനൂപലിത്തോതി സബ്ബേസു തേഭൂമകധമ്മേസു കിലേസലേപേന അലിത്തോ. സബ്ബഞ്ജഹോതി സബ്ബം തേഭൂമകധമ്മം ജഹിത്വാ ഠിതോ. തണ്ഹക്ഖയേ വിമുത്തോതി തണ്ഹക്ഖയേ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണതോ വിമുത്തോ. സയം അഭിഞ്ഞായാതി സബ്ബം ചതുഭൂമകധമ്മം അത്തനാവ ജാനിത്വാ. കമുദ്ദിസേയ്യന്തി കം അഞ്ഞം ‘‘അയം മേ ആചരിയോ’’തി ഉദ്ദിസേയ്യം.

ന മേ ആചരിയോ അത്ഥീതി ലോകുത്തരധമ്മേ മയ്ഹം ആചരിയോ നാമ നത്ഥി. നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോതി മയ്ഹം പടിഭാഗപുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥി. സീതിഭൂതോതി സബ്ബകിലേസഗ്ഗിനിബ്ബാപനേന സീതിഭൂതോ. കിലേസാനംയേവ നിബ്ബുതത്താ നിബ്ബുതോ.

കാസീനം പുരന്തി കാസിരട്ഠേ നഗരം. ആഹഞ്ഛം അമതദുന്ദുഭിന്തി ധമ്മചക്കപ്പടിലാഭായ അമതഭേരിം പഹരിസ്സാമീതി ഗച്ഛാമി.

അരഹസി അനന്തജിനോതി അനന്തജിനോ ഭവിതും യുത്തോ. ഹുപേയ്യപാവുസോതി ആവുസോ ഏവമ്പി നാമ ഭവേയ്യ. സീസം ഓകമ്പേത്വാതി സീസം ചാലേത്വാ.

൧൨. സണ്ഠപേസുന്തി കതികം അകംസു. ബാഹുല്ലികോതി ചീവരബാഹുല്ലാദീനം അത്ഥായ പടിപന്നോ. പധാനവിബ്ഭന്തോതി പധാനതോ വിബ്ഭന്തോ ഭട്ഠോ പരിഹീനോ. ആവത്തോ ബാഹുല്ലായാതി ചീവരാദിബഹുലഭാവത്ഥായ ആവത്തോ. ഓദഹഥ ഭിക്ഖവേ സോതന്തി ഉപനേഥ ഭിക്ഖവേ സോതം; സോതിന്ദ്രിയം ധമ്മസവനത്ഥം അഭിമുഖം കരോഥാതി അത്ഥോ. അമതമധിഗതന്തി അമതം നിബ്ബാനം മയാ അധിഗതന്തി ദസ്സേതി. ഇരിയായാതി ദുക്കരഇരിയായ. പടിപദായാതി ദുക്കരപടിപദായ. അഭിജാനാഥ മേ നോതി അഭിജാനാഥ നു മേ സമനുപസ്സഥ. ഏവരൂപം ഭാസിതമേതന്തി ഏതം ഏവരൂപം വാക്യം ഭാസിതന്തി അത്ഥോ. അസക്ഖി ഖോ ഭഗവാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ സഞ്ഞാപേതുന്തി ‘‘അഹം ബുദ്ധോ’’തി ജാനാപേതും അസക്ഖി.

൧൩. ചക്ഖുകരണീതി പഞ്ഞാചക്ഖും സന്ധായാഹ. ഇതോ പരം സബ്ബം പദത്ഥതോ ഉത്താനമേവ. അധിപ്പായാനുസന്ധിയോജനാദിഭേദതോ പന പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമട്ഠകഥായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. ഇതോ പട്ഠായ ഹി അതിവിത്ഥാരഭീരുകസ്സ മഹാജനസ്സ ചിത്തം അനുരക്ഖന്താ സുത്തന്തകഥം അവണ്ണയിത്വാ വിനയകഥംയേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

൧൮. സാവ തസ്സ ആയസ്മതോ ഉപസമ്പദാ അഹോസീതി ആസാള്ഹീപുണ്ണമായ അട്ഠാരസഹി ദേവതാകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതസ്സ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവതോ വചനേന അഭിനിപ്ഫന്നാ സാവ തസ്സ ആയസ്മതോ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദാ അഹോസി.

൧൯. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ച വപ്പസ്സാതി ആദിമ്ഹി വപ്പത്ഥേരസ്സ പാടിപദദിവസേ ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി, ഭദ്ദിയത്ഥേരസ്സ ദുതിയദിവസേ, മഹാനാമത്ഥേരസ്സ തതിയദിവസേ, അസ്സജിത്ഥേരസ്സ ചതുത്ഥിയന്തി. ഇമേസഞ്ച പന ഭിക്ഖൂനം കമ്മട്ഠാനേസു ഉപ്പന്നമലവിസോധനത്ഥം ഭഗവാ അന്തോവിഹാരേയേവ അഹോസി. ഉപ്പന്നേ ഉപ്പന്നേ കമ്മട്ഠാനമലേ ആകാസേന ഗന്ത്വാ മലം വിനോദേസി. പക്ഖസ്സ പന പഞ്ചമിയം സബ്ബേ തേ ഏകതോ സന്നിപാതേത്വാ അനത്തസുത്തേന ഓവദി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ’’തിആദി.

൨൪. തേന ഖോ പന സമയേന ഛ ലോകേ അരഹന്തോ ഹോന്തീതി പഞ്ചമിയാ പക്ഖസ്സ ലോകസ്മിം ഛ മനുസ്സാ അരഹന്തോ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

പഞ്ചവഗ്ഗിയകഥാ നിട്ഠിതാ.

പബ്ബജ്ജാകഥാ

൩൧. പുബ്ബാനുപുബ്ബകാനന്തി പവേണിവസേന പോരാണാനുപോരാണാനന്തി അത്ഥോ. തേന ഖോ പന സമയേന ഏകസട്ഠി ലോകേ അരഹന്തോ ഹോന്തീതി പുരിമാ ഛ ഇമേ ച പഞ്ചപഞ്ഞാസാതി അന്തോവസ്സമ്ഹിയേവ ഏകസട്ഠി മനുസ്സാ അരഹന്തോ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

തത്ര യസആദീനം കുലപുത്താനം അയം പുബ്ബയോഗോ – അതീതേ കിര പഞ്ചപഞ്ഞാസജനാ സഹായകാ വഗ്ഗബന്ധേന പുഞ്ഞാനി കരോന്താ അനാഥസരീരാനി പടിജഗ്ഗന്താ വിചരന്തി, തേ ഏകദിവസം ഗബ്ഭിനിം ഇത്ഥിം കാലംകതം ദിസ്വാ ‘‘ഝാപേസ്സാമാ’’തി സുസാനം നീഹരിംസു. തേസു പഞ്ച ജനേ ‘‘തുമ്ഹേ ഝാപേഥാ’’തി സുസാനേ ഠപേത്വാ സേസാ ഗാമം പവിട്ഠാ. യസോ ദാരകോ തം സരീരം വിജ്ഝിത്വാ പരിവത്തേത്വാ ച ഝാപയമാനോ അസുഭസഞ്ഞം പടിലഭി. സോ ഇതരേസമ്പി ചതുന്നം ജനാനം ‘‘പസ്സഥ ഭോ ഇമം അസുചിം പടികൂല’’ന്തി ദസ്സേസി. തേപി തത്ഥ അസുഭസഞ്ഞം പടിലഭിംസു. തേ പഞ്ചപി ജനാ ഗാമം ഗന്ത്വാ സേസസഹായകാനം കഥയിംസു. യസോ പന ദാരകോ ഗേഹമ്പി ഗന്ത്വാ മാതാപിതൂന്നഞ്ച ഭരിയായ ച കഥേസി. തേ സബ്ബേപി അസുഭം ഭാവയിംസു. അയമേതേസം പുബ്ബയോഗോ. തേനായസ്മതോ യസസ്സ നാടകജനേസു സുസാനസഞ്ഞായേവ ഉപ്പജ്ജി, തായേവ ച ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ സബ്ബേസം വിസേസാധിഗമോ നിബ്ബത്തീതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി ഭഗവാ യാവ പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമാ, താവ ബാരാണസിയം വിഹരന്തോ ഏകദിവസം തേ ഖീണാസവേ സട്ഠി ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി.

൩൨. ദിബ്ബാ നാമ ദിബ്ബേസു വിസയേസു ലോഭപാസാ. മാനുസാ നാമ മാനുസകേസു വിസയേസു ലോഭപാസാ. മാ ഏകേന ദ്വേതി ഏകേന മഗ്ഗേന ദ്വേ മാ അഗമിത്ഥ. അസ്സവനതാതി അസ്സവനതായ. പരിഹായന്തീതി അനധിഗതം നാധിഗച്ഛന്താ വിസേസാധിഗമതോ പരിഹായന്തി.

൩൩. അന്തകാതി ലാമക ഹീനസത്ത. അന്തലിക്ഖചരോതി രാഗപാസം സന്ധായാഹ. തഞ്ഹി സോ ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ’’തി മന്ത്വാ ആഹ.

൩൪. നാനാദിസാ നാനാജനപദാതി നാനാദിസതോ ച നാനാജനപദതോ ച. അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ തുമ്ഹേവ ദാനി താസു താസു ദിസാസു തേസു തേസു ജനപദേസു പബ്ബാജേഥാതിആദിമ്ഹി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖം കുലപുത്തം പബ്ബാജേന്തേന യേ പരതോ ‘‘ന ഭിക്ഖവേ പഞ്ചഹി ആബാധേഹി ഫുട്ഠോ പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തിആദിം കത്വാ യാവ ‘‘ന അന്ധമൂഗബധിരോ പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തി ഏവം പടിക്ഖിത്താ പുഗ്ഗലാ, തേ വജ്ജേത്വാ പബ്ബജ്ജാദോസവിരഹിതോ പുഗ്ഗലോ പബ്ബാജേതബ്ബോ. സോപി ച മാതാപിതൂഹി അനുഞ്ഞാതോയേവ. തസ്സ അനുജാനനലക്ഖണം ‘‘ന ഭിക്ഖവേ അനനുഞ്ഞാതോ മാതാപിതൂഹി പുത്തോ പബ്ബാജേതബ്ബോ, യോ പബ്ബാജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഏതസ്മിം സുത്തേ വണ്ണയിസ്സാമ.

ഏവം പബ്ബജ്ജാദോസവിരഹിതം മാതാപിതൂഹി അനുഞ്ഞാതം പബ്ബാജേന്തേനാപി ച സചേ അച്ഛിന്നകേസോ ഹോതി, ഏകസീമായ ച അഞ്ഞേപി ഭിക്ഖൂ അത്ഥി, കേസച്ഛേദനത്ഥായ ഭണ്ഡുകമ്മം ആപുച്ഛിതബ്ബം. തസ്സ ആപുച്ഛനാകാരം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘം അപലോകേതും ഭണ്ഡുകമ്മായാ’’തി ഏത്ഥ വണ്ണയിസ്സാമ. സചേ ഓകാസോ ഹോതി, സയം പബ്ബാജേതബ്ബോ. സചേ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹി ബ്യാവടോ ഹോതി, ഓകാസം ന ലഭതി, ഏകോ ദഹരഭിക്ഖു വത്തബ്ബോ ‘‘ഏതം പബ്ബാജേഹീ’’തി. അവുത്തോപി ചേ ദഹരഭിക്ഖു ഉപജ്ഝായം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബാജേതി, വട്ടതി. സചേ ദഹരഭിക്ഖു നത്ഥി, സാമണേരോപി വത്തബ്ബോ ‘‘ഏതം ഖണ്ഡസീമം നേത്വാ പബ്ബാജേത്വാ കാസായാനി അച്ഛാദേത്വാ ഏഹീ’’തി. സരണാനി പന സയം ദാതബ്ബാനി. ഏവം ഭിക്ഖുനാവ പബ്ബജിതോ ഹോതി. പുരിസഞ്ഹി ഭിക്ഖുതോ അഞ്ഞോ പബ്ബാജേതും ന ലഭതി, മാതുഗാമം ഭിക്ഖുനിതോ അഞ്ഞോ. സാമണേരോ പന സാമണേരീ വാ ആണത്തിയാ കാസായാനി ദാതും ലഭതി. കേസോരോപനം യേന കേനചി കതം സുകതം.

സചേ പന ഭബ്ബരൂപോ ഹോതി സഹേതുകോ ഞാതോ യസസ്സീ കുലപുത്തോ, ഓകാസം കത്വാപി സയമേവ പബ്ബാജേതബ്ബോ. ‘‘മത്തികാമുട്ഠിം ഗഹേത്വാ ന്ഹായിത്വാ കേസേ തേമേത്വാ ആഗച്ഛാഹീ’’തി ച പന ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ. പബ്ബജിതുകാമാനഞ്ഹി പഠമം ബലവഉസ്സാഹോ ഹോതി, പച്ഛാ പന കാസായാനി ച കേസഹരണസത്ഥകഞ്ച ദിസ്വാ ഉത്രസന്തി, ഏത്തോയേവ പലായന്തി, തസ്മാ സയമേവ നഹാനതിത്ഥം നേത്വാ സചേ നാതിദഹരോ ഹോതി, ‘‘നഹാഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. കേസാ പനസ്സ സയമേവ മത്തികം ഗഹേത്വാ ധോവിതബ്ബാ. ദഹരകുമാരകോ പന സയം ഉദകം ഓതരിത്വാ ഗോമയമത്തികാഹി ഘംസിത്വാ നഹാപേതബ്ബോ. സചേപിസ്സ കച്ഛു വാ പിളകാ വാ ഹോന്തി, യഥാ മാതാ പുത്തം ന ജിഗുച്ഛതി, ഏവമേവ അജിഗുച്ഛന്തേന സാധുകം ഹത്ഥപാദസീസാനി ഘംസിത്വാ നഹാപേതബ്ബോ. കസ്മാ? ഏത്തകേന ഹി ഉപകാരേന കുലപുത്താ ആചരിയുപജ്ഝായേസു ച സാസനേ ച ബലവസിനേഹാ തിബ്ബഗാരവാ അനിവത്തിധമ്മാ ഹോന്തി, ഉപ്പന്നം അനഭിരതിം വിനോദേത്വാ ഥേരഭാവം പാപുണന്തി, കതഞ്ഞൂ കതവേദിനോ ഹോന്തി.

ഏവം നഹാപനകാലേ പന കേസമസ്സും ഓരോപനകാലേ വാ ‘‘ത്വം ഞാതോ യസസ്സീ, ഇദാനി മയം തം നിസ്സായ പച്ചയേഹി ന കിലമിസ്സാമാ’’തി ന വത്തബ്ബോ, അഞ്ഞാപി അനിയ്യാനികകഥാ ന കഥേതബ്ബാ. അഥ ഖ്വസ്സ ‘‘ആവുസോ, സുട്ഠു ഉപധാരേഹി സതിം ഉപട്ഠാപേഹീ’’തി വത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിതബ്ബം, ആചിക്ഖന്തേന ച വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധാസയോകാസവസേന അസുചിജേഗുച്ഛപടികൂലഭാവം നിജ്ജീവനിസ്സത്തഭാവം വാ പാകടം കരോന്തേന ആചിക്ഖിതബ്ബം. സചേ ഹി സോ പുബ്ബേ മദ്ദിതസങ്ഖാരോ ഹോതി ഭാവിതഭാവനോ, കണ്ടകവേധാപേക്ഖോ വിയ പരിപക്കഗണ്ഡോ, സൂരിയുഗ്ഗമനാപേക്ഖം വിയ ച പരിണതപദുമം, അഥസ്സ ആരദ്ധമത്തേ കമ്മട്ഠാനമനസികാരേ ഇന്ദാസനി വിയ പബ്ബതേ കിലേസപബ്ബതേ ചുണ്ണയമാനംയേവ ഞാണം പവത്തതി, ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പാപുണാതി. യേ ഹി കേചി ഖുരഗ്ഗേ അരഹത്തം പത്താ, സബ്ബേ തേ ഏവരൂപം സവനം ലഭിത്വാ കല്യാണമിത്തേന ആചരിയേന ദിന്നനയം നിസ്സായ നോ അനിസ്സായ. തസ്മാസ്സ ആദിതോവ ഏവരൂപീ കഥാ കഥേതബ്ബാതി.

കേസേസു പന ഓരോപിതേസു ഹലിദ്ദിചുണ്ണേന വാ ഗന്ധചുണ്ണേന വാ സീസഞ്ച സരീരഞ്ച ഉബ്ബട്ടേത്വാ ഗിഹിഗന്ധം അപനേത്വാ കാസായാനി തിക്ഖത്തും വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ സകിം വാ പടിഗ്ഗാഹേതബ്ബോ. അഥാപിസ്സ ഹത്ഥേ അദത്വാ ആചരിയോ വാ ഉപജ്ഝായോ വാ സയമേവ അച്ഛാദേതി, വട്ടതി. സചേപി അഞ്ഞം ദഹരം വാ സാമണേരം വാ ഉപാസകം വാ ആണാപേതി ‘‘ആവുസോ, ഏതാനി കാസായാനി ഗഹേത്വാ ഏതം അച്ഛാദേഹീ’’തി തംയേവ വാ ആണാപേതി ‘‘ഏതാനി ഗഹേത്വാ അച്ഛാദേഹീ’’തി സബ്ബം വട്ടതി. സബ്ബം തേന ഭിക്ഖുനാവ ദിന്നം ഹോതി.

യം പന നിവാസനം വാ പാരുപനം വാ അനാണത്തിയാ നിവാസേതി വാ പാരുപതി വാ, തം അപനേത്വാ പുന ദാതബ്ബം. ഭിക്ഖുനാ ഹി സഹത്ഥേന വാ ആണത്തിയാ വാ ദിന്നമേവ കാസാവം വട്ടതി, അദിന്നം ന വട്ടതി, സചേപി തസ്സേവ സന്തകം ഹോതി, കോ പന വാദോ ഉപജ്ഝായമൂലകേ! അയം ‘‘പഠമം കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദാപേത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കാരാപേത്വാ’’തി ഏത്ഥ വിനിച്ഛയോ.

ഭിക്ഖൂനം പാദേ വന്ദാപേത്വാതി യേ തത്ഥ സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ, തേസം പാദേ വന്ദാപേത്വാ; അഥ സരണഗ്ഗഹണത്ഥം ഉക്കുടികം നിസീദാപേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ ഏവം വദേഹീതി വത്തബ്ബോ. ‘‘യമഹം വദാമി, തം വദേഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. അഥസ്സ ഉപജ്ഝായേന വാ ആചരിയേന വാ ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തിആദിനാ നയേന സരണാനി ദാതബ്ബാനി യഥാവുത്തപടിപാടിയാവ ന ഉപ്പടിപാടിയാ. സചേ ഹി ഏകപദമ്പി ഏകക്ഖരമ്പി ഉപ്പടിപാടിയാ ദേതി, ബുദ്ധം സരണംയേവ വാ തിക്ഖത്തും ദത്വാ പുന ഇതരേസു ഏകേകം തിക്ഖത്തും ദേതി, അദിന്നാനി ഹോന്തി സരണാനി.

ഇമഞ്ച പന സരണഗമനൂപസമ്പദം പടിക്ഖിപിത്വാ അനുഞ്ഞാതഉപസമ്പദാ ഏകതോ സുദ്ധിയാ വട്ടതി. സാമണേരപബ്ബജ്ജാ പന ഉഭതോസുദ്ധിയാവ വട്ടതി, നോ ഏകതോ സുദ്ധിയാ. തസ്മാ ഉപസമ്പദായ സചേ ആചരിയോ ഞത്തിദോസഞ്ചേവ കമ്മവാചാദോസഞ്ച വജ്ജേത്വാ കമ്മം കരോതി, സുകതം ഹോതി. പബ്ബജ്ജായ പന ഇമാനി തീണി സരണാനി ബുകാരധകാരാദീനം ബ്യഞ്ജനാനം ഠാനകരണസമ്പദം അഹാപേന്തേനേവ ആചരിയേനപി അന്തേവാസികേനപി വത്തബ്ബാനി. സചേ ആചരിയോ വത്തും സക്കോതി, അന്തേവാസികോ ന സക്കോതി; അന്തേവാസികോ വാ സക്കോതി, ആചരിയോ ന സക്കോതി; ഉഭോപി വാ ന സക്കോന്തി, ന വട്ടതി. സചേ പന ഉഭോപി സക്കോന്തി, വട്ടതി.

ഇമാനി ച പന ദദമാനേന ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി ഏവം ഏകസമ്ബന്ധാനി അനുനാസികന്താനി വാ കത്വാ ദാതബ്ബാനി, ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി ഏവം വിച്ഛിന്ദിത്വാ മകാരന്താനി വാ കത്വാ ദാതബ്ബാനി. അന്ധകട്ഠകഥായം നാമം സാവേത്വാ ‘‘അഹം ഭന്തേ ബുദ്ധരക്ഖിതോ യാവജീവം ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി വുത്തം, തം ഏകഅട്ഠകഥായമ്പി നത്ഥി, പാളിയമ്പി ന വുത്തം, തേസം രുചിമത്തമേവ, തസ്മാ ന ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി തഥാ അവദന്തസ്സ സരണം കുപ്പതീതി.

അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ഇമേഹി തീഹി സരണഗമനേഹി പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദന്തി ഇമേഹി ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീതിആദീഹി ഏവം തിക്ഖത്തും ഉഭതോസുദ്ധിയാ വുത്തേഹി തീഹി സരണഗമനേഹി പബ്ബജ്ജഞ്ചേവ ഉപസമ്പദഞ്ച അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. തത്ഥ യസ്മാ ഉപസമ്പദാ പരതോ പടിക്ഖിത്താ, തസ്മാ സാ ഏതരഹി സരണമത്തേനേവ ന രുഹതി. പബ്ബജ്ജാ പന യസ്മാ പരതോ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി തീഹി സരണഗമനേഹി സാമണേരപബ്ബജ്ജ’’ന്തി അനുഞ്ഞാതാ ഏവ, തസ്മാ സാ ഏതരഹിപി സരണമത്തേനേവ രുഹതി. ഏത്താവതാ ഹി സാമണേരഭൂമിയം പതിട്ഠിതോ ഹോതി.

സചേ പനേസ മതിമാ ഹോതി പണ്ഡിതജാതികോ, അഥസ്സ തസ്മിംയേവ ഠാനേ സിക്ഖാപദാനി ഉദ്ദിസിതബ്ബാനി. കഥം? യഥാ ഭഗവതാ ഉദ്ദിട്ഠാനി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാമണേരാനം ദസ സിക്ഖാപദാനി, തേസു ച സാമണേരേഹി സിക്ഖിതും. പാണാതിപാതാ വേരമണീ, അദിന്നാദാനാ വേരമണീ, അബ്രഹ്മചരിയാ വേരമണീ, മുസാവാദാ വേരമണീ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ വേരമണീ, വികാലഭോജനാ വേരമണീ, നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ വേരമണീ, മാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ വേരമണീ, ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ വേരമണീ, ജാതരൂപരജതപടിഗ്ഗഹണാ വേരമണീ’’തി (മഹാവ. ൧൦൬).

അന്ധകട്ഠകഥായം പന ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമോ യാവജീവം പാണാതിപാതാ വേരമണിസിക്ഖാപദം

സമാദിയാമീ’’തി ഏവം സരണദാനം വിയ സിക്ഖാപദദാനമ്പി വുത്തം, തം നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥാസു അത്ഥി, തസ്മാ യഥാപാളിയാവ ഉദ്ദിസിതബ്ബാനി. പബ്ബജ്ജാ ഹി സരണഗമനേഹേവ സിദ്ധാ, സിക്ഖാപദാനി പന കേവലം സിക്ഖാപരിപൂരണത്ഥം ജാനിതബ്ബാനി. തസ്മാ താനി പാളിയം ആഗതനയേന ഉഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തസ്സ യായ കായചി ഭാസായ അത്ഥവസേനപി ആചിക്ഖിതും വട്ടതി. യാവ പന അത്തനാ സിക്ഖിതബ്ബസിക്ഖാപദാനി ന ജാനാതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണട്ഠാനനിസജ്ജാദീസു പാനഭോജനാദിവിധിമ്ഹി ച ന കുസലോ ഹോതി, താവ ഭോജനസാലം വാ സലാകഭാജനട്ഠാനം വാ അഞ്ഞം വാ തഥാരൂപട്ഠാനം ന പേസേതബ്ബോ, സന്തികാവചരോയേവ കാതബ്ബോ, ബാലദാരകോ വിയ പടിജഗ്ഗിതബ്ബോ, സബ്ബമസ്സ കപ്പിയാകപ്പിയം ആചിക്ഖിതബ്ബം, നിവാസനപാരുപനാദീസു ആഭിസമാചാരികേസു വിനേതബ്ബോ. തേനാപി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദസഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം സാമണേരം നാസേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൦൮) ഏവം പരതോ വുത്താനി ദസ നാസനങ്ഗാനി ആരകാ പരിവജ്ജേത്വാ ആഭിസമാചാരികം പരിപൂരേന്തേന ദസവിധേ സീലേ സാധുകം സിക്ഖിതബ്ബന്തി.

പബ്ബജ്ജാകഥാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയമാരകഥാ

൩൫. മയ്ഹം ഖോ ഭിക്ഖവേതി മയാ ഖോതി അത്ഥോ. അഥ വാ യോ മയ്ഹം യോനിസോ മനസികാരോ, തേന ഹേതുനാതി അത്ഥോ. പുന അനുപ്പത്താതി ഏത്ഥ വിഭത്തിം പരിണാമേത്വാ മയാതി വത്തബ്ബം.

ദുതിയമാരകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഭദ്ദവഗ്ഗിയകഥാ

൩൬. ഭദ്ദവഗ്ഗിയാതി തേ കിര രാജകുമാരാ രൂപേന ച ചിത്തേന ച ഭദ്ദകാ വഗ്ഗബന്ധേന ച വിചരന്തി, തസ്മാ ‘‘ഭദ്ദവഗ്ഗിയാ’’തി വുച്ചന്തി. തേന ഹി വോതി ഏത്ഥ വോകാരോ നിപാതമത്തോ. ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീതി കേസഞ്ചി സോതാപത്തിമഗ്ഗോ, കേസഞ്ചി സകദാഗാമിമഗ്ഗോ, കേസഞ്ചി അനാഗാമിമഗ്ഗോ ഉദപാദി. തയോപി ഹി ഏതേ മഗ്ഗാ ‘‘ധമ്മചക്ഖൂ’’തി വുച്ചന്തി. തേ കിര തുണ്ഡിലജാതകേ തിംസധുത്താ അഹേസും, അഥ തുണ്ഡിലോവാദം സുത്വാ പഞ്ചസീലാനി രക്ഖിംസു; ഇദം നേസം പുബ്ബകമ്മം.

ഭദ്ദവഗ്ഗിയകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഉരുവേലപാടിഹാരിയകഥാ

൩൭. പമുഖോതി പുബ്ബങ്ഗമോ. പാമോക്ഖോതി ഉത്തമോ വിസുദ്ധപഞ്ഞോ.

൩൮. അനുപഹച്ചാതി അവിനാസേത്വാ. തേജസാ തേജന്തി അത്തനോ തേജേന നാഗസ്സ തേജം. പരിയാദിയേയ്യന്തി അഭിഭവേയ്യം, വിനാസേയ്യം വാതി. മക്ഖന്തി കോധം. നത്വേവ ച ഖോ അരഹാ യഥാ അഹന്തി അത്താനം ‘‘അരഹാ അഹ’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ വദതി.

൩൯. നേരഞ്ജരായം ഭഗവാതിആദികാ ഗാഥായോ പച്ഛാ പക്ഖിത്താ.

൪൪-൯. വിസ്സജ്ജേയ്യന്തി സുക്ഖാപനത്ഥായ പസാരേത്വാ ഠപേയ്യന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഭന്തേ ആഹര ഹത്ഥ’’ന്തി ഏവം വദന്തോ വിയ ഓണതോതി ആഹരഹത്ഥോ. ഉയ്യോജേത്വാതി വിസ്സജ്ജേത്വാ. മന്ദാമുഖിയോതി അഗ്ഗിഭാജനാനി വുച്ചന്തി.

൫൧. ചിരപടികാതി ചിരകാലതോ പട്ഠായ.

൫൨. കേസമിസ്സന്തിആദീസു കേസാ ഏവ കേസമിസ്സം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഖാരികാജന്തി ഖാരിഭാരോ.

ഉരുവേലപാടിഹാരിയകഥാ നിട്ഠിതാ.

ബിമ്ബിസാരസമാഗമകഥാ

൫൫. ലട്ഠിവനേതി താലുയ്യാനേ. സുപ്പതിട്ഠേ ചേതിയേതി അഞ്ഞതരസ്മിം വടരുക്ഖേ; തസ്സ കിരേതം നാമം. ദ്വാദസനഹുതേഹീതി ഏത്ഥ ഏകം നഹുതം ദസസഹസ്സാനി. അജ്ഝഭാസീതി തേസം കങ്ഖാച്ഛേദനത്ഥം അഭാസി.

കിസകോവദാനോതി താപസചരിയായ കിസസരീരത്താ ‘‘കിസകോ’’തി ലദ്ധനാമാനം താപസാനം ഓവാദകോ അനുസാസകോ സമാനോതി അത്ഥോ. അഥ വാ സയം കിസകോ താപസോ സമാനോ വദാനോ ച അഞ്ഞേ ഓവദന്തോ അനുസാസന്തോതിപി അത്ഥോ. കഥം പഹീനന്തി കേന കാരണേന പഹീനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ത്വം ഉരുവേലവാസിഅഗ്ഗിപരിചാരകാനം താപസാനം സയം ഓവാദാചരിയോ സമാനോ കിം ദിസ്വാ പഹാസി, പുച്ഛാമി തം ഏതമത്ഥം കേന കാരണേന തവ അഗ്ഗിഹുത്തം പഹീന’’ന്തി.

ദുതിയഗാഥായ അയമത്ഥോ – ഏതേ രൂപാദികേ കാമേ ഇത്ഥിയോ ച യഞ്ഞാ അഭിവദന്തി, സ്വാഹം ഏതം സബ്ബമ്പി രൂപാദികം കാമപ്പഭേദം ഖന്ധുപധീസു മലന്തി ഞത്വാ യസ്മാ ഇമേ യിട്ഠഹുതപ്പഭേദാ യഞ്ഞാ മലമേവ വദന്തി, തസ്മാ ന യിട്ഠേ ന ഹുതേ അരഞ്ജിം; യിട്ഠേ വാ ഹുതേ വാ നാഭിരമിന്തി അത്ഥോ.

തതിയഗാഥായ – അഥ കോചരഹീതി അഥ ക്വചരഹി. സേസം ഉത്താനമേവ.

ചതുത്ഥഗാഥായ – പദന്തി നിബ്ബാനപദം. സന്തസഭാവതായ സന്തം. ഉപധീനം അഭാവേന അനുപധികം. രാഗകിഞ്ചനാദീനം അഭാവേന അകിഞ്ചനം. തീസു ഭവേസു അലഗ്ഗതായ യം കാമഭവം യഞ്ഞാ വദന്തി, തസ്മിമ്പി കാമഭവേ അസത്തം. ജാതിജരാമരണാനം അഭാവേന അനഞ്ഞഥാഭാവിം. അത്തനാ ഭാവിതേന മഗ്ഗേനേവ അധിഗന്തബ്ബം, ന അഞ്ഞേന കേനചി അധിഗമേതബ്ബന്തി അനഞ്ഞനേയ്യം. യസ്മാ ഈദിസം പദമദ്ദസം, തസ്മാ ന യിട്ഠേ ന ഹുതേ അരഞ്ജിം. തേന കിം ദസ്സേതി? യോ അഹം ദേവമനുസ്സലോകസമ്പത്തിസാധകേ ന യിട്ഠേ ന ഹുതേ അരഞ്ജിം, സോ കിം വക്ഖാമി ‘‘ഏത്ഥ നാമ മേ ദേവമനുസ്സലോകേ രതോ മനോ’’തി.

൫൬. ഏവം സബ്ബലോകേ അനഭിരതിഭാവം പകാസേത്വാ അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉരുവേലകസ്സപോ ‘‘സാവകോഹമസ്മീ’’തി ഏവം ഭഗവതോ സാവകഭാവം പകാസേസി. തഞ്ച ഖോ ആകാസേ വിവിധാനി പാടിഹാരിയാനി ദസ്സേത്വാ. ധമ്മചക്ഖുന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണം.

൫൭. അസ്സാസകാതി ആസീസനാ; പത്ഥനാതി അത്ഥോ. ഏസാഹം ഭന്തേതി ഏത്ഥ പന കിഞ്ചാപി മഗ്ഗപ്പടിവേധേനേവസ്സ സിദ്ധം സരണഗമനം, തത്ഥ പന നിച്ഛയഗമനമേവ ഗതോ, ഇദാനി വാചായ അത്തസന്നിയ്യാതനം കരോതി. മഗ്ഗവസേനേവായം നിയതസരണതം പത്തോ, തം പരേസം വാചായ പാകടം കരോന്തോ പണിപാതഗമനഞ്ച ഗച്ഛന്തോ ഏവം വദതി.

൫൮. സിങ്ഗീനിക്ഖസവണ്ണോതി സിങ്ഗീസുവണ്ണനിക്ഖേന സമാനവണ്ണോ. ദസവാസോതി ദസസു അരിയവാസേസു വുത്ഥവാസോ. ദസധമ്മവിദൂതി ദസകമ്മപഥവിദൂ. ദസഭി ചുപേതോതി ദസഹി അസേക്ഖേഹി അങ്ഗേഹി ഉപേതോ. സബ്ബധിദന്തോതി സബ്ബേസു ദന്തോ; ഭഗവതോ ഹി ചക്ഖുആദീസു കിഞ്ചി അദന്തം നാമ നത്ഥി.

൫൯. ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം ഏകമന്തം നിസീദീതി ഭഗവന്തം ഭുത്തവന്തം പത്തതോ ച അപനീതപാണിം സല്ലക്ഖേത്വാ ഏകസ്മിം പദേസേ നിസീദീതി അത്ഥോ. അത്ഥികാനന്തി ബുദ്ധാഭിവാദനഗമനേന ച ധമ്മസവനേന ച അത്ഥികാനം. അഭിക്കമനീയന്തി അഭിഗന്തും സക്കുണേയ്യം. അപ്പാകിണ്ണന്തി അനാകിണ്ണം. അപ്പസദ്ദന്തി വചനസദ്ദേന അപ്പസദ്ദം. അപ്പനിഗ്ഘോസന്തി നഗരനിഗ്ഘോസസദ്ദേന അപ്പനിഗ്ഘോസം. വിജനവാതന്തി അനുസഞ്ചരണജനസ്സ സരീരവാതേന വിരഹിതം. ‘‘വിജനവാദ’’ന്തിപി പാഠോ; അന്തോ ജനവാദേന രഹിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘വിജനപാത’’ന്തിപി പാഠോ; ജനസഞ്ചാരവിരഹിതന്തി അത്ഥോ. മനുസ്സരാഹസേയ്യകന്തി മനുസ്സാനം രഹസ്സകിരിയട്ഠാനിയം. പടിസല്ലാനസാരുപ്പന്തി വിവേകാനുരൂപം.

സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപബ്ബജ്ജാകഥാ

൬൦. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാതി സാരിപുത്തോ ച മോഗ്ഗല്ലാനോ ച. തേഹി കതികാ കതാ ഹോതി‘‘യോ പഠമം അമതം അധിഗച്ഛതി, സോ ആരോചേതൂ’’തി തേ കിര ഉഭോപി ഗിഹികാലേ ഉപതിസ്സോ കോലിതോതി ഏവം പഞ്ഞായമാനനാമാ അഡ്ഢതേയ്യസതമാണവകപരിവാരാ ഗിരഗ്ഗസമജ്ജം അഗമംസു. തത്ര നേസം മഹാജനം ദിസ്വാ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം നാമ ഏവം മഹാസത്തനികായോ അപ്പത്തേ വസ്സസതേ മരണമുഖേ പതിസ്സതീ’’തി. അഥ ഉഭോപി ഉട്ഠിതായ പരിസായ അഞ്ഞമഞ്ഞം പുച്ഛിത്വാ ഏകജ്ഝാസയാ പച്ചുപട്ഠിതമരണസഞ്ഞാ സമ്മന്തയിംസു ‘‘സമ്മ മരണേ സതി അമതേനാപി ഭവിതബ്ബം, ഹന്ദ മയം അമതം പരിയേസാമാ’’തി അമതപരിയേസനത്ഥം സഞ്ചയസ്സ ഛന്നപരിബ്ബാജകസ്സ സന്തികേ സപരിസാ പബ്ബജിത്വാ കതിപാഹേനേവ തസ്സ ഞാണവിസയേ പാരം ഗന്ത്വാ അമതം അപസ്സന്താ പുച്ഛിംസു ‘‘കിം നു ഖോ, ആചരിയ, അഞ്ഞോപേത്ഥ സാരോ അത്ഥീ’’തി? ‘‘നത്ഥാവുസോ, ഏത്തകമേവ ഇദ’’ന്തി ച സുത്വാ ‘‘തുച്ഛം ഇദം ആവുസോ നിസ്സാരം, യോ ദാനി അമ്ഹേസു പഠമം അമതം അധിഗച്ഛതി, സോ ഇതരസ്സ ആരോചേതൂ’’തി കതികം അകംസു. തേന വുത്തം – ‘‘തേഹി കതികാ കതാ ഹോതീ’’തിആദി.

പാസാദികേന അഭിക്കന്തേനാതിആദീസു ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം വേദിതബ്ബം. അത്ഥികേഹി ഉപഞ്ഞാതം മഗ്ഗന്തി ഏതം അനുബന്ധനസ്സ കാരണവചനം; ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – ‘‘യംനൂനാഹം ഇമം ഭിക്ഖും പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധേയ്യം, കസ്മാ? യസ്മാ ഇദം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധനം നാമ അത്ഥികേഹി ഉപഞ്ഞാതം മഗ്ഗം ഞാതോ ചേവ ഉപഗതോ ച മഗ്ഗോ’’തി അത്ഥോ. അഥ വാ അത്ഥികേഹി അമ്ഹേഹി ‘‘മരണേ സതി അമതേനാപി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം കേവലം അത്ഥീതി ഉപഞ്ഞാതം നിബ്ബാനം നാമ, തം മഗ്ഗന്തോ പരിയേസന്തോതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പിണ്ഡപാതം ആദായ പടിക്കമീതി സുദിന്നകണ്ഡേ വുത്തപ്പകാരം അഞ്ഞതരം കുട്ടമൂലം ഉപസങ്കമിത്വാ നിസീദി. സാരിപുത്തോപി ഖോ ‘‘അകാലോ ഖോ താവ പഞ്ഹം പുച്ഛിതു’’ന്തി കാലം ആഗമയമാനോ ഏകമന്തം ഠത്വാ വത്തപടിപത്തിപൂരണത്ഥം കതഭത്തകിച്ചസ്സ ഥേരസ്സ അത്തനോ കമണ്ഡലുതോ ഉദകം ദത്വാ ധോതഹത്ഥപാദേന ഥേരേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സാരിപുത്തോ പരിബ്ബാജകോ’’തിആദി. ന താഹം സക്കോമീതി ന തേ അഹം സക്കോമി. ഏത്ഥ ച പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ ഥേരോ ന ഏത്തകം ന സക്കോതി. അഥ ഖോ ഇമസ്സ ധമ്മഗാരവം ഉപ്പാദേസ്സാമീതി സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധവിസയേ അവിസയഭാവം ഗഹേത്വാ ഏവമാഹ.

യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാതി ഹേതുപ്പഭവാ നാമ പഞ്ചക്ഖന്ധാ; തേനസ്സ ദുക്ഖസച്ചം ദസ്സേതി. തേസം ഹേതും തഥാഗതോ ആഹാതി തേസം ഹേതു നാമ സമുദയസച്ചം; തഞ്ച തഥാഗതോ ആഹാതി ദസ്സേതി. തേസഞ്ച യോ നിരോധോതി തേസം ഉഭിന്നമ്പി സച്ചാനം യോ അപ്പവത്തിനിരോധോ; തഞ്ച തഥാഗതോ ആഹാതി അത്ഥോ. തേനസ്സ നിരോധസച്ചം ദസ്സേതി. മഗ്ഗസച്ചം പനേത്ഥ സരൂപതോ അദസ്സിതമ്പി നയതോ ദസ്സിതം ഹോതി, നിരോധേ ഹി വുത്തേ തസ്സ സമ്പാപകോ മഗ്ഗോ വുത്തോവ ഹോതി. അഥ വാ തേസഞ്ച യോ നിരോധോതി ഏത്ഥ തേസം യോ നിരോധോ ച നിരോധുപായോ ചാതി ഏവം ദ്വേപി സച്ചാനി ദസ്സിതാനി ഹോന്തീതി. ഇദാനി തമേവത്ഥം പടിപാദേന്തോ ആഹ – ‘‘ഏവംവാദീ മഹാസമണോ’’തി.

ഏസേവ ധമ്മോ യദി താവദേവാതി സചേപി ഇതോ ഉത്തരി നത്ഥി, ഏത്തകമേവ ഇദം സോതാപത്തിഫലമത്തമേവ പത്തബ്ബം, തഥാപി ഏസോ ഏവ ധമ്മോതി അത്ഥോ. പച്ചബ്യത്ഥ പദമസോകന്തി യം മയം പരിയേസമാനാ വിചരാമ, തം പദമസോകം പടിവിദ്ധാത്ഥ തുമ്ഹേ; പത്തം തം തുമ്ഹേഹീതി അത്ഥോ. അദിട്ഠം അബ്ഭതീതം ബഹുകേഹി കപ്പനഹുതേഹീതി അമ്ഹേഹി നാമ ഇദം പദം ബഹുകേഹി കപ്പനഹുതേഹി അദിട്ഠമേവ അബ്ഭതീതം; ഇതി തസ്സ പദസ്സ അദിട്ഠഭാവേന ദീഘരത്തം അത്തനോ മഹാജാനിഭാവം ദീപേതി.

൬൨. ഗമ്ഭീരേ ഞാണവിസയേതി ഗമ്ഭീരേ ചേവ ഗമ്ഭീരസ്സ ച ഞാണസ്സ വിസയഭൂതേ. അനുത്തരേ ഉപധിസങ്ഖയേതി നിബ്ബാനേ. വിമുത്തേതി തദാരമ്മണായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തേ. ബ്യാകാസീതി ‘‘ഏതം മേ സാവകയുഗം ഭവിസ്സതി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗ’’ന്തി വദന്തോ സാവകപാരമിഞ്ഞാണേ ബ്യാകാസി. സാവ തേസം ആയസ്മന്താനം ഉപസമ്പദാ അഹോസീതി സാ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദായേവ തേസം ഉപസമ്പദാ അഹോസി. ഏവം ഉപസമ്പന്നേസു ച തേസു മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ സത്തഹി ദിവസേഹി അരഹത്തേ പതിട്ഠിതോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ അഡ്ഢമാസേന.

അതീതേ കിര അനോമദസ്സീ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി. തസ്സ സരദോ നാമ താപസോ സകേ അസ്സമേ നാനാപുപ്ഫേഹി മണ്ഡപം കത്വാ പുപ്ഫാസനേയേവ ഭഗവന്തം നിസീദാപേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാപി തഥേവ മണ്ഡപം കത്വാ പുപ്ഫാസനാനി പഞ്ഞപേത്വാ അഗ്ഗസാവകഭാവം പത്ഥേസി. പത്ഥയിത്വാ ച സിരീവഡ്ഢസ്സ നാമ സേട്ഠിനോ പേസേസി ‘‘മയാ അഗ്ഗസാവകട്ഠാനം പത്ഥിതം, ത്വമ്പി ആഗന്ത്വാ ഏകം ഠാനം പത്ഥേഹീ’’തി. സേട്ഠി നീലുപ്പലമണ്ഡപം കത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം, തത്ഥ ഭോജേത്വാ ദുതിയസാവകഭാവം പത്ഥേസി. തേസു സരദതാപസോ സാരിപുത്തത്ഥേരോ ജാതോ, സിരീവഡ്ഢോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോതി ഇദം നേസം പുബ്ബകമ്മം.

൬൩. അപുത്തകതായാതിആദീസു യേസം പുത്താ പബ്ബജന്തി, തേസം അപുത്തകതായ. യാസം പതീ പബ്ബജന്തി, താസം വേധബ്യായ വിധവാഭാവായ. ഉഭയേനാപി കുലുപച്ഛേദായ. സഞ്ചയാനീതി സഞ്ചയസ്സ അന്തേവാസികാനി. മഗധാനം ഗിരിബ്ബജന്തി മഗധാനം ജനപദസ്സ ഗിരിബ്ബജം നഗരം. മഹാവീരാതി മഹാവീരിയവന്തോ. നയമാനാനന്തി നയമാനേസു. ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനം, ഉപയോഗത്ഥേ വാ. കാ ഉസൂയാ വിജാനതന്തി ധമ്മേന നയന്തീതി ഏവം വിജാനന്താനം കാ ഇസ്സാ.

സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനപബ്ബജ്ജാകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഉപജ്ഝായവത്തകഥാ

൬൪-൫. അനുപജ്ഝായകാതി വജ്ജാവജ്ജം ഉപനിജ്ഝായകേന ഗരുനാ വിരഹിതാ. അനാകപ്പസമ്പന്നാതി ന ആകപ്പേന സമ്പന്നാ; സമണസാരുപ്പാചാരവിരഹിതാതി അത്ഥോ. ഉപരിഭോജനേതി ഭോജനസ്സ ഉപരി. ഉത്തിട്ഠപത്തന്തി പിണ്ഡായ ചരണകപത്തം. തസ്മിഞ്ഹി മനുസ്സാ ഉച്ഛിട്ഠസഞ്ഞിനോ, തസ്മാ ഉത്തിട്ഠപത്തന്തി വുത്തം. അഥ വാ ഉട്ഠഹിത്വാ പത്തം ഉപനാമേന്തീതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ഉപജ്ഝായന്തി ഉപജ്ഝായം ഗഹേതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. പുത്തചിത്തം ഉപട്ഠപേസ്സതീതി പുത്തോ മേ അയന്തി ഏവം ഗേഹസ്സിതപേമവസേന ചിത്തം ഉപട്ഠപേസ്സതി. ഏസ നയോ ദുതിയപദേപി. സഗാരവാ സപ്പതിസ്സാതി ഗരുഭാവഞ്ചേവ ജേട്ഠകഭാവഞ്ച ഉപട്ഠപേത്വാ. സഭാഗവുത്തിനോതി സഭാഗജീവികാ. സാഹൂതി വാതിആദീനി പഞ്ച പദാനി ഉപജ്ഝായഭാവസമ്പടിച്ഛനവേവചനാനി. കായേന വിഞ്ഞാപേതീതി ഏവം സദ്ധിവിഹാരികേന ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ ഭന്തേ ഹോഹീ’’തി തിക്ഖത്തും വുത്തേ സചേ ഉപജ്ഝായോ ‘‘സാഹൂ’’തിആദീസു പഞ്ചസു പദേസു യസ്സ കസ്സചി പദസ്സ വസേന കായേന വാ വാചായ വാ കായവാചാഹി വാ ‘‘ഗഹിതോ തയാ ഉപജ്ഝായോ’’തി ഉപജ്ഝായഗ്ഗഹണം വിഞ്ഞാപേതി, ഗഹിതോ ഹോതി ഉപജ്ഝായോ. ഇദമേവ ഹി ഏത്ഥ ഉപജ്ഝായഗ്ഗഹണം, യദിദം ഉപജ്ഝായസ്സ ഇമേസു പഞ്ചസു പദേസു യസ്സ കസ്സചി പദസ്സ വാചായ വാ സാവനം കായേന വാ അത്ഥവിഞ്ഞാപനന്തി. കേചി പന സാധൂതി സമ്പടിച്ഛനം സന്ധായ വദന്തി. ന തം പമാണം, ആയാചനദാനമത്തേന ഹി ഗഹിതോ ഹോതി ഉപജ്ഝായോ, ന ഏത്ഥ സമ്പടിച്ഛനം അങ്ഗം. സദ്ധിവിഹാരികേനാപി ന കേവലം ഇമിനാ മേ പദേന ഉപജ്ഝായോ ഗഹിതോതി ഞാതും വട്ടതി. ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ ദാനി ഥേരോ മയ്ഹം ഭാരോ, അഹമ്പി ഥേരസ്സ ഭാരോ’’തി ഇദമ്പി ഞാതും വട്ടതി.

൬൬. തത്രായം സമ്മാവത്തനാതി യം വുത്തം സമ്മാ വത്തിതബ്ബന്തി, തത്ര അയം സമ്മാവത്തനാ. കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ ഉപാഹനാ ഓമുഞ്ചിത്വാതി സചസ്സ പച്ചൂസകാലേ ചങ്കമനത്ഥായ വാ ധോതപാദപരിഹരണത്ഥായ വാ പടിമുക്കാ ഉപാഹനാ പാദഗതാ ഹോന്തി, താ കാലസ്സേവ ഉട്ഠായ അപനേത്വാ. ദന്തകട്ഠം ദാതബ്ബന്തി മഹന്തം മജ്ഝിമം ഖുദ്ദകന്തി തീണി ദന്തകട്ഠാനി ഉപനേത്വാ തതോ യം തീണി ദിവസാനി ഗണ്ഹാതി, ചതുത്ഥദിവസതോ പട്ഠായ താദിസമേവ ദാതബ്ബം. സചേ അനിയമം കത്വാ യം വാ തം വാ ഗണ്ഹാതി, അഥ യാദിസം ലഭതി താദിസം ദാതബ്ബം.

മുഖോദകം ദാതബ്ബന്തി സീതഞ്ച ഉണ്ഹഞ്ച ഉദകം ഉപനേത്വാ തതോ യം തീണി ദിവസാനി വളഞ്ജേതി, ചതുത്ഥദിവസതോ പട്ഠായ താദിസമേവ മുഖധോവനോദകം ദാതബ്ബം. സചേ അനിയമം കത്വാ യം വാ തം വാ ഗണ്ഹാതി, അഥ യാദിസം ലഭതി താദിസം ദാതബ്ബം. സചേ ദുവിധമ്പി വളഞ്ജേതി, ദുവിധമ്പി ഉപനേതബ്ബം. ഉദകം മുഖധോവനട്ഠാനേ ഠപേത്വാ വച്ചകുടിതോ പട്ഠായ സമ്മജ്ജിതബ്ബം. ഥേരേ വച്ചകുടിം ഗതേ പരിവേണം സമ്മജ്ജിതബ്ബം; ഏവം പരിവേണം അസുഞ്ഞം ഹോതി. ഥേരേ വച്ചകുടിതോ അനിക്ഖന്തേയേവ ആസനം പഞ്ഞപേതബ്ബം. സരീരകിച്ചം കത്വാ ആഗന്ത്വാ തസ്മിം നിസിന്നസ്സ ‘‘സചേ യാഗു ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തവത്തം കാതബ്ബം. ഉക്ലാപോതി കേനചി കചവരേന സങ്കിണ്ണോ, സചേ പന അഞ്ഞോ കചവരോ നത്ഥി, ഉദകഫുസിതാനേവ ഹോന്തി, ഹത്ഥേനപി പമജ്ജിതബ്ബോ.

സഗുണം കത്വാതി ദ്വേ ചീവരാനി ഏകതോ കത്വാ, താ ഏകതോ കതാ ദ്വേപി സങ്ഘാടിയോ ദാതബ്ബാ. സബ്ബഞ്ഹി ചീവരം സങ്ഘടിതത്താ ‘‘സങ്ഘാടീ’’തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം – ‘‘സങ്ഘാടിയോ ദാതബ്ബാ’’തി. നാതിദൂരേ ഗന്തബ്ബം നാച്ചാസന്നേതി ഏത്ഥ സചേ ഉപജ്ഝായം നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തം ഏകേന വാ ദ്വീഹി വാ പദവീതിഹാരേഹി സമ്പാപുണാതി, ഏത്താവതാ നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ ഗതോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. പത്തപരിയാപന്നം പടിഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി സചേ ഉപജ്ഝായേന ഭിക്ഖാചാരേ യാഗുയാ വാ ഭത്തേ വാ ലദ്ധേ പത്തോ ഉണ്ഹോ വാ ഭാരികോ വാ ഹോതി, അത്തനോ പത്തം തസ്സ ദത്വാ സോ പത്തോ ഗഹേതബ്ബോതി അത്ഥോ. ന ഉപജ്ഝായസ്സ ഭണമാനസ്സ അന്തരന്തരാ കഥാ ഓപാതേതബ്ബാതി അന്തരഘരേ വാ അഞ്ഞത്ര വാ ഭണമാനസ്സ അനിട്ഠിതേ തസ്സ വചനേ അഞ്ഞാ കഥാ ന സമുട്ഠാപേതബ്ബാ. ഇതോ പട്ഠായ ച പന യത്ഥ യത്ഥ നകാരേന പടിസേധോ കരിയതി, സബ്ബത്ഥ ദുക്കടാപത്തി വേദിതബ്ബാ. അയഞ്ഹി ഖന്ധകധമ്മതാ. ആപത്തിസാമന്താ ഭണമാനോതി പദസോധമ്മദുട്ഠുല്ലാദിവസേന ആപത്തിയാ ആസന്നവാചം ഭണമാനോ. നിവാരേതബ്ബോതി ‘‘കിം ഭന്തേ ഈദിസം നാമ വത്തും വട്ടതി, ആപത്തി ന ഹോതീ’’തി ഏവം പുച്ഛന്തേന വിയ വാരേതബ്ബോ. വാരേസ്സാമീതി പന കത്വാ ‘‘മഹല്ലക, മാ ഏവം ഭണാ’’തി ന വത്തബ്ബോ.

പഠമതരം ആഗന്ത്വാതി സചേ ആസന്നേ ഗാമോ ഹോതി, വിഹാരേ വാ ഗിലാനോ ഭിക്ഖു ഹോതി, ഗാമതോ പഠമതരം ആഗന്തബ്ബം. സചേ ദൂരേ ഗാമോ ഹോതി, ഉപജ്ഝായേന സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തോ നത്ഥി, തേനേവ സദ്ധിം ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ ചീവരേന പത്തം വേഠേത്വാ അന്തരാമഗ്ഗതോ പഠമതരം ആഗന്തബ്ബം. ഏവം നിവത്തന്തേന പഠമതരം ആഗന്ത്വാ ആസനപഞ്ഞാപനാദി സബ്ബം കിച്ചം കാതബ്ബം. സിന്നം ഹോതീതി തിന്തം സേദഗ്ഗഹിതം. ചതുരങ്ഗുലം കണ്ണം ഉസ്സാരേത്വാതി കണ്ണം ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണം അതിരേകം കത്വാ ഏവം ചീവരം സംഹരിതബ്ബം. കിം കാരണാ? മാ മജ്ഝേ ഭങ്ഗോ അഹോസീതി. സമം കത്വാ സംഹരിതസ്സ ഹി മജ്ഝേ ഭങ്ഗോ ഹോതി, തതോ നിച്ചം ഭിജ്ജമാനം ദുബ്ബലം ഹോതി തം നിവാരണത്ഥമേതം വുത്തം. തസ്മാ യഥാ അജ്ജ ഭങ്ഗട്ഠാനേയേവ സ്വേ ന ഭിജ്ജതി, തഥാ ദിവസേ ദിവസേ ചതുരങ്ഗുലം ഉസ്സാരേത്വാ സംഹരിതബ്ബം. ഓഭോഗേ കായബന്ധനം കാതബ്ബന്തി കായബന്ധനം സംഹരിത്വാ ചീവരഭോഗേ പക്ഖിപിത്വാ ഠപേതബ്ബം.

സചേ പിണ്ഡപാതോ ഹോതീതി ഏത്ഥ യോ ഗാമേയേവ വാ അന്തരഘരേ വാ പടിക്കമനേ വാ ഭുഞ്ജിത്വാ ആഗച്ഛതി, പിണ്ഡം വാ ന ലഭതി, തസ്സ പിണ്ഡപാതോ ന ഹോതി, ഗാമേ അഭുത്തസ്സ പന ലദ്ധഭിക്ഖസ്സ വാ ഹോതി; തസ്മാ ‘‘സചേ പിണ്ഡപാതോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. സചേപി തസ്സ ന ഹോതി, ഭുഞ്ജിതുകാമോ ച ഹോതി, ഉദകം ദത്വാ അത്തനാ ലദ്ധതോപി പിണ്ഡപാതോ ഉപനേതബ്ബോ. പാനീയേന പുച്ഛിതബ്ബോതി ഭുഞ്ജമാനോ തിക്ഖത്തും ‘‘പാനീയം ഭന്തേ ആഹരിയതൂ’’തി പാനീയേന പുച്ഛിതബ്ബോ. സചേ കാലോ അത്ഥി, ഉപജ്ഝായേ ഭുത്തേ സയം ഭുഞ്ജിതബ്ബം. സചേ ഉപകട്ഠോ കാലോ, പാനീയം ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികേ ഠപേത്വാ സയമ്പി ഭുഞ്ജിതബ്ബം.

അനന്തരഹിതായാതി തട്ടികധമ്മഖണ്ഡാദീസു യേന കേനചി അനത്ഥതായ പംസുസക്ഖരമിസ്സായ ഭൂമിയാ പത്ഥോ ന ഠപേതബ്ബോതി അത്ഥോ. സചേ പന കാളവണ്ണകതാ വാ സുധാബദ്ധാ വാ ഹോതി നിരജമത്തികാ, തഥാരൂപായ ഭൂമിയാ ഠപേതും വട്ടതി. ധോതവാലികായപി ഠപേതും വട്ടതി. പംസുരജസക്ഖരാദീസു ന വട്ടതി. തത്ര പന പണ്ണം വാ ആധാരകം വാ ഠപേത്വാ തത്ര നിക്ഖിപിതബ്ബോ. പാരതോ അന്തം ഓരതോ ഭോഗന്തി ഇദം ചീവരവംസാദീനം ഹേട്ഠാ ഹത്ഥം പവേസേത്വാ അഭിമുഖേന ഹത്ഥേന സണികം നിക്ഖിപനത്ഥം വുത്തം. അന്തേ പന ഗഹേത്വാ ഭോഗേന ചീവരവംസാദീനം ഉപരി നിക്ഖിപന്തസ്സ ഭിത്തിയം ഭോഗോ പടിഹഞ്ഞതി, തസ്മാ തഥാ ന കാതബ്ബം.

ചുണ്ണം സന്നേതബ്ബന്തി ന്ഹാനചുണ്ണം ഉദകേന തേമേത്വാ പിണ്ഡി കാതബ്ബാ. ഏകമന്തം നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ഏകസ്മിം നിദ്ധൂമേ ഠാനേ ഠപേതബ്ബം. ജന്താഘരേ പരികമ്മം നാമ അങ്ഗാരമത്തികഉണ്ഹോദകദാനാദികം സബ്ബം കിച്ചം. ഉദകേപി പരികമ്മന്തി അങ്ഗപച്ചങ്ഗഘംസനാദികം സബ്ബം കിച്ചം. പാനീയേന പുച്ഛിതബ്ബോതി ജന്താഘരേ ഉണ്ഹസന്താപേന പിപാസാ ഹോതി, തസ്മാ പുച്ഛിതബ്ബോ.

സചേ ഉസ്സഹതീതി സചേ പഹോതി; ന കേനചി ഗേലഞ്ഞേന അഭിഭൂതോ ഹോതി; അഗിലാനേന ഹി സദ്ധിവിഹാരികേന സട്ഠിവസ്സേനാപി സബ്ബം ഉപജ്ഝായവത്തം കാതബ്ബം, അനാദരേന അകരോന്തസ്സ വത്തഭേദേ ദുക്കടം. നകാരപടിസംയുത്തേസു പന പദേസു ഗിലാനസ്സാപി പടിക്ഖിത്തകിരിയം കരോന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. അപ്പടിഘംസന്തേനാതി ഭൂമിയം അപ്പടിഘംസന്തേന. കവാടപിട്ഠന്തി കവാടഞ്ച പിട്ഠസങ്ഘാതഞ്ച അച്ഛുപന്തേന. സന്താനകന്തി യംകിഞ്ചി കീടകുലാവകമക്കടകസുത്താദി. ഉല്ലോകാ പഠമം ഓഹാരേതബ്ബന്തി ഉല്ലോകതോ പഠമം ഉല്ലോകം ആദിംകത്വാ അവഹരിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ആലോകസന്ധികണ്ണഭാഗാതി ആലോകസന്ധിഭാഗാ ച കണ്ണഭാഗാ ച അന്തരബാഹിരവാതപാനകവാടകാനി ച ഗബ്ഭസ്സ ച ചത്താരോ കോണാ പമജ്ജിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

യഥാപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞപേതബ്ബന്തി യഥാ പഠമം പഞ്ഞത്തം അഹോസി, തഥേവ പഞ്ഞപേതബ്ബം. ഏതദത്ഥമേവ ഹി യഥാപഞ്ഞത്തം സല്ലക്ഖേത്വാ നീഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി പുരിമവത്തം പഞ്ഞത്തം. സചേ പന പഠമം അജാനന്തേന കേനചി പഞ്ഞത്തം അഹോസി, സമന്തതോ ഭിത്തിം ദ്വങ്ഗുലമത്തേന വാ തിവങ്ഗുലമത്തേന വാ മോചേത്വാ പഞ്ഞപേതബ്ബം. ഇദഞ്ഹി പഞ്ഞാപനവത്തം. സചേ കടസാരകോ ഹോതി അതിമഹന്തോ ച, ഛിന്ദിത്വാ കോടിം നിവത്തേത്വാ ബന്ധിത്വാ പഞ്ഞപേതബ്ബോ. സചേ കോടിം നിവത്തേത്വാ ബന്ധിതും ന ജാനാതി, ന ഛിന്ദിതബ്ബോ. പുരത്ഥിമാ വാതപാനാ ഥകേതബ്ബാതി പുരത്ഥിമായ വാതപാനാ ഥകേതബ്ബാ. ഏവം സേസാപി വാതപാനാ ഥകേതബ്ബാ.

വൂപകാസേതബ്ബോതി അഞ്ഞത്ഥ നേതബ്ബോ. വൂപകാസാപേതബ്ബോതി അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു വത്തബ്ബോ ‘‘ഥേരം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛാ’’തി വിവേചേതബ്ബന്തി വിസ്സജ്ജാപേതബ്ബം. വിവേചാപേതബ്ബന്തി അഞ്ഞോ വത്തബ്ബോ ‘‘ഥേരം ദിട്ഠിഗതം വിസ്സജ്ജാപേഹീ’’തി. ഉസ്സുക്കം കാതബ്ബന്തി പരിവാസദാനത്ഥം സോ സോ ഭിക്ഖു ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിതബ്ബോ. സചേ അത്തനാ പടിബലോ ഹോതി, അത്തനാവ ദാതബ്ബോ. നോ ചേ പടിബലോ ഹോതി, അഞ്ഞേന ദാപേതബ്ബോ. കിന്തി നു ഖോതി കേന നു ഖോ ഉപായേന. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ലഹുകായ വാ പരിണാമേയ്യാതി ഉക്ഖേപനീയം അകത്വാ തജ്ജനീയം വാ നിയസ്സം വാ കരേയ്യാതി അത്ഥോ. തേന ഹി ‘‘ഉപജ്ഝായസ്സ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കത്തുകാമോ സങ്ഘോ’’തി ഞത്വാ ഏകമേകം ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മാ ഭന്തേ അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായസ്സ കമ്മം കരിത്ഥാ’’തി യാചിതബ്ബാ. സചേ കരോന്തിയേവ, ‘‘തജ്ജനീയം വാ നിയസ്സം വാ കരോഥാ’’തി യാചിതബ്ബാ. സചേ കരോന്തിയേവ, അഥ ഉപജ്ഝായോ ‘‘സമ്മാ വത്തഥ ഭന്തേ’’തി യാചിതബ്ബോ. ഇതി തം സമ്മാ വത്താപേത്വാ ‘‘പടിപ്പസ്സമ്ഭേഥ ഭന്തേ കമ്മ’’ന്തി ഭിക്ഖൂ യാചിതബ്ബാ.

സമ്പരിവത്തകം സമ്പരിവത്തകന്തി സമ്പരിവത്തേത്വാ സമ്പരിവത്തേത്വാ. ന ച അച്ഛിന്നേ ഥേവേ പക്കമിതബ്ബന്തി യദി അപ്പമത്തകമ്പി രജനം ഗളതി, ന താവ പക്കമിതബ്ബം. ന ഉപജ്ഝായം അനാപുച്ഛാ ഏകച്ചസ്സ പത്തോ ദാതബ്ബോതിആദി സബ്ബം ഉപജ്ഝായസ്സ വിസഭാഗപുഗ്ഗലവസേന കഥിതം. ന ഉപജ്ഝായം അനാപുച്ഛാ ഗാമോ പവിസിതബ്ബോതി പിണ്ഡായ വാ അഞ്ഞേന വാ കരണീയേന പവിസിതുകാമേന ആപുച്ഛിത്വാവ പവിസിതബ്ബോ. സചേ ഉപജ്ഝായോ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ ദൂരം ഭിക്ഖാചാരം ഗന്തുകാമോ ഹോതി, ‘‘ദഹരാ പിണ്ഡായ പവിസന്തൂ’’തി വത്വാ ഗന്തബ്ബം. അവത്വാ ഗതേ പരിവേണം ഗന്ത്വാ ഉപജ്ഝായം അപസ്സന്തേന ഗാമം പവിസിതും വട്ടതി. സചേ ഗാമം പവിസന്തോപി പസ്സതി, ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ആപുച്ഛിതുംയേവ വട്ടതി.

ന സുസാനം ഗന്തബ്ബന്തി വാസത്ഥായ വാ ദസ്സനത്ഥായ വാ ന ഗന്തബ്ബം. ന ദിസാ പക്കമിതബ്ബാതി ഏത്ഥ പക്കമിതുകാമേന കമ്മം ആചിക്ഖിത്വാ യാവതതിയം യാചിതബ്ബോ. സചേ അനുജാനാതി, സാധു; നോ ചേ അനുജാനാതി, തം നിസ്സായ വസതോ ചസ്സ ഉദ്ദേസോ വാ പരിപുച്ഛാ വാ കമ്മട്ഠാനം വാ ന സമ്പജ്ജതി, ഉപജ്ഝായോ ബാലോ ഹോതി അബ്യത്തോ, കേവലം അത്തനോ സന്തികേ വസാപേതുകാമതായ ഏവ ഗന്തും ന ദേതി, ഏവരൂപേ നിവാരേന്തേപി ഗന്തും വട്ടതി. വുട്ഠാനമസ്സ ആഗമേതബ്ബന്തി ഗേലഞ്ഞതോ വുട്ഠാനം അസ്സ ആഗമേതബ്ബം; ന കത്ഥചി ഗന്തബ്ബം. സചേ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകോ അത്ഥി, ഭേസജ്ജം പരിയേസിത്വാ തസ്സ ഹത്ഥേ ദത്വാ ‘‘ഭന്തേ അയം ഉപട്ഠഹിസ്സതീ’’തി വത്വാ ഗന്തബ്ബം.

ഉപജ്ഝായവത്തകഥാ നിട്ഠിതാ.

സദ്ധിവിഹാരികവത്തകഥാ

൬൭. ഉപജ്ഝായേന സദ്ധിവിഹാരികമ്ഹി സമ്മാവത്തനായം – സങ്ഗഹേതബ്ബോ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോതി ഉദ്ദേസാദീഹിസ്സ സങ്ഗഹോ ച അനുഗ്ഗഹോ ച കത്തബ്ബോ. തത്ഥ ഉദ്ദേസോതി പാളിവാചനം. പരിപുച്ഛാതി പാളിയാ അത്ഥവണ്ണനാ. ഓവാദോതി അനോതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം ‘‘ഇദം കരോഹി, ഇദം മാ കരിത്ഥാ’’തി വചനം. അനുസാസനീതി ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം. അപി ച ഓതിണ്ണേ വാ അനോതിണ്ണേ വാ പഠമം വചനം ഓവാദോ; പുനപ്പുനം വചനം അനുസാസനീതി. സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തോ ഹോതീതി സചേ അതിരേകപത്തോ ഹോതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. പരിക്ഖാരോതി അഞ്ഞോപി സമണപരിക്ഖാരോ. ഇധ ഉസ്സുക്കം നാമ ധമ്മികേന നയേന ഉപ്പജ്ജമാനഉപായപരിയേസനം. ഇതോ പരം ദന്തകട്ഠദാനം ആദിം കത്വാ ആചമനകുമ്ഭിയാ ഉദകാസിഞ്ചനപരിയോസാനം വത്തം ഗിലാനസ്സേവ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ കാതബ്ബം. അനഭിരതിവൂപകാസനാദി പന അഗിലാനസ്സാപി കത്തബ്ബമേവ. ചീവരം രജന്തേനാതി ‘‘ഏവം രജേയ്യാസീ’’തി ഉപജ്ഝായതോ ഉപായം സുത്വാ രജന്തേന. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

സദ്ധിവിഹാരികവത്തകഥാ നിട്ഠിതാ.

നസമ്മാവത്തനാദികഥാ

൬൮. ന സമ്മാ വത്തന്തീതി യഥാപഞ്ഞത്തം ഉപജ്ഝായവത്തം ന പൂരേന്തി. യോ ന സമ്മാ വത്തേയ്യാതി യോ യഥാപഞ്ഞത്തം വത്തം ന പൂരേയ്യ; സോ ദുക്കടം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. പണാമേതബ്ബോതി അപസാദേതബ്ബോ. ന അധിമത്തം പേമം ഹോതീതി ഉപജ്ഝായമ്ഹി അധിമത്തം ഗേഹസ്സിതപേമം ന ഹോതി. നാധിമത്താ ഭാവനാ ഹോതീതി അധിമത്താ മേത്താഭാവനാ ന ഹോതി; വുത്തപടിപക്ഖനയേന സുക്കപക്ഖോ വേദിതബ്ബോ. അലം പണാമേതുന്തി യുത്തോ പണാമേതും.

അപ്പണാമേന്തോ ഉപജ്ഝായോ സാതിസാരോ ഹോതീതി സദോസോ ഹോതി, ആപത്തിം ആപജ്ജതി; തസ്മാ ന സമ്മാ വത്തന്തോ പണാമേതബ്ബോവ. ന സമ്മാവത്തനായ ച യാവ ചീവരരജനം താവ വത്തേ അകരിയമാനേ ഉപജ്ഝായസ്സ പരിഹാനി ഹോതി. തസ്മാ തം അകരോന്തസ്സ നിസ്സയമുത്തകസ്സാപി അമുത്തകസ്സാപി ആപത്തിയേവ. ഏകച്ചസ്സ പത്തദാനതോ പട്ഠായ അമുത്തകനിസ്സയസ്സേവ ആപത്തി.

സദ്ധിവിഹാരികാ സമ്മാ വത്തന്തി, ഉപജ്ഝായോ സമ്മാ ന വത്തതി, ഉപജ്ഝായസ്സ ആപത്തി. ഉപജ്ഝായോ സമ്മാ വത്തതി, സദ്ധിവിഹാരികാ സമ്മാ ന വത്തന്തി, തേസം ആപത്തി. ഉപജ്ഝായേ വത്തം സാദിയന്തേ സദ്ധിവിഹാരികാ ബഹുകാപി ഹോന്തി, സബ്ബേസം ആപത്തി. സചേ ഉപജ്ഝായോ ‘‘മയ്ഹം ഉപട്ഠാകോ അത്ഥി, തുമ്ഹേ അത്തനോ സജ്ഝായമനസികാരാദീസു യോഗം കരോഥാ’’തി വദതി, സദ്ധിവിഹാരികാനം അനാപത്തി. സചേ ഉപജ്ഝായോ സാദിയനം വാ അസാദിയനം വാ ന ജാനാതി, ബാലോ ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികാ ബഹുകാ. തേസു ഏകോ വത്തസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു ‘‘ഉപജ്ഝായസ്സ കിച്ചം അഹം കരിസ്സാമി, തുമ്ഹേ അപ്പോസ്സുക്കാ വിഹരഥാ’’തി ഏവഞ്ചേ അത്തനോ ഭാരം കത്വാ ഇതരേ വിസ്സജ്ജേതി, തസ്സ ഭാരകരണതോ പട്ഠായ തേസം അനാപത്തി.

നസമ്മാവത്തനാദികഥാ നിട്ഠിതാ.

രാധബ്രാഹ്മണവത്ഥുകഥാ

൬൯. രാധബ്രാഹ്മണവത്ഥുസ്മിം – കിഞ്ചാപി ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതാ ബാരാണസിയം തീഹി സരണഗമനേഹി അനുഞ്ഞാതം പബ്ബജ്ജഞ്ചേവ ഉപസമ്പദഞ്ച ജാനാതി, ഭഗവാ പന തം ലഹുകം ഉപസമ്പദം പടിക്ഖിപിത്വാ ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേന ഗരുകം കത്വാ ഉപസമ്പദം അനുഞ്ഞാതുകാമോ. അഥസ്സ ഥേരോ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ‘‘കഥാഹം ഭന്തേ തം ബ്രാഹ്മണം പബ്ബാജേമി ഉപസമ്പാദേമീ’’തി ആഹ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി പരിസാ അജ്ഝാസയകുസലാ ഹോന്തി, അയഞ്ച ബുദ്ധപരിസായ അഗ്ഗോ.

ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേനാതി ഏത്ഥ ബ്യത്തോ നാമ യസ്സ സാട്ഠകഥം വിനയപിടകം വാചുഗ്ഗതം പവത്തതി, തസ്മിം അസതി യസ്സ അന്തമസോ ഇദം ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവാചാമത്തമ്പി സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി, വാചുഗ്ഗതം പവത്തതി, അയമ്പി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ബ്യത്തോ. യോ പന കാസസോസസേമ്ഹാദിനാ വാ ഗേലഞ്ഞേന ഓട്ഠദന്തജിവ്ഹാദീനം വാ അസമ്പത്തിയാ പരിയത്തിയം വാ അകതപരിചയത്താ ന സക്കോതി പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹി കമ്മവാചം സാവേതും, ബ്യഞ്ജനം വാ പദം വാ ഹാപേതി, അഞ്ഞഥാ വാ വത്തബ്ബം അഞ്ഞഥാ വദതി, അയം അപ്പടിബലോ. തബ്ബിപരീതോ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘പടിബലോ’’തി വേദിതബ്ബോ. സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോതി സങ്ഘോ ജാനാപേതബ്ബോ. തതോ പരം യം സങ്ഘോ ജാനാപേതബ്ബോ, തം ദസ്സേതും ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ.

൭൧. ഉപസമ്പന്നസമനന്തരാതി ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ സമനന്തരാ. അനാചാരം ആചരതീതി പണ്ണത്തിവീതിക്കമം കരോതി. ഉല്ലുമ്പതു മന്തി ഉദ്ധരതു മം, അകുസലാ വുട്ഠാപേത്വാ കുസലേ പതിട്ഠപേതു; സാമണേരഭാവാ വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഭിക്ഖുഭാവേ പതിട്ഠാപേതൂതി. അനുകമ്പം ഉപാദായാതി അനുദ്ദയം പടിച്ച; മയി അനുകപ്പം കത്വാതി അത്ഥോ.

൭൩. അട്ഠിതാ ഹോതീതി നിച്ചപ്പവത്തിനീ ഹോതി. ചത്താരോ നിസ്സയേതി ചത്താരോ പച്ചയേ. യസ്മാ ചത്താരോ പച്ചയേ നിസ്സായ അത്തഭാവോ പവത്തതി, തസ്മാ തേ നിസ്സയാതി വുച്ചന്തി.