നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ
വിനയപിടകേ
ചൂളവഗ്ഗ-അട്ഠകഥാ
൧. കമ്മക്ഖന്ധകം
തജ്ജനീയകമ്മകഥാ
൧. ചൂളവഗ്ഗസ്സ പഠമേ കമ്മക്ഖന്ധകേ താവ പണ്ഡുകലോഹിതകാതി പണ്ഡുകോ ചേവ ലോഹിതകോ ചാതി ഛബ്ബഗ്ഗിയേസു ദ്വേ ജനാ; തേസം നിസ്സിതകാപി പണ്ഡുകലോഹിതകാത്വേവ പഞ്ഞായന്തി. ബലവാബലവം പടിമന്തേഥാതി സുട്ഠുബലവം പടിവദഥ. അലമത്ഥതരാതി സമത്ഥതരാ.
തജ്ജനീയകമ്മകഥാ നിട്ഠിതാ.
അധമ്മകമ്മദ്വാദസകകഥാ
൪. അസമ്മുഖാ കതന്തിആദീസു സങ്ഘധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖാനം വിനാ കതം, ചുദിതകം അപ്പടിപുച്ഛിത്വാ കതം, തസ്സേവ അപ്പടിഞ്ഞായ കതം. അദേസനാഗാമിനിയാതി പാരാജികാപത്തിയാ വാ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിയാ വാ. ഏത്ഥ പുരിമകേസു തീസു തികേസു നവ പദാ അധമ്മേനകതം വഗ്ഗേനകതന്തി ഇമേഹി സദ്ധിം ഏകേകം ഗഹേത്വാ നവ തികാ വുത്താ. ഏവം സബ്ബേപി ദ്വാദസ തികാ ഹോന്തി. പടിപക്ഖവസേന സുക്കപക്ഖേസുപി ഏതേയേവ ദ്വാദസ തികാ വുത്താ.
൬. അനനുലോമികേഹി ഗിഹിസംസഗ്ഗേഹീതി പബ്ബജിതാനം അനനുച്ഛവികേഹി സഹസോകിതാദീഹി ഗിഹിസംസഗ്ഗേഹി.
തിണ്ണം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂനന്തിആദി ഏകേകേനാപി അങ്ഗേന തജ്ജനീയകമ്മം കാതും വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തജ്ജനീയസ്സ ഹി വിസേസേന ഭണ്ഡനകാരകത്തം അങ്ഗം, നിയസ്സസ്സ അഭിണ്ഹാപത്തികത്തം, പബ്ബാജനീയസ്സ കുലദൂസകത്തം വുത്തം. ഇമേസു പന തീസു അങ്ഗേസു യേന കേനചി സബ്ബാനിപി കാതും വട്ടതി. യദി ഏവം യം ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ വുത്തം – ‘‘തജ്ജനീയകമ്മാരഹസ്സ നിയസ്സകമ്മം കരോതി…പേ… ഉപസമ്പദാരഹം അബ്ഭേതി; ഏവം ഖോ ഉപാലി അധമ്മകമ്മം ഹോതി അവിനയകമ്മം, ഏവഞ്ച പന സങ്ഘോ സാതിസാരോ ഹോതീ’’തി ഇദം വിരുജ്ഝതീതി. ഇദഞ്ച ന വിരുജ്ഝതി. കസ്മാ? വചനത്ഥനാനത്തതോ, ‘‘തജ്ജനീയകമ്മാരഹസ്സാ’’തി ഇമസ്സ ഹി വചനസ്സ കമ്മസന്നിട്ഠാനം അത്ഥോ. ‘‘തിണ്ണം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനസ്സ അങ്ഗസമ്ഭവോ, തസ്മാ യദാ സങ്ഘേന സന്നിപതിത്വാ ‘‘ഇദം നാമ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മം കരോമാ’’തി സന്നിട്ഠാനം കതം ഹോതി, തദാ കമ്മാരഹോ നാമ ഹോതി. തസ്സ ഇമിനാ ലക്ഖണേന തജ്ജനീയാദികമ്മാരഹസ്സ നിയസ്സകമ്മാദികരണം അധമ്മകമ്മഞ്ചേവ അവിനയകമ്മഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം. യസ്സ പന ഭണ്ഡനകാരകാദീസു അങ്ഗേസു അഞ്ഞതരം അങ്ഗം അത്ഥി, തസ്സ ആകങ്ഖമാനോ സങ്ഘോ യഥാനുഞ്ഞാതേസു അങ്ഗേസു ച കമ്മേസു ച യേന കേനചി അങ്ഗേന യംകിഞ്ചി കമ്മം വവത്ഥപേത്വാ തം ഭിക്ഖും കമ്മാരഹം കത്വാ കമ്മം കരേയ്യ. അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ. ഏവം പുബ്ബേനാപരം സമേതി.
തത്ഥ കിഞ്ചാപി തജ്ജനീയകമ്മേ ഭണ്ഡനകാരകവസേന കമ്മവാചാ വുത്താ, അഥ ഖോ ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ആപത്തിബഹുലസ്സ തജ്ജനീയകമ്മം കരോന്തേന ബാലഅബ്യത്തവസേനേവ കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി ഭൂതേന വത്ഥുനാ കതം കമ്മം ഹോതി, ന ച അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സ വത്ഥുനാ. കസ്മാ? യസ്മാ ഇദമ്പി അനുഞ്ഞാതന്തി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അട്ഠാരസ സമ്മാവത്തനവത്ഥൂനി പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ വണ്ണയിസ്സാമ.
അധമ്മകമ്മദ്വാദസകകഥാ നിട്ഠിതാ.
നപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബഅട്ഠാരസകാദികഥാ
൮. ലോമം പാതേന്തീതി പന്നലോമാ ഹോന്തി; ഭിക്ഖൂ അനുവത്തന്തീതി അത്ഥോ. നേത്ഥാരം വത്തന്തീതി നിത്ഥരന്താനം ഏതന്തി നേത്ഥാരം; യേന സക്കാ നിസ്സാരണാ നിത്ഥരിതും, തം അട്ഠാരസവിധം സമ്മാവത്തനം വത്തന്തീതി അത്ഥോ. കിത്തകം കാലം വത്തം പൂരേതബ്ബന്തി? ദസ വാ പഞ്ച വാ ദിവസാനി. ഇമസ്മിഞ്ഹി കമ്മക്ഖന്ധകേ ഏത്തകേന വത്തം പൂരിതമേവ ഹോതി.
നപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബഅട്ഠാരസകാദികഥാ നിട്ഠിതാ.
നിയസ്സകമ്മകഥാ
൧൧. സേയ്യസകവത്ഥുസ്മിം – അപിസ്സു ഭിക്ഖൂ പകതാതി അപിസ്സു ഭിക്ഖൂ നിച്ചം ബ്യാവടാ ഹോന്തി. സേസം തജ്ജനീയേ വുത്തസദിസമേവ.
നിയസ്സകമ്മകഥാ നിട്ഠിതാ.
പബ്ബാജനീയകമ്മകഥാ
൨൧. അസ്സജിപുനബ്ബസുകവത്ഥു സങ്ഘാദിസേസവണ്ണനായം വുത്തം.
൨൭. കായികേന ദവേനാതിആദീസു പനേത്ഥ കായികോ ദവോ നാമ കായകീളാ വുച്ചതി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. കായികോ അനാചാരോ നാമ കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമോ വുച്ചതി. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. കായികം ഉപഘാതികം നാമ കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ അസിക്ഖനഭാവേന ഉപഹനനം വുച്ചതി; നാസനം വിനാസനന്തി അത്ഥോ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. കായികോ മിച്ഛാജീവോ നാമ പടിക്ഖിത്തവേജ്ജകമ്മാദിവസേന തേലപചനഅരിട്ഠപചനാദീനി. വാചസികോ മിച്ഛാജീവോ നാമ ഗിഹീനം സാസനസമ്പടിച്ഛനാരോചനാദീനി. കായികവാചസികോ നാമ തദുഭയം. സേസം തജ്ജനീയേ വുത്തനയമേവ.
പബ്ബാജനീയകമ്മകഥാ നിട്ഠിതാ.
പടിസാരണീയകമ്മകഥാ
൩൩. സുധമ്മവത്ഥുസ്മിം പന – അനപലോകേത്വാതി ന ആപുച്ഛിത്വാ. ഏതദവോചാതി കിം തേ ഗഹപതി ഥേരാനം പടിയത്തന്തി സബ്ബം വിവരാപേത്വാ ദിസ്വാ ഏതം അവോച. ഏകാ ച ഖോ ഇധ നത്ഥി യദിദം തിലസംഗുളികാതി യാ അയം തിലസക്ഖലികാ നാമ വുച്ചതി, സാ നത്ഥീതി അത്ഥോ. തസ്സ കിര ഗഹപതിനോ വംസേ ആദിമ്ഹി ഏകോ പൂവിയോ അഹോസി. തേന നം ഥേരോ ജാതിയാ ഖുംസേതുകാമോ ഏവമാഹ. യദേവ കിഞ്ചീതി ഏവം ബഹും ബുദ്ധവചനം രതനം പഹായ കിഞ്ചിദേവ തിലസംഗുളികാവചനം ഭാസിതം. കുക്കുടപോതകഉദാഹരണേന ഇദം ദസ്സേതി ‘‘യഥാ സോ നേവ കാകവസ്സിതം ന കുക്കുടവസ്സിതം അകാസി, ഏവം തയാപി നേവ ഭിക്ഖുവചനം ന ഗിഹിവചനം വുത്ത’’ന്തി.
പടിസാരണീയകമ്മകഥാ നിട്ഠിതാ.
അധമ്മകമ്മാദിദ്വാദസകകഥാ
൩൭. അസമ്മുഖാ കതന്തിആദയോ തികാ വുത്തപ്പകാരാ ഏവ.
൩൯. അങ്ഗസമന്നാഗമോ പുരിമേഹി അസദിസോ. തത്ഥ യഥാ ലാഭം ന ലഭന്തി; ഏവം പരിസക്കന്തോ പരക്കമന്തോ അലാഭായ പരിസക്കതി നാമ. ഏസ നയോ അനത്ഥാദീസു. തത്ഥ അനത്ഥോതി അത്ഥഭങ്ഗോ. അനാവാസോതി തസ്മിം ഠാനേ അവസനം. ഗിഹീനം ബുദ്ധസ്സ അവണ്ണന്തി ഗിഹീനം സന്തികേ ബുദ്ധസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി. ധമ്മികം പടിസ്സവം ന സച്ചാപേതീതി യഥാ സച്ചോ ഹോതി, ഏവം ന കരോതി; വസ്സാവാസം പടിസ്സുണിത്വാ ന ഗച്ഛതി, അഞ്ഞം വാ ഏവരൂപം കരോതി. പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖവേതിആദി ഏകങ്ഗേനപി കമ്മാരഹഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥഞ്ചേവ, തജ്ജനീയേ ച വുത്തനയമേവ.
അധമ്മകമ്മാദിദ്വാദസകകഥാ നിട്ഠിതാ.
ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മകഥാ
൪൬. ഛന്നവത്ഥുസ്മിം – ആവാസപരമ്പരഞ്ച ഭിക്ഖവേ സംസഥാതി സബ്ബാവാസേസു ആരോചേഥ.
൫൦. ഭണ്ഡനകാരകോതിആദീസു ഭണ്ഡനാദിപച്ചയാ ആപന്നം ആപത്തിം രോപേത്വാ തസ്സാ അദസ്സനേയേവ കമ്മം കാതബ്ബം. തികാ വുത്തപ്പകാരാ ഏവ.
൫൧. സമ്മാവത്തനായം പനേത്ഥ തേചത്താലീസ വത്താനി. തത്ഥ ന അനുദ്ധംസേതബ്ബോതി ന ചോദേതബ്ബോ. ന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹീതി അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി ന ഭിന്ദിതബ്ബോ. ന ഗിഹിദ്ധജോതി ഓദാതവത്ഥാനി അച്ഛിന്നദസപുപ്ഫദസാനി ച ന ധാരേതബ്ബാനി. ന തിത്ഥിയദ്ധജോതി കുസചീരാദീനി ന ധാരേതബ്ബാനി. ന ആസാദേതബ്ബോതി ന അപസാദേതബ്ബോ. അന്തോ വാ ബഹി വാതി വിഹാരസ്സ അന്തോ വാ ബഹി വാ. ന തിത്ഥിയാദിപദത്തയം ഉത്താനമേവ. സേസം സബ്ബം പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ വണ്ണയിസ്സാമ. സേസം തജ്ജനീയേ വുത്തനയമേവ. ആപത്തിയാ അപ്പടികമ്മേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം ഇമിനാ സദിസമേവ.
൬൫. അരിട്ഠവത്ഥു ഖുദ്ദകവണ്ണനായം വുത്തം. ‘‘ഭണ്ഡനകാരകോ’’തിആദീസു യം ദിട്ഠിം നിസ്സായ ഭണ്ഡനാദീനി കരോതി, തസ്സാ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗേയേവ കമ്മം കാതബ്ബം. സേസം തജ്ജനീയേ വുത്തനയമേവ. സമ്മാവത്തനായമ്പി ഹി ഇധ തേചത്താലീസംയേവ വത്താനീതി.
ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖേപനീയകമ്മകഥാ നിട്ഠിതാ.
കമ്മക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. പാരിവാസികക്ഖന്ധകം
പാരിവാസികവത്തകഥാ
൭൫. പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ – പാരിവാസികാതി പരിവാസം പരിവസന്താ. തത്ഥ ചതുബ്ബിധോ പരിവാസോ – അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോ, പടിച്ഛന്നപരിവാസോ, സുദ്ധന്തപരിവാസോ, സമോധാനപരിവാസോതി. തേസു ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞോപി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദം, തസ്സ ചത്താരോ മാസേ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൮൬) ഏവം മഹാഖന്ധകേ വുത്തോ തിത്ഥിയപരിവാസോ അപ്പടിച്ഛന്നപരിവാസോ നാമ. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം തം വുത്തമേവ. അയം പന ഇധ അനധിപ്പേതോ. സേസാ തയോ യേന സങ്ഘാദിസേസാപത്തി ആപന്നാ ചേവ ഹോതി പടിച്ഛാദിതാ ച, തസ്സ ദാതബ്ബാ. തേസു യം വത്തബ്ബം തം സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ വക്ഖാമ. ഏതേ പന ഇധ അധിപ്പേതാ. തസ്മാ ഏതേസു യംകിഞ്ചി പരിവാസം പരിവസന്താ ‘‘പാരിവാസികാ’’തി വേദിതബ്ബാ.
പകതത്താനം ഭിക്ഖൂനന്തി ഠപേത്വാ നവകതരം പാരിവാസികം അവസേസാനം അന്തമസോ മൂലായപടികസ്സനാരഹാദീനമ്പി. അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനന്തി യം തേ അഭിവാദനാദിം കരോന്തി, തം സാദിയന്തി, സമ്പടിച്ഛന്തി; ന പടിക്ഖിപന്തീതി അത്ഥോ. തത്ഥ സാമീചികമ്മന്തി ഠപേത്വാ അഭിവാദനാദീനി അഞ്ഞസ്സ അനുച്ഛവികസ്സ ബീജനവാതദാനാദിനോ ആഭിസമാചാരികസ്സേതം അധിവചനം. ആസനാഭിഹാരന്തി ആസനസ്സ അഭിഹരണം, ആസനം ഗഹേത്വാ അഭിഗമനം പഞ്ഞാപനമേവ വാ. സേയ്യാഭിഹാരേപി ഏസേവ നയോ. പാദോദകന്തി പാദധോവനഉദകം. പാദപീഠന്തി ധോതപാദട്ഠപനകം. പാദകഥലികന്തി അധോതപാദട്ഠപനകം പാദഘംസനം വാ. ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി സദ്ധിവിഹാരികാനമ്പി സാദിയന്തസ്സ ദുക്കടമേവ, തസ്മാ തേ വത്തബ്ബാ – ‘‘അഹം വിനയകമ്മം കരോമി, മയ്ഹം വത്തം മാ കരോഥ, മാ മം ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛഥാ’’തി. സചേ സദ്ധാപബ്ബജിതാ കുലപുത്താ ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം വിനയകമ്മം കരോഥാ’’തി വത്വാ വത്തം കരോന്തി, ഗാമപ്പവേസനമ്പി ആപുച്ഛന്തിയേവ, വാരിതകാലതോ പട്ഠായ അനാപത്തി. മിഥു യഥാവുഡ്ഢന്തി പാരിവാസികഭിക്ഖൂനം അഞ്ഞമഞ്ഞം യോ യോ വുഡ്ഢോ തേന തേന നവകതരസ്സ സാദിതും.
പഞ്ച യഥാവുഡ്ഢന്തി പകതത്തേഹിപി സദ്ധിം വുഡ്ഢപടിപാടിയാ ഏവ. തസ്മാ പാതിമോക്ഖേ ഉദ്ദിസ്സമാനേ ഹത്ഥപാസേ നിസീദിതും വട്ടതി. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘പാളിയാ അനിസീദിത്വാ പാളിം വിഹായ ഹത്ഥപാസം അമുഞ്ചന്തേന നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. പാരിസുദ്ധിഉപോസഥേ കരീയമാനേ സങ്ഘനവകട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ തത്ഥേവ നിസിന്നേന അത്തനോ പാളിയാ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. പവാരണായപി സങ്ഘനവകട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ തത്ഥേവ നിസിന്നേന അത്തനോ പാളിയാ പവാരേതബ്ബം. സങ്ഘേന ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ ഭാജീയമാനം വസ്സികസാടികമ്പി അത്തനോ പത്തട്ഠാനേ ഗഹേതും വട്ടതി.
ഓണോജനന്തി വിസ്സജ്ജനം വുച്ചതി. സചേ ഹി പാരിവാസികസ്സ ദ്വേ തീണി ഉദ്ദേസഭത്താദീനി പാപുണന്തി, അഞ്ഞാ ചസ്സ പുഗ്ഗലികഭത്തപച്ചാസാ ഹോതി, താനി പടിപാടിയാ ഗഹേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഹേട്ഠാ ഗാഹേഥ, അജ്ജ മയ്ഹം ഭത്തപച്ചാസാ അത്ഥി, സ്വേ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബാനി. ഏവം താനി പുനദിവസേസു ഗണ്ഹിതും ലഭതി. പുനദിവസേ സബ്ബപഠമം ഏതസ്സ ദാതബ്ബന്തി കുരുന്ദിയം വുത്തം. യദി പന ന ഗണ്ഹാതി ന വിസ്സജ്ജേതി, പുനദിവസേ ന ലഭതി, ഇദം ഓണോജനം നാമ പാരിവാസികസ്സേവ ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം. കസ്മാ? തസ്സ ഹി സങ്ഘനവകട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ ഭത്തഗ്ഗേ യാഗുഖജ്ജകാദീനി പാപുണന്തി വാ ന വാ, തസ്മാ സോ ‘‘ഭിക്ഖാഹാരേന മാ കിലമിത്ഥാ’’തി ഇദമസ്സ സങ്ഗഹകരണത്ഥായ ഓദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം.
ഭത്തന്തി ആഗതാഗതേഹി വുഡ്ഢപടിപാടിയാ ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബം വിഹാരേ സങ്ഘസ്സ ചതുസ്സാലഭത്തം, ഏതം യഥാവുഡ്ഢം ലഭതി. പാളിയാ പന ഗന്തും വാ ഠാതും വാ ന ലഭതി, തസ്മാ പാളിതോ ഓസക്കിത്വാ ഹത്ഥപാസേ ഠിതേന ഹത്ഥം പസാരേത്വാ യഥാ സേനോ നിപതിത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഏവം ഗണ്ഹിതബ്ബം. ആരാമികസമണുദ്ദേസേഹി ആഹരാപേതും ന ലഭതി. സചേ സയമേവ ആഹരന്തി, വട്ടതി. രഞ്ഞോ മഹാപേളഭത്തേപി ഏസേവ നയോ. ചതുസ്സാലഭത്തേ പന സചേ ഓണോജനം കത്തുകാമോ ഹോതി, അത്തനോ അത്ഥായ ഉക്ഖിത്തേ പിണ്ഡേ ‘‘അജ്ജ മേ ഭത്തം അത്ഥി, സ്വേ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വത്തബ്ബം. പുനദിവസേ ദ്വേ പിണ്ഡേ ലഭതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. ഉദ്ദേസഭത്താദീനിപി പാളിതോ ഓസക്കിത്വാവ ഗഹേതബ്ബാനി. യത്ഥ പന നിസീദാപേത്വാ പരിവിസന്തി, തത്ഥ സാമണേരാനം ജേട്ഠകേന ഭിക്ഖൂനം സങ്ഘനവകേന ഹുത്വാ നിസീദിതബ്ബം.
൭൬. ഇദാനി യാ അയം സമ്മാവത്തനാ വുത്താ, തത്ഥ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബന്തി ഉപജ്ഝായേന ഹുത്വാ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബം; വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പന ഉപസമ്പാദേതും വട്ടതി. ആചരിയേന ഹുത്വാപി കമ്മവാചാ ന സാവേതബ്ബാ, അഞ്ഞസ്മിം അസതി വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ സാവേതും വട്ടതി. ന നിസ്സയോതി ആഗന്തുകാനം നിസ്സയോ ന ദാതബ്ബോ. യേഹിപി പകതിയാവ നിസ്സയോ ഗഹിതോ, തേ വത്തബ്ബാ – ‘‘അഹം വിനയകമ്മം കരോമി, അസുകത്ഥേരസ്സ നാമ സന്തികേ നിസ്സയം ഗണ്ഹഥ, മയ്ഹം വത്തം മാ കരോഥ, മാ മം ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛഥാ’’തി. സചേ ഏവം വുത്തേപി കരോന്തിയേവ, വാരിതകാലതോ പട്ഠായ കരോന്തേസുപി അനാപത്തി.
ന സാമണേരോതി അഞ്ഞോ സാമണേരോ ന ഗഹേതബ്ബോ. ഉപജ്ഝം ദത്വാ ഗഹിതസാമണേരാപി വത്തബ്ബാ – ‘‘അഹം വിനയകമ്മം കരോമി, മയ്ഹം വത്തം മാ കരോഥ, മാ മം ഗാമപ്പവേസനം ആപുച്ഛഥാ’’തി. സചേ ഏവം വുത്തേപി കരോന്തിയേവ, വാരിതകാലതോ പട്ഠായ കരോന്തേസുപി അനാപത്തി. ഭിക്ഖുനോവാദകസമ്മുതി നാമ ആധിപച്ചട്ഠാനഭൂതാതി പടിക്ഖിത്താ, തസ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വത്തബ്ബം – ‘‘ഭന്തേ, അഹം വിനയകമ്മം കരോമി, ഭിക്ഖുനോവാദകം ജാനാഥാ’’തി, പടിബലസ്സ വാ ഭിക്ഖുസ്സ ഭാരോ കാതബ്ബോ. ആഗതാ ഭിക്ഖുനിയോ ‘‘സങ്ഘസന്തികം ഗച്ഛഥ, സങ്ഘോ വോ ഓവാദദായകം ജാനിസ്സതീ’’തി വാ ‘‘അഹം വിനയകമ്മം കരോമി, അസുകഭിക്ഖുസ്സ നാമ സന്തികം ഗച്ഛഥ, സോ വോ ഓവാദം ദസ്സതീ’’തി വാ വത്തബ്ബാ.
സാ ആപത്തീതി സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ പരിവാസേ ദിന്നേ സുക്കവിസ്സട്ഠി നാപജ്ജിതബ്ബാ. അഞ്ഞാ വാ താദിസികാതി കായസംസഗ്ഗാദിഗരുകാപത്തി. തതോ വാ പാപിട്ഠതരാതി പാരാജികാപത്തി; സത്തസു ഹി ആപത്തീസു ദുബ്ഭാസിതാപത്തി പാപിട്ഠാ; ദുക്കടാപത്തി പാപിട്ഠതരാ; ദുക്കടാപത്തി പാപിട്ഠാ, പാടിദേസനീയാപത്തി പാപിട്ഠതരാതി ഏവം പാചിത്തിയഥുല്ലച്ചയസങ്ഘാദിസേസപാരാജികാപത്തീസു നയോ നേതബ്ബോ. താസം വത്ഥൂസുപി ദുബ്ഭാസിതവത്ഥു പാപിട്ഠം, ദുക്കടവത്ഥു പാപിട്ഠതരന്തി പുരിമനയേനേവ ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. പണ്ണത്തിവജ്ജസിക്ഖാപദേ പന വത്ഥുപി ആപത്തിപി പാപിട്ഠാ. ലോകവജ്ജേ ഉഭയമ്പി പാപിട്ഠതരം.
കമ്മന്തി പരിവാസകമ്മവാചാ വുച്ചതി. തം കമ്മം ‘‘അകതം ദുക്കട’’ന്തിആദീഹി വാ ‘‘കിം ഇദം കമ്മം നാമ കസികമ്മം ഗോരക്ഖകമ്മ’’ന്തിആദീഹി വാ വചനേഹി ന ഗരഹിതബ്ബം. കമ്മികാതി യേഹി ഭിക്ഖൂഹി കമ്മം കതം, തേ വുച്ചന്തി, തേ ‘‘ബാലാ അബ്യത്താ’’തിആദീഹി വചനേഹി ന ഗരഹിതബ്ബാ. ന സവചനീയം കാതബ്ബന്തി പലിബോധത്ഥായ വാ പക്കോസനത്ഥായ വാ സവചനീയം ന കാതബ്ബം, പലിബോധത്ഥായ ഹി കരോന്തോ ‘‘അഹം ആയസ്മന്തം ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സവചനീയം കരോമി, ഇമമ്ഹാ ആവാസാ ഏകപദമ്പി മാ പക്കാമി, യാവ ന തം അധികരണം വൂപസന്തം ഹോതീ’’തി ഏവം കരോതി. പക്കോസനത്ഥായ കരോന്തോ ‘‘അഹം തേ സവചനീയം കരോമി, ഏഹി മയാ സദ്ധിം വിനയധരാനം സമ്മുഖീഭാവം ഗച്ഛാമാ’’തി ഏവം കരോതി; തദുഭയമ്പി ന കാതബ്ബം.
ന അനുവാദോതി വിഹാരേ ജേട്ഠകട്ഠാനം ന കാതബ്ബം. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന വാ ധമ്മജ്ഝേസകേന വാ ന ഭവിതബ്ബം. നാപി തേരസസു സമ്മുതീസു ഏകസമ്മുതിവസേനാപി ഇസ്സരിയകമ്മം കാതബ്ബം. ന ഓകാസോതി ‘‘കരോതു മേ ആയസ്മാ ഓകാസം, അഹം തം വത്തുകാമോ’’തി ഏവം പകതത്തസ്സ ഓകാസോ ന കാരേതബ്ബോ, വത്ഥുനാ വാ ആപത്തിയാ വാ ന ചോദേതബ്ബോ, ‘‘അയം പുബ്ബേ തേ ദോസോ’’തി ന സാരേതബ്ബോ. ന ഭിക്ഖൂഹി സമ്പയോജേതബ്ബന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം യോജേത്വാ കലഹോ ന കാരേതബ്ബോ.
പുരതോതി സങ്ഘത്ഥേരേന ഹുത്വാ പുരതോ ന ഗന്തബ്ബം, ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ ഏകകേന ഗന്തബ്ബം. നിസീദനേപി ഏസേവ നയോ. ആസനപരിയന്തോതി ഭത്തഗ്ഗാദീസു സങ്ഘനവകാസനം വുച്ചതി; സ്വാസ്സ ദാതബ്ബോ, തത്ഥ നിസീദിതബ്ബം. സേയ്യാപരിയന്തോതി സേയ്യാനം പരിയന്തോ, സബ്ബലാമകം മഞ്ചപീഠം. അയഞ്ഹി വസ്സഗ്ഗേന അത്തനോ പത്തട്ഠാനേ സേയ്യം ഗഹേതും ന ലഭതി. സബ്ബഭിക്ഖൂഹി വിചിനിത്വാ ഗഹിതാവസേസാ മങ്കുലഗൂഥഭരിതാ വേത്തലതാദിവിനദ്ധാ ലാമകസേയ്യാ അസ്സ ദാതബ്ബാ. വിഹാരപരിയന്തോതി യഥാ ച സേയ്യാ, ഏവം വസനആവാസോപി വസ്സഗ്ഗേന അത്തനോ പത്തട്ഠാനേ തസ്സ ന വട്ടതി. സബ്ബഭിക്ഖൂഹി വിചിനിത്വാ ഗഹിതാവസേസാ പന രജോഹതഭൂമി ജതുകമൂസികഭരിതാ പണ്ണസാലാ അസ്സ ദാതബ്ബാ. സചേ പകതത്താ സബ്ബേ രുക്ഖമൂലികാ അബ്ഭോകാസികാ ച ഹോന്തി, ഛന്നം ന ഉപേന്തി, സബ്ബേപി ഏതേഹി വിസ്സട്ഠാവാസാ നാമ ഹോന്തി. തേസു യം ഇച്ഛതി, തം ലഭതി. വസ്സൂപനായികദിവസേ പച്ചയം ഏകപസ്സേ ഠത്വാ വസ്സഗ്ഗേന ഗണ്ഹിതും ലഭതി. സേനാസനം ന ലഭതി, നിബദ്ധവസ്സാവാസികം സേനാസനം ഗണ്ഹിതുകാമേന വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.
തേന ച സോ സാദിതബ്ബോതി യം അസ്സ ആസനാദിപരിയന്തം ഭിക്ഖൂ ദേന്തി, സോ ഏവ സാദിതബ്ബോ. പുരേസമണേന വാ പച്ഛാസമണേന വാതി ഞാതിപവാരിതട്ഠാനേ ‘‘ഏത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛഥാ’’തി നിമന്തിതേന ‘‘ഭന്തേ, അസുകം നാമ കുലം ഭിക്ഖൂ നിമന്തേസി, ഏഥ തത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി ഏവം സംവിധായ ഭിക്ഖൂ പുരേസമണേ വാ പച്ഛാസമണേ വാ കത്വാ ന ഗന്തബ്ബം. ‘‘ഭന്തേ, അസുകസ്മിം നാമ ഗാമേ മനുസ്സാ ഭിക്ഖൂനം ആഗമനം ഇച്ഛന്തി, സാധു വതസ്സ സചേ തേസം സങ്ഗഹം കരേയ്യാഥാ’’തി ഏവം പന പരിയായേന കഥേതും വട്ടതി.
ന ആരഞ്ഞികങ്ഗന്തി ആഗതാഗതാനം ആരോചേതും ഹരായമാനേന ആരഞ്ഞികധുതങ്ഗം ന സമാദാതബ്ബം. യേനാപി പകതിയാ സമാദിന്നം, തേന ദുതിയം ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ അരുണം ഉട്ഠാപേതബ്ബം, ന ച ഏകകേന വത്ഥബ്ബം. തഥാ ഭത്തഗ്ഗാദീസു ആസനപരിയന്തേ നിസജ്ജായ ഹരായമാനേന പിണ്ഡപാതികധുതങ്ഗമ്പി ന സമാദാതബ്ബം. യോ പന പകതിയാവ പിണ്ഡപാതികോ തസ്സ പടിസേധോ നത്ഥി.
ന ച തപ്പച്ചയാതി ‘‘നീഹടഭത്തോ ഹുത്വാ വിഹാരേയേവ നിസീദിത്വാ ഭുഞ്ജന്തോ രത്തിയോ ഗണയിസ്സാമി, ഗച്ഛതോ മേ ഭിക്ഖും ദിസ്വാ അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ സിയാ’’തി ഇമിനാ കാരണേന പിണ്ഡപാതോ ന നീഹരാപേതബ്ബോ. മാ മം ജാനിംസൂതി ‘‘മാ മം ഏകഭിക്ഖുപി ജാനാതൂ’’തി ച ഇമിനാ അജ്ഝാസയേന വിഹാരേ സാമണേരേഹി പചാപേത്വാ ഭുഞ്ജിതുമ്പി ന ലഭതി. ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിതബ്ബമേവ. ഗിലാനസ്സ പന നവകമ്മആചരിയുപജ്ഝായകിച്ചാദിപസുതസ്സ വാ വിഹാരേയേവ അച്ഛിതും വട്ടതി. സചേപി ഗാമേ അനേകസതാ ഭിക്ഖൂ വിചരന്തി, ന സക്കാ ഹോതി ആരോചേതും, ഗാമകാവാസം ഗന്ത്വാ സഭാഗട്ഠാനേ വസിതും വട്ടതി.
ആഗന്തുകേനാതി കഞ്ചി വിഹാരം ഗതേന തത്ഥ ഭിക്ഖൂനം ആരോചേതബ്ബം. സചേ സബ്ബേ ഏകട്ഠാനേ ഠിതേ പസ്സതി, ഏകട്ഠാനേ ഠിതേനേവ ആരോചേതബ്ബം. അഥ രുക്ഖമൂലാദീസു വിസും വിസും ഠിതാ ഹോന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സഞ്ചിച്ച അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ച ഹോതി, വത്തഭേദേ ച ദുക്കടം. അഥ വിചിനന്തോ ഏകച്ചേ ന പസ്സതി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം.
ആഗന്തുകസ്സാതി അത്തനോ വസനവിഹാരം ആഗതസ്സാപി ഏകസ്സ വാ ബഹൂനം വാ വുത്തനയേനേവ ആരോചേതബ്ബം. രത്തിച്ഛേദവത്തഭേദാപി ചേത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സചേ ആഗന്തുകാ മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ വാ അവിസ്സമിത്വാ ഏവ വാ വിഹാരമജ്ഝേന ഗച്ഛന്തി, തേസമ്പി ആരോചേതബ്ബം. സചേ തസ്സ അജാനന്തസ്സേവ ഗച്ഛന്തി, അയഞ്ച പന ഗതകാലേ ജാനാതി, ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സമ്പാപുണിതും അസക്കോന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം. യേപി അന്തോവിഹാരം അപ്പവിസിത്വാ ഉപചാരസീമം ഓക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തി, അയഞ്ച നേസം ഛത്തസദ്ദം വാ ഉക്കാസിതസദ്ദം വാ ഖിപിതസദ്ദം വാ സുത്വാവ ആഗന്തുകഭാവം ജാനാതി, ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. ഗതകാലേ ജാനന്തേനപി അനുബന്ധിത്വാ ആരോചേതബ്ബമേവ. സമ്പാപുണിതും അസക്കോന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം. യോപി രത്തിംയേവ ആഗന്ത്വാ രത്തിംയേവ ഗച്ഛതി, സോപിസ്സ രത്തിച്ഛേദം കരോതി, അഞ്ഞാതത്താ പന വത്തഭേദദുക്കടം നത്ഥി. സചേ അജാനിത്വാവ അബ്ഭാനം കരോതി, അകതമേവ ഹോതീതി കുരുന്ദിയം വുത്തം. തസ്മാ അധികാ രത്തിയോ ഗഹേത്വാ കാതബ്ബം, അയം അപണ്ണകപടിപദാ.
നദീആദീസു നാവായ ഗച്ഛന്തമ്പി പരതീരേ ഠിതമ്പി ആകാസേന ഗച്ഛന്തമ്പി പബ്ബതതലഅരഞ്ഞാദീസു ദൂരേ ഠിതമ്പി ഭിക്ഖും ദിസ്വാ സചേ ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി വവത്ഥാനം അത്ഥി, നാവാദീഹി വാ ഗന്ത്വാ മഹാസദ്ദം കത്വാ വാ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ വാ ആരോചേതബ്ബം, അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. സചേ വായമന്തോപി സമ്പാപുണിതും വാ സാവേതും വാ ന സക്കോതി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം. സങ്ഘസേനാഭയത്ഥേരോ പന വിസയാവിസയേന കഥേതി – ‘‘വിസയേ കിര അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച ഹോതി, അവിസയേ പന ഉഭയമ്പി നത്ഥീ’’തി. കരവീകതിസ്സത്ഥേരോ ‘‘സമണോ അയന്തി വവത്ഥാനമേവ പമാണം, സചേപി അവിസയോ ഹോതി, വത്തഭേദദുക്കടമേവ നത്ഥി, രത്തിച്ഛേദോ പന ഹോതിയേവാ’’തി ആഹ.
ഉപോസഥേതി ‘‘ഉപോസഥം സമ്പാപുണിസ്സാമാ’’തി ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തി, ഇദ്ധിയാ ഗച്ഛന്താപി ഉപോസഥഭാവം ഞത്വാ ഓതരിത്വാ ഉപോസഥം കരോന്തി, തസ്മാ ആഗന്തുകസോധനത്ഥം ഉപോസഥദിവസേ ആരോചേതബ്ബം. പവാരണായപി ഏസേവ നയോ. ഗിലാനോതി ഗന്തും അസമത്ഥോ. ദൂതേനാതി ഏത്ഥ അനുപസമ്പന്നം പേസേതും ന വട്ടതി, ഭിക്ഖും പേസേത്വാ ആരോചാപേതബ്ബം.
അഭിക്ഖുകോ ആവാസോതി സുഞ്ഞവിഹാരോ; യത്ഥ ഏകോപി ഭിക്ഖു നത്ഥി, തത്ഥ വാസത്ഥായ ന ഗന്തബ്ബം. ന ഹി തത്ഥ വുത്ഥരത്തിയോ ഗണനൂപികാ ഹോന്തി, പകതത്തേന പന സദ്ധിം വട്ടതി. ദസവിധന്തരായേ പന സചേപി രത്തിയോ ഗണനൂപികാ ന ഹോന്തി, അന്തരായതോ പരിമുച്ചനത്ഥായ ഗന്തബ്ബമേവ. തേന വുത്തം – ‘‘അഞ്ഞത്ര അന്തരായാ’’തി. നാനാസംവാസകേഹി സദ്ധിം വിനയകമ്മം കാതും ന വട്ടതി. തേസം അനാരോചനേപി രത്തിച്ഛേദോ നത്ഥി, അഭിക്ഖുകാവാസസദിസമേവ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘യത്ഥസ്സു ഭിക്ഖൂ നാനാസംവാസകാ’’തി. സേസം ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ വുത്തനയമേവ.
൮൧. ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേതിആദീസു ആവാസോ നാമ വസനത്ഥായ കതസേനാസനം. അനാവാസോ നാമ ചേതിയഘരം ബോധിഘരം സമ്മുഞ്ജനിഅട്ടകോ ദാരുഅട്ടകോ പാനീയമാളോ വച്ചകുടി ദ്വാരകോട്ഠകോതി ഏവമാദി. തതിയപദേന തദുഭയമ്പി ഗഹിതം. ഏതേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഏകച്ഛന്നേ ഛദനതോ ഉദകപതനട്ഠാനപരിച്ഛിന്നേ ഓകാസേ ഉക്ഖിത്തകോ വസിതും ന ലഭതി. ‘‘പാരിവാസികോ പന അന്തോആവാസേയേവ ന ലഭതീ’’തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘അവിസേസേന ഉദകപാതേന വാരിത’’ന്തി വുത്തം. കുരുന്ദിയം ‘‘ഏതേസു ഏത്തകേസു പഞ്ചവണ്ണച്ഛദനബദ്ധട്ഠാനേസു പാരിവാസികസ്സ ച ഉക്ഖിത്തകസ്സ ച പകതത്തേന സദ്ധിം ഉദകപാതേന വാരിത’’ന്തി വുത്തം. തസ്മാ നാനൂപചാരേപി ഏകച്ഛന്നേ ന വട്ടതി. സചേ പനേത്ഥ തദഹുപസമ്പന്നേപി പകതത്തേ പഠമം പവിസിത്വാ നിപന്നേ സട്ഠിവസ്സോപി പാരിവാസികോ പച്ഛാ പവിസിത്വാ ജാനന്തോ നിപജ്ജതി, രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. അജാനന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ന വത്തഭേദദുക്കടം. സചേ പന തസ്മിം പഠമം നിപന്നേ പച്ഛാ പകതത്തോ പവിസിത്വാ നിപജ്ജതി, പാരിവാസികോ ച ജാനാതി, രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. നോ ചേ ജാനാതി, രത്തിച്ഛേദോവ ന വത്തഭേദദുക്കടം.
വുട്ഠാതബ്ബം നിമന്തേതബ്ബോതി തദഹുപസമ്പന്നമ്പി ദിസ്വാ വുട്ഠാതബ്ബമേവ; വുട്ഠായ ച ‘‘അഹം ഇമിനാ സുഖനിസിന്നോ വുട്ഠാപിതോ’’തി പരമ്മുഖേന ന ഗന്തബ്ബം, ‘‘ഇദം ആചരിയ-ആസനം, ഏത്ഥ നിസീദഥാ’’തി ഏവം നിമന്തേതബ്ബോയേവ. നവകേന പന ‘‘മഹാഥേരം ഓബദ്ധം കരോമീ’’തി പാരിവാസികത്ഥേരസ്സ സന്തികം ന ഗന്തബ്ബം. ഏകാസനേതി സമാനവസ്സികാസനേ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ. ന ഛമായം നിസിന്നേതി പകതത്തേ ഭൂമിയം നിസിന്നേ ഇതരേന അന്തമസോ തിണസന്ഥാരേപി ഉച്ചതരേ വാലികാതലേപി വാ ന നിസീദിതബ്ബം, ദ്വാദസഹത്ഥം പന ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ നിസീദിതും വട്ടതി. ഏകചങ്കമേതി സഹായേന വിയ സദ്ധിം ചങ്കമന്തോ ഏകസ്മിം ചങ്കമേ.
ഛമായം ചങ്കമന്തന്തി ഛമായം ചങ്കമന്തേ, അയമേവ വാ പാഠോ. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – അകതപരിച്ഛേദായ ഭൂമിയാ ചങ്കമന്തേ പരിച്ഛേദം കത്വാ വാലികം ആകിരിത്വാ ആലമ്ബനം യോജേത്വാ കതചങ്കമേ നീചേപി ന ചങ്കമിതബ്ബം, കോ പന വാദോ ഇട്ഠകാചയസമ്പന്നേ വേദികാപരിക്ഖിത്തേതി! സചേ പന പാകാരപരിക്ഖിത്തോ ഹോതി ദ്വാരകോട്ഠകയുത്തോ പബ്ബതന്തരവനന്തരഗുമ്ബന്തരേസു വാ സുപ്പടിച്ഛന്നോ, താദിസേ ചങ്കമേ ചങ്കമിതും വട്ടതി. അപ്പടിച്ഛന്നേപി ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ വട്ടതി.
വുഡ്ഢതരേനാതി ഏത്ഥ സചേ വുഡ്ഢതരേ പാരിവാസികേ പഠമം നിപന്നേ ഇതരോ ജാനന്തോ പച്ഛാ നിപജ്ജതി, രത്തിച്ഛേദോ ചസ്സ ഹോതി വത്തഭേദേ ച ദുക്കടം. വുഡ്ഢതരസ്സ പന രത്തിച്ഛേദോവ ന വത്തഭേദദുക്കടം. അജാനിത്വാ നിപജ്ജതി, ദ്വിന്നമ്പി വത്തഭേദോ നത്ഥി, രത്തിച്ഛേദോ പന ഹോതി. അഥ നവകപാരിവാസികേ പഠമം നിപന്നേ വുഡ്ഢതരോ പച്ഛാ നിപജ്ജതി, നവകോ ച ജാനാതി, രത്തി ചസ്സ ഛിജ്ജതി, വത്തഭേദേ ച ദുക്കടം ഹോതി. വുഡ്ഢതരസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ന വത്തഭേദോ. നോ ചേ ജാനാതി, ദ്വിന്നമ്പി വത്തഭേദോ നത്ഥി, രത്തിച്ഛേദോ പന ഹോതി. സചേ ദ്വേപി അപച്ഛാപുരിമം നിപജ്ജന്തി, വുഡ്ഢതരസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ഇതരസ്സ വത്തഭേദോപീതി കുരുന്ദിയം വുത്തം. ദ്വേ പാരിവാസികാ സമവസ്സാ, ഏകോ പഠമം നിപന്നോ, ഏകോ ജാനന്തോവ പച്ഛാ നിപജ്ജതി, രത്തി ച ഛിജ്ജതി, വത്തഭേദേ ച ദുക്കടം. പഠമം നിപന്നസ്സ രത്തിച്ഛേദോവ ന വത്തഭേദോ. സചേ പച്ഛാ നിപജ്ജന്തോപി ന ജാനാതി, ദ്വിന്നമ്പി വത്തഭേദോ നത്ഥി, രത്തിച്ഛേദോ പന ഹോതി. സചേ ദ്വേപി അപച്ഛാപുരിമം നിപജ്ജന്തി, ദ്വിന്നമ്പി രത്തിച്ഛേദോയേവ, ന വത്തഭേദോ. സചേ ഹി ദ്വേ പാരിവാസികാ ഏകതോ വസേയ്യും, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അജ്ഝാചാരം ഞത്വാ അഗാരവാ വാ വിപ്പടിസാരിനോ വാ ഹുത്വാ പാപിട്ഠതരം വാ ആപത്തിം ആപജ്ജേയ്യും വിബ്ഭമേയ്യും വാ, തസ്മാ നേസം സഹസേയ്യാ സബ്ബപ്പകാരേന പടിക്ഖിത്താ. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. മൂലായപടികസ്സനാരഹാദയോ ചേത്ഥ പാരിവാസികാനം പകതത്തട്ഠാനേ ഠിതാതി വേദിതബ്ബാ.
പാരിവാസികചതുത്ഥോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, പരിവാസന്തി ഏത്ഥ പാരിവാസികം ചതുത്ഥം കത്വാ അഞ്ഞസ്സ പരിവാസദാനാദീനി കാതും ന വട്ടതി. ഏതേസ്വേവായം ഗണപൂരകോ ന ഹോതി, സേസസങ്ഘകമ്മേസു ഹോതി. ഗണേ പന അപ്പഹോന്തേ വത്തം നിക്ഖിപാപേത്വാ ഗണപൂരകോ കാതബ്ബോതി.
൮൩. ഇമം പന വത്തകഥം സുത്വാ വിനയധരഉപാലിത്ഥേരസ്സ രഹോഗതസ്സ ഏവം പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘‘ഭഗവതാ ബഹു പാരിവാസികവത്തം പഞ്ഞത്തം, കതിഹി നു ഖോ ഏത്ഥ കാരണേഹി രത്തിച്ഛേദോ ഹോതീ’’തി! സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛി. ഭഗവാ ചസ്സ ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി…പേ… രത്തിച്ഛേദാ’’തി. തത്ഥ സഹവാസോതി യ്വായം പകതത്തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേതിആദിനാ നയേന വുത്തോ ഏകതോ വാസോ. വിപ്പവാസോതി ഏകകസ്സേവ വാസോ. അനാരോചനാതി ആഗന്തുകാദീനം അനാരോചനാ. ഏതേസു തീസു ഏകേകേന കാരണേന രത്തിച്ഛേദോ ഹോതി.
൮൪. ന സക്കോന്തീതി സങ്ഘസ്സ മഹന്തതായ തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സബ്ബേസം ആരോചേതും അസക്കോന്താ സോധേതും ന സക്കോന്തി. പരിവാസം നിക്ഖിപാമി, വത്തം നിക്ഖിപാമീതി ഇമേസു ദ്വീസു പദേസു ഏകേനാപി നിക്ഖിത്തോവ ഹോതി പരിവാസോ; ദ്വീഹി സുനിക്ഖിത്തോയേവ. സമാദാനേപി ഏസേവ നയോ. ഏവം വത്തം സമാദിയിത്വാ പരിവുത്ഥപരിവാസസ്സ മാനത്തം ഗണ്ഹതോ പുന വത്തസമാദാനകിച്ചം നത്ഥി, സമാദിന്നവത്തോയേവ ഹേസ തസ്മാസ്സ ഛാരത്തം മാനത്തം ദാതബ്ബം, ചിണ്ണമാനത്തോ അബ്ഭേതബ്ബോ. ഏവം അനാപത്തികോ ഹുത്വാ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠിതോ തിസ്സോ സിക്ഖാ പൂരേത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീതി.
പാരിവാസികവത്തകഥാ നിട്ഠിതാ.
മൂലായപടികസ്സനാരഹവത്തകഥാ
൮൬. മൂലായപടികസ്സനാരഹാ ഭിക്ഖൂ സാദിയന്തി പകതത്താനന്തി ഠപേത്വാ നവകതരം മൂലായപടികസ്സനാരഹം അവസേസാനം അന്തമസോ പാരിവാസികാദീനമ്പി. ഇമേസഞ്ഹി പാരിവാസികമൂലായപടികസ്സനാരഹമാനത്താരഹമാനത്താചാരികബ്ഭാനാരഹാനം പഞ്ചന്നം ഠപേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ നവകതരം, സേസാ സബ്ബേ പകതത്താ ഏവ. കസ്മാ? മിഥു യഥാവുഡ്ഢം അഭിവാദനാദീനം അനുഞ്ഞാതത്താ. തേന വുത്തം – ‘‘അവസേസാനം അന്തമസോ പാരിവാസികാദീനമ്പീ’’തി. മൂലായപടികസ്സനാരഹാദിലക്ഖണം പന നേസം പരതോ ആവിഭവിസ്സതി. സേസമേത്ഥ ഇതോ പരേസു ച മാനത്താരഹാദിവത്തേസു പാരിവാസികവത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.
൮൭. മൂലായപടികസ്സനാരഹചതുത്ഥോ ചേതിആദീസുപി യഥേവ പാരിവാസികോ; ഏവം ഏതേപി ഏതേസു വിനയകമ്മേസു ഗണപൂരകാ ന ഹോന്തി, സേസസങ്ഘകമ്മേസു ഹോന്തി.
മൂലായപടികസ്സനാരഹവത്തകഥാ നിട്ഠിതാ.
മാനത്തചാരികവത്തകഥാ
൯൦. മാനത്തചാരികസ്സ വത്തേസു ‘‘ദേവസികം ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി വിസേസോ.
൯൨. രത്തിച്ഛേദേസു ഊനേ ഗണേതി ഏത്ഥ ഗണോതി ചത്താരോ വാ അതിരേകാ വാ; തസ്മാ സചേപി തീഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം വസതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതിയേവ. മാനത്തനിക്ഖേപസമാദാനേസു വുത്തസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.
മാനത്തചാരികവത്തകഥാ നിട്ഠിതാ.
പാരിവാസികക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. സമുച്ചയക്ഖന്ധകം
സുക്കവിസ്സട്ഠികഥാ
൯൭. സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ – ഛാരത്തം മാനത്തന്തി ഏത്ഥ ചതുബ്ബിധം മാനത്തം – അപ്പടിച്ഛന്നമാനത്തം, പടിച്ഛന്നമാനത്തം, പക്ഖമാനത്തം, സമോധാനമാനത്തന്തി. തത്ഥ അപ്പടിച്ഛന്നമാനത്തം നാമ – യം അപ്പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവാസം അദത്വാ കേവലം ആപത്തിം ആപന്നഭാവേനേവ മാനത്താരഹസ്സ മാനത്തം ദിയ്യതി. പടിച്ഛന്നമാനത്തം നാമ – യം പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവുത്ഥപരിവാസസ്സ ദിയ്യതി. പക്ഖമാനത്തം നാമ – യം പടിച്ഛന്നായ വാ അപ്പടിച്ഛന്നായ വാ ആപത്തിയാ അദ്ധമാസം ഭിക്ഖുനീനം ദിയ്യതി. സമോധാനമാനത്തം നാമ – യം ഓധായ ഏകതോ കത്വാ ദിയ്യതി. തേസു ഇദം ‘‘അപ്പടിച്ഛന്നായ ഛാരത്തം മാനത്ത’’ന്തി വചനതോ ‘‘അപ്പടിച്ഛന്നമാനത്ത’’ന്തി വേദിതബ്ബം. തം ദേന്തേന സചേ ഏകം ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി, ഇധ വുത്തനയേന ദാതബ്ബം. സചേ ദ്വേ വാ തിസ്സോ വാ തതുത്തരിം വാ ആപന്നോ, യഥേവ ‘‘ഏകം ആപത്തി’’ന്തി വുത്തം; ഏവം ‘‘ദ്വേ ആപത്തിയോ, തിസ്സോ ആപത്തിയോ’’തി വത്തബ്ബം. തതുത്തരി പന സചേപി സതം വാ സഹസ്സം വാ ഹോതി, ‘‘സമ്ബഹുലാ’’തി വത്തബ്ബം. നാനാവത്ഥുകായോപി ഏകതോ കത്വാ ദാതബ്ബാ, താസം ദാനവിധിം പരിവാസദാനേ കഥയിസ്സാമ.
ഏവം ആപത്തിവസേന കമ്മവാചം കത്വാ ദിന്നേ മാനത്തേ ‘‘ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി കമ്മവാചാപരിയോസാനേ മാളകസീമായമേവ ‘‘മാനത്തം സമാദിയാമി, വത്തം സമാദിയാമീ’’തി വുത്തനയേന വത്തം സമാദാതബ്ബം. വത്തം സമാദിയിത്വാ തത്ഥേവ സങ്ഘസ്സ ആരോചേതബ്ബം, ആരോചേന്തേന ച ഏവം ആരോചേതബ്ബം –
‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം അപ്പടിച്ഛന്നം, സോഹം സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ അപ്പടിച്ഛന്നായ ഛാരത്തം മാനത്തം യാചിം, തസ്സ മേ സങ്ഘോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ അപ്പടിച്ഛന്നായ ഛാരത്തം മാനത്തം അദാസി. സോഹം മാനത്തം ചരാമി, വേദയാമഹം, ഭന്തേ ‘വേദയതീ’തി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി.
ഇമഞ്ച പന അത്ഥം ഗഹേത്വാ യായ കായചി ഭാസായ ആരോചേതും വട്ടതിയേവ. ആരോചേത്വാ സചേ നിക്ഖിപിതുകാമോ, വുത്തനയേനേവ സങ്ഘമജ്ഝേ നിക്ഖിപിതബ്ബം. മാളകതോ ഭിക്ഖൂസു നിക്ഖന്തേസു ഏകസ്സപി സന്തികേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി. മാളകതോ നിക്ഖമിത്വാ സതിം പടിലഭന്തേന സഹഗച്ഛന്തസ്സ സന്തികേ നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ സോപി പക്കന്തോ, അഞ്ഞസ്സ യസ്സ മാളകേ നാരോചിതം, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. ആരോചേന്തേന പന അവസാനേ ‘‘വേദയതീതി മം ആയസ്മാ ധാരേതൂ’’തി വത്തബ്ബം. ദ്വിന്നം ആരോചേന്തേന ‘‘ആയസ്മന്താ ധാരേന്തൂ’’തി, തിണ്ണം ആരോചേന്തേന ‘‘ആയസ്മന്തോ ധാരേന്തൂ’’തി വത്തബ്ബം. നിക്ഖിത്തകാലതോ പട്ഠായ പകതത്തട്ഠാനേ തിട്ഠതി.
സചേ അപ്പഭിക്ഖുകോ വിഹാരോ ഹോതി, സഭാഗാ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, വത്തം അനിക്ഖിപിത്വാ അന്തോവിഹാരേയേവ രത്തിയോ ഗണേതബ്ബാ. അഥ ന സക്കാ സോധേതും, വുത്തനയേനേവ വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പച്ചൂസസമയേ ചതൂഹി പഞ്ചഹി വാ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പരിക്ഖിത്തസ്സ വിഹാരസ്സ പരിക്ഖേപതോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ മഹാമഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മ ഗുമ്ബേന വാ വതിയാ വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം. അന്തോഅരുണേയേവ വുത്തനയേന വത്തം സമാദിയിത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സചേ അഞ്ഞോ കോചി ഭിക്ഖു കേനചിദേവ കരണീയേന തം ഠാനം ആഗച്ഛതി, സചേ ഏസ തം പസ്സതി, സദ്ദം വാസ്സ സുണാതി, ആരോചേതബ്ബം. അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദോ ച.
അഥ ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ അജാനന്തസ്സേവ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതി ഏവ, വത്തഭേദോ പന നത്ഥി. ആരോചിതകാലതോ പട്ഠായ ച ഏകം ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ സേസേഹി സതി കരണീയേ ഗന്തുമ്പി വട്ടതി. അരുണേ ഉട്ഠിതേ തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികേ വത്തം നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ സോപി കേനചി കമ്മേന പുരേഅരുണേയേവ ഗച്ഛതി, അഞ്ഞം വിഹാരതോ നിക്ഖന്തം വാ ആഗന്തുകം വാ യം പഠമം പസ്സതി, തസ്സ സന്തികേ ആരോചേത്വാ വത്തം നിക്ഖിപിതബ്ബം. അയഞ്ച യസ്മാ ഗണസ്സ ആരോചേത്വാ ഭിക്ഖൂനഞ്ച അത്ഥിഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാവ വസി, തേനസ്സ ഊനേ ഗണേ ചരണദോസോ വാ വിപ്പവാസോ വാ ന ഹോതി. സചേ ന കഞ്ചി പസ്സതി, വിഹാരം ഗന്ത്വാ അത്തനാ സദ്ധിം ഗതഭിക്ഖൂസു ഏകസ്സ സന്തികേ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പന ‘‘യം പഠമം പസ്സതി, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം; അയം നിക്ഖിത്തവത്തസ്സ പരിഹാരോ’’തി ആഹ.
ഏവം ഛാരത്തം മാനത്തം അഖണ്ഡം ചരിത്വാ യത്ഥ സിയാ വീസതിഗണോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, തത്ഥ സോ ഭിക്ഖു അബ്ഭേതബ്ബോ. അബ്ഭേന്തേഹി ച പഠമം അബ്ഭാനാരഹോ കാതബ്ബോ. അയഞ്ഹി നിക്ഖിത്തവത്തത്താ പകതത്തട്ഠാനേ ഠിതോ, പകതത്തസ്സ ച അബ്ഭാനം കാതും ന വട്ടതി, തസ്മാ വത്തം സമാദാപേതബ്ബോ. വത്തേ സമാദിന്നേ അബ്ഭാനാരഹോ ഹോതി. തേനാപി വത്തം സമാദിയിത്വാ ആരോചേത്വാ അബ്ഭാനം യാചിതബ്ബം. അനിക്ഖിത്തവത്തസ്സ പുന വത്തസമാദാനകിച്ചം നത്ഥി. സോ ഹി ഛാരത്താതിക്കമേനേവ അബ്ഭാനാരഹോ ഹോതി, തസ്മാ സോ അബ്ഭേതബ്ബോ. തത്ര യ്വായം ‘‘ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, അബ്ഭേതബ്ബോ’’തി പാളിയംയേവ അബ്ഭാനവിധി വുത്തോ, അയഞ്ച ഏകാപത്തിവസേന വുത്തോ. സചേ പന ദ്വേ തിസ്സോ സമ്ബഹുലാ വാ ഏകവത്ഥുകാ വാ നാനാവത്ഥുകാ വാ ആപത്തിയോ ഹോന്തി, താസം വസേന കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. ഏവം അപ്പടിച്ഛന്നമാനത്തം ദാതബ്ബം. പടിച്ഛന്നമാനത്തം പന യസ്മാ പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവുത്ഥപരിവാസസ്സ ദാതബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ നം പരിവാസകഥായംയേവ കഥയിസ്സാമ.
പരിവാസകഥാ
൧൦൨. ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ ഉദായിസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏകാഹപടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം ദേതൂ’’തിആദിനാ നയേന പാളിയം അനേകേഹി ആകാരേഹി പരിവാസോ ച മാനത്തഞ്ച വുത്തം. തസ്സ യസ്മാ ആഗതാഗതട്ഠാനേ വിനിച്ഛയോ വുച്ചമാനോ പാളി വിയ അതിവിത്ഥാരം ആപജ്ജതി, ന ച സക്കാ ഹോതി സുഖേന പരിഗ്ഗഹേതും, തസ്മാ നം സമോധാനേത്വാ ഇധേവ ദസ്സയിസ്സാമ.
അയഞ്ഹി ഇധ അധിപ്പേതോ പരിവാസോ നാമ – പടിച്ഛന്നപരിവാസോ, സുദ്ധന്തപരിവാസോ, സമോധാനപരിവാസോതി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ പടിച്ഛന്നപരിവാസോ താവ യഥാപടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ ദാതബ്ബോ. കസ്സചി ഹി ഏകാഹപടിച്ഛന്നാ ആപത്തി ഹോതി യഥാ അയം ഉദായിത്ഥേരസ്സ, കസ്സചി ദ്വീഹാദിപടിച്ഛന്നാ യഥാ പരതോ ആഗതാ ഉദായിത്ഥേരസ്സേവ, കസ്സചി ഏകാ ആപത്തി ഹോതി യഥാ അയം, കസ്സചി ദ്വേ തിസ്സോ തതുത്തരി വാ യഥാ പരതോ ആഗതാ, തസ്മാ പടിച്ഛന്നപരിവാസം ദേന്തേന പഠമം താവ പടിച്ഛന്നഭാവോ ജാനിതബ്ബോ.
അയഞ്ഹി ആപത്തി നാമ ദസഹാകാരേഹി പടിച്ഛന്നാ ഹോതി. തത്ഥായം മാതികാ – ആപത്തി ച ഹോതി ആപത്തിസഞ്ഞീ ച, പകതത്തോ ച ഹോതി പകതത്തസഞ്ഞീ ച, അനന്തരായികോ ച ഹോതി അനന്തരായികസഞ്ഞീ ച, പഹു ച ഹോതി പഹുസഞ്ഞീ ച, ഛാദേതുകാമോ ച ഹോതി ഛാദേതി ചാതി.
തത്ഥ ആപത്തി ച ഹോതി ആപത്തിസഞ്ഞീ ചാതി യം ആപന്നോ, സാ ആപത്തിയേവ ഹോതി. സോപി ച തത്ഥ ആപത്തിസഞ്ഞീയേവ. ഇതി ജാനന്തോ ഛാദേതി, ഛന്നാവ ഹോതി. അഥ പനായം തത്ഥ അനാപത്തിസഞ്ഞീ, അച്ഛന്നാ ഹോതി, അനാപത്തി പന ആപത്തിസഞ്ഞായപി അനാപത്തിസഞ്ഞായപി ഛാദേന്തേനാപി അച്ഛാദിതാവ ഹോതി. ലഹുകം വാ ഗരുകാതി ഗരുകം വാ ലഹുകാതി ഛാദേതി, അലജ്ജിപക്ഖേ തിട്ഠതി, ആപത്തി പന അച്ഛന്നാ ഹോതി. ഗരുകം ലഹുകാതി മഞ്ഞമാനോ ദേസേതി, നേവ ദേസിതാ ഹോതി, ന ഛന്നാ. ഗരുകം ഗരുകാതി ഞത്വാ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. ഗരുകലഹുകഭാവം ന ജാനാതി, ആപത്തിം ഛാദേമീതി ഛാദേതി, ഛന്നാവ ഹോതി.
പകതത്തോതി തിവിധം ഉക്ഖേപനീയകമ്മം അകതോ – സോ ചേ പകതത്തസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. അഥ ‘‘മയ്ഹം സങ്ഘേന കമ്മം കത’’ന്തി അപകതത്തസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാ ഹോതി. അപകതത്തേന പകതത്തസഞ്ഞിനാ വാ അപകതത്തസഞ്ഞിനാ വാ ഛാദിതാപി അച്ഛന്നാവ ഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം –
‘‘ആപജ്ജതി ഗരുകം സാവസേസം,
ഛാദേതി അനാദരിയം പടിച്ച;
ന ഭിക്ഖുനീ നോ ച ഫുസേയ്യ വജ്ജം,
പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൮൧);
അയഞ്ഹി പഞ്ഹോ ഉക്ഖിത്തകേന കഥിതോ.
അനന്തരായികോതി യസ്സ ദസസു അന്തരായേസു ഏകോപി നത്ഥി, സോ ചേ അനന്തരായികസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. സചേപി സോ ഭീരുകജാതികതായ അന്ധകാരേ അമനുസ്സചണ്ഡമിഗഭയേന അന്തരായികസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. യസ്സ ഹി പബ്ബതവിഹാരേ വസന്തസ്സ കന്ദരം വാ നദിം വാ അതിക്കമിത്വാ ആരോചേതബ്ബം ഹോതി, അന്തരാമഗ്ഗേ ച ചണ്ഡവാളഅമനുസ്സാദിഭയം അത്ഥി, മഗ്ഗേ അജഗരാ നിപജ്ജന്തി, നദീ പൂരാ ഹോതി, ഏകസ്മിം പന സതിയേവ അന്തരായേ അന്തരായികസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, അച്ഛന്നാവ ഹോതി. അന്തരായികസ്സ പന അന്തരായികസഞ്ഞായ വാ അനന്തരായികസഞ്ഞായ വാ ഛാദയതോ അച്ഛന്നാവ ഹോതി.
പഹൂതി യോ സക്കോതി ഭിക്ഖുനോ സന്തികം ഗന്തുഞ്ചേവ ആരോചേതുഞ്ച; സോ ചേ പഹുസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഛാദേതി, ഛന്നാ ഹോതി. സചസ്സ മുഖേ അപ്പമത്തകോ ഗണ്ഡോ വാ ഹോതി, ഹനുകവാതോ വാ വിജ്ഝതി, ദന്തോ വാ രുജ്ജതി, ഭിക്ഖാ വാ മന്ദാ ലദ്ധാ ഹോതി, താവതകേന പന നേവ വത്തും ന സക്കോതി ന ഗന്തും; അപിച ഖോ ന സക്കോമീതി സഞ്ഞീ ഹോതി, അയം പഹു ഹുത്വാ അപ്പഹുസഞ്ഞീ നാമ. ഇമിനാ ഛാദിതാപി അച്ഛാദിതാ. അപ്പഹുനാ പന വത്തും വാ ഗന്തും വാ അസമത്ഥേന പഹുസഞ്ഞിനാ വാ അപ്പഹുസഞ്ഞിനാ വാ ഛാദിതാ ഹോതു, അച്ഛാദിതാവ.
ഛാദേതുകാമോ ച ഹോതി ഛാദേതി ചാതി ഇദം ഉത്താനത്ഥമേവ. സചേ പന ഛാദേസ്സാമീതി ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ പുരേഭത്തേ വാ പച്ഛാഭത്തേ വാ പഠമയാമാദീസു വാ ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കമിത്വാ അന്തോഅരുണേയേവ ആരോചേതി, അയം ഛാദേതുകാമോ ന ഛാദേതി നാമ.
യസ്സ പന അഭിക്ഖുകേ ഠാനേ വസന്തസ്സ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ സഭാഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആഗമനം ആഗമേന്തസ്സ സഭാഗസന്തികം വാ ഗച്ഛന്തസ്സ അദ്ധമാസോപി മാസോപി അതിക്കമതി, അയം ന ഛാദേതുകാമോ ഛാദേതി നാമ, അയമ്പി അച്ഛന്നാവ ഹോതി.
യോ പന ആപന്നമത്തോവ അഗ്ഗിം അക്കന്തപുരിസോ വിയ സഹസാ അപക്കമിത്വാ സഭാഗട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആവി കരോതി, അയം ന ഛാദേതുകാമോവ ന ഛാദേതി നാമ. സചേ പന സഭാഗം ദിസ്വാപി ‘‘അയം മേ ഉപജ്ഝായോ വാ ആചരിയോ വാ’’തി ലജ്ജായ നാരോചേതി, ഛന്നാവ ഹോതി ആപത്തി. ഉപജ്ഝായാദിഭാവോ ഹി ഇധ അപ്പമാണം അവേരിസഭാഗമത്തമേവ പമാണം, തസ്മാ അവേരിസഭാഗസ്സ സന്തികേ ആരോചേതബ്ബാ.
യോ പന വിസഭാഗോ ഹോതി സുത്വാ പകാസേതുകാമോ, ഏവരൂപസ്സ ഉപജ്ഝായസ്സാപി സന്തികേ ന ആരോചേതബ്ബാ. തത്ഥ പുരേഭത്തം വാ ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതു പച്ഛാഭത്തം വാ, ദിവാ വാ രത്തിം വാ യാവ അരുണം ന ഉഗ്ഗച്ഛതി താവ ആരോചേതബ്ബം. ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, പടിച്ഛാദനപച്ചയാ ച ദുക്കടം ആപജ്ജതി. സഭാഗസങ്ഘാദിസേസം ആപന്നസ്സ പന സന്തികേ ആവി കാതും ന വട്ടതി. സചേ ആവി കരോതി, ആപത്തി ആവികതാ ഹോതി, ദുക്കടാ പന ന മുച്ചതി, തസ്മാ സുദ്ധസ്സ സന്തികേ ആവികാതബ്ബാ. ആവികരോന്തോ ച ‘‘തുയ്ഹം സന്തികേ ഏകം ആപത്തിം ആവികരോമീ’’തി വാ ‘‘ആചിക്ഖാമീ’’തി വാ ‘‘ആരോചേമീ’’തി വാ ‘‘മമ ഏകം ആപത്തിം ആപന്നഭാവം ജാനാഹീ’’തി വാ വദതു, ‘‘ഏകം ഗരുകാപത്തിം ആവികരോമീ’’തിആദിനാ വാ നയേന വദതു, സബ്ബേഹിപി ആകാരേഹി അപ്പടിച്ഛന്നാവ ഹോതീതി കുരുന്ദിയം വുത്തം. സചേ പന ലഹുകാപത്തിം ആവികരോമീതിആദിനാ നയേന വദതി, പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, വത്ഥും ആരോചേതി, ആപത്തിം ആരോചേതി, ഉഭയം ആരോചേതി, തിവിധേനാപി ആരോചിതാവ ഹോതി. ഇതി ഇമാനി ദസ കാരണാനി ഉപലക്ഖേത്വാ പടിച്ഛന്നപരിവാസം ദേന്തേന പഠമമേവ പടിച്ഛന്നഭാവോ ജാനിതബ്ബോ.
തതോ പടിച്ഛന്നദിവസേ ച ആപത്തിയോ ച സല്ലക്ഖേത്വാ സചേ ഏകാഹപടിച്ഛന്നാ ഹോതി – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ഏകാഹപടിച്ഛന്ന’’ന്തി ഏവം യാചാപേത്വാ ഇധ വുത്തനയേനേവ കമ്മവാചം വത്വാ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ. അഥ ദ്വീഹതീഹാദിപടിച്ഛന്നാ ഹോതി, ദ്വീഹപടിച്ഛന്നം തീഹപടിച്ഛന്നം ചതൂഹപടിച്ഛന്നം പഞ്ചാഹപടിച്ഛന്നം ഛാഹപടിച്ഛന്നം സത്താഹപടിച്ഛന്നം അട്ഠാഹപടിച്ഛന്നം നവാഹപടിച്ഛന്നം ദസാഹപടിച്ഛന്നം ഏകാദസാഹപടിച്ഛന്നം ദ്വാദസാഹപഅച്ഛന്നം തേരസാഹപടിച്ഛന്നം ചുദ്ദസാഹപടിച്ഛന്നന്തി ഏവം യാവ ചുദ്ദസ ദിവസാനി ദിവസവസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. പഞ്ചദസ ദിവസാനി പടിച്ഛന്നായ പക്ഖപടിച്ഛന്നന്തി വത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ. തതോ യാവ ഏകൂനതിംസതിമോ ദിവസോ, താവ അതിരേകപക്ഖപടിച്ഛന്നന്തി.
തതോ മാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകമാസപടിച്ഛന്നം ദ്വേമാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകദ്വേമാസപടിച്ഛന്നം തേമാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകതേമാസപടിച്ഛന്നം ചതുമാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകചതുമാസപടിച്ഛന്നം പഞ്ചമാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകപഞ്ചമാസപടിച്ഛന്നം ഛമാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകഛമാസപടിച്ഛന്നം സത്തമാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകസത്തമാസപടിച്ഛന്നം അട്ഠമാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകഅട്ഠമാസപടിച്ഛന്നം നവമാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകനവമാസപടിച്ഛന്നം ദസമാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകദസമാസപടിച്ഛന്നം ഏകാദസമാസപടിച്ഛന്നം അതിരേകഏകാദസമാസപടിച്ഛന്നന്തി ഏവം യോജനാ കാതബ്ബാ. സംവച്ഛരേ പരിപുണ്ണേ ഏകസംവച്ഛരപടിച്ഛന്നന്തി. തതോ പരം അതിരേകഏകസംവച്ഛര… ദ്വേസംവച്ഛര… അതിരേകദ്വേസംവച്ഛര… തിസംവച്ഛര… അതിരകേതിസംവച്ഛര… ചതുസംവച്ഛര… അതിരേകചതുസംവച്ഛര… പഞ്ചസംവച്ഛര… അതിരേകപഞ്ചസംവച്ഛരപടിച്ഛന്നന്തി ഏവം യാവ സട്ഠിസംവച്ഛര… അതിരേകസട്ഠിസംവച്ഛരപടിച്ഛന്നന്തി വാ തതോ വാ ഭിയ്യോപി വത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ.
സചേ പന ദ്വേ തിസ്സോ തതുത്തരി വാ ആപത്തിയോ ഹോന്തി, യഥാ ഇധ ഏകം ആപത്തിന്തി വുത്തം; ഏവം ദ്വേ ആപത്തിയോ തിസ്സോ ആപത്തിയോതി വത്തബ്ബം. തതോ പരം പന സതം വാ ഹോതു സഹസ്സം വാ, സമ്ബഹുലാതി വത്തും വട്ടതി. നാനാവത്ഥുകാസുപി ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം – ഏകം സുക്കവിസ്സട്ഠിം, ഏകം കായസംസഗ്ഗം, ഏകം ദുട്ഠുല്ലവാചം, ഏകം അത്തകാമം, ഏകം സഞ്ചരിത്തം, ഏകാഹപടിച്ഛന്നായോ’’തി ഏവം ഗണനവസേന വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം നാനാവത്ഥുകായോ ഏകാഹപടിച്ഛന്നായോ’’തി ഏവം വത്ഥുകിത്തനവസേന വാ, ‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം ഏകാഹപടിച്ഛന്നായോ’’തി ഏവം നാമമത്തവസേന വാ യോജനാ കാതബ്ബാ.
തത്ഥ നാമം ദുവിധം – സജാതിസാധാരണഞ്ച സബ്ബസാധാരണഞ്ച. തത്ഥ സങ്ഘാദിസേസോതി സജാതിസാധാരണം, ആപത്തീതി സബ്ബസാധാരണം; തസ്മാ ‘‘സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം ഏകാഹപടിച്ഛന്നായോ’’തി ഏവം സബ്ബസാധാരണനാമവസേനപി വത്തും വട്ടതി. ഇദഞ്ഹി സബ്ബമ്പി പരിവാസാദികം വിനയകമ്മം വത്ഥുവസേന ഗോത്തവസേന നാമവസേന ആപത്തിവസേന ച കാതും വട്ടതിയേവ.
തത്ഥ ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠീ’’തി വത്ഥു ചേവ ഗോത്തഞ്ച. ‘‘സങ്ഘാദിസേസോ’’തി നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ച. ‘‘കായസംസഗ്ഗോ’’തി വത്ഥു ചേവ ഗോത്തഞ്ച. ‘‘സങ്ഘാദിസേസോ’’തി നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ച, തത്ഥ ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠിം കായസംസഗ്ഗ’’ന്തിആദിനാ വചനേനാപി ‘‘നാനാവത്ഥുകായോ’’തി വചനേനാപി വത്ഥു ചേവ ഗോത്തഞ്ച ഗഹിതം ഹോതി. ‘‘സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വചനേനാപി ‘‘ആപത്തിയോ’’തി വചനേനാപി നാമഞ്ചേവ ആപത്തി ച ഗഹിതാ ഹോതി. ഇധ പന ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം സഞ്ചേതനികം ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി’’ന്തി നാമമ്പി വത്ഥുഗോത്താനിപി ഗഹിതാനേവ. യഥാ ച ഇധ ‘‘അയം ഉദായി ഭിക്ഖൂ’’തി വുത്തം; ഏവം യോ യോ ആപന്നോ ഹോതി, തസ്സ തസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ ‘‘അയം ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖൂ’’തി കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ.
കമ്മവാചാപരിയോസാനേ ച തേന ഭിക്ഖുനാ മാളകസീമായമേവ ‘‘പരിവാസം സമാദിയാമി, വത്തം സമാദിയാമീ’’തി വുത്തനയേനേവ വത്തം സമാദാതബ്ബം. സമാദിയിത്വാ തത്ഥേവ സങ്ഘസ്സ ആരോചേതബ്ബം, ആരോചേന്തേന ച ഏവം ആരോചേതബ്ബം –
‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ഏകാഹപടിച്ഛന്നം, സോഹം സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏകാഹപടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം യാചിം, തസ്സ മേ സങ്ഘോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏകാഹപടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം അദാസി, സോഹം പരിവസാമി – ‘വേദയാമഹം, ഭന്തേ, വേദയതീ’തി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി.
ഇമഞ്ച പനത്ഥം ഗഹേത്വാ യായ കായചി ഭാസായ ആരോചേതും വട്ടതിയേവ. ആരോചേത്വാ സചേ നിക്ഖിപിതുകാമോ, വുത്തനയേനേവ സങ്ഘമജ്ഝേ നിക്ഖിപിതബ്ബം. മാളകതോ ഭിക്ഖൂസു നിക്ഖന്തേസു ഏകസ്സാപി സന്തികേ നിക്ഖിപിതും വട്ടതി. മാളകതോ നിക്ഖമിത്വാ സതിം പടിലഭന്തേന സഹഗച്ഛന്തസ്സ സന്തികേ നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ സോപി പക്കന്തോ, അഞ്ഞസ്സ യസ്സ മാളകേ നാരോചിതം, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. ആരോചേന്തേന ച അവസാനേ ‘‘വേദയതീതി മം ആയസ്മാ ധാരേതൂ’’തി വത്തബ്ബം. ദ്വിന്നം ആരോചേന്തേന ‘‘ആയസ്മന്താ ധാരേന്തൂ’’തി, തിണ്ണം ആരോചേന്തേന ‘‘ആയസ്മന്തോ ധാരേന്തൂ’’തി വത്തബ്ബം. നിക്ഖിത്തകാലതോ പട്ഠായ പകതത്തട്ഠാനേ തിട്ഠതി.
സചേ അപ്പഭിക്ഖുകോ വിഹാരോ ഹോതി, സഭാഗാ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, വത്തം അനിക്ഖിപിത്വാ വിഹാരേയേവ രത്തിപരിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ. അഥ ന സക്കാ സോധേതും, വുത്തനയേനേവ വത്തം നിക്ഖിപിത്വാ പച്ചൂസസമയേ ഏകേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം മാനത്തവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ ഉപചാരസീമം അതിക്കമിത്വാ മഹാമഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ പടിച്ഛന്നേ ഠാനേ നിസീദിത്വാ അന്തോഅരുണേയേവ വുത്തനയേനേവ വത്തം സമാദിയിത്വാ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിവാസോ ആരോചേതബ്ബോ. ആരോചേന്തേന സചേ നവകതരോ ഹോതി, ‘‘ആവുസോ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ വുഡ്ഢതരോ, ‘‘ഭന്തേ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ അഞ്ഞോ കോചി ഭിക്ഖു കേനചിദേവ കരണീയേന തം ഠാനം ആഗച്ഛതി, സചേ ഏസ തം പസ്സതി, സദ്ദം വാസ്സ സുണാതി, ആരോചേതബ്ബം; അനാരോചേന്തസ്സ രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദോ ച. അഥ ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ അജാനന്തസ്സേവ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോയേവ ഹോതി, വത്തഭേദോ പന നത്ഥി.
ഉഗ്ഗതേ അരുണേ വത്തം നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ സോ ഭിക്ഖു കേനചിദേവ കരണീയേന പക്കന്തോ ഹോതി, യം അഞ്ഞം സബ്ബപഠമം പസ്സതി, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. സചേ പന കഞ്ചി ന പസ്സതി, വിഹാരം ഗന്ത്വാ അത്തനാ സദ്ധിം ഗതഭിക്ഖുസ്സ സന്തികേ നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പന ‘‘യം പഠമം പസ്സതി, തസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം, അയം നിക്ഖിത്തവത്തസ്സ പരിഹാരോ’’തി ആഹ.
ഏവം യത്തകാനി ദിവസാനി ആപത്തി പടിച്ഛന്നാ ഹോതി, തത്തകാനി തതോ അധികതരാനി വാ കുക്കുച്ചവിനോദനത്ഥായ പരിവസിത്വാ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ വത്തം സമാദിയിത്വാ മാനത്തം യാചിതബ്ബം. അയഞ്ഹി വത്തേ സമാദിന്നേ ഏവ മാനത്താരഹോ ഹോതി നിക്ഖിത്തവത്തേന പരിവുത്ഥത്താ. അനിക്ഖിത്തവത്തസ്സ പന പുന സമാദാനകിച്ചം നത്ഥി, സോ ഹി പടിച്ഛന്നദിവസാതിക്കമേനേവ മാനത്താരഹോ ഹോതി, തസ്മാ തസ്സ മാനത്തം ദാതബ്ബമേവ. ഇദം പടിച്ഛന്നമാനത്തം നാമ. തം ദേന്തേന സചേ ഏകാപത്തി ഹോതി, പാളിയം വുത്തനയേനേവ ദാതബ്ബം. അഥ ദ്വേ വാ തിസ്സോ വാ ‘‘സോഹം പരിവുത്ഥപരിവാസോ സങ്ഘം ദ്വിന്നം ആപത്തീനം തിസ്സന്നം ആപത്തീനം ഏകാഹപടിച്ഛന്നാനം ഛാരത്തം മാനത്തം യാചാമീ’’തി പരിവാസേ വുത്തനയേനേവ ആപത്തിയോ ച ദിവസേ ച സല്ലക്ഖേത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ.
അപ്പടിച്ഛന്നാപത്തിം പടിച്ഛന്നാപത്തിയാ സമോധാനേത്വാപി ദാതും വട്ടതി. കഥം? പടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം വസിത്വാ –
‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ഏകാഹപടിച്ഛന്നം, സോഹം സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏകാഹപടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം യാചിം, തസ്സ മേ സങ്ഘോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏകാഹപടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം അദാസി, സോഹം പരിവുത്ഥപരിവാസോ. അഹം, ഭന്തേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം സഞ്ചേതനികം സുക്കവിസ്സട്ഠിം അപ്പടിച്ഛന്നം. സോഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം താസം ആപത്തീനം സഞ്ചേതനികാനം സുക്കവിസ്സട്ഠീനം പടിച്ഛന്നായ ച അപ്പടിച്ഛന്നായ ച ഛാരത്തം മാനത്തം യാചാമീ’’തി.
അഥസ്സ തദനുരൂപം കമ്മവാചം കത്വാ മാനത്തം ദാതബ്ബം. സചേ പടിച്ഛന്നാ ദ്വേ, അപ്പടിച്ഛന്നാ ഏകാ ‘‘പടിച്ഛന്നാനഞ്ച അപ്പടിച്ഛന്നായ ചാ’’തി വത്തബ്ബം. അഥ പടിച്ഛന്നാ ഏകാ, അപ്പടിച്ഛന്നാ ദ്വേ, ‘‘പടിച്ഛന്നായ ച അപ്പടിച്ഛന്നാനഞ്ചാ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ പടിച്ഛന്നാപി ദ്വേ, അപ്പടിച്ഛന്നാപി ദ്വേ, ‘‘പടിച്ഛന്നാനഞ്ച അപ്പടിച്ഛന്നാനഞ്ചാ’’തി വത്തബ്ബം. സബ്ബത്ഥ അനുരൂപം കമ്മവാചം കത്വാ മാനത്തം ദാതബ്ബം. ചിണ്ണമാനത്തസ്സ ച തദനുരൂപമേവ കമ്മവാചം കത്വാ അബ്ഭാനം കാതബ്ബം. ഇധ പന ഏകാപത്തിവസേന വുത്തം. ഇതി യം പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവാസാവസാനേ മാനത്തം ദിയ്യതി, ഇദം പടിച്ഛന്നമാനത്തം നാമ. ഏവമേത്ഥ ഏകേനേവ യോജനാമുഖേന പടിച്ഛന്നപരിവാസോ ച പടിച്ഛന്നമാനത്തഞ്ച വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പക്ഖമാനത്തം സമോധാനമാനത്തഞ്ച അവസേസപരിവാസകഥാവസാനേ കഥയിസ്സാമ.
സുദ്ധന്തപരിവാസോ സമോധാനപരിവാസോതി ഹി ദ്വേ പരിവാസാ അവസേസാ. തത്ഥ ‘‘സുദ്ധന്തപരിവാസോ’’ നാമ പരതോ അധമ്മികമാനത്തചാരാവസാനേ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപന്നോ ഹോതി, ആപത്തിപരിയന്തം ന ജാനാതി, രത്തിപരിയന്തം ന ജാനാതീ’’തി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അനുഞ്ഞാതപരിവാസോ. സോ ദുവിധോ – ചൂളസുദ്ധന്തോ, മഹാസുദ്ധന്തോതി. ദുവിധോപി ചേസ രത്തിപരിച്ഛേദം സകലം വാ ഏകച്ചം വാ അജാനന്തസ്സ ച അസ്സരന്തസ്സ ച തത്ഥ വേമതികസ്സ ച ദാതബ്ബോ. ആപത്തിപരിയന്തം പന ഏത്തകാ അഹം ആപത്തിയോ ആപന്നോതി ജാനാതു വാ മാ വാ, അകാരണമേതം.
തത്ഥ യോ ഉപസമ്പദതോ പട്ഠായ അനുലോമക്കമേന വാ ആരോചിതദിവസതോ പട്ഠായ പടിലോമക്കമേന വാ ‘‘അസുകഞ്ച അസുകഞ്ച ദിവസം വാ പക്ഖം വാ മാസം വാ സംവച്ഛരം വാ തവ സുദ്ധഭാവം ജാനാസീ’’തി പുച്ഛിയമാനോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ജാനാമി, ഏത്തകം നാമ കാലം അഹം സുദ്ധോ’’തി വദതി, തസ്സ ദിന്നോ സുദ്ധന്തപരിവാസോ ‘‘ചൂളസുദ്ധന്തോ’’തി വുച്ചതി.
തം ഗഹേത്വാ പരിവസന്തേന യത്തകം കാലം അത്തനോ സുദ്ധിം ജാനാതി, തത്തകം അപനേത്വാ അവസേസം മാസം വാ ദ്വേമാസം വാ പരിവസിതബ്ബം. സചേ മാസമത്തം അസുദ്ധോമ്ഹീതി സല്ലക്ഖേത്വാ അഗ്ഗഹേസി പരിവസന്തോ ച പുന അഞ്ഞം മാസം സരതി, തമ്പി മാസം പരിവസിതബ്ബമേവ. പുന പരിവാസദാനകിച്ചം നത്ഥി. അഥ ദ്വേമാസം അസുദ്ധോമ്ഹീതി സല്ലക്ഖേത്വാ അഗ്ഗഹേസി, പരിവസന്തോ ച മാസമത്തമേവാഹം അസുദ്ധോമ്ഹീതി സന്നിട്ഠാനം കരോതി, മാസമേവ പരിവസിതബ്ബം. പുന പരിവാസദാനകിച്ചം നത്ഥി. അയഞ്ഹി സുദ്ധന്തപരിവാസോ നാമ ഉദ്ധമ്പി ആരോഹതി, ഹേട്ഠാപി ഓരോഹതി, ഇദമസ്സ ലക്ഖണം. അഞ്ഞസ്മിം പന ആപത്തിവുട്ഠാനേ ഇദം ലക്ഖണം – യോ അപ്പടിച്ഛന്നം ആപത്തിം പടിച്ഛന്നാതി വിനയകമ്മം കരോതി, തസ്സ ആപത്തി വുട്ഠാതി. യോ പടിച്ഛന്നം അപ്പടിച്ഛന്നാതി വിനയകമ്മം കരോതി, തസ്സ ന വുട്ഠാതി. അചിരപടിച്ഛന്നം ചിരപടിച്ഛന്നാതി കരോന്തസ്സാപി വുട്ഠാതി. ചിരപടിച്ഛന്നം അചിരപടിച്ഛന്നാതി കരോന്തസ്സ ന വുട്ഠാതി. ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ സമ്ബഹുലാതി കരോന്തസ്സാപി വുട്ഠാതി, ഏകം വിനാ സമ്ബഹുലാനം അഭാവതോ. സമ്ബഹുലാ പന ആപജ്ജിത്വാ ഏകം ആപജ്ജിന്തി കരോന്തസ്സ ന വുട്ഠാതി.
യോ പന യഥാവുത്തേന അനുലോമപടിലോമനയേന പുച്ഛിയമാനോപി രത്തിപരിയന്തം ന ജാനാതി നേവ സരതി വേമതികോ വാ ഹോതി, തസ്സ ദിന്നോ സുദ്ധന്തപരിവാസോ ‘‘മഹാസുദ്ധന്തോ’’തി വുച്ചതി. തം ഗഹേത്വാ ഗഹിതദിവസതോ പട്ഠായ യാവ ഉപസമ്പദദിവസോ, താവ രത്തിയോ ഗണേത്വാ പരിവസിതബ്ബം. അയം ഉദ്ധം നാരോഹതി, ഹേട്ഠാ പന ഓരോഹതി. തസ്മാ സചേ പരിവസന്തോ രത്തിപരിച്ഛേദേ സന്നിട്ഠാനം കരോതി, മാസോ വാ സംവച്ഛരോ വാ മയ്ഹം ആപന്നസ്സാതി മാസം വാ സംവച്ഛരം വാ പരിവസിതബ്ബം. പരിവാസയാചനദാനലക്ഖണം പനേത്ഥ പരതോ പാളിയം ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബം. കമ്മവാചാപരിയോസാനേ വത്തസമാദാനമാനത്തഅബ്ഭാനാനി വുത്തനയാനേവ. അയം സുദ്ധന്തപരിവാസോ നാമ.
‘‘സമോധാനപരിവാസോ’’ നാമ തിവിധോ ഹോതി – ഓധാനസമോധാനോ, അഗ്ഘസമോധാനോ, മിസ്സകസമോധാനോതി. തത്ഥ ‘‘ഓധാനസമോധാനോ’’ നാമ – അന്തരാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛാദേന്തസ്സ പരിവുത്ഥദിവസേ ഓധുനിത്വാ മക്ഖേത്വാ പുരിമായ ആപത്തിയാ മൂലദിവസപരിച്ഛേദേ പച്ഛാ ആപന്നം ആപത്തിം സമോദഹിത്വാ ദാതബ്ബപരിവാസോ വുച്ചതി. സോ പരതോ ‘‘തേന ഹി ഭിക്ഖവേ സങ്ഘോ ഉദായിം ഭിക്ഖും അന്തരാ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ പഞ്ചാഹപടിച്ഛന്നായ മൂലായ പടികസ്സിത്വാ പുരിമായ ആപത്തിയാ സമോധാനപരിവാസം ദേതൂ’’തി ഇതോ പട്ഠായ വിത്ഥാരതോ പാളിയംയേവ ആഗതോ.
അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – യോ പടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവാസം ഗഹേത്വാ പരിവസന്തോ വാ മാനത്താരഹോ വാ മാനത്തം ചരന്തോ വാ അബ്ഭാനാരഹോ വാ അഞ്ഞം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പുരിമായ ആപത്തിയാ സമാ വാ ഊനതരാ വാ രത്തിയോ പടിച്ഛാദേതി, തസ്സ മൂലായപടികസ്സനേന തേ പരിവുത്ഥദിവസേ ച മാനത്തചിണ്ണദിവസേ ച സബ്ബേ ഓധുനിത്വാ അദിവസേ കത്വാ പച്ഛാ ആപന്നാപത്തിം മൂലാപത്തിയം സമോധായ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ. തേന സചേ മൂലാപത്തി പക്ഖപടിച്ഛന്നാ, അന്തരാപത്തി ഊനകപക്ഖപടിച്ഛന്നാ, പുന പക്ഖമേവ പരിവാസോ പരിവസിതബ്ബോ. അഥാപി അന്തരാപത്തി പക്ഖപടിച്ഛന്നാവ പക്ഖമേവ പരിവസിതബ്ബം. ഏതേനുപായേന യാവ സട്ഠിവസ്സപടിച്ഛന്നാ മൂലാപത്തി, താവ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സട്ഠിവസ്സാനി പരിവസിത്വാ മാനത്താരഹോ ഹുത്വാപി ഹി ഏകദിവസം അന്തരാപത്തിം പടിച്ഛാദേത്വാ പുനപി സട്ഠിവസ്സാനി പരിവാസാരഹോ ഹോതി.
സചേ പന അന്തരാപത്തി മൂലാപത്തിതോ അതിരേകപടിച്ഛന്നാ ഹോതി, തത്ഥ ‘‘കിം കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘അതേകിച്ഛോ അയം പുഗ്ഗലോ, അതേകിച്ഛോ നാമ ആവികാരാപേത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ’’തി. മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘കസ്മാ അതേകിച്ഛോ നാമ, നനു അയം സമുച്ചയക്ഖന്ധകോ നാമ ബുദ്ധാനം ഠിതകാലസദിസോ, ആപത്തി നാമ പടിച്ഛന്നാ വാ ഹോതു അപ്പടിച്ഛന്നാ വാ സമകഊനതരഅതിരേകപടിച്ഛന്നാ വാ വിനയധരസ്സ കമ്മവാചം യോജേതും സമത്ഥഭാവോയേവേത്ഥ പമാണം, തസ്മാ യാ അതിരേകപടിച്ഛന്നാ ഹോതി, തം മൂലാപത്തിം കത്വാ തത്ഥ ഇതരം സമോധായ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ’’തി. അയം ‘‘ഓധാനസമോധാനോ’’ നാമ.
‘‘അഗ്ഘസമോധാനോ’’ നാമ സമ്ബഹുലാസു ആപത്തീസു യാ ഏകാ വാ ദ്വേ വാ തിസ്സോ വാ സമ്ബഹുലാ വാ ആപത്തിയോ സബ്ബചിരപടിച്ഛന്നായോ, താസം അഗ്ഘേന സമോധായ താസം രത്തിപരിച്ഛേദവസേന അവസേസാനം ഊനതരപടിച്ഛന്നാനം ആപത്തീനം പരിവാസോ ദിയ്യതി. അയം വുച്ചതി അഗ്ഘസമോധാനോ. സോപി പരതോ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപന്നോ ഹോതി, ഏകാ ആപത്തി ഏകാഹപടിച്ഛന്നാ ഏകാ ആപത്തി ദ്വീഹപടിച്ഛന്നാ’’തിആദിനാ നയേന പാളിയം ആഗതോയേവ.
യസ്സ പന സതം ആപത്തിയോ ദസാഹപടിച്ഛന്നാ, അപരമ്പി സതം ആപത്തിയോ ദസാഹപടിച്ഛന്നാതി ഏവം ദസക്ഖത്തും കത്വാ ആപത്തിസഹസ്സം ദിവസസതപടിച്ഛന്നം ഹോതി, തേന കിം കാതബ്ബന്തി? സബ്ബം സമോദഹിത്വാ ദസ ദിവസേ പരിവസിതബ്ബം. ഏവം ഏകേനേവ ദസാഹേന ദിവസസതമ്പി പരിവസിതമേവ ഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം –
‘‘ദസസതം രത്തിസതം, ആപത്തിയോ ഛാദയിത്വാന;
ദസ രത്തിയോ വസിത്വാന, മുച്ചേയ്യ പാരിവാസികോ’’തി. (പരി. ൪൭൭);
അയം അഗ്ഘസമോധാനോ നാമ.
‘‘മിസ്സകസമോധാനോ’’ നാമ – യോ നാനാവത്ഥുകാ ആപത്തിയോ ഏകതോ കത്വാ ദിയ്യതി. തത്രായം നയോ –
‘‘അഹം, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം ഏകം സുക്കവിസ്സട്ഠിം, ഏകം കായസംസഗ്ഗം, ഏകം ദുട്ഠുല്ലവാചം, ഏകം അത്തകാമം, ഏകം സഞ്ചരിത്തം, ഏകം കുടികാരം, ഏകം വിഹാരകാരം, ഏകം ദുട്ഠദോസം, ഏകം അഞ്ഞഭാഗിയം, ഏകം സങ്ഘഭേദം, ഏകം ഭേദാനുവത്തകം, ഏകം ദുബ്ബചം, ഏകം കുലദൂസകം, സോഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം താസം ആപത്തീനം സമോധാനപരിവാസം യാചാമീ’’തി –
തിക്ഖത്തും യാചാപേത്വാ തദനുരൂപായ കമ്മവാചായ പരിവാസോ ദാതബ്ബോ.
ഏത്ഥ ച സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിം നാനാവത്ഥുകായോതിപി സങ്ഘാദിസേസാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിന്തിപി ഏവം പുബ്ബേ വുത്തനയേന വത്ഥുവസേനപി ഗോത്തവസേനപി നാമവസേനപി ആപത്തിവസേനപി യോജേത്വാ കമ്മവാചം കാതും വട്ടതിയേവാതി അയം മിസ്സകസമോധാനോ. സബ്ബപരിവാസകമ്മവാചാവസാനേ പന നിക്ഖിത്താനിക്ഖിത്തവത്താദികഥാ പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി.
പരിവാസകഥാ നിട്ഠിതാ.
ഇദാനി യം വുത്തം ‘‘പക്ഖമാനത്തഞ്ച സമോധാനമാനത്തഞ്ച അവസേസപരിവാസകഥാവസാനേ കഥയിസ്സാമാ’’തി, തസ്സോകാസോ സമ്പത്തോ, തസ്മാ വുച്ചതി – ‘‘പക്ഖമാനത്ത’’ന്തി ഭിക്ഖുനിയാ ദാതബ്ബമാനത്തം. തം പന പടിച്ഛന്നായപി അപ്പടിച്ഛന്നായപി ആപത്തിയാ അഡ്ഢമാസമേവ ദാതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ഗരുധമ്മം അജ്ഝാപന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ഉഭതോസങ്ഘേ പക്ഖമാനത്തം ചരിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൦൩). തം പന ഭിക്ഖുനീഹി അത്തനോ സീമം സോധേത്വാ വിഹാരസീമായ വാ വിഹാരസീമം സോധേതും അസക്കോന്തീഹി ഖണ്ഡസീമായ വാ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ചതുവഗ്ഗഗണം സന്നിപാതാപേത്വാ ദാതബ്ബം. സചേ ഏകാ ആപത്തി ഹോതി ഏകിസ്സാ വസേന, സചേ ദ്വേ വാ തിസ്സോ വാ സമ്ബഹുലാ വാ ഏകവത്ഥുകാ വാ നാനാവത്ഥുകാ വാ താസം താസം വസേന വത്ഥുഗോത്തനാമആപത്തീസു യം യം ഇച്ഛതി തം തം ആദായ യോജനാ കാതബ്ബാ.
തത്രിദം ഏകാപത്തിവസേന മുഖമത്തദസ്സനം, തായ ആപന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ വുഡ്ഢാനം ഭിക്ഖുനീനം പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘‘അഹം, അയ്യേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം ഗാമന്തരം, സാഹം, അയ്യേ, ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം യാചാമീ’’തി.
ഏവം തിക്ഖത്തും യാചാപേത്വാ ബ്യത്തായ ഭിക്ഖുനിയാ പടിബലായ സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –
‘‘സുണാതു മേ അയ്യേ സങ്ഘോ, അയം ഇത്ഥന്നാമാ ഭിക്ഖുനീ ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജി ഗാമന്തരം, സാ സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം യാചതി, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമായ ഭിക്ഖുനിയാ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം ദദേയ്യ, ഏസാ ഞത്തി.
‘‘സുണാതു മേ അയ്യേ സങ്ഘോ, അയം…പേ… ദുതിയമ്പി… തതിയമ്പി ഏതമത്ഥം വദാമി. സുണാതു മേ അയ്യേ സങ്ഘോ…പേ… ദേതി… ദിന്നം സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമായ ഭിക്ഖുനിയാ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ; ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.
കമ്മവാചാപരിയോസാനേ വത്തം സമാദിയിത്വാ ഭിക്ഖുമാനത്തകഥായ വുത്തനയേനേവ സങ്ഘസ്സ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിത്തവത്തം വസിതുകാമായ തത്ഥേവ സങ്ഘമജ്ഝേ വാ പക്കന്താസു ഭിക്ഖുനീസു ഏകഭിക്ഖുനിയാ വാ ദുതിയികായ വാ സന്തികേ വുത്തനയേനേവ നിക്ഖിപിതബ്ബം. അഞ്ഞിസ്സാ പന ആഗന്തുകായ സന്തികേ ആരോചേത്വാ നിക്ഖിപിതബ്ബം. നിക്ഖിത്തകാലതോ പട്ഠായ പകതത്തട്ഠാനേ തിട്ഠതി. പുന സമാദിയിത്വാ അരുണം ഉട്ഠാപേന്തിയാ പന ഭിക്ഖുനീനംയേവ സന്തികേ വസിതും ന ലഭതി. ‘‘ഉഭതോസങ്ഘേ പക്ഖമാനത്തം ചരിതബ്ബ’’ന്തി ഹി വുത്തം. തസ്മാ അസ്സാ ആചരിയുപജ്ഝായാഹി വിഹാരം ഗന്ത്വാ സങ്ഗാഹകപക്ഖേ ഠിതോ ഏകോ മഹാഥേരോ വാ ധമ്മകഥികോ വാ ഭിക്ഖു വത്തബ്ബോ – ‘‘ഏകിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ വിനയകമ്മം കത്തബ്ബമത്ഥി, തത്ര നോ അയ്യാ, ചത്താരോ ഭിക്ഖൂ പേസേഥാ’’തി. സങ്ഗഹം അകാതും ന ലബ്ഭതി, പേസേസ്സാമീതി വത്തബ്ബം. ചതൂഹി പകതത്തഭിക്ഖുനീഹി മാനത്തചാരിനിം ഭിക്ഖുനിം ഗഹേത്വാ അന്തോഅരുണേയേവ നിക്ഖമിത്വാ ഗാമൂപചാരതോ ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതേ അതിക്കമിത്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ഗുമ്ബവതിആദീഹി പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം. വിഹാരൂപചാരതോപി ദ്വേ ലേഡ്ഡുപാതാ അതിക്കമിതബ്ബാ ചതൂഹി പകതത്തഭിക്ഖൂഹിപി തത്ഥ ഗന്തബ്ബം. ഗന്ത്വാ പന ഭിക്ഖുനീഹി സദ്ധിം ന ഏകട്ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം, പടിക്കമിത്വാ അവിദൂരട്ഠാനേ നിസീദിതബ്ബം. കുരുന്ദിമഹാപച്ചരീസു പന ‘‘ഭിക്ഖുനീഹിപി ബ്യത്തം ഏകം വാ ദ്വേ വാ ഉപാസികായോ ഭിക്ഖൂഹിപി ഏകം വാ ദ്വേ വാ ഉപാസകേ അത്തരക്ഖണത്ഥായ ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. കുരുന്ദിയംയേവ ച ഭിക്ഖുനുപസ്സയസ്സ ച വിഹാരസ്സ ച ഉപചാരം മുഞ്ചിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം, ഗാമസ്സാതി ന വുത്തം.
ഏവം നിസിന്നേസു പന ഭിക്ഖൂസു ച ഭിക്ഖുനീസു ച തായ ഭിക്ഖുനിയാ ‘‘മാനത്തം സമാദിയാമി, വത്തം സമാദിയാമീ’’തി വത്തം സമാദിയിത്വാ ഭിക്ഖുനീസങ്ഘസ്സ താവ ഏവം ആരോചേതബ്ബം –
‘‘അഹം, അയ്യേ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം ഗാമന്തരം, സാഹം സങ്ഘം ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം യാചിം, തസ്സ മേ സങ്ഘോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ ഗാമന്തരായ പക്ഖമാനത്തം അദാസി, സാഹം പക്ഖമാനത്തം ചരാമി, ‘വേദയാമഹം, അയ്യേ, വേദയതീ’തി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി.
തതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏവം ആരോചേതബ്ബം – ‘‘അഹം, അയ്യാ, ഏകം ആപത്തിം ആപജ്ജിം …പേ… വേദയാമഹം, അയ്യാ, വേദയതീതി മം സങ്ഘോ ധാരേതൂ’’തി. ഇധാപി യായ കായചി ഭാസായ ആരോചേതും വട്ടതി.
ആരോചേത്വാ ച ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സേവ സന്തികേ നിസീദിതബ്ബം, ആരോചിതകാലതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനം ഗന്തും വട്ടതി. സചേ സാസങ്കം ഹോതി, ഭിക്ഖുനിയോ തത്ഥേവ ഠാനം പച്ചാസീസന്തി, ഠാതബ്ബം. സചേ അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ തം ഠാനം ഏതി, പസ്സന്തിയാ ആരോചേതബ്ബം. നോ ചേ ആരോചേതി, രത്തിച്ഛേദോ ചേവ വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. സചേ അജാനന്തിയാ ഏവ ഉപചാരം ഓക്കമിത്വാ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോവ ഹോതി, ന വത്തഭേദദുക്കടം. സചേ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപജ്ഝായാദീനം വത്തകരണത്ഥം പഗേവ ഗന്തുകാമാ ഹോന്തി, രത്തിവിപ്പവാസഗണഓഹീയനഗാമന്തരാപത്തിരക്ഖണത്ഥം ഏകം ഭിക്ഖുനിം ഠപേത്വാ ഗന്തബ്ബം. തായ അരുണേ ഉട്ഠിതേ തസ്സാ സന്തികേ വത്തം നിക്ഖിപിതബ്ബം. ഏതേനുപായേന അഖണ്ഡാ പഞ്ചദസ രത്തിയോ മാനത്തം ചരിതബ്ബം.
അനിക്ഖിത്തവത്തായ പന പാരിവാസികക്ഖന്ധകേ വുത്തനയേനേവ സമ്മാ വത്തിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – ‘‘ആഗന്തുകസ്സ ആരോചേതബ്ബ’’ന്തി ഏത്ഥ യത്തകാ പുരേഭത്തം വാ പച്ഛാഭത്തം വാ തം ഗാമം ഭിക്ഖൂ വാ ഭിക്ഖുനിയോ വാ ആഗച്ഛന്തി, സബ്ബേസം ആരോചേതബ്ബം. അനാരോചേന്തിയാ രത്തിച്ഛേദോ ച വത്തഭേദദുക്കടഞ്ച. സചേപി രത്തിം കോചി ഭിക്ഖു തം ഗാമൂപചാരം ഓക്കമിത്വാ ഗച്ഛതി, രത്തിച്ഛേദോ ഹോതിയേവ, അജാനനപച്ചയാ പന വത്തഭേദതോ മുച്ചതി. കുരുന്ദിആദീസു പന അനിക്ഖിത്തവത്തഭിക്ഖൂനം വുത്തനയേനേവ കഥേതബ്ബന്തി വുത്തം. തം പാരിവാസികവത്താദീനം ഉപചാരസീമായ പരിച്ഛിന്നത്താ യുത്തതരം ദിസ്സതി. ഉപോസഥേ ആരോചേതബ്ബം, പവാരണായ ആരോചേതബ്ബം, ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനഞ്ച ഭിക്ഖുനീനഞ്ച ദേവസികം ആരോചേതബ്ബം. സചേ ഭിക്ഖൂനം തസ്മിം ഗാമേ ഭിക്ഖാചാരോ സമ്പജ്ജതി, തത്ഥേവ ഗന്തബ്ബം. നോ ചേ സമ്പജ്ജതി, അഞ്ഞത്ര ചരിത്വാപി തത്ര ആഗന്ത്വാ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ഗന്തബ്ബം. ബഹിഗാമേ വാ സങ്കേതട്ഠാനം കാതബ്ബം – ‘‘അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ അമ്ഹേ പസ്സിസ്സസീ’’തി. തായ സങ്കേതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. സങ്കേതട്ഠാനേ അദിസ്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം. വിഹാരേ സബ്ബഭിക്ഖൂനം ആരോചേതബ്ബം. സചേ സബ്ബേസം സക്കാ ന ഹോതി ആരോചേതും, ബഹിഉപചാരസീമായ ഠത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ പേസേതബ്ബാ. താഹി ആനീതാനം ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനം ആരോചേതബ്ബം. സചേ വിഹാരോ ദൂരോ ഹോതി സാസങ്കോ, ഉപാസകേ ച ഉപാസികായോ ച ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബം. സചേ പന അയം ഏകാ വസതി, രത്തിവിപ്പവാസം ആപജ്ജതി, തസ്മാസ്സാ ഏകാ പകതത്താ ഭിക്ഖുനീ സമ്മന്നിത്വാ ദാതബ്ബാ ഏകച്ഛന്നേ വസനത്ഥായ.
ഏവം അഖണ്ഡം മാനത്തം ചരിത്വാ വീസതിഗണേ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ വുത്തനയേനേവ അബ്ഭാനം കാതബ്ബം. സചേ മാനത്തം ചരമാനാ അന്തരാപത്തിം ആപജ്ജതി, മൂലായ പടികസ്സിത്വാ തസ്സാ ആപത്തിയാ മാനത്തം ദാതബ്ബന്തി കുരുന്ദിയം വുത്തം. ഇദം ‘‘പക്ഖമാനത്തം’’ നാമ.
‘‘സമോധാനമാനത്തം’’ പന തിവിധം ഹോതി – ഓധാനസമോധാനം, അഗ്ഘസമോധാനം, മിസ്സകസമോധാനന്തി. തത്ഥ യദേതം പരതോ ഉദായിത്ഥേരസ്സ പഞ്ചാഹപടിച്ഛന്നായ ആപത്തിയാ പരിവാസം പരിവസന്തസ്സ പരിവാസേ ച മാനത്താരഹട്ഠാനേ ച അന്തരാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ മൂലായപടികസ്സിതസ്സ ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ ഉദായിസ്സ ഭിക്ഖുനോ തിസ്സന്നം ആപത്തീനം ഛാരത്തം മാനത്തം ദേതൂ’’തി മാനത്തം അനുഞ്ഞാതം, ഇദം ‘‘ഓധാനസമോധാനം’’ നാമ. ഇദഞ്ഹി പുനപ്പുനം മൂലായപടികസ്സനേന പരിവുത്ഥദിവസേ ഓധുനിത്വാ പുരിമാപത്തീഹി സദ്ധിം സമോധായ ദിന്നം, തസ്മാ ഓധാനസമോധാനന്തി വുച്ചതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘സമോധാനപരിവാസം വുത്ഥസ്സ ദാതബ്ബം മാനത്തം സമോധാനമാനത്ത’’ന്തി വുത്തം. തമ്പി തേന പരിയായേന യുജ്ജതി.
അഗ്ഘസമോധാനം പന മിസ്സകസമോധാനഞ്ച അഗ്ഘസമോധാനമിസ്സകസമോധാനപരിവാസാവസാനേ ദാതബ്ബമാനത്തമേവ വുച്ചതി, തം പരിവാസകമ്മവാചാനുസാരേന യോജേത്വാ ദാതബ്ബം. ഏത്താവതാ യം വുത്തം ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘോ ഉദായിസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ സഞ്ചേതനികായ സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ ഏകാഹപടിച്ഛന്നായ ഏകാഹപരിവാസം ദേതൂതിആദിനാ നയേന പാളിയം അനേകേഹി ആകാരേഹി പരിവാസോ ച മാനത്തഞ്ച വുത്തം, തസ്സ യസ്മാ ആഗതാഗതഠാനേ വിനിച്ഛയോ വുച്ചമാനോ പാളി വിയ അതിവിത്ഥാരം ആപജ്ജതി, ന ച സക്കാ ഹോതി സുഖേന പരിഗ്ഗഹേതും, തസ്മാ നം സമോധാനേത്വാ ഇധേവ ദസ്സേസ്സാമാ’’തി, തദിദം അത്ഥതോ സമ്പാദിതം ഹോതി.
പടിച്ഛന്നപരിവാസകഥാ
൧൦൨. ഇദാനി യാ താവ അയം പടിച്ഛന്നായ ഏകിസ്സാ ആപത്തിയാ വസേന പാളി വുത്താ, സാ ഉത്താനത്ഥാവ.
൧൦൮. തതോ പരം ദ്വീഹതീഹചതൂഹപഞ്ചാഹപടിച്ഛന്നാനം വസേന പാളിം വത്വാ പഞ്ചാഹപടിച്ഛന്നായ പരിവാസതോ പട്ഠായ അന്തരാപത്തി ദസ്സിതാ. യസ്മാ പന തം ആപത്തിം ആപന്നോ മൂലായപടികസ്സനാരഹോ നാമ ഹോതി, തസ്മാസ്സ തത്ഥ മൂലായപടികസ്സനം അനുഞ്ഞാതം. സചേ പന നിക്ഖിത്തവത്തോ ആപജ്ജതി, മൂലായപടികസ്സനാരഹോ ന ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ ന സോ പരിവസന്തോ ആപന്നോ, പകതത്തട്ഠാനേ ഠിതോ ആപന്നോ, തസ്മാ തസ്സാ ആപത്തിയാ വിസും മാനത്തം ചരിതബ്ബം. സചേ പടിച്ഛന്നാ ഹോതി പരിവാസോപി വസിതബ്ബോ. യഞ്ചേതം മൂലായപടികസ്സനം വുത്തം, തസ്മിമ്പി കതേ പരിവുത്ഥദിവസാ മക്ഖിതാ ഹോന്തി. ഇതി പരിവാസേ അന്തരാപത്തിം ദസ്സേത്വാ പുന മാനത്താരഹസ്സ അന്തരാപത്തിം ദസ്സേത്വാ മൂലായപടികസ്സനം വുത്തം, തസ്മിമ്പി കതേ പരിവുത്ഥദിവസാ മക്ഖിതാവ ഹോന്തി. തതോ പരിവുത്ഥപരിവാസസ്സ താസം തിസ്സന്നമ്പി ആപത്തീനം സമോധാനമാനത്തം ദസ്സിതം. തതോ മാനത്തചാരികസ്സ അന്തരാപത്തിം ദസ്സേത്വാ മൂലായപടികസ്സനം വുത്തം. തസ്മിം പന പടികസ്സനേ കതേ മാനത്തചിണ്ണദിവസാപി പരിവുത്ഥദിവസാപി മക്ഖിതാവ ഹോന്തി. തതോ അബ്ഭാനാരഹസ്സ അന്തരാപത്തിം ദസ്സേത്വാ മൂലായപടികസ്സനം വുത്തം. തസ്മിമ്പി കതേ സബ്ബേ തേ മക്ഖിതാവ ഹോന്തി. തതോ പരം സബ്ബാ അന്തരാപത്തിയോ യോജേത്വാ അബ്ഭാനകമ്മം ദസ്സിതം. ഏവം പടിച്ഛന്നവാരേ ഏകാഹപടിച്ഛന്നാദിവസേന പഞ്ച, അന്തരാപത്തിവസേന ചതസ്സോതി നവ കമ്മവാചാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി.
പടിച്ഛന്നപരിവാസകഥാ നിട്ഠിതാ.