൨. ഉപോസഥക്ഖന്ധകം

സന്നിപാതാനുജാനനാദികഥാ

൧൩൨. ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ – അഞ്ഞതിത്ഥിയാതി ഏത്ഥ തിത്ഥം വുച്ചതി ലദ്ധി; അഞ്ഞം തിത്ഥം അഞ്ഞതിത്ഥം; അഞ്ഞതിത്ഥം ഏതേസം അത്ഥീതി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ; ഇതോ അഞ്ഞലദ്ധികാതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മം ഭാസന്തീതി യം തേസം കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം, തം കഥേന്തി. തേ ലഭന്തീതി തേ മനുസ്സാ ലഭന്തി. മൂഗസൂകരാതി ഥൂലസരീരസൂകരാ.

൧൩൫. അനജ്ഝാപന്നോ വാ ഹോതി ആപജ്ജിത്വാ വാ വുട്ഠിതോതി ഏത്ഥ യം ആപത്തിം ഭിക്ഖു അനജ്ഝാപന്നോ വാ ഹോതി, ആപജ്ജിത്വാ വാ വുട്ഠിതോ, അയം അസന്തീ നാമ ആപത്തീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമ്പജാനമുസാവാദേ കിം ഹോതീതി യ്വായം സമ്പജാനമുസാവാദോ അസ്സ ഹോതീതി വുത്തോ, സോ ആപത്തിതോ കിം ഹോതി, കതരാ ആപത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. ദുക്കടം ഹോതീതി ദുക്കടാപത്തി ഹോതി; സാ ച ഖോ ന മുസാവാദലക്ഖണേന; ഭഗവതോ പന വചനേന വചീദ്വാരേ അകിരിയസമുട്ഠാനാ ആപത്തി ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. വക്ഖതി ഹി –

‘‘അനാലപന്തോ മനുജേന കേനചി,

വാചാഗിരം നോ ച പരേ ഭണേയ്യ;

ആപജ്ജേയ്യ വാചസികം ന കായികം,

പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൭൯);

അന്തരായികോതി അന്തരായകരോ. കിസ്സ ഫാസു ഹോതീതി കിമത്ഥായ ഫാസു ഹോതി. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ അധിഗമായാതി പഠമസ്സ ഝാനസ്സ അധിഗമനത്ഥായ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഫാസു ഹോതി സുഖം ഹോതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഇതി ഭഗവാ ഉദ്ദേസതോ ച നിദ്ദേസതോ ച പഠമം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം ദസ്സേസി.

൧൩൬. ദേവസികന്തി ദിവസേ ദിവസേ. ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാതി ഏകസ്സ ഉതുനോ തതിയേ ച സത്തമേ ച പക്ഖേ ദ്വിക്ഖത്തും ചാതുദ്ദസേ അവസേസേ ഛക്ഖത്തും പന്നരസേ; അയം താവ ഏകോ അത്ഥോ. അയം പന പകതിചാരിത്തവസേന വുത്തോ ‘‘സകിം പക്ഖസ്സ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ’’തി വചനതോ പന തഥാരൂപേ പച്ചയേ സതി യസ്മിം തസ്മിം ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ ഉദ്ദിസിതും വട്ടതി, ആവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം ചാതുദ്ദസോ ഹോതി, ആഗന്തുകാനം പന്നരസോ. സചേ ആവാസികാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ആഗന്തുകേഹി ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബ’’ന്തി വചനതോപി ചേതം വേദിതബ്ബം.

സീമാനുജാനനകഥാ

൧൩൮. പഠമം നിമിത്താ കിത്തേതബ്ബാതി വിനയധരേന പുച്ഛിതബ്ബം ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്ത’’ന്തി? പബ്ബതോ ഭന്തേതി. പുന വിനയധരേന ‘‘ഏസോ പബ്ബതോ നിമിത്ത’’ന്തി ഏവം നിമിത്തം കിത്തേതബ്ബം. ‘‘ഏതം പബ്ബതം നിമിത്തം കരോമ, കരിസ്സാമ, നിമിത്തം കതോ, നിമിത്തം ഹോതു, ഹോതി ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പന കിത്തേതും ന വട്ടതി. പാസാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. പുരത്ഥിമായ അനുദിസായ, ദക്ഖിണായ ദിസായ, ദക്ഖിണായ അനുദിസായ, പച്ഛിമായ ദിസായ, പച്ഛിമായ അനുദിസായ, ഉത്തരായ ദിസായ, ഉത്തരായ അനുദിസായ, കിം നിമിത്തം? ഉദകം ഭന്തേ. ഏതം ഉദകം നിമിത്തന്തി ഏത്ഥ പന അട്ഠത്വാ പുന പുരത്ഥിമായ ദിസായ കിം നിമിത്തം. പബ്ബതോ ഭന്തേ. ഏസോ പബ്ബതോ നിമിത്തന്തി ഏവം പഠമം കിത്തിതനിമിത്തം കിത്തേത്വാവ ഠപേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി നിമിത്തേന നിമിത്തം ഘടിതം ഹോതി. ഏവം നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ അഥാനന്തരം വുത്തായ കമ്മവാചായ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. കമ്മവാചാപരിയോസാനേ നിമിത്താനം അന്തോ സീമാ ഹോതി, നിമിത്താനി സീമതോ ബഹി ഹോന്തി. തത്ഥ നിമിത്താനി സകിം കിത്തിതാനിപി കിത്തിതാനേവ ഹോന്തി. അന്ധകട്ഠകഥായം പന തിക്ഖത്തും സീമമണ്ഡലം സമ്ബന്ധന്തേന നിമിത്തം കിത്തേതബ്ബന്തി വുത്തം. ‘‘പബ്ബതോ ഭന്തേതി…പേ… ഉദകം ഭന്തേ’’തി ഏവം പന ഉപസമ്പന്നോ വാ ആചിക്ഖതു അനുപസമ്പന്നോ വാ വട്ടതിയേവ.

ഇദാനി പബ്ബതനിമിത്താദീസു ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ – തിവിധോ പബ്ബതോ, സുദ്ധപംസുപബ്ബതോ, സുദ്ധപാസാണപബ്ബതോ, ഉഭയമിസ്സകോതി. സോ തിവിധോപി വട്ടതി. വാലികരാസി പന ന വട്ടതി. ഇതരോപി ഹത്ഥിപ്പമാണതോ ഓമകതരോ ന വട്ടതി. ഹത്ഥിപ്പമാണതോ പന പട്ഠായ സിനേരുപ്പമാണോപി വട്ടതി. സചേ ചതൂസു ദിസാസു ചത്താരോ തീസു വാ തയോ പബ്ബതാ ഹോന്തി, ചതൂഹി വാ തീഹി വാ പബ്ബതനിമിത്തേഹി ഏവ സമ്മന്നിതും വട്ടതി. ദ്വീഹി പന നിമിത്തേഹി ഏകേന വാ സമ്മന്നിതും ന വട്ടതി. ഇതോ പരേസു പാസാണനിമിത്താദീസുപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ പബ്ബതനിമിത്തം കരോന്തേന പുച്ഛിതബ്ബം ‘‘ഏകാബദ്ധോ ന ഏകാബദ്ധോ’’തി. സചേ ഏകാബദ്ധോ ഹോതി, ന കാതബ്ബോ. തഞ്ഹി ചതൂസു വാ അട്ഠസു വാ ദിസാസു കിത്തേന്തേനാപി ഏകമേവ നിമിത്തം കിത്തിതം ഹോതി, തസ്മാ യോ ഏവം ചക്കസണ്ഠാനേന വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതോ പബ്ബതോ, തം ഏകദിസായ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞാസു ദിസാസു തം ബഹിദ്ധാ കത്വാ അന്തോ അഞ്ഞാനി നിമിത്താനി കിത്തേതബ്ബാനി.

സചേ പബ്ബതസ്സ തതിയഭാഗം വാ ഉപഡ്ഢം വാ അന്തോസീമായ കത്തുകാമാ ഹോന്തി, പബ്ബതം അകിത്തേത്വാ യത്തകം പദേസം അന്തോ കത്തുകാമാ, തസ്സ പരതോ തസ്മിംയേവ പബ്ബതേ ജാതരുക്ഖവമ്മികാദീസു അഞ്ഞതരം നിമിത്തം കിത്തേതബ്ബം. സചേ ഏകയോജനദ്വിയോജനപ്പമാണം സബ്ബം പബ്ബതം അന്തോ കത്തുകാമാ ഹോന്തി, പബ്ബതസ്സ പരതോ ഭൂമിയം ജാതരുക്ഖവമ്മികാദീനി നിമിത്താനി കിത്തേതബ്ബാനി.

പാസാണനിമിത്തേ – അയഗുളോപി പാസാണസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി, തസ്മാ യോ കോചി പാസാണോ വട്ടതി. പമാണതോ പന ഹത്ഥിപ്പമാണോ പബ്ബതസങ്ഖ്യം ഗതോ, തസ്മാ സോ ന വട്ടതി. മഹാഗോണമഹാമഹിംസപ്പമാണോ പന വട്ടതി. ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ദ്വത്തിംസപലഗുളപിണ്ഡപരിമാണോ വട്ടതി. തതോ ഖുദ്ദകതരോ ഇട്ഠകാ വാ മഹന്തീപി ന വട്ടതി. അനിമിത്തുപഗപാസാണരാസിപി ന വട്ടതി, പഗേവ പംസുവാലികരാസി. ഭൂമിസമോ ഖലമണ്ഡലസദിസോ പിട്ഠിപാസാണോ വാ ഭൂമിതോ ഖാണുകോ വിയ ഉട്ഠിതപാസാണോ വാ ഹോതി, സോപി പമാണുപഗോ ചേ വട്ടതി. പിട്ഠിപാസാണോ അതിമഹന്തോപി പാസാണസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി, തസ്മാ സചേ മഹതോ പിട്ഠിപാസാണസ്സ ഏകപ്പദേസം അന്തോസീമായ കത്തുകാമാ ഹോന്തി, തം അകിത്തേത്വാ തസ്സുപരി അഞ്ഞോ പാസാണോ കിത്തേതബ്ബോ. സചേ പിട്ഠിപാസാണുപരി വിഹാരം കരോന്തി, വിഹാരമജ്ഝേന വാ പിട്ഠിപാസാണോ വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗച്ഛതി, ഏവരൂപോ പിട്ഠിപാസാണോ ന വട്ടതി. സചേ ഹി തം കിത്തേന്തി, നിമിത്തസ്സ ഉപരി വിഹാരോ ഹോതി, നിമിത്തഞ്ച നാമ ബഹിസീമായ ഹോതി, വിഹാരോപി ബഹിസീമായം ആപജ്ജതി. വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതപിട്ഠിപാസാണോ ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ന കിത്തേതബ്ബോ.

വനനിമിത്തേ – തിണവനം വാ തചസാരതാലനാളികേരാദിരുക്ഖവനം വാ ന വട്ടതി. അന്തോസാരാനം പന സാകസാലാദീനം അന്തോസാരമിസ്സകാനം വാ രുക്ഖാനം വനം വട്ടതി, തഞ്ച ഖോ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ചതുപഞ്ചരുക്ഖമത്തമ്പി തതോ ഓരം ന വട്ടതി, പരം യോജനസതികമ്പി വട്ടതി. സചേ പന വനമജ്ഝേ വിഹാരം കരോന്തി, വനം ന കിത്തേതബ്ബം. ഏകദേസം അന്തോസീമായ കത്തുകാമേഹിപി വനം അകിത്തേത്വാ തത്ഥ രുക്ഖപാസാണാദയോ കിത്തേതബ്ബാ. വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതവനം ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ന കിത്തേതബ്ബം.

രുക്ഖനിമിത്തേ – തചസാരോ താലനാളികേരാദിരുക്ഖോ ന വട്ടതി, അന്തോസാരോ ജീവമാനകോ അന്തമസോ ഉബ്ബേധതോ അട്ഠങ്ഗുലോ പരിണാഹതോ സൂചിദണ്ഡകപ്പമാണോപി വട്ടതി, തതോ ഓരം ന വട്ടതി, പരം ദ്വാദസയോജനോ സുപ്പതിട്ഠിതനിഗ്രോധോപി വട്ടതി. വംസനളകസരാവാദീസു ബീജം രോപേത്വാ വഡ്ഢാപിതോ പമാണുപഗോപി ന വട്ടതി. തതോ അപനേത്വാ പന തങ്ഖണമ്പി ഭൂമിയം രോപേത്വാ കോട്ഠകം കത്വാ ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ കിത്തേതും വട്ടതി. നവമൂലസാഖാനിഗ്ഗമനം അകാരണം. ഖന്ധം ഛിന്ദിത്വാ രോപിതേ പന ഏതം യുജ്ജതി. കിത്തേന്തേന ച ‘‘രുക്ഖോ’’തിപി വത്തും വട്ടതി, ‘‘സാകരുക്ഖോതിപി സാലരുക്ഖോ’’തിപി. ഏകാബദ്ധം പന സുപ്പതിട്ഠിതനിഗ്രോധസദിസം ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ കിത്തേതും ന വട്ടതി.

മഗ്ഗനിമിത്തേ – അരഞ്ഞഖേത്തനദീതളാകമഗ്ഗാദയോ ന വട്ടന്തി, ജങ്ഘമഗ്ഗോ വാ സകടമഗ്ഗോ വാ വട്ടതി, യോ നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ ദ്വേ തീണി ഗാമന്തരാനി ഗച്ഛതി. യോ പന ജങ്ഘമഗ്ഗോ സകടമഗ്ഗതോ ഓക്കമിത്വാ പുന സകടമഗ്ഗമേവ ഓതരതി, യേ വാ ജങ്ഘമഗ്ഗസകടമഗ്ഗാ അവളഞ്ജാ, തേ ന വട്ടന്തി. ജങ്ഘസത്ഥസകടസത്ഥേഹി വളഞ്ജിയമാനായേവ വട്ടന്തി. സചേ ദ്വേ മഗ്ഗാ നിക്ഖമിത്വാ പച്ഛാ സകടധുരമിവ ഏകീഭവന്തി, ദ്വിധാ ഭിന്നട്ഠാനേ വാ സമ്ബന്ധട്ഠാനേ വാ സകിം കിത്തേത്വാ പുന ന കിത്തേതബ്ബാ, ഏകാബദ്ധനിമിത്തഞ്ഹേതം ഹോതി.

സചേ വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചതൂസു ദിസാസു ഗച്ഛന്തി, മജ്ഝേ ഏകം കിത്തേത്വാ അപരം കിത്തേതും ന വട്ടതി. ഏകാബദ്ധനിമിത്തഞ്ഹേതം ഹോതി. കോണം നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ ഗതമഗ്ഗം പന പരഭാഗേ കിത്തേതും വട്ടതി. വിഹാരമജ്ഝേന നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ ഗതമഗ്ഗോ പന ന കിത്തേതബ്ബോ. കിത്തിതേ നിമിത്തസ്സ ഉപരി വിഹാരോ ഹോതി. സചേ സകടമഗ്ഗസ്സ അന്തിമചക്കമഗ്ഗം നിമിത്തം കരോന്തി, മഗ്ഗോ ബഹിസീമായ ഹോതി. സചേ ബാഹിരചക്കമഗ്ഗം നിമിത്തം കരോന്തി, ബാഹിരചക്കമഗ്ഗോവ ബഹിസീമായ ഹോതി, സേസം അന്തോസീമം ഭജതി. മഗ്ഗം കിത്തേന്തേന ‘‘മഗ്ഗോ പന്ഥോ പഥോ പജ്ജോ’’തി ദസസു യേന കേനചി നാമേന കിത്തേതും വട്ടതി. പരിഖാസണ്ഠാനേന വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഗതമഗ്ഗോ ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ കിത്തേതും ന വട്ടതി.

വമ്മികനിമിത്തേ – ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന തം ദിവസം ജാതോ അട്ഠങ്ഗുലുബ്ബേധോ ഗോവിസാണപ്പമാണോപി വമ്മികോ വട്ടതി, തതോ ഓരം ന വട്ടതി, പരം ഹിമവന്തപബ്ബതസദിസോപി വട്ടതി. വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതം പന ഏകാബദ്ധം ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ കിത്തേതും ന വട്ടതി.

നദീനിമിത്തേ – യസ്സാ ധമ്മികാനം രാജൂനം കാലേ അന്വദ്ധമാസം അനുദസാഹം അനുപഞ്ചാഹന്തി ഏവം അനതിക്കമിത്വാ ദേവേ വസ്സന്തേ വലാഹകേസു വിഗതമത്തേസു സോതം പച്ഛിജ്ജതി, അയം നദീസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി. യസ്സാ പന ഈദിസേ സുവുട്ഠികാലേ വസ്സാനസ്സ ചാതുമാസേ സോതം ന പച്ഛിജ്ജതി, തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഉത്തരന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ അന്തരവാസകോ തേമിയതി, അയം നദീസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, സീമം ബന്ധന്താനം നിമിത്തം ഹോതി. ഭിക്ഖുനിയാ നദീപാരഗമനേപി ഉപോസഥാദിസങ്ഘകമ്മകരണേപി നദീപാരസീമസമ്മന്നനേപി അയമേവ നദീ.

യാ പന മഗ്ഗോ വിയ സകടധുരസണ്ഠാനേന വാ പരിഖാസണ്ഠാനേന വാ വിഹാരം പരിക്ഖിപിത്വാ ഗതാ, തം ഏകത്ഥ കിത്തേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ കിത്തേതും ന വട്ടതി. വിഹാരസ്സ ചതൂസു ദിസാസു അഞ്ഞമഞ്ഞം വിനിബ്ബിജ്ഝിത്വാ ഗതേ നദിചതുക്കേപി ഏസേവ നയോ. അസമ്മിസ്സനദിയോ പന ചതസ്സോപി കിത്തേതും വട്ടതി. സചേ വതിം കരോന്തോ വിയ രുക്ഖപാദേ നിഖണിത്വാ വല്ലിപലാലാദീഹി നദിസോതം രുമ്ഭന്തി, ഉദകഞ്ച അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ആവരണം പവത്തതിയേവ, നിമിത്തം കാതും വട്ടതി. യഥാ പന ഉദകം നപ്പവത്തതി, ഏവം സേതുമ്ഹി കതേ അപ്പവത്തമാനാ നദീ നിമിത്തം കാതും ന വട്ടതി. പവത്തനട്ഠാനേ നദിനിമിത്തം, അപ്പവത്തനട്ഠാനേ ഉദകനിമിത്തം കാതും വട്ടതി.

യാ പന ദുബ്ബുട്ഠികാലേ വാ ഗിമ്ഹേ വാ നിരുദകഭാവേന നപ്പവത്തതി, സാ വട്ടതി. മഹാനദിതോ ഉദകമാതികം നീഹരന്തി, സാ കുന്നദിസദിസാ ഹുത്വാ തീണി സസ്സാനി സമ്പാദേന്തീ നിച്ചം പവത്തതി, കിഞ്ചാപി പവത്തതി, നിമിത്തം കാതും ന വട്ടതി. യാ പന മൂലേ മഹാനദിതോ നിഗ്ഗതാപി കാലന്തരേന തേനേവ നിഗ്ഗതമഗ്ഗേന നദിം ഭിന്ദിത്വാ സയഞ്ച ഗച്ഛതി, ഗച്ഛന്തീ പരതോ സുസുമാരാദിസമാകിണ്ണാ നാവാദീഹി സഞ്ചരിതബ്ബാ നദീ ഹോതി, തം നിമിത്തം കാതും വട്ടതി.

ഉദകനിമിത്തേ – നിരുദകേ ഠാനേ നാവായ വാ ചാടിആദീസു വാ ഉദകം പൂരേത്വാ ഉദകനിമിത്തം കിത്തേതും ന വട്ടതി, ഭൂമിഗതമേവ വട്ടതി. തഞ്ച ഖോ അപ്പവത്തനഉദകം ആവാടപോക്ഖരണിതളാകജാതസ്സരലോണിസമുദ്ദാദീസു ഠിതം, അട്ഠിതം പന ഓഘനദിഉദകവാഹകമാതികാദീസു ഉദകം ന വട്ടതി. അന്ധകട്ഠകഥായം പന ‘‘ഗമ്ഭീരേസു ആവാടാദീസു ഉക്ഖേപിമം ഉദകം നിമിത്തം ന കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം ദുവുത്തം അത്തനോമതിമത്തമേവ. ഠിതം പന അന്തമസോ സൂകരഖതായപി ഗാമദാരകാനം കീളനവാപിയമ്പി തങ്ഖണഞ്ഞേവ പഥവിയം ആവാടകം കത്വാ കുടേഹി ആഹരിത്വാ പൂരിതഉദകമ്പി സചേ യാവ കമ്മവാചാപരിയോസാനാ തിട്ഠതി, അപ്പം വാ ഹോതു ബഹു വാ, വട്ടതി. തസ്മിം പന ഠാനേ നിമിത്തസഞ്ഞാകരണത്ഥം പാസാണവാലികാപംസുആദിരാസി വാ പാസാണത്ഥമ്ഭോ വാ ദാരുത്ഥമ്ഭോ വാ കാതബ്ബോ. തം കാതുഞ്ച കാരേതുഞ്ച ഭിക്ഖുസ്സ വട്ടതി. ലാഭസീമായം പന ന വട്ടതി. സമാനസംവാസകസീമാ കസ്സചി പീളനം ന കരോതി, കേവലം ഭിക്ഖൂനം വിനയകമ്മമേവ സാധേതി, തസ്മാ ഏത്ഥ വട്ടതി.

ഇമേഹി ച അട്ഠഹി നിമിത്തേഹി അസമ്മിസ്സേഹിപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്മിസ്സേഹിപി സീമം സമ്മന്നിതും വട്ടതിയേവ. സാ ഏവം സമ്മന്നിത്വാ ബജ്ഝമാനാ ഏകേന ദ്വീഹി വാ നിമിത്തേഹി അബദ്ധാ ഹോതി, തീണി പന ആദിം കത്വാ വുത്തപ്പകാരാനം നിമിത്താനം സതേനാപി ബദ്ധാ ഹോതി. സാ തീഹി സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാ ഹോതി, ചതൂഹി ചതുരസ്സാ വാ സിങ്ഘാടകഅഡ്ഢചന്ദമുദിങ്ഗാദിസണ്ഠാനാ വാ, തതോ അധികേഹി നാനാസണ്ഠാനാ. തം ബന്ധിതുകാമേഹി സാമന്തവിഹാരേസു ഭിക്ഖൂ തസ്സ തസ്സ വിഹാരസ്സ സീമാപരിച്ഛേദം പുച്ഛിത്വാ, ബദ്ധസീമവിഹാരാനം സീമായ സീമന്തരികം, അബദ്ധസീമവിഹാരാനം സീമായ ഉപചാരം ഠപേത്വാ ദിസാചാരികഭിക്ഖൂനം നിസ്സഞ്ചാരസമയേ സചേ ഏകസ്മിം ഗാമഖേത്തേ സീമം ബന്ധിതുകാമാ, യേ തത്ഥ ബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേസു ഭിക്ഖൂനം ‘‘മയം അജ്ജ സീമം ബന്ധിസ്സാമ, തുമ്ഹേ സകസീമാപരിച്ഛേദതോ മാ നിക്ഖമിത്ഥാ’’തി പേസേതബ്ബം. യേ അബദ്ധസീമവിഹാരാ, തേസു ഭിക്ഖൂ ഏകജ്ഝം സന്നിപാതേതബ്ബാ, ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദോ ആഹരാപേതബ്ബോ. സചേ അഞ്ഞാനിപി ഗാമക്ഖേത്താനി അന്തോകാതുകാമാ, തേസു ഗാമേസു യേ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, തേഹിപി ആഗന്തബ്ബം. അനാഗച്ഛന്താനം ഛന്ദോ ആഹരിതബ്ബോതി മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പന ‘‘നാനാഗാമഖേത്താനി നാമ പാടേക്കം ബദ്ധസീമാസദിസാനി, ന തതോ ഛന്ദപാരിസുദ്ധി ആഗച്ഛതി. അന്തോനിമിത്തഗതേഹി പന ഭിക്ഖൂഹി ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി വത്വാ പുന ആഹ – ‘‘സമാനസംവാസകസീമാസമ്മന്നനകാലേ ആഗമനമ്പി അനാഗമനമ്പി വട്ടതി. അവിപ്പവാസസീമാസമ്മന്നനകാലേ പന അന്തോനിമിത്തഗതേഹി ആഗന്തബ്ബം, അനാഗച്ഛന്താനം ഛന്ദോ ആഹരിതബ്ബോ’’തി.

ഏവം സന്നിപതിതേസു പന ഭിക്ഖൂസു ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദേ ആഹടേ തേസു തേസു മഗ്ഗേസു നദീതിത്ഥഗാമദ്വാരാദീസു ച ആഗന്തുകഭിക്ഖൂനം സീഘം സീഘം ഹത്ഥപാസാനയനത്ഥഞ്ച ബഹിസീമാകരണത്ഥഞ്ച ആരാമികേ ചേവ സമണുദ്ദേസേ ച ഠപേത്വാ ഭേരിസഞ്ഞം വാ സങ്ഖസഞ്ഞം വാ കത്വാ നിമിത്തകിത്തനാനന്തരം വുത്തായ ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ’’തിആദികായ കമ്മവാചായ സീമാ ബന്ധിതബ്ബാ. കമ്മവാചാപരിയോസാനേയേവ നിമിത്താനി ബഹി കത്വാ ഹേട്ഠാ പഥവിസന്ധാരകം ഉദകം പരിയന്തം കത്വാ സീമാ ഗതാ ഹോതി.

ഇമം പന സമാനസംവാസകസീമം സമ്മന്നന്തേഹി പബ്ബജ്ജുപസമ്പദാദീനം സങ്ഘകമ്മാനം സുഖകരണത്ഥം പഠമം ഖണ്ഡസീമാ ബന്ധിതബ്ബാ. തം പന ബന്ധന്തേഹി വത്തം ജാനിതബ്ബം. സചേ ഹി ബോധിചേതിയഭത്തസാലാദീനി സബ്ബവത്ഥൂനി പതിട്ഠാപേത്വാ കതവിഹാരേ ബന്ധന്തി, വിഹാരമജ്ഝേ ബഹൂനം സമോസരണട്ഠാനേ അബന്ധിത്വാ വിഹാരപച്ചന്തേ വിവിത്തോകാസേ ബന്ധിതബ്ബാ. അകതവിഹാരേ ബന്ധന്തേഹി ബോധിചേതിയാദീനം സബ്ബവത്ഥൂനം ഠാനം സല്ലക്ഖേത്വാ യഥാ പതിട്ഠിതേസു വത്ഥൂസു വിഹാരപച്ചന്തേ വിവിത്തോകാസേ ഹോതി, ഏവം ബന്ധിതബ്ബാ. സാ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന സചേ ഏകവീസതി ഭിക്ഖൂ ഗണ്ഹാതി, വട്ടതി. തതോ ഓരം ന വട്ടതി, പരം ഭിക്ഖുസഹസ്സം ഗണ്ഹന്തീപി വട്ടതി. തം ബന്ധന്തേഹി സീമാമാളകസ്സ സമന്താ നിമിത്തുപഗാ പാസാണാ ഠപേതബ്ബാ, ന ഖണ്ഡസീമായ ഠിതേഹി മഹാസീമാ ബന്ധിതബ്ബാ, ന മഹാസീമായ ഠിതേഹി ഖണ്ഡസീമാ, ഖണ്ഡസീമായമേവ പന ഠത്വാ ഖണ്ഡസീമാ ബന്ധിതബ്ബാ, മഹാസീമായമേവ ഠത്വാ മഹാസീമാ.

തത്രായം ബന്ധനവിധി – സമന്താ ‘‘ഏസോ പാസാണോ നിമിത്ത’’ന്തി ഏവം നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ കമ്മവാചായ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. അഥ തസ്സാ ഏവ ദള്ഹീകമ്മത്ഥം അവിപ്പവാസകമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സീമം സമൂഹനിസ്സാമാതി ആഗതാ സമൂഹനിതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. സീമം സമ്മന്നിത്വാ ബഹിസീമന്തരികപാസാണാ ഠപേതബ്ബാ. സീമന്തരികാ പച്ഛിമകോടിയാ ഏകരതനപ്പമാണാ വട്ടതി. വിദത്ഥിപ്പമാണാപി വട്ടതീതി കുരുന്ദിയം, ചതുരങ്ഗുലപ്പമാണാപി വട്ടതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. സചേ പന വിഹാരോ മഹാ ഹോതി, ദ്വേപി തിസ്സോപി തതുത്തരിപി ഖണ്ഡസീമായോ ബന്ധിതബ്ബാ.

ഏവം ഖണ്ഡസീമം സമ്മന്നിത്വാ മഹാസീമാസമ്മുതികാലേ ഖണ്ഡസീമതോ നിക്ഖമിത്വാ മഹാസീമായ ഠത്വാ സമന്താ അനുപരിയായന്തേഹി സീമന്തരികപാസാണാ കിത്തേതബ്ബാ. തതോ അവസേസനിമിത്താനി കിത്തേത്വാ ഹത്ഥപാസം അവിജഹന്തേഹി കമ്മവാചായ സമാനസംവാസകസീമം സമ്മന്നിത്വാ തസ്സാ ദള്ഹീകമ്മത്ഥം അവിപ്പവാസകമ്മവാചാപി കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി ‘‘സീമം സമൂഹനിസ്സാമാ’’തി ആഗതാ സമൂഹനിതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. സചേ പന ഖണ്ഡസീമായ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ തതോ സീമന്തരികായ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ മഹാസീമായ നിമിത്താനി കിത്തേന്തി, ഏവം തീസു ഠാനേസു നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ യം സീമം ഇച്ഛന്തി, തം പഠമം ബന്ധിതും വട്ടതി. ഏവം സന്തേപി യഥാവുത്തേനയേന ഖണ്ഡസീമതോവ പട്ഠായ ബന്ധിതബ്ബാ. ഏവം ബദ്ധാസു പന സീമാസു ഖണ്ഡസീമായ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ മഹാസീമായ കമ്മം കരോന്താനം ന കോപേന്തി, മഹാസീമായ വാ ഠിതാ ഖണ്ഡസീമായ കമ്മം കരോന്താനം സീമന്തരികായ പന ഠിതാ ഉഭിന്നമ്പി ന കോപേന്തി. ഗാമഖേത്തേ ഠത്വാ കമ്മം കരോന്താനം പന സീമന്തരികായ ഠിതാ കോപേന്തി. സീമന്തരികാ ഹി ഗാമഖേത്തം ഭജതി.

സീമാ ച നാമേസാ ന കേവലം പഥവിതലേയേവ ബദ്ധാ ബദ്ധാ നാമ ഹോതി. അഥ ഖോ പിട്ഠിപാസാണേപി കുടിഗേഹേപി ലേണേപി പാസാദേപി പബ്ബതമത്ഥകേപി ബദ്ധാ ബദ്ധായേവ ഹോതി. തത്ഥ പിട്ഠിപാസാണേ ബന്ധന്തേഹി പാസാണപിട്ഠിയം രാജിം വാ കോട്ടേത്വാ ഉദുക്ഖലം വാ ഖണിത്വാ നിമിത്തം ന കാതബ്ബം, നിമിത്തുപഗപാസാണേ ഠപേത്വാ നിമിത്താനി കിത്തേതബ്ബാനി. കമ്മവാചാപരിയോസാനേ സീമാ പഥവിസന്ധാരകം ഉദകം പരിയന്തം കത്വാ ഓതരതി. നിമിത്തപാസാണാ യഥാഠാനേ ന തിട്ഠന്തി, തസ്മാ സമന്തതോ രാജി വാ ഉട്ഠാപേതബ്ബാ, ചതൂസു വാ കോണേസു പാസാണാ വിജ്ഝിതബ്ബാ, ‘‘അയം സീമാപരിച്ഛേദോ’’തി വത്വാ അക്ഖരാനി വാ ഛിന്ദിതബ്ബാനി. കേചി ഉസൂയകാ സീമം ഝാപേസ്സാമാതി അഗ്ഗിം ദേന്തി, പാസാണാവ ഝായന്തി, ന സീമാ.

കുടിഗേഹേപി ബന്ധന്തേഹി ഭിത്തിം അകിത്തേത്വാ ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസട്ഠാനം അന്തോ കരിത്വാ പാസാണനിമിത്താനി ഠപേത്വാ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ, അന്തോകുട്ടമേവ സീമാ ഹോതി. സചേ അന്തോകുട്ടേ ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസോ നത്ഥി, പമുഖേ നിമിത്തപാസാണേ ഠപേത്വാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. സചേ ഏവമ്പി നപ്പഹോതി, ബഹിനിബ്ബോദകപതനട്ഠാനേപി നിമിത്താനി ഠപേത്വാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. ഏവം സമ്മതായ പന സബ്ബം കുടിഗേഹം സീമട്ഠമേവ ഹോതി.

ചതുഭിത്തിയലേണേപി ബന്ധന്തേഹി കുട്ടം അകിത്തേത്വാ പാസാണാവ കിത്തേതബ്ബാ. സചേ അന്തോ ഓകാസോ നത്ഥി, പമുഖേപി നിമിത്താനി ഠപേതബ്ബാനി. സചേ നപ്പഹോതി, ബഹി നിബ്ബോദകപതനട്ഠാനേപി നിമിത്തപാസാണേ ഠപേത്വാ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. ഏവം ലേണസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച സീമാ ഹോതി.

ഉപരിപാസാദേപി ഭിത്തിം അകിത്തേത്വാ അന്തോ പാസാണേ ഠപേത്വാ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. സചേ നപ്പഹോതി, പമുഖേപി പാസാണേ ഠപേത്വാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. ഏവം സമ്മതാ ഉപരിപാസാദേയേവ ഹോതി, ഹേട്ഠാ ന ഓതരതി. സചേ പന ബഹൂസു ഥമ്ഭേസു തുലാനം ഉപരി കതപാസാദസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ കുട്ടോ യഥാ നിമിത്താനം അന്തോ ഹോതി, ഏവം ഉട്ഠഹിത്വാ തുലാരുക്ഖേഹി ഏകസമ്ബദ്ധോ ഠിതോ, ഹേട്ഠാപി ഓതരതി. ഏകഥമ്ഭപാസാദസ്സ പന ഉപരിമതലേ ബദ്ധാ സീമാ സചേ ഥമ്ഭമത്ഥകേ ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസോ ഹോതി, ഹേട്ഠാ ഓതരതി. സചേ പാസാദഭിത്തിതോ നിഗ്ഗതേസു നിയ്യൂഹകാദീസു പാസാണേ ഠപേത്വാ സീമം ബന്ധന്തി, പാസാദഭിത്തി അന്തോസീമായം ഹോതി. ഹേട്ഠാ പനസ്സാ ഓതരണാനോതരണം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഹേട്ഠാപാസാദേ കിത്തേന്തേഹിപി ഭിത്തി ച രുക്ഖത്ഥമ്ഭാ ച ന കിത്തേതബ്ബാ. ഭിത്തിലഗ്ഗേ പന പാസാണത്ഥമ്ഭേ കിത്തേതും വട്ടതി. ഏവം കിത്തിതാ സീമാ ഹേട്ഠാ പാസാദസ്സ പരിയന്തഥമ്ഭാനം അന്തോയേവ ഹോതി. സചേ പന ഹേട്ഠാപാസാദസ്സ കുഡ്ഡോ ഉപരിമതലേന സമ്ബദ്ധോ ഹോതി, ഉപരിപാസാദമ്പി അഭിരുഹതി. സചേ പാസാദസ്സ ബഹി നിബ്ബോദകപതനട്ഠാനേ നിമിത്താനി കരോന്തി, സബ്ബോ പാസാദോ സീമട്ഠോ ഹോതി.

പബ്ബതമത്ഥകേ തലം ഹോതി ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസാരഹം, തത്ഥ പിട്ഠിപാസാണേ വിയ സീമം ബന്ധന്തി. ഹേട്ഠാപബ്ബതേപി തേനേവ പരിച്ഛേദേന സീമാ ഓതരതി. താലമൂലകപബ്ബതേപി ഉപരി സീമാ ബദ്ധാ ഹേട്ഠാ ഓതരതേവ. യോ പന വിതാനസണ്ഠാനോ ഹോതി, ഉപരി ഏകവീസതിയാ ഭിക്ഖൂനം ഓകാസോ അത്ഥി, ഹേട്ഠാ നത്ഥി, തസ്സ ഉപരി ബദ്ധാ സീമാ ഹേട്ഠാ ന ഓതരതി. ഏവം മുദിങ്ഗസണ്ഠാനോ വാ ഹോതു പണവസണ്ഠാനോ വാ, യസ്സ ഹേട്ഠാ വാ മജ്ഝേ വാ സീമപ്പമാണം നത്ഥി, തസ്സുപരി ബദ്ധാ സീമാ ഹേട്ഠാ നേവ ഓതരതി. യസ്സ പന ദ്വേ കൂടാനി ആസന്നേ ഠിതാനി, ഏകസ്സപി ഉപരി സീമപ്പമാണം നപ്പഹോതി, തസ്സ കൂടന്തരം ചിനിത്വാ വാ പൂരേത്വാ വാ ഏകാബദ്ധം കത്വാ ഉപരി സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ.

ഏകോ സപ്പഫണസദിസോ പബ്ബതോ, തസ്സുപരി സീമപ്പമാണസ്സ അത്ഥിതായ സീമം ബന്ധന്തി, തസ്സ ചേ ഹേട്ഠാ ആകാസപബ്ഭാരം ഹോതി, സീമാ ന ഓതരതി. സചേ പനസ്സ വേമജ്ഝേ സീമപ്പമാണോ സുസിരപാസാണോ ഹോതി, ഓതരതി. സോ ച പാസാണോ സീമട്ഠോയേവ ഹോതി. അഥാപിസ്സ ഹേട്ഠാ ലേണസ്സ കുട്ടോ അഗ്ഗകോടിം ആഹച്ച തിട്ഠതി, ഓതരതി, ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച സീമായേവ ഹോതി. സചേ പന ഹേട്ഠാ ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ പാരതോ അന്തോ-ലേണം ഹോതി, ബഹി സീമാ ന ഓതരതി. അഥാപി ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ ഓരതോ ബഹിലേണം ഹോതി, അന്തോ സീമാ ന ഓതരതി. അഥാപി ഉപരി സീമായ പരിച്ഛേദോ ഖുദ്ദകോ, ഹേട്ഠാ ലേണം മഹന്തം സീമാപരിച്ഛേദമതിക്കമിത്വാ ഠിതം, സീമാ ഉപരിയേവ ഹോതി, ഹേട്ഠാ ന ഓതരതി. യദി പന ലേണം ഖുദ്ദകം സബ്ബപച്ഛിമസീമാപരിമാണം, ഉപരി സീമാ മഹതീ തം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതാ, സീമാ ഓതരതി. അഥ ലേണം അതിഖുദ്ദകം സീമപ്പമാണം ന ഹോതി, സീമാ ഉപരിയേവ ഹോതി, ഹേട്ഠാ ന ഓതരതി. സചേ തതോ ഉപഡ്ഢം ഭിജ്ജിത്വാ പതതി, സീമപ്പമാണം ചേപി ഹോതി, ബഹി പതിതം അസീമാ. അപതിതം പന യദി സീമപ്പമാണം, സീമാ ഹോതിയേവ.

ഖണ്ഡസീമാ നീചവത്ഥുകാ ഹോതി, തം പൂരേത്വാ ഉച്ചവത്ഥുകം കരോന്തി, സീമായേവ. സീമായ ഗേഹം കരോന്തി, സീമട്ഠകമേവ ഹോതി. സീമായ പോക്ഖരണിം ഖണന്തി, സീമായേവ. ഓഘോ സീമാമണ്ഡലം ഓത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛതി, സീമാമാളകേ അട്ടം ബന്ധിത്വാ കമ്മം കാതും വട്ടതി. സീമായ ഹേട്ഠാ ഉമങ്ഗനദീ ഹോതി, ഇദ്ധിമാ ഭിക്ഖു തത്ഥ നിസീദതി, സചേ സാ നദീ പഠമം ഗതാ, സീമാ പച്ഛാ ബദ്ധാ, കമ്മം ന കോപേതി. അഥ പഠമം സീമാ ബദ്ധാ, പച്ഛാ നദീ ഗതാ, കമ്മം കോപേതി. ഹേട്ഠാപഥവിതലേ ഠിതോ പന കോപേതിയേവ.

സീമാമാളകേ വടരുക്ഖോ ഹോതി, തസ്സ സാഖാ വാ തതോ നിഗ്ഗതപാരോഹോ വാ മഹാസീമായ പഥവിതലം വാ തത്ഥജാതരുക്ഖാദീനി വാ ആഹച്ച തിട്ഠതി, മഹാസീമം സോധേത്വാ വാ കമ്മം കാതബ്ബം, തേ വാ സാഖാപാരോഹാ ഛിന്ദിത്വാ ബഹിട്ഠകാ കാതബ്ബാ. അനാഹച്ച ഠിതസാഖാദീസു ആരുള്ഹഭിക്ഖു ഹത്ഥപാസം ആനേതബ്ബോ. ഏവം മഹാസീമായ ജാതരുക്ഖസ്സ സാഖാ വാ പാരോഹോ വാ വുത്തനയേനേവ സീമാമാളകേ പതിട്ഠാതി, വുത്തനയേനേവ സീമം സോധേത്വാ വാ കമ്മം കാതബ്ബം, തേ വാ സാഖാപാരോഹാ ഛിന്ദിത്വാ ബഹിട്ഠകാ കാതബ്ബാ.

സചേ സീമാമാളകേ കമ്മേ കരിയമാനേ കോചി ഭിക്ഖു സീമാമാളകസ്സ അന്തോ പവിസിത്വാ വേഹാസട്ഠിതസാഖായ നിസീദതി, പാദാ വാസ്സ ഭൂമിഗതാ ഹോന്തി, നിവാസനപാരുപനം വാ ഭൂമിം ഫുസതി, കമ്മം കാതും ന വട്ടതി. പാദേ പന നിവാസനപാരുപനഞ്ച ഉക്ഖിപാപേത്വാ കാതും വട്ടതി. ഇദഞ്ച ലക്ഖണം പുരിമനയേപി വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – തത്ര ഉക്ഖിപാപേത്വാ കാതും ന വട്ടതി, ഹത്ഥപാസമേവ ആനേതബ്ബോ. സചേ അന്തോസീമതോ പബ്ബതോ അബ്ഭുഗച്ഛതി, തത്രട്ഠോ ഭിക്ഖു ഹത്ഥപാസം ആനേതബ്ബോ. ഇദ്ധിയാ അന്തോപബ്ബതം പവിട്ഠേപി ഏസേവ നയോ. ബജ്ഝമാനാ ഏവ ഹി സീമാ പമാണരഹിതം പദേസം ന ഓതരതി. ബദ്ധസീമായ ജാതം യംകിഞ്ചി യത്ഥ കത്ഥചി ഏകസമ്ബദ്ധേന ഗതം സീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി.

൧൪൦. തിയോജനപരമന്തി ഏത്ഥ തിയോജനം പരമം പമാണമേതിസ്സാതി തിയോജനപരമാ; തം തിയോജനപരമം. സമ്മന്നന്തേന പന മജ്ഝേ ഠത്വാ യഥാ ചതൂസുപി ദിസാസു ദിയഡ്ഢദിയഡ്ഢയോജനം ഹോതി, ഏവം സമ്മന്നിതബ്ബാ. സചേ പന മജ്ഝേ ഠത്വാ ഏകേകദിസതോ തിയോജനം കരോന്തി, ഛയോജനം ഹോതീതി ന വട്ടതി. ചതുരസ്സം വാ തികോണം വാ സമ്മന്നന്തേന യഥാ കോണതോ കോണം തിയോജനം ഹോതി, ഏവം സമ്മന്നിതബ്ബാ. സചേ ഹി യേന കേനചി പരിയന്തേന കേസഗ്ഗമത്തമ്പി തിയോജനം അതിക്കാമേതി, ആപത്തിഞ്ച ആപജ്ജതി സീമാ ച അസീമാ ഹോതി.

നദീപാരന്തി ഏത്ഥ പാരയതീതി പാരാ. കിം പാരയതി? നദിം. നദിയാ പാരാ നദീപാരാ, തം നദീപാരം; നദിം അജ്ഝോത്ഥരമാനന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച നദിയാ ലക്ഖണം നദീനിമിത്തേ വുത്തനയമേവ. യത്ഥസ്സ ധുവനാവാ വാതി യത്ഥ നദിയാ സീമാബന്ധനട്ഠാനഗതേസു തിത്ഥേസു നിച്ചസഞ്ചരണനാവാ അസ്സ, യാ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന പാജനപുരിസേന സദ്ധിം തയോ ജനേ വഹതി. സചേ പന സാ നാവാ ഉദ്ധം വാ അധോ വാ കേനചിദേവ കരണീയേന പുന ആഗമനത്ഥായ നീതാ, ചോരേഹി വാ ഹടാ, അവസ്സം ലബ്ഭനേയ്യാ, യാ പന വാതേന വാ ഛിന്നബന്ധനാ വീചീഹി നദിമജ്ഝം നീതാ അവസ്സം ആഹരിതബ്ബാ, പുന ധുവനാവാവ ഹോതി. ഉദകേ ഓഗതേ ഥലം ഉസ്സാരിതാപി സുധാകസടാദീഹി പൂരേത്വാ ഠപിതാപി ധുവനാവാവ. സചേ ഭിന്നാ വാ വിസങ്ഖതപദരാ വാ ന വട്ടതി. മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘സചേപി താവകാലികം നാവം ആനേത്വാ സീമാബന്ധനട്ഠാനേ ഠപേത്വാ നിമിത്താനി കിത്തേന്തി, ധുവനാവാവ ഹോതീ’’തി. തത്ര മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ – ‘‘നിമിത്തം വാ സീമാ വാ കമ്മവാചായ ഗച്ഛതി ന നാവായ. ഭഗവതാ ച ധുവനാവാ അനുഞ്ഞാതാ, തസ്മാ നിബദ്ധനാവായേവ വട്ടതീ’’തി.

ധുവസേതു വാതി യത്ഥ രുക്ഖസങ്ഘാടമയോ വാ പദരബദ്ധോ വാ ജങ്ഘസത്ഥസേതു വാ ഹത്ഥിസ്സാദീനം സഞ്ചരണയോഗ്ഗോ മഹാസേതു വാ അത്ഥി; അന്തമസോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ മനുസ്സാനം സഞ്ചരണയോഗ്ഗോ ഏകപദികസേതുപി ധുവസേതുത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. സചേ പന ഉപരി ബദ്ധാനി വേത്തലതാദീനി ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാപി ന സക്കാ ഹോതി തേന സഞ്ചരിതും, ന വട്ടതി.

ഏവരൂപം നദീപാരസീമം സമ്മന്നിതുന്തി യത്ഥായം വുത്തപ്പകാരാ ധുവനാവാ വാ ധുവസേതു വാ അഭിമുഖതിത്ഥേയേവ അത്ഥി, ഏവരൂപം നദീപാരസീമം സമ്മന്നിതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. സചേ ധുവനാവാ വാ ധുവസേതു വാ അഭിമുഖതിത്ഥേ നത്ഥി, ഈസകം ഉദ്ധം അഭിരുഹിത്വാ അധോ വാ ഓരോഹിത്വാ അത്ഥി, ഏവമ്പി വട്ടതി. കരവീകതിസ്സത്ഥേരോ പന ‘‘ഗാവുതമത്തബ്ഭന്തരേപി വട്ടതീ’’തി ആഹ.

ഇമഞ്ച പന നദീപാരസീമം സമ്മന്നന്തേന ഏകസ്മിം തീരേ ഠത്വാ ഉപരിസോതേ നദീതീരേ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ തതോ പട്ഠായ അത്താനം പരിക്ഖിപന്തേന യത്തകം പരിച്ഛേദം ഇച്ഛതി, തസ്സ പരിയോസാനേ അധോസോതേപി നദീതീരേ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ പരതീരേ സമ്മുഖട്ഠാനേ നദീതീരേ നിമിത്തം കിത്തേതബ്ബം. തതോ പട്ഠായ യത്തകം പരിച്ഛേദം ഇച്ഛതി, തസ്സ വസേന യാവ ഉപരിസോതേ പഠമകിത്തിതനിമിത്തസ്സ സമ്മുഖാ നദീതീരേ നിമിത്തം, താവ കിത്തേത്വാ പച്ചാഹരിത്വാ പഠമകിത്തിതനിമിത്തേന സദ്ധിം ഘടേതബ്ബം. അഥ സബ്ബനിമിത്താനം അന്തോ ഠിതേ ഭിക്ഖൂ ഹത്ഥപാസഗതേ കത്വാ കമ്മവാചായ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. നദിയം ഠിതാ അനാഗതാപി കമ്മം ന കോപേന്തി. സമ്മുതിപരിയോസാനേ ഠപേത്വാ നദിം നിമിത്താനം അന്തോ പാരതീരേ ച ഓരിമതീരേ ച ഏകസീമാ ഹോതി. നദീ പന ബദ്ധസീമാസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി, വിസും നദിസീമാ ഏവ ഹി സാ.

സചേ അന്തോനദിയം ദീപകോ ഹോതി, തം അന്തോസീമായ കാതുകാമേന പുരിമനയേനേവ അത്തനാ ഠിതതീരേ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ ദീപകസ്സ ഓരിമന്തേ ച പാരിമന്തേ ച നിമിത്തം കിത്തേതബ്ബം. അഥ പരതീരേ നദിയാ ഓരിമതീരേ നിമിത്തസ്സ സമ്മുഖട്ഠാനേ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ തതോ പട്ഠായ പുരിമനയേനേവ യാവ ഉപരിസോതേ പഠമകിത്തിതനിമിത്തസ്സ സമ്മുഖാ നിമിത്തം, താവ കിത്തേതബ്ബം. അഥ ദീപകസ്സ പാരിമന്തേ ച ഓരിമന്തേ ച നിമിത്തം കിത്തേത്വാ പച്ചാഹരിത്വാ പഠമകിത്തിതനിമിത്തേന സദ്ധിം ഘടേതബ്ബം. അഥ ദ്വീസു തീരേസു ദീപകേ ച ഭിക്ഖൂ സബ്ബേവ ഹത്ഥപാസഗതേ കത്വാ കമ്മവാചായ സീമാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. നദിയം ഠിതാ അനാഗച്ഛന്താപി കമ്മം ന കോപേന്തി. സമ്മുതിപരിയോസാനേ ഠപേത്വാ നദിം നിമിത്താനം അന്തോ തീരദ്വയഞ്ച ദീപകോ ച ഏകസീമാ ഹോതി, നദീ പന നദിസീമായേവ.

സചേ പന ദീപകോ വിഹാരസീമാപരിച്ഛേദതോ ഉദ്ധം വാ അധോ വാ അധികതരോ ഹോതി, അഥ വിഹാരസീമാപരിച്ഛേദനിമിത്തസ്സ ഉജുകമേവ സമ്മുഖിഭൂതേ ദീപകസ്സ സോരിമന്തേ നിമിത്തം കിത്തേത്വാ തതോ പട്ഠായ ദീപകസിഖരം പരിക്ഖിപന്തോന പുന ദീപകസ്സ സോരിമന്തേ നിമിത്തസമ്മുഖേ പാരിമന്തേ നിമിത്തം കിത്തേതബ്ബം. തതോ പരം പുരിമനയേനേവ പാരതീരേ സമ്മുഖനിമീത്തമാദിംകത്വാ പാരതീരനിമിത്താനി ച ദീപകസ്സ പാരിമന്തസോരിമന്തനിമിത്താനി ച കിത്തേത്വാ പഠമകിത്തിതനിമിത്തേന സദ്ധിം ഘടനാ കാതബ്ബാ. ഏവം കിത്തേത്വാ സമ്മതാ സീമാ പബ്ബതസണ്ഡാനാ ഹോതി.

സചേ പന ദീപകോ വിഹാരസീമാപരിച്ഛേദതോ ഉദ്ധമ്പി അധോപി അധികതരോ ഹോതി. പുരിമനയേനേവ ദീപകസ്സ ഉഭോപി സീഖരാനി പരിക്ഖിപിത്വാ നിമിത്താനി കിത്തേന്തേന നിമിത്തഘടനാ കാതബ്ബാ. ഏവം കിത്തേത്വാ സമ്മതാ സീമാ മുദിങ്ഗസണ്ഠാനാ ഹോതി.

സചേ ദീപകോ വിഹാരസീമാപരിച്ഛേദസ്സ അന്തോ ഖുദ്ദകോ ഹോതി, സബ്ബപഠമനയേന ദീപകേ നിമിത്താനി കിത്തേതബ്ബാനി. ഏവം കിത്തേത്വാ സമ്മതാ സീമാ പണവസണ്ഠാനാ ഹോതി.

സീമാനുജാനനകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഉപോസഥാഗാരാദികഥാ

൧൪൧. അനുപരിവേണിയന്തി ഏകസീമമഹാവിഹാരേ തസ്മിം തസ്മിം പരിവേണേ. അസങ്കേതേനാതി സങ്കേതം അകത്വാ. ഏകം സമൂഹനിത്വാതി കമ്മവാചായ സമൂഹനിത്വാ.

൧൪൨. യതോ പാതിമോക്ഖം സുണാതീതി യത്ഥ കത്ഥചി ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥപാസേ നിസിന്നോ യസ്മാ പാതിമോക്ഖം സുണാതി; കതോവസ്സ ഉപോസഥോതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച വത്ഥുവസേന വുത്തം, ഹത്ഥപാസേ നിസിന്നസ്സ പന അസുണന്തസ്സാപി കതോവ ഹോതി ഉപോസഥോ. നിമിത്താ കിത്തേതബ്ബാതി ഉപോസഥപമുഖസ്സ ഖുദ്ദകാനി വാ മഹന്താനി വാ പാസാണഇട്ഠകദാരുഖണ്ഡദണ്ഡകാദീനി യാനി കാനിചി നിമിത്താനി അബ്ഭോകാസേ വാ മാളകാദീസു വാ യത്ഥ കത്ഥചി സഞ്ഞം കത്വാ കിത്തേതും വട്ടതി. അഥ വാ നിമിത്താ കിത്തേതബ്ബാതി നിമിത്തുപഗാ വാ അനിമിത്തുപഗാ വാ പരിച്ഛേദജാനനത്ഥം കിത്തേതബ്ബാ.

ഥേരേഹി ഭിക്ഖൂഹി പഠമതരം സന്നിപതിതുന്തി ഏത്ഥ സചേ മഹാഥേരോ പഠമതരം ന ആഗച്ഛതി, ദുക്കടം. സബ്ബേഹേവ ഏകജ്ഝം സന്നിപതിത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി ഏത്ഥ സചേ പോരാണകോ ആവാസോ മജ്ഝേ വിഹാരസ്സ ഹോതി, പഹോതി ചേത്ഥ ഭിക്ഖൂനം നിസജ്ജട്ഠാനം, തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ പോരാണകോ പരിദുബ്ബലോ ചേവ സമ്ബാധോ ച അഞ്ഞോ പച്ഛാ ഉട്ഠിതാവാസോ അസമ്ബാധോ, തത്ഥ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ.

യത്ഥ വാ പന ഥേരോ ഭിക്ഖു വിഹരതീതി ഏത്ഥാപി സചേ ഥേരസ്സ വിഹാരോ സബ്ബേസം പഹോതി, ഫാസുകോ ഹോതി, തത്ഥ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. സചേ പന സോ പച്ചന്തേ വിസമപ്പദേസേ ഹോതി, ഥേരസ്സ വത്തബ്ബം – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം വിഹാരോ അഫാസുകദേസോ, നത്ഥി ഏത്ഥ സബ്ബേസം ഓകാസോ, അസുകസ്മിം നാമ ആവാസേ ഓകാസോ അത്ഥി, തത്ഥ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. സചേ ഥേരോ നാഗച്ഛതി, തസ്സ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ആനേത്വാ സബ്ബേസം പഹോനകേ ഫാസുകട്ഠാനേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ.

അവിപ്പവാസസീമാനുജാനനകഥാ

൧൪൩. അന്ധകവിന്ദാതി രാജഗഹതോ ഗാവുതത്തയേ അന്ധകവിന്ദം നാമ, തം ഉപനിസ്സായ ഥേരോ വസതി; തതോ രാജഗഹം ഉപോസഥം ആഗച്ഛന്തോ. രാജഗഹഞ്ഹി പരിക്ഖിപിത്വാ അട്ഠാരസ മഹാവിഹാരാ സബ്ബേ ഏകസീമാ, ധമ്മസേനാപതിനാ നേസം സീമാ ബദ്ധാ, തസ്മാ വേളുവനേ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗീദാനത്ഥം ആഗച്ഛന്തോതി അത്ഥോ. നദിം തരന്തോതി സിപ്പിനിയം നാമ നദിം അതിക്കമന്തോ. മനം വുള്ഹോ അഹോസീതി ഈസകം അപ്പത്തവുള്ഹഭാവോ അഹോസി. സാ കിര നദീ ഗിജ്ഝകൂടതോ ഓതരിത്വാ ചണ്ഡേന സോതേന വഹതി. തത്ഥ വേഗേന ആഗച്ഛന്തം ഉദകം അമനസികരോന്തോ ഥേരോ മനം വുള്ഹോ അഹോസി, ന പന വുള്ഹോ, ഉദകബ്ഭാഹതാനിസ്സ ചീവരാനി അല്ലാനി ജാതാനി.

൧൪൪. സമ്മതാ സാ സീമാ സങ്ഘേന തിചീവരേന അവിപ്പവാസാ ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാതി ഇമിസ്സാ കമ്മവാചായ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനം പുരിമകമ്മവാചാ ന വട്ടതി. അയമേവ ഹി ഥാവരാ ഹോതി. ഭിക്ഖുനീനം പന അയം ന വട്ടതി, പുരിമായേവ വട്ടതി. കസ്മാ? ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ ഹി അന്തോഗാമേ വസതി. യദി ഏവം സിയാ, സോ ഏതായ കമ്മവാചായ തിചീവരപരിഹാരം ന ലഭേയ്യ, അത്ഥി ചസ്സ പരിഹാരോ, തസ്മാ പുരിമായേവ വട്ടതി. ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ ഹി ദ്വേപി സീമായോ ലബ്ഭന്തി. തത്ഥ ഭിക്ഖൂനം സീമം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാപി തസ്സാ അന്തോപി ഭിക്ഖുനീനം സീമം സമ്മന്നിതും വട്ടതി. ഭിക്ഖൂനമ്പി ഭിക്ഖുനിസീമായ ഏസേവ നയോ. ന ഹി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ കമ്മേ ഗണപൂരകാ ഹോന്തി, ന കമ്മവാചം വഗ്ഗം കരോന്തി. ഏത്ഥ ച നിഗമനഗരാനമ്പി ഗാമേനേവ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

ഗാമൂപചാരോതി പരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപോകാസോ. തേസു അധിട്ഠിതതേചീവരികോ ഭിക്ഖു പരിഹാരം ന ലഭതി. ഇതി ഭിക്ഖൂനം അവിപ്പവാസസീമാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച ന ഓത്ഥരതി, സമാനസംവാസകസീമാവ ഓത്ഥരതി. സമാനസംവാസകസീമാ ചേത്ഥ അത്തനോ ധമ്മതായ ഗച്ഛതി. അവിപ്പവാസസീമാ പന യത്ഥ സമാനസംവാസകസീമാ, തത്ഥേവ ഗച്ഛതി. ന ഹി തസ്സാ വിസും നിമിത്തകിത്തനം അത്ഥി, തത്ഥ സചേ അവിപ്പവാസായ സമ്മുതികാലേ ഗാമോ അത്ഥി, തം സാ ന ഓത്ഥരതി. സചേ പന സമ്മതായ സീമായ പച്ഛാ ഗാമോ നിവിസതി, സോപി സീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. യഥാ ച പച്ഛാ നിവിട്ഠോ, ഏവം പഠമം നിവിട്ഠസ്സ പച്ഛാ വഡ്ഢിതപ്പദേസോപി സീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. സചേപി സീമാസമ്മുതികാലേ ഗേഹാനി കതാനി, പവിസിസ്സാമാതി ആലയോപി അത്ഥി, മനുസ്സാ പന അപ്പവിട്ഠാ, പോരാണകഗാമം വാ സഗേഹമേവ ഛഡ്ഡേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗതാ, അഗാമോയേവ ഏസ, സീമാ ഓത്ഥരതി. സചേ പന ഏകമ്പി കുലം പവിട്ഠം വാ ആഗതം വാ അത്ഥി, ഗാമോയേവ സീമാ ന ഓത്ഥരതി.

ഏവഞ്ച പന ഭിക്ഖവേ തിചീവരേന അവിപ്പവാസോ സമൂഹന്തബ്ബോതി ഏത്ഥ സമൂഹനന്തേന ഭിക്ഖുനാ വത്തം ജാനിതബ്ബം. തത്രിദം വത്തം – ഖണ്ഡസീമായ ഠത്വാ അവിപ്പവാസസീമാ ന സമൂഹന്തബ്ബാ, തഥാ അവിപ്പവാസസീമായ ഠത്വാ ഖണ്ഡസീമാപി. ഖണ്ഡസീമായം പന ഠിതേന ഖണ്ഡസീമാവ സമൂഹനിതബ്ബാ, തഥാ ഇതരായ ഠിതേന ഇതരാ. സീമം നാമ ദ്വീഹി കാരണേഹി സമൂഹനന്തി പകതിയാ ഖുദ്ദകം പുന ആവാസവഡ്ഢനത്ഥായ മഹതിം വാ കാതും; പകതിയാ മഹതിം പുന അഞ്ഞേസം വിഹാരോകാസദാനത്ഥായ ഖുദ്ദകം വാ കാതും. തത്ഥ സചേ ഖണ്ഡസീമഞ്ച അവിപ്പവാസസീമഞ്ച ജാനന്തി, സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തി. ഖണ്ഡസീമം പന ജാനന്താ അവിപ്പവാസം അജാനന്താപി സമൂഹനിതുഞ്ചേവ ബന്ധിതുഞ്ച സക്ഖിസ്സന്തി. ഖണ്ഡസീമം അജാനന്താ അവിപ്പവാസംയേവ ജാനന്താ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണഉപോസഥാഗാരാദീസു നിരാസങ്കട്ഠാനേസു ഠത്വാ അപ്പേവ നാമ സമൂഹനിതും സക്ഖിസ്സന്തി, പടിബന്ധിതും പന ന സക്ഖിസ്സന്തേവ. സചേ ബന്ധേയ്യും, സീമാസമ്ഭേദം കത്വാ വിഹാരം അവിഹാരം കരേയ്യും, തസ്മാ ന സമൂഹനിതബ്ബാ. യേ പന ഉഭോപി ന ജാനന്തി, തേനേവ സമൂഹനിതും ന ബന്ധിതും സക്ഖിസ്സന്തി. അയഞ്ഹി സീമാ നാമ കമ്മവാചായ വാ അസീമാ ഹോതി സാസനന്തരധാനേന വാ, ന ച സക്കാ സീമം അജാനന്തേഹി കമ്മവാചാ കാതും, തസ്മാ ന സമൂഹനിതബ്ബാ. സാധുകം പന ഞത്വായേവ സമൂഹനിതബ്ബാ ച ബന്ധിതബ്ബാ ചാതി.

ഗാമസീമാദികഥാ

൧൪൭. ഏവം ബദ്ധസീമാവസേന സമാനസംവാസഞ്ച ഏകൂപോസഥഭാവഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അബദ്ധസീമേസുപി ഓകാസേസു തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അസമ്മതായ, ഭിക്ഖവേ, സീമായ അട്ഠപിതായാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അട്ഠപിതായാതി അപരിച്ഛിന്നായ. ഗാമഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ നഗരമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതി. തത്ഥ യത്തകേ പദേസേ തസ്സ ഗാമസ്സ ഭോജകാ ബലിം ലഭന്തി, സോ പദേസോ അപ്പോ വാ ഹോതു മഹന്തോ വാ, ഗാമസീമാത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. നഗരനിഗമസീമാസുപി ഏസേവ നയോ. യമ്പി ഏകസ്മിംയേവ ഗാമഖേത്തേ ഏകം പദേസം ‘‘അയം വിസും ഗാമോ ഹോതൂ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ രാജാ കസ്സചി ദേതി, സോപി വിസുംഗാമസീമാ ഹോതിയേവ. തസ്മാ സാ ച ഇതരാ ച പകതിഗാമനഗരനിഗമസീമാ ബദ്ധസീമാസദിസായേവ ഹോന്തി, കേവലം പന തിചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരം ന ലഭന്തി.

ഏവം ഗാമന്തവാസീനം സീമാപരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആരഞ്ഞകാനം സീമാപരിച്ഛേദം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഗാമകേ ചേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഗാമകേ ചേതി ഗാമനിഗമനഗരസീമാഹി അപരിച്ഛിന്നേ അടവിപ്പദേസേ. അഥ വാ അഗാമകേ ചേതി വിജ്ഝാടവിസദിസേ അരഞ്ഞേ ഭിക്ഖു വസതി, അഥസ്സ ഠിതോകാസതോ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ സമാനസംവാസകസീമാതി അത്ഥോ. അയം സീമാ തിചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരമ്പി ലഭതി. തത്ഥ ഏകം അബ്ഭന്തരം അട്ഠവീസതി ഹത്ഥപ്പമാണം ഹോതി. മജ്ഝേ ഠിതസ്സ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ വിനിബ്ബേധേന ചുദ്ദസ ഹോന്തി. സചേ ദ്വേ സങ്ഘാ വിസും വിനയകമ്മാനി കരോന്തി, ദ്വിന്നം സത്തബ്ഭന്തരാനം അന്തരേ അഞ്ഞം ഏകം സത്തബ്ഭന്തരം ഉപചാരത്ഥായ ഠപേതബ്ബം. സേസാ സത്തബ്ഭന്തരസീമകഥാ മഹാവിഭങ്ഗേ ഉദോസിതസിക്ഖാപദവണ്ണനായം വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബാ.

സബ്ബാ ഭിക്ഖവേ നദീ അസീമാതി യാ കാചി നദീലക്ഖണപ്പത്താ നദീ നിമിത്താനി കിത്തേത്വാ ‘‘ഏതം ബദ്ധസീമം കരോമാ’’തി കതാപി അസീമാവ ഹോതി, സാ പന അത്തനോ സഭാവേനേവ ബദ്ധസീമാസദിസാ, സബ്ബമേത്ഥ സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി. സമുദ്ദജാതസ്സരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ജാതസ്സരോ നാമ യേന കേനചി ഖണിത്വാ അകതോ സയംജാതസോബ്ഭോ സമന്തതോ ആഗതേന ഉദകേന പൂരിതോ തിട്ഠതി.

ഏവം നദീസമുദ്ദജാതസ്സരാനം ബദ്ധസീമാഭാവം പടിക്ഖിപിത്വാ പുന തത്ഥ അബദ്ധസീമാപഅച്ഛേദം ദസ്സേന്തോ ‘‘നദിയാ വാ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാതി യം ഠാനം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്തതോ ഉദകുക്ഖേപേന പരിച്ഛിന്നം. കഥം പന ഉദകം ഉക്ഖിപിതബ്ബം? യഥാ അക്ഖധുത്താ ദാരുഗുളം ഖിപന്തി, ഏവം ഉദകം വാ വാലികം വാ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേന സബ്ബഥാമേന ഖിപിതബ്ബം. യത്ഥ ഏവം ഖിത്തം ഉദകം വാ വാലികാ വാ പതതി, അയമേകോ ഉദകുക്ഖേപോ. തസ്സ അന്തോ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോ കമ്മം കോപേതി. യാവ പരിസാ വഡ്ഢതി, താവ സീമാപി വഡ്ഢതി. പരിസപരിയന്തതോ ഉദകുക്ഖേപോയേവ പമാണം. ജാതസ്സരസമുദ്ദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏത്ഥ ച സചേ നദീ നാതിദീഘാ ഹോതി, പഭവതോ പട്ഠായ യാവ മുഖദ്വാരാ സബ്ബത്ഥ സങ്ഘോ നിസീദതി, ഉദകുക്ഖേപസീമാകമ്മം നത്ഥി, സകലാപി നദീ ഏതേസംയേവ ഭിക്ഖൂനം പഹോതി. യം പന മഹാസുമത്ഥേരേന വുത്തം ‘‘യോജനം പവത്തമാനായേവ നദീ, തത്രാപി ഉപരി അദ്ധയോജനം പഹായ ഹേട്ഠാ അദ്ധയോജനേ കമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി, തം മഹാപദുമത്ഥേരേനേവ പടിക്ഖിത്തം. ഭഗവതാ ഹി ‘‘തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഉത്തരന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ അന്തരവാസകോ തേമിയതീ’’തി ഇദം നദിയാ പമാണം വുത്തം, ന യോജനം വാ അദ്ധയോജനം വാ. തസ്മാ യാ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ വസേന പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണാ നദീ, തസ്സാ പഭവതോ പട്ഠായ സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതീതി. സചേ പനേത്ഥ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ വിസും വിസും കമ്മം കരോന്തി, സബ്ബേഹി അത്തനോ ച അഞ്ഞേസഞ്ച ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദസ്സ അന്തരാ അഞ്ഞോ ഉദകുക്ഖേപോ സീമന്തരികത്ഥായ ഠപേതബ്ബോ. തതോ അധികം വട്ടതിയേവ, ഊനകം പന ന വട്ടതീതി വുത്തം. ജാതസ്സരസമുദ്ദേസുപി ഏസേവ നയോ.

നദിയാ പന കമ്മം കരിസ്സാമാതി ഗതേഹി സചേ നദീ പരിപുണ്ണാ ഹോതി സമതിത്തികാ, ഉദകസാടികം നിവാസേത്വാപി അന്തോനദിയംയേവ കമ്മം കാതബ്ബം. സചേ ന സക്കോന്തി, നാവായപി ഠത്വാ കാതബ്ബം. ഗച്ഛന്തിയാ പന നാവായ കാതും ന വട്ടതി. കസ്മാ? ഉദകുക്ഖേപമത്തമേവ ഹി സീമാ, തം നാവാ സീഘമേവ അതിക്കാമേതി. ഏവം സതി അഞ്ഞിസ്സാ സീമായ ഞത്തി അഞ്ഞിസ്സാ അനുസാവനാ ഹോതി, തസ്മാ നാവം അരിത്തേന വാ ഠപേത്വാ പാസാണേ വാ ലമ്ബിത്വാ അന്തോനദിയം ജാതരുക്ഖേ വാ ബന്ധിത്വാ കമ്മം കാതബ്ബം. അന്തോനദിയം ബദ്ധഅട്ടകേപി അന്തോനദിയം ജാതരുക്ഖേപി ഠിതേഹി കാതും വട്ടതി.

സചേ പന രുക്ഖസ്സ സാഖാ വാ തതോ നിക്ഖന്തപാരോഹോ വാ ബഹിനദീതീരേ വിഹാരസീമായ വാ ഗാമസീമായ വാ പതിട്ഠിതോ, സീമം വാ സോധേത്വാ സാഖം വാ ഛിന്ദിത്വാ കമ്മം കാതബ്ബം. ബഹിനദീതീരേ ജാതരുക്ഖസ്സ അന്തോനദിയം പവിട്ഠസാഖായ വാ പാരോഹേ വാ നാവം ബന്ധിത്വാ കമ്മം കാതും ന വട്ടതി. കരോന്തേഹി സീമാ വാ സോധേതബ്ബാ, ഛിന്ദിത്വാ വാസ്സ ബഹിപതിട്ഠിതഭാവോ നാസേതബ്ബോ. നദീതീരേ പന ഖാണുകം കോട്ടേത്വാ തത്ഥ ബദ്ധനാവായ ന വട്ടതിയേവ.

നദിയം സേതും കരോന്തി, സചേ അന്തോനദിയംയേവ സേതു വാ സേതുപാദാ വാ, സേതുമ്ഹി ഠിതേഹി കമ്മം കാതും വട്ടതി. സചേ പന സേതു വാ സേതുപാദാ വാ ബഹിതീരേ പതിട്ഠിതാ, കമ്മം കാതും ന വട്ടതി, സീമം സോധേത്വാ കാതബ്ബം. അഥ സേതുപാദാ അന്തോ, സേതു പന ഉഭിന്നമ്പി തീരാനം ഉപരിആകാസേ ഠിതോ, വട്ടതി. അന്തോനദിയം പാസാണോ വാ ദീപകോ വാ ഹോതി, തസ്സ യത്തകം പദേസം പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേ പകതിവസ്സകാലേ വസ്സാനസ്സ ചതൂസു മാസേസു ഉദകം ഓത്ഥരതി, സോ നദീസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. അതിവുട്ഠികാലേ പന ഓഘേന ഓത്ഥടോകാസോ ന ഗഹേതബ്ബോ, സോ ഹി ഗാമസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി.

നദിതോ മാതികം നീഹരന്താ നദിയം ആവരണം കരോന്തി, തഞ്ചേ ഓത്ഥരിത്വാ വാ വിനിബ്ബിജ്ഝിത്വാ വാ ഉദകം ഗച്ഛതി, സബ്ബത്ഥ പവത്തനട്ഠാനേ കമ്മം കാതും വട്ടതി. സചേ പന ആവരണേന വാ കോട്ടകബന്ധനേന വാ സോതം പച്ഛിജ്ജതി, ഉദകം നപ്പവത്തതി, അപ്പവത്തനട്ഠാനേ കമ്മം കാതും ന വട്ടതി. ആവരണമത്ഥകേപി കാതും ന വട്ടതി. സചേ കോചി ആവരണപ്പദേസോ പുബ്ബേ വുത്തപാസാണദീപകപ്പദേസോ വിയ ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥരിയതി, തത്ഥ വട്ടതി. സോ ഹി നദീസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. നദിം വിനാസേത്വാ തളാകം കരോന്തി, ഹേട്ഠാ പാളി ബദ്ധാ, ഉദകം ആഗന്ത്വാ തളാകം പൂരേത്വാ തിട്ഠതി, ഏത്ഥ കമ്മം കാതും ന വട്ടതി. ഉപരി പവത്തനട്ഠാനേ ഹേട്ഠാ ച ഛഡ്ഡിതമോദകം നദിം ഓത്ഥരിത്വാ സന്ദനട്ഠാനതോ പട്ഠായ വട്ടതി. ദേവേ അവസ്സന്തേ ഹേമന്തഗിമ്ഹേസു വാ സുക്ഖനദിയാപി വട്ടതി. നദിതോ നീഹടമാതികായ ന വട്ടതി. സചേ സാ കാലന്തരേന ഭിജ്ജിത്വാ നദീ ഹോതി, വട്ടതി. കാചി നദീ കാലന്തരേന ഉപ്പതിത്വാ ഗാമനിഗമസീമം ഓത്ഥരിത്വാ പവത്തതി, നദീയേവ ഹോതി, കമ്മം കാതും വട്ടതി. സചേ പന വിഹാരസീമം ഓത്ഥരതി, വിഹാരസീമാത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

സമുദ്ദേപി കമ്മം കരോന്തേഹി യം പദേസം ഉദ്ധം വഡ്ഢനഉദകം വാ പകതിവീചി വാ വേഗേന ആഗന്ത്വാ ഓത്ഥരതി, തത്ഥ കാതും ന വട്ടതി. യസ്മിം പന പദേസേ പകതിവീചിയോ ഓത്ഥരിത്വാ സണ്ഠഹന്തി, സോ ഉദകന്തതോ പട്ഠായ അന്തോസമുദ്ദോ നാമ, തത്ഥ ഠിതേഹി കമ്മം കാതബ്ബം. സചേ ഊമിവേഗോ ബാധതി, നാവായ വാ അട്ടകേ വാ ഠത്വാ കാതബ്ബം. തേസു വിനിച്ഛയോ നദിയം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. സമുദ്ദേ പിട്ഠിപാസാണോ ഹോതി, തം കദാചി ഊമിയോ ആഗന്ത്വാ ഓത്ഥരന്തി, കദാചി ന ഓത്ഥരന്തി, തത്ഥ കമ്മം കാതും ന വട്ടതി, സോ ഹി ഗാമസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. സചേ പന വീചീസു ആഗതാസുപി അനാഗതാസുപി പകതിഉദകേനേവ ഓത്ഥരിയതി, വട്ടതി. ദീപകോ വാ പബ്ബതോ വാ ഹോതി, സോ ചേ ദൂരേ ഹോതി മച്ഛബന്ധാനം അഗമനപഥേ, അരഞ്ഞസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. തേസം ഗമനപരിയന്തസ്സ ഓരതോ പന ഗാമസീമാസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. തത്ഥ ഗാമസീമം അസോധേത്വാ കമ്മം കാതും ന വട്ടതി. സമുദ്ദോ ഗാമസീമം വാ നിഗമസീമം വാ ഓത്ഥരിത്വാ തിട്ഠതി, സമുദ്ദോവ ഹോതി, തത്ഥ കമ്മം കാതും വട്ടതി. സചേ പന വിഹാരസീമം ഓത്ഥരതി, വിഹാരസീമാത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി.

ജാതസ്സരേ കമ്മം കരോന്തേഹിപി യത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേ വസ്സകാലേ വസ്സേ പച്ഛിന്നമത്തേ പിവിതും വാ ഹത്ഥപാദേ വാ ധോവിതും ഉദകം ന ഹോതി, സുക്ഖതി, അയം ന ജാതസ്സരോ, ഗാമഖേത്തസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി, തത്ഥ കമ്മം ന കാതബ്ബം. യത്ഥ പന വുത്തപ്പകാരേ വസ്സകാലേ ഉദകം സന്തിട്ഠതി, അയമേവ ജാതസ്സരോ. തസ്സ യത്തകേ പദേസേ വസ്സാനം ചാതുമാസേ ഉദകം തിട്ഠതി, തത്ഥ കമ്മം കാതും വട്ടതി. സചേ ഗമ്ഭീരം ഉദകം, അട്ടകം ബന്ധിത്വാ തത്ഥ ഠിതേഹിപി ജാതസ്സരസ്സ അന്തോ ജാതരുക്ഖമ്ഹി ബദ്ധഅട്ടകേപി കാതും വട്ടതി. പിട്ഠിപാസാണദീപകേസു പനേത്ഥ നദിയം വുത്തസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. സമവസ്സദേവകാലേ പഹോനകജാതസ്സരോ പന സചേപി ദുബ്ബുട്ഠികാലേ വാ ഗിമ്ഹഹേമന്തേസു വാ സുക്ഖതി, നിരുദകോ ഹോതി, തത്ഥ സങ്ഘകമ്മം കാതും വട്ടതി. യം അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘സബ്ബോ ജാതസ്സരോ സുക്ഖോ അനോദകോ, ഗാമഖേത്തംയേവ ഭജതീ’’തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. സചേ പനേത്ഥ ഉദകത്ഥായ ആവാടം വാ പോക്ഖരണീആദീനി വാ ഖണന്തി, തം ഠാനം അജാതസ്സരോ ഹോതി, ഗാമസീമാസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ലാബുതിപുസകാദിവപ്പേ കതേപി ഏസേവ നയോ.

സചേ പന തം പൂരേത്വാ ഥലം വാ കരോന്തി, ഏകസ്മിം ദിസാഭാഗേ പാളിം ബന്ധിത്വാ സബ്ബമേവ തം മഹാതളാകം വാ കരോന്തി, സബ്ബോപി അജാതസ്സരോ ഹോതി, ഗാമസീമാസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. ലോണീപി ജാതസ്സരസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ ഉദകട്ഠാനോകാസേ കമ്മം കാതും വട്ടതീതി.

൧൪൮. സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തീതി അത്തനോ സീമായ പരേസം ബദ്ധസീമം സമ്ഭിന്ദന്തി. സചേ ഹി പോരാണകസ്സ വിഹാരസ്സ പുരത്ഥിമായ ദിസായ അമ്ബോ ചേവ ജമ്ബൂ ചാതി ദ്വേ രുക്ഖാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠവിടപാ ഹോന്തി, തേസു അമ്ബസ്സ പച്ഛിമദിസാഭാഗേ ജമ്ബൂ. വിഹാരസീമാ ച ജമ്ബും അന്തോ കത്വാ അമ്ബം കിത്തേത്വാ ബദ്ധാ ഹോതി, അഥ പച്ഛാ തസ്സ വിഹാരസ്സ പുരത്ഥിമായ ദിസായ വിഹാരം കത്വാ സീമം ബന്ധന്താ തം അമ്ബം അന്തോ കത്വാ ജമ്ബും കിത്തേത്വാ ബന്ധന്തി, സീമായ സീമാ സമ്ഭിന്നാ ഹോതി. ഏവം ഛബ്ബഗ്ഗിയാ അകംസു, തേനാഹ – ‘‘സീമായ സീമം സമ്ഭിന്ദന്തീ’’തി.

സീമായ സീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തീതി അത്തനോ സീമായ പരേസം ബദ്ധസീമം അജ്ഝോത്ഥരന്തി;

പരേസം ബദ്ധസീമം സകലം വാ തസ്സാ പദേസം വാ അന്തോ കത്വാ അത്തനോ സീമം ബന്ധന്തി. സീമന്തരികം ഠപേത്വാ സീമം സമ്മന്നിതുന്തി ഏത്ഥ സചേ പഠമതരം കതസ്സ വിഹാരസ്സ സീമാ അസമ്മതാ ഹോതി, സീമായ ഉപചാരോ ഠപേതബ്ബോ. സചേ സമ്മതാ ഹോതി, പച്ഛിമകോടിയാ ഹത്ഥമത്താ സീമന്തരികാ ഠപേതബ്ബാ. കുരുന്ദിയം വിദത്ഥിമത്തമ്പി, മഹാപച്ചരിയം ചതുരങ്ഗുലമത്തമ്പി വട്ടതീതി വുത്തം. ഏകരുക്ഖോപി ച ദ്വിന്നം സീമാനം നിമിത്തം ഹോതി, സോ പന വഡ്ഢന്തോ സീമാസങ്കരം കരോതി, തസ്മാ ന കാതബ്ബോ.

ഉപോസഥഭേദാദികഥാ

൧൪൯. ചാതുദ്ദസികോ ച പന്നരസികോ ചാതി ഏത്ഥ ചാതുദ്ദസികസ്സ പുബ്ബകിച്ചേ ‘‘അജ്ജുപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ’’തി വത്തബ്ബം.

അധമ്മേന വഗ്ഗന്തിആദീസു സചേ ഏകസ്മിം വിഹാരേ ചതൂസു ഭിക്ഖൂസു വസന്തേസു ഏകസ്സ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ആഹരിത്വാ തയോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, തീസു വാ വസന്തേസു ഏകസ്സ ഛന്ദപാരിസുദ്ധിം ആഹരിത്വാ ദ്വേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, അധമ്മേന വഗ്ഗം ഉപോസഥകമ്മം ഹോതി. സചേ പന ചത്താരോപി സന്നിപതിത്വാ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, തയോ വാ ദ്വേ വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, അധമ്മേന സമഗ്ഗം നാമ ഹോതി. സചേ ചതൂസു ജനേസു ഏകസ്സ പാരിസുദ്ധിം ആഹരിത്വാ തയോ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, തീസു വാ ജനേസു ഏകസ്സ പാരിസുദ്ധിം ആഹരിത്വാ ദ്വേ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, ധമ്മേന വഗ്ഗം നാമ ഹോതി. സചേ പന ചത്താരോ ഏകത്ഥ വസന്താ സബ്ബേവ സന്നിപതിത്വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, തയോ പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, ദ്വേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പാരിസുദ്ധിഉപോസഥം കരോന്തി, ധമ്മേന സമഗ്ഗം നാമ ഹോതീതി.

പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകഥാ

൧൫൦. നിദാനം ഉദ്ദിസിത്വാ അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബന്തി ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ…പേ… ആവികതാ ഹിസ്സ ഫാസു ഹോതീ’’തി ഇമം നിദാനം ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠം ഖോ ആയസ്മന്തോ നിദാനം, തത്ഥായസ്മന്തേ പുച്ഛാമി – കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാ, ദുതിയമ്പി പുച്ഛാമി…പേ… ഏവമേതം ധാരയാമീതി. സുതാ ഖോ പനായസ്മന്തേഹി ചത്താരോ പാരാജികാ ധമ്മാ…പേ… അവിവദമാനേഹി സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം അവസേസം സുതേന സാവേതബ്ബം. ഏതേന നയേന സേസാപി ചത്താരോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാ വേദിതബ്ബാ.

സവരഭയന്തി അടവിമനുസ്സഭയം. രാജന്തരായോതിആദീസു സചേ ഭിക്ഖൂസു ‘‘ഉപോസഥം കരിസ്സാമാ’’തി നിസിന്നേസു രാജാ ആഗച്ഛതി, അയം രാജന്തരായോ. ചോരാ ആഗച്ഛന്തി, അയം ചോരന്തരായോ. ദവദാഹോ വാ ആഗച്ഛതി, ആവാസേ വാ അഗ്ഗി ഉട്ഠഹതി, അയം അഗ്ഗന്തരായോ. മേഘോ വാ ഉട്ഠേതി, ഓഘോ വാ ആഗച്ഛതി, അയം ഉദകന്തരായോ. ബഹൂ മനുസ്സാ ആഗച്ഛന്തി, അയം മനുസ്സന്തരായോ. ഭിക്ഖും യക്ഖോ ഗണ്ഹാതി, അയം അമനുസ്സന്തരായോ. ബ്യഗ്ഘാദയോ ചണ്ഡമിഗാ ആഗച്ഛന്തി, അയം വാളന്തരായോ. ഭിക്ഖും സപ്പാദയോ ഡംസന്തി, അയം സരീസപന്തരായോ. ഭിക്ഖു ഗിലാനോ വാ ഹോതി, കാലം വാ കരോതി, വേരിനോ വാ തം മാരേതുകാമാ ഗണ്ഹന്തി, അയം ജീവിതന്തരായോ. മനുസ്സാ ഏകം വാ ബഹൂ വാ ഭിക്ഖൂ ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേതുകാമാ ഗണ്ഹന്തി, അയം ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ. ഏവരൂപേസു അന്തരായേസു സംഖിത്തേന പാതിമോക്ഖോ ഉദ്ദിസിതബ്ബോ, പഠമോ വാ ഉദ്ദേസോ ഉദ്ദിസിതബ്ബോ, ആദിമ്ഹി ദ്വേ തയോ ചത്താരോ വാ. ഏത്ഥ ച ദുതിയാദീസു ഉദ്ദേസേസു യസ്മിം അപരിയോസിതേ അന്തരായോ ഹോതി, സോപി സുതേനേവ സാവേതബ്ബോ.

അനജ്ഝിട്ഠാതി അനാണത്താ അയാചിതാ വാ. അജ്ഝേസനാ ചേത്ഥ സങ്ഘേന സമ്മതധമ്മജ്ഝേസകായത്താ വാ സങ്ഘത്ഥേരായത്താ വാ, തസ്മിം ധമ്മജ്ഝേസകേ അസതി സങ്ഘത്ഥേരം ആപുച്ഛിത്വാ വാ തേന യാചിതോ വാ ഭാസിതും ലഭതി. സങ്ഘത്ഥേരേനാപി സചേ വിഹാരേ ബഹൂ ധമ്മകഥികാ ഹോന്തി, വാരപടിപാടിയാ വത്തബ്ബാ – ‘‘ത്വം ധമ്മം ഭണ, ധമ്മം കഥേഹി, ധമ്മദാനം ദേഹീ’’തി വാ വുത്തേന തീഹിപി വിധീഹി ധമ്മോ ഭാസിതബ്ബോ. ‘‘ഓസാരേഹീ’’തി വുത്തോ പന ഓസാരേതുമേവ ലഭതി, ‘‘കഥേഹീ’’തി വുത്തോ കഥേതുമേവ, ‘‘സരഭഞ്ഞം ഭണാഹീ’’തി വുത്തോ സരഭഞ്ഞമേവ. സങ്ഘത്ഥേരോപി ച ഉച്ചതരേ ആസനേ നിസിന്നോ യാചിതും ന ലഭതി. സചേ ഉപജ്ഝായോ ചേവ സദ്ധിവിഹാരികോ ച ഹോന്തി, ഉപജ്ഝായോ ച നം ഉച്ചാസനേ നിസിന്നോ ‘‘ഭണാഹീ’’തി വദതി, സജ്ഝായം അധിട്ഠഹിത്വാ ഭണിതബ്ബം. സചേ പനേത്ഥ ദഹരാ ഭിക്ഖൂ ഹോന്തി, തേസം ‘‘ഭണാമീ’’തി ഭണിതബ്ബം.

സചേ വിഹാരേ സങ്ഘത്ഥേരോ അത്തനോയേവ നിസ്സിതകേ ഭണാപേതി, അഞ്ഞേ മധുരഭാണകേപി നാജ്ഝേസതി, സോ അഞ്ഞേഹി വത്തബ്ബോ – ‘‘ഭന്തേ അസുകം നാമ ഭണാപേമാ’’തി. സചേ ‘‘ഭണാപേഥാ’’തി വാ വദതി, തുണ്ഹീ വാ ഹോതി, ഭണാപേതും വട്ടതി. സചേ പന പടിബാഹതി, ന ഭണാപേതബ്ബം. യദി അനാഗതേയേവ സങ്ഘത്ഥേരേ ധമ്മസവനം ആരദ്ധം, പുന ആഗതേ ഠപേത്വാ ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥി. ഓസാരേത്വാ പന കഥേന്തേന ആപുച്ഛിത്വാ വാ അട്ഠപേത്വായേവ വാ കഥേതബ്ബം, കഥേന്തസ്സ പുന ആഗതേപി ഏസേവ നയോ.

ഉപനിസിന്നകഥായപി സങ്ഘത്ഥേരോവ സാമീ, തസ്മാ തേന സയം വാ കഥേതബ്ബം, അഞ്ഞോ വാ ഭിക്ഖു ‘‘കഥേഹീ’’തി വത്തബ്ബോ, നോ ച ഖോ ഉച്ചതരേ ആസനേ നിസിന്നേന. മനുസ്സാനം പന ‘‘ഭണാഹീ’’തി വത്തും വട്ടതി. മനുസ്സാ അത്തനോ ജാനനകഭിക്ഖും ആപുച്ഛന്തി, തേന ഥേരം ആപുച്ഛിത്വാ കഥേതബ്ബം. സചേ സങ്ഘത്ഥേരോ ‘‘ഭന്തേ ഇമേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘കഥേഹീ’’തി വാ ഭണതി, തുണ്ഹീ വാ ഹോതി, കഥേതും വട്ടതി. അന്തരഘരേ അനുമോദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സചേ സങ്ഘത്ഥേരോ വിഹാരേ വാ അന്തരഘരേ വാ ‘‘മം അനാപുച്ഛിത്വാപി കഥേയ്യാസീ’’തി അനുജാനാതി, ലദ്ധകപ്പിയം ഹോതി, സബ്ബത്ഥ വത്തും വട്ടതി.

സജ്ഝായം കരോന്തേനാപി ഥേരോ ആപുച്ഛിതബ്ബോയേവ. ഏകം ആപുച്ഛിത്വാ സജ്ഝായന്തസ്സ അപരോ ആഗച്ഛതി, പുന ആപുച്ഛനകിച്ചം നത്ഥി. സചേ വിസ്സമിസ്സാമീതി ഠപിതസ്സ ആഗച്ഛതി, പുന ആരഭന്തേനാപി ആപുച്ഛിതബ്ബം. സങ്ഘത്ഥേരേ അനാഗതേയേവ ആരദ്ധം സജ്ഝായന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ. ഏകേന സങ്ഘത്ഥേരേന ‘‘മം അനാപുച്ഛാപി യഥാസുഖം സജ്ഝായാഹീ’’തി അനുഞ്ഞാതേ യഥാസുഖം സജ്ഝായിതും വട്ടതി. അഞ്ഞസ്മിം പന ആഗതേ തം ആപുച്ഛിത്വാവ സജ്ഝായിതബ്ബം.

൧൫൧. അത്തനാ വാ അത്താനം സമ്മന്നിതബ്ബംതി അത്തനാ വാ അത്താ സമ്മന്നിതബ്ബോ; പുച്ഛന്തേന പന പരിസം ഓലോകേത്വാ സചേ അത്തനോ ഉപദ്ദവോ നത്ഥി, വിനയോ പുച്ഛിതബ്ബോ.

൧൫൩. കതേപി ഓകാസേ പുഗ്ഗലം തുലയിത്വാതി ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മേ ഇതോ ഉപദ്ദവോ, നത്ഥീ’’തി ഏവം ഉപപരിക്ഖിത്വാ. പുരമ്ഹാകന്തി പഠമം അമ്ഹാകം. പടികച്ചേവാതി പഠമതരമേവ. പുഗ്ഗലം തുലയിത്വാ ഓകാസം കാതുന്തി ‘‘ഭൂതമേവ നു ഖോ ആപത്തിം വദതി, അഭൂത’’ന്തി ഏവം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഓകാസം കാതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ.

അധമ്മകമ്മപടിക്കോസനാദികഥാ

൧൫൪. അധമ്മകമ്മം വുത്തനയമേവ. പടിക്കോസിതുന്തി വാരേതും. ദിട്ഠിമ്പി ആവികാതുന്തി ‘‘അധമ്മകമ്മം ഇദം ന മേ ഖമതീ’’തി ഏവം അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ അത്തനോ ദിട്ഠിം പകാസേതും. ചതൂഹി പഞ്ചഹീതിആദി തേസം അനുപദ്ദവത്ഥായ വുത്തം. സഞ്ചിച്ച ന സാവേന്തീതി യഥാ ന സുണന്തി ഏവം ഭണിസ്സാമാതി സഞ്ചിച്ച സണികം ഉദ്ദിസന്തി.

൧൫൫. ഥേരാധികന്തി ഥേരാധീനം; ഥേരായത്തം ഭവിതുന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഥേരാധേയ്യ’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്മാ ഥേരേന സയം വാ ഉദ്ദിസിതബ്ബം, അഞ്ഞോ വാ അജ്ഝേസിതബ്ബോ. അജ്ഝേസനവിധാനഞ്ചേത്ഥ ധമ്മജ്ഝേസനേ വുത്തനയമേവ. സോ ന ജാനാതി ഉപോസഥം വാതിആദീസു ചാതുദ്ദസികപന്നരസികഭേദേന ദുവിധം, സങ്ഘഉപോസഥാദിഭേദേന നവവിധഞ്ച ഉപോസഥം ന ജാനാതി, ചതുബ്ബിധം ഉപോസഥകമ്മം ന ജാനാതി, ദുവിധം പാതിമോക്ഖം ന ജാനാതി, നവവിധം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം ന ജാനാതി. യോ തത്ഥ ഭിക്ഖു ബ്യത്തോ പടിബലോതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ദഹരസ്സാപി ബ്യത്തസ്സ പാതിമോക്ഖോ അനുഞ്ഞാതോ. അഥ ഖോ ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ. സചേ ഥേരസ്സ പഞ്ച വാ ചത്താരോ വാ തയോ വാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാ നാഗച്ഛന്തി; ദ്വേ പന അഖണ്ഡാ സുവിസദാ വാചുഗ്ഗതാ ഹോന്തി, ഥേരായത്തോവ പാതിമോക്ഖാ. സചേ പന ഏത്തകമ്പി വിസദം കാതും ന സക്കോതി, ബ്യത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആയത്തോ ഹോതി.

സാമന്താ ആവാസാതി സാമന്തം ആവാസം. സജ്ജുകന്തി തദഹേവ ആഗമനത്ഥായ. നവം ഭിക്ഖും ആണാപേതുന്തി ഏത്ഥ യോ സക്കോതി ഉഗ്ഗഹേതും, ഏവരൂപോ ആണാപേതബ്ബോ, ന ബാലോ.

പക്ഖഗണനാദിഉഗ്ഗഹണാനുജാനനകഥാ

൧൫൬. കതിമീ ഭന്തേതി ഏത്ഥ കതീനം പൂരണീതി കതിമീ. കാലവതോതി കാലസ്സേവ; പഗേവാതി അത്ഥോ.

൧൫൮. യം കാലം സരതീതി ഏത്ഥ സായമ്പി ‘‘അജ്ജുപോസഥോ സമന്നാഹരഥാ’’തി ആരോചേതും വട്ടതി.

൧൫൯. ഥേരേന ഭിക്ഖുനാ നവം ഭിക്ഖും ആണാപേതുന്തി ഏത്ഥാപി കിഞ്ചി കമ്മം കരോന്തോ വാ സദാകാലമേവ ഏകോ വാ ഭാരനിത്ഥരണകോ വാ സരഭാണകധമ്മകഥികാദീസു അഞ്ഞതരോ വാ ന ഉപോസഥാഗാരസമ്മജ്ജനത്ഥം ആണാപേതബ്ബോ, അവസേസാ പന വാരേന ആണാപേതബ്ബാ. സചേ ആണത്തോ സമ്മുഞ്ജനിം താവകാലികമ്പി ന ലഭതി, സാഖാഭങ്ഗം കപ്പിയം കാരേത്വാ സമ്മജ്ജിതബ്ബം, തമ്പി അലഭന്തസ്സ ലദ്ധകപ്പിയം ഹോതി.

൧൬൦. ആസനപഞ്ഞാപനാണത്തിയമ്പി വുത്തനയേനേവ ആണാപേതബ്ബോ. ആണത്തേന ച സചേ ഉപോസഥാഗാരേ ആസനാനി നത്ഥി, സങ്ഘികാവാസതോപി ആഹരിത്വാ പഞ്ഞപേത്വാ പുന ആഹരിതബ്ബാനി. ആസനേസു അസതി കടസാരകേപി തട്ടികായോപി പഞ്ഞപേതും വട്ടതി, തട്ടികാസുപി അസതി സാഖാഭങ്ഗാനി കപ്പിയം കാരേത്വാ പഞ്ഞപേതബ്ബാനി, കപ്പിയകാരകം അലഭന്തസ്സ ലദ്ധകപ്പിയം ഹോതി.

൧൬൧. പദീപകരണേപി വുത്തനയേനേവ ആണാപേതബ്ബോ. ആണാപേന്തേന ച ‘‘അമുകസ്മിം നാമ ഓകാസേ തേലം വാ വട്ടി വാ കപല്ലികാ വാ അത്ഥി, തം ഗഹേത്വാ കരോഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. സചേ തേലാദീനി നത്ഥി, പരിയേസിതബ്ബാനി, പരിയേസിത്വാ അലഭന്തസ്സ ലദ്ധകപ്പിയം ഹോതി. അപിച കപാലേ അഗ്ഗിപി ജാലേതബ്ബോ.

ദിസംഗമികാദിവത്ഥുകഥാ

൧൬൩. സങ്ഗഹേതബ്ബോതി ‘‘സാധു ഭന്തേ ആഗതാത്ഥ, ഇധ ഭിക്ഖാ സുലഭാ സൂപബ്യഞ്ജനം അത്ഥി, വസഥ അനുക്കണ്ഠമാനാ’’തി ഏവം പിയവചനേന സങ്ഗഹേതബ്ബോ. പുനപ്പുനം തഥാകരണവസേന അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘ആമ വസിസ്സാമീ’’തി പടിവചനദാപനേന ഉപലാപേതബ്ബോ. അഥ വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സങ്ഗഹേതബ്ബോ ചേവ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ ച. പിയവചനേന ഉപലാപേതബ്ബോ, കണ്ണസുഖം ആലപിതബ്ബോതി അത്ഥോ. ചുണ്ണാദീഹി ഉപട്ഠാപേതബ്ബോ. ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി സചേ സകലോപി സങ്ഘോ ന കരോതി, സബ്ബേസം ദുക്കടം. ഇധ നേവ ഥേരാ ന ദഹരാ മുച്ചന്തി, സബ്ബേഹി വാരേന ഉപട്ഠാപേതബ്ബോ. അത്തനോ വാരേ അനുപട്ഠഹന്തസ്സ ആപത്തി. തേന പന മഹാഥേരാനം പരിവേണസമ്മജ്ജനദന്തകട്ഠദാനാദീനി ന സാദിതബ്ബാനി. ഏവമ്പി സതി മഹാഥേരേഹി സായംപാതം ഉപട്ഠാനം ആഗന്തബ്ബം. തേന പന തേസം ആഗമനം ഞത്വാ പഠമതരം മഹാഥേരാനം ഉപട്ഠാനം ഗന്തബ്ബം. സചസ്സ സദ്ധിംചരാ ഭിക്ഖുഉപട്ഠാകാ അത്ഥി, ‘‘മയ്ഹം ഉപട്ഠാകാ അത്ഥി, തുമ്ഹേ അപ്പോസ്സുക്കാ വിഹരഥാ’’തി വത്തബ്ബം. അഥാപിസ്സ സദ്ധിംചരാ നത്ഥി, തസ്മിംയേവ പന വിഹാരേ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ വത്തസമ്പന്നാ വദന്തി ‘‘മയം ഥേരസ്സ കത്തബ്ബം കരിസ്സാമ, അവസേസാ ഫാസു വിഹരന്തൂ’’തി സബ്ബേസം അനാപത്തി.

സോ ആവാസോ ഗന്തബ്ബോതി ഉപോസഥകരണത്ഥായ അന്വദ്ധമാസം ഗന്തബ്ബോ. സോ ച ഖോ ഉതുവസ്സേയേവ, വസ്സാനേ പന യം കത്തബ്ബം, തം ദസ്സേതും ‘‘വസ്സം വസന്തി ബാലാ അബ്യത്താ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ന ഭിക്ഖവേ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി തസ്മിം ആവാസേ വസ്സം വസിതബ്ബന്തി പുരിമികായ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസകേന വിനാ ന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബം. സചേ സോ വസ്സൂപഗതാനം പക്കമതി വാ, വിബ്ഭമതി വാ, കാലം വാ കരോതി, അഞ്ഞസ്മിം സതിയേവ പച്ഛിമികായ വസിതും വട്ടതി, അസതി അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തബ്ബം, അഗച്ഛന്താനം ദുക്കടം. സചേ പന പച്ഛിമികായ പക്കമതി വാ വിബ്ഭമതി വാ കാലം വാ കരോതി, മാസദ്വയം വസിതബ്ബം.

പാരിസുദ്ധിദാനകഥാ

൧൬൪. കായേന വിഞ്ഞാപേതീതി പാരിസുദ്ധിദാനം യേന കേനചി അങ്ഗപച്ചങ്ഗേന വിഞ്ഞാപേതി ജാനാപേതി; വാചം പന നിച്ഛാരേതും സക്കോന്തോ വാചായ വിഞ്ഞാപേതി; ഉഭയഥാ സക്കോന്തോ കായവാചാഹി. സങ്ഘേന തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി സചേ ബഹൂ താദിസാ ഗിലാനാ ഹോന്തി, സങ്ഘേന പടിപാടിയാ ഠത്വാ സബ്ബേ ഹത്ഥപാസേ കാതബ്ബാ. സചേ ദൂരേ ദൂരേ ഹോന്തി, സങ്ഘോ നപ്പഹോതി, തം ദിവസം ഉപോസഥോ ന കാതബ്ബോ, നത്വേവ വഗ്ഗേന സങ്ഘേന ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ.

തത്ഥേവ പക്കമതീതി സങ്ഘമജ്ഝം അനാഗന്ത്വാ തതോവ കത്ഥചി ഗച്ഛതി. സാമണേരോ പടിജാനാതീതി ‘‘സാമണേരോ അഹ’’ന്തി ഏവം പടിജാനാതി; ഭൂതംയേവ വാ സാമണേരഭാവം ആരോചേതി, പച്ഛാ വാ സാമണേരഭൂമിയം തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

സങ്ഘപ്പത്തോ പക്കമതീതി സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന ഉപോസഥത്ഥായ സന്നിപതിതാനം ചതുന്നം ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥപാസം പത്വാ പക്കമതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏത്ഥ ച ഏകേന ബഹൂനമ്പി ആഹടാ പാരിസുദ്ധി ആഹടാവ ഹോതി. സചേ പന സോ അന്തരാമഗ്ഗേ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ യേസം അനേന പാരിസുദ്ധി ഗഹിതാ, തേസഞ്ച അത്തനോ ച പാരിസുദ്ധിം ദേതി, തസ്സേവ പാരിസുദ്ധി ആഗച്ഛതി, ഇതരാ പന ബിലാളസങ്ഖലികപാരിസുദ്ധി നാമ ഹോതി. സാ ന ആഗച്ഛതി.

സുത്തോ ന ആരോചേതീതി ആഗന്ത്വാ സുപതി, ‘‘അസുകേന പാരിസുദ്ധി ദിന്നാ’’തി ന ആരോചേതി. പാരിസുദ്ധിഹാരകസ്സ അനാപത്തീതി ഏത്ഥ സചേ സഞ്ചിച്ച നാരോചേതി, ദുക്കടം ആപജ്ജതി, പാരിസുദ്ധി പന ആഹടാവ ഹോതി. അസഞ്ചിച്ച അനാരോചിതത്താ പനസ്സ അനാപത്തി, ഉഭിന്നമ്പി ച ഉപോസഥോ കതോയേവ ഹോതി.

ഛന്ദദാനകഥാ

൧൬൫. ഛന്ദദാനേപി പാരിസുദ്ധിദാനേ വുത്തസദിസോയേവ വിനിച്ഛയോ. പാരിസുദ്ധിം ദേന്തേന ഛന്ദമ്പി ദാതുന്തി ഏത്ഥ സചേ പാരിസുദ്ധിമേവ ദേതി ന ഛന്ദം, ഉപോസഥോ കതോ ഹോതി. യം പന സങ്ഘോ അഞ്ഞം കമ്മം കരോതി, തം അകതം ഹോതി. ഛന്ദമേവ ദേതി ന പാരിസുദ്ധിം, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപോസഥോപി കമ്മമ്പി കതമേവ ഹോതി, ഛന്ദദായകസ്സ പന ഉപോസഥോ അകതോ ഹോതി. സചേപി കോചി ഭിക്ഖു നദിയാ വാ സീമായ വാ ഉപോസഥം അധിട്ഠഹിത്വാ ആഗച്ഛതി, ‘‘കതോ മയാ ഉപോസഥോ’’തി അച്ഛിതും ന ലഭതി, സാമഗ്ഗീ വാ ഛന്ദോ വാ ദാതബ്ബോ.

൧൬൭. സരതിപി ഉപോസഥം നപി സരതീതി ഏകദാ സരതി, ഏകദാ ന സരതി. അത്ഥി നേവ സരതീതി യോ ഏകന്തം നേവ സരതി, തസ്സ സമ്മുതിദാനകിച്ചം നത്ഥി. അനാഗച്ഛന്തോപി കമ്മം ന കോപേതി.

സങ്ഘുപോസഥാദികഥാ

൧൬൮. സോ ദേസോ സമ്മജ്ജിത്വാതി തം ദേസം സമ്മജ്ജിത്വാ, ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തം. പാനീയം പരിഭോജനീയന്തിആദി പന ഉത്താനത്ഥമേവ. കസ്മാ പനേതം വുത്തം? ഉപോസഥസ്സ പുബ്ബകരണാദിദസ്സനത്ഥം. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

‘‘സമ്മജ്ജനീ പദീപോ ച, ഉദകം ആസനേന ച;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകരണന്തി വുച്ചതി’’.

ഇതി ഇമാനി ചത്താരി ‘‘പുബ്ബകരണ’’ന്തി അക്ഖാതാനി.

‘‘ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഉതുക്ഖാനം, ഭിക്ഖുഗണനാ ച ഓവാദോ;

ഉപോസഥസ്സ ഏതാനി, പുബ്ബകിച്ചന്തി വുച്ചതി.

ഇതി ഇമാനി പഞ്ച പുബ്ബകരണതോ പച്ഛാ കത്തബ്ബാനി ‘‘പുബ്ബകിച്ച’’ന്തി അക്ഖാതാനി.

‘‘ഉപോസഥോ യാവതികാ ച ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ,

സഭാഗാപത്തിയോ ച ന വിജ്ജന്തി;

വജ്ജനീയാ ച പുഗ്ഗലാ തസ്മിം ന ഹോന്തി,

പത്തകല്ലന്തി വുച്ചതി’’.

ഇതി ഇമാനി ചത്താരി ‘‘പത്തകല്ല’’ന്തി അക്ഖാതാനീതി.

തേഹി സദ്ധിന്തി തേഹി ആഗതേഹി സദ്ധിം ഏതാനി പുബ്ബകരണാദീനി കത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ. അജ്ജ മേ ഉപോസഥോതി ഏത്ഥ സചേ പന്നരസോ ഹോതി, ‘‘അജ്ജ മേ ഉപോസഥോ പന്നരസോ’’തിപി അധിട്ഠാതും വട്ടതി. ചാതുദ്ദസികേപി ഏസേവ നയോ.

ആപത്തിപടികമ്മവിധികഥാ

൧൬൯. ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം ‘‘ന സാപത്തികേന ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ’’തി ഇദം ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തീ’’തിആദിവചനേനേവ പാരിസുദ്ധിദാനപഞ്ഞാപനേന ച പാരിസുദ്ധിഉപോസഥപഞ്ഞാപനേന ച പഞ്ഞത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിന്തി ഥുല്ലച്ചയാദീസു ഏകിസ്സാ നാമം ഗഹേത്വാ ‘‘ഥുല്ലച്ചയം ആപത്തിം പാചിത്തിയം ആപത്തി’’ന്തി ഏവം വത്തബ്ബം. തം പടിദേസേമീതി ഇദം ‘‘തം തുമ്ഹമൂലേ, തം തുയ്ഹമൂലേ പടിദേസേമീ’’തി വുത്തേപി സുവുത്തമേവ ഹോതി. പസ്സസീതി ഇദഞ്ച ‘‘പസ്സസി ആവുസോ തം ആപത്തിം, പസ്സഥ ഭന്തേ തം ആപത്തി’’ന്തി ഏവം വത്തബ്ബം. ആമ പസ്സാമീതി ഇദം പന ‘‘ആമ ഭന്തേ പസ്സാമി, ആമ ആവുസോ പസ്സാമീ’’തി ഏവം വുത്തമ്പി സുവുത്തമേവ ഹോതി. ആയതിം സംവരേയ്യാസീതി ഏത്ഥ പന സചേ വുഡ്ഢതരോ ‘‘ആയതിം സംവരേയ്യാഥാ’’തി വത്തബ്ബോ. ഏവം വുത്തേന പന ‘‘സാധു സുട്ഠു സംവരിസ്സാമീ’’തി വത്തബ്ബമേവ.

യദാ നിബ്ബേമതികോതി ഏത്ഥ സചേ പനേസ നിബ്ബേമതികോ ന ഹോതി, വത്ഥും കിത്തേത്വാവ ദേസേതും വട്ടതീതി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം. തത്രായം ദേസനാവിധി – സചേ മേഘച്ഛന്നേ സൂരിയേ ‘‘കാലോ നു ഖോ നോ’’തി വേമതികോ ഭുഞ്ജതി, തേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘അഹം ഭന്തേ വേമതികോ ഭുഞ്ജിം’’, സചേ കാലോ അത്ഥി, ‘‘സമ്ബഹുലാ ദുക്കടാ ആപത്തിയോ ആപന്നോമ്ഹി, നോ ചേ അത്ഥി, ‘‘സമ്ബഹുലാ പാചിത്തിയാ ആപന്നോമ്ഹീ’’തി ഏവം വത്ഥും കിത്തേത്വാ ‘‘അഹം ഭന്തേ യാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം സമ്ബഹുലാ ദുക്കടാ വാ പാചിത്തിയാ വാ ആപത്തിയോ ആപന്നോ, താ തുമ്ഹമൂലേ പടിദേസേമീ’’തി വത്തബ്ബം. ഏസ നയോ സബ്ബാപത്തീസു.

ന ഭിക്ഖവേ സഭാഗാ ആപത്തീതി ഏത്ഥ യം ദ്വേപി ജനാ വികാലഭോജനാദിനാ സഭാഗവത്ഥുനാ ആപത്തിം ആപജ്ജന്തി, ഏവരൂപാ വത്ഥുസഭാഗാ ‘‘സഭാഗാ’’തി വുച്ചതി. വികാലഭോജനപ്പച്ചയാ ആപന്നം പന അനതിരിത്തഭോജനപച്ചയാ ആപന്നസ്സ സന്തികേ ദേസേതും വട്ടതി. യാപി ചായം വത്ഥുസഭാഗാ, സാപി ദേസിതാ സുദേസിതാവ. അഞ്ഞം പന ദേസനപച്ചയാ ദേസകോ, പടിഗ്ഗഹണപ്പച്ചയാ പടിഗ്ഗഹകോ ചാതി ഉഭോപി ദുക്കടം ആപജ്ജന്തി, തം നാനാവത്ഥുകം ഹോതി, തസ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ദേസേതും വട്ടതി.

൧൭൦. സാമന്തോ ഭിക്ഖു ഏവമസ്സ വചനീയോതി ഏത്ഥ സഭാഗോയേവ വത്തബ്ബോ. വിസഭാഗസ്സ ഹി വുച്ചമാനേ ഭണ്ഡനകലഹസങ്ഘഭേദാദീനിപി ഹോന്തി, തസ്മാ തസ്സ അവത്വാ ‘‘ഇതോ വുട്ഠഹിത്വാ പടികരിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം കത്വാ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോതി അന്ധകട്ഠകഥായം വുത്തം.

അനാപത്തിപന്നരസകാദികഥാ

൧൭൨. അനാപത്തിപന്നരസകേ – തേ ന ജാനിംസൂതി സീമം ഓക്കന്താതി വാ ഓക്കമന്തീതി വാതി ന ജാനിംസു. അഥഞ്ഞേ ആവാസികാ ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തീതി ഗാമം വാ അരഞ്ഞം വാ കേനചി കരണീയേന ഗന്ത്വാ തേസം നിസിന്നട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തി. വഗ്ഗാ സമഗ്ഗസഞ്ഞിനോതി തേസം സീമം ഓക്കന്തത്താ വഗ്ഗാ; സീമം ഓക്കന്തഭാവസ്സ അജാനനതോ സമഗ്ഗസഞ്ഞിനോ.

൧൭൩. വഗ്ഗാവഗ്ഗസഞ്ഞിപന്നരസകേ – തേ ജാനന്തീതി പബ്ബതേ വാ ഥലേ വാ ഠിതാ സീമം ഓക്കന്തേ വാ ഓക്കമന്തേ വാ പസ്സന്തി. വേമതികപന്നരസകം ഉത്താനമേവ.

൧൭൫. കുക്കുച്ചപകതപന്നരസകേ – യഥാ ഇച്ഛായ അഭിഭൂതോ ‘‘ഇച്ഛാപകതോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം പുബ്ബഭാഗേ സന്നിട്ഠാനം കത്വാപി കരണക്ഖണേ അകപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതാസങ്ഖാതേന കുക്കുച്ചേന അഭിഭൂതാ ‘‘കുക്കുച്ചപകതാ’’തി വേദിതബ്ബാ.

൧൭൬. ഭേദപുരേക്ഖാരപന്നരസകേ – അകുസലബലവതായ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം.

സീമോക്കന്തികപേയ്യാലകഥാ

൧൭൭. ആവാസികേനആഗന്തുകപേയ്യാലേ – യഥാ പുരിമേ ആവാസികേനആവാസികപേയ്യാലേ ‘‘തേ ന ജാനന്തി അഥഞ്ഞേ ആവാസികാ’’തിആദി വുത്തം, ഏവം ‘‘തേ ന ജാനന്തി അഥഞ്ഞേ ആഗന്തുകാ’’തിആദിനാ നയേന സബ്ബം വേദിതബ്ബം. ആഗന്തുകേനആവാസികപേയ്യാലേ പന – യഥാ പുരിമപേയ്യാലേ ‘‘ആവാസികാ ഭിക്ഖൂ സന്നിപതന്തീ’’തി ആഗതം, ഏവം ‘‘ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ സന്നിപതന്തീ’’തി ആനേതബ്ബം. ആഗന്തുകേനആഗന്തുകപേയ്യാലേ പന – ഉഭയപദേസു ആഗന്തുകവസേന യോജേതബ്ബോതി.

൧൭൮. ആവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം ചാതുദ്ദസോ ഹോതി, ആഗന്തുകാനം പന്നരസോതി ഏത്ഥ യേസം പന്നരസോ, തേ തിരോരട്ഠതോ വാ ആഗതാ, അതീതം വാ ഉപോസഥം ചാതുദ്ദസികം അകംസൂതി വേദിതബ്ബാ. ആവാസികാനം അനുവത്തിതബ്ബന്തി ആവാസികേഹി ‘‘അജ്ജുപോസഥോ ചാതുദ്ദസോ’’തി പുബ്ബകിച്ചേ കരിയമാനേ അനുവത്തിതബ്ബം, ന പടിക്കോസിതബ്ബം. ന അകാമാ ദാതബ്ബാതി ന അനിച്ഛായ ദാതബ്ബാ.

ലിങ്ഗാദിദസ്സനകഥാ

൧൭൯. ആവാസികാകാരന്തി ആവാസികാനം ആകാരം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ആകാരോ നാമ യേന തേസം വത്തസമ്പന്നാ വാ ന വാതി ആചാരസണ്ഠാനം ഗയ്ഹതി. ലിങ്ഗം നാമ യം തേ തത്ഥ തത്ഥ ലീനേ ഗമയതി; അദിസ്സമാനേപി ജാനാപേതീതി അത്ഥോ. നിമിത്തം നാമ യം ദിസ്വാ തേ അത്ഥീതി ഞായന്തി. ഉദ്ദേസോ നാമ യേന തേ ഏവരൂപപരിക്ഖാരാതി ഉദ്ദിസന്തി; അപദേസം ലഭന്തീതി അത്ഥോ. സബ്ബമേതം സുപഞ്ഞത്തമഞ്ചപീഠാദീനഞ്ചേവ പദസദ്ദാദീനഞ്ച അധിവചനം, യഥായോഗം പന യോജേതബ്ബം. ആഗന്തുകാകാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അഞ്ഞാതകന്തി അഞ്ഞേസം സന്തകം. പാദാനം ധോതം ഉദകനിസ്സേകന്തി പാദാനം ധോതാനം ഉദകനിസ്സേകം. ബഹുവചനസ്സ ഏകവചനം വേദിതബ്ബം. ‘‘പാദാനം ധോതഉദകനിസ്സേക’’ന്തി വാ പാഠോ; പാദാനം ധോവനഉദകനിസ്സേകന്തി അത്ഥോ.

൧൮൦. നാനാസംവാസകാദിവത്ഥൂസു – സമാനസംവാസകദിട്ഠിന്തി ‘‘സമാനസംവാസകാ ഏതേ’’തി ദിട്ഠിം. ന പുച്ഛന്തീതി തേസം ലദ്ധിം ന പുച്ഛന്തി; അപുച്ഛിത്വാവ വത്തപടിവത്തിം കത്വാ ഏകതോ ഉപോസഥം കരോന്തി. നാഭിവിതരന്തീതി നാനാസംവാസകഭാവം മദ്ദിതും അഭിഭവിതും ന സക്കോന്തി; തം ദിട്ഠിം ന നിസ്സജ്ജാപേന്തീതി അത്ഥോ.

നഗന്തബ്ബഗന്തബ്ബവാരകഥാ

൧൮൧. സഭിക്ഖുകാ ആവാസാതി യസ്മിം ആവാസേ ഉപോസഥകാരകാ ഭിക്ഖൂ അത്ഥി, തമ്ഹാ ആവാസാ യം ന സക്കോതി തദഹേവ ആഗന്തും, സോ ആവാസോ ഉപോസഥം അകത്വാ ന ഗന്തബ്ബോ. അഞ്ഞത്ര സങ്ഘേനാതി സങ്ഘപ്പഹോനകേഹി ഭിക്ഖൂഹി വിനാ. അഞ്ഞത്ര അന്തരായാതി പുബ്ബേ വുത്തം ദസവിധം അന്തരായം വിനാ. സബ്ബന്തിമേന പന പരിച്ഛേദേന അത്തചതുത്ഥേന അന്തരായേ വാ സതി ഗന്തും വട്ടതി. അനാവാസോതി നവകമ്മസാലാദികോ യോ കോചി പദേസോ. യഥാ ച ആവാസാദയോ ന ഗന്തബ്ബാ; ഏവം സചേ വിഹാരേ ഉപോസഥം കരോന്തി, ഉപോസഥാധിട്ഠാനത്ഥം സീമാപി നദീപി ന ഗന്തബ്ബാ. സചേ പനേത്ഥ കോചി ഭിക്ഖു ഹോതി, തസ്സ സന്തികം ഗന്തും വട്ടതി. വിസ്സട്ഠഉപോസഥാപി ആവാസാ ഗന്തും വട്ടതി; ഏവം ഗതോ അധിട്ഠാതുമ്പി ലഭതി. ആരഞ്ഞകേനാപി ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥദിവസേ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ അത്തനോ വിഹാരമേവ ആഗന്തബ്ബം. സചേ അഞ്ഞം വിഹാരം ഓക്കമതി, തത്ഥ ഉപോസഥം കത്വാവ ആഗന്തബ്ബം, അകത്വാ ന വട്ടതി.

൧൮൨. യം ജഞ്ഞാ സക്കോമി അജ്ജേവ ഗന്തുന്തി യം ജാനേയ്യ അജ്ജേവ തത്ഥ ഗന്തും സക്കോമീതി; ഏവരൂപോ ആവാസോ ഗന്തബ്ബോ. തത്ഥ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഉപോസഥം കരോന്തേനാപി ഹി ഇമിനാ നേവ ഉപോസഥന്തരായോ കതോ ഭവിസ്സതീതി.

വജ്ജനീയപുഗ്ഗലസന്ദസ്സനകഥാ

൧൮൩. ഭിക്ഖുനിയാ നിസിന്നപരിസായാതിആദീസു ഹത്ഥപാസുപഗമനമേവ പമാണം. അഞ്ഞത്ര അവുട്ഠിതായ പരിസായാതി ഇദഞ്ഹി പാരിവാസിയപാരിസുദ്ധിദാനം നാമ പരിസായ വുട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ന വട്ടതി, അവുട്ഠിതായ പന വട്ടതി. തേനാഹ – ‘‘അഞ്ഞത്ര അവുട്ഠിതായ പരിസായാ’’തി. തസ്സ ലക്ഖണം ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ പരിവാസിയഛന്ദദാനവണ്ണനതോ ഗഹേതബ്ബം. അനുപോസഥേതി ചാതുദ്ദസികോ ച പന്നരസികോ ചാതി ഇമേ ദ്വേ ഉപോസഥേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ദിവസേ. അഞ്ഞത്ര സങ്ഘസാമഗ്ഗിയാതി യാ കോസമ്ബകഭിക്ഖൂനം വിയ ഭിന്നേ സങ്ഘേ പുന സങ്ഘസാമഗ്ഗീ കരിയതി, തഥാരൂപിം സങ്ഘസാമഗ്ഗിം ഠപേത്വാ. തദാ ച ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ അജ്ജുപോസഥോ സാമഗ്ഗീ’’തി വത്വാ കാതബ്ബോ. യേ പന കിസ്മിഞ്ചിദേവ അപ്പമത്തകേ ഉപോസഥം ഠപേത്വാ പുന സമഗ്ഗാ ഹോന്തി, തേഹി ഉപോസഥേയേവ കാതബ്ബോതി.

ഉപോസഥക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.