൭. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകം

ഛസക്യപബ്ബജ്ജാകഥാ

൩൩൦. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകേ അഭിഞ്ഞാതാ അഭിഞ്ഞാതാതി പാകടാ പാകടാ. സക്യകുമാരാ നാമ കാളുദായിപ്പഭുതയോ ദസ ദൂതാ സദ്ധിം പരിവാരേഹി അഞ്ഞേ ച ബഹൂ ജനാ. അമ്ഹാകന്തി അമ്ഹേസു; അമ്ഹാകം കുലതോതി വാ വുത്തം ഹോതി. ഘരാവാസത്ഥം അനുസാസിസ്സാമീതി ഘരാവാസേ യം കത്തബ്ബം, തം ജാനാപേസ്സാമി. ഉദകം നിന്നേതബ്ബന്തി യഥാ ഉദകം സബ്ബട്ഠാനേ സമം ഹോതി, ഏവം കാതബ്ബം. നിദ്ധാപേതബ്ബന്തി തിണാനി ഉദ്ധരിതബ്ബാനി. ഭുസികാ ഉദ്ധരാപേതബ്ബാതി സുഖുമപലാലമിസ്സധഞ്ഞാ പലാലികാ പലാപേതബ്ബാ. ഓപുനാപേതബ്ബന്തി സുഖുമപലാലം അപനേതബ്ബം. ത്വഞ്ഞേവ ഘരാവാസത്ഥേന ഉപജാനാഹീതി ത്വഞ്ഞേവ ഘരാവാസത്ഥം ജാനാഹി. അഹം തയാ യഥാസുഖം പബ്ബജാഹീതി ഏത്ഥ അഹം തയാ സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമീതി സഹായസിനേഹേന സഹസാ വത്തുകാമോ ഹുത്വാ പുന രജ്ജസിരിലോഭേന പരികഡ്ഢിയമാനഹദയോ ‘‘അഹം തയാ’’തി ഏത്തകമേവ വത്വാ സേസം വത്തും നാസക്ഖീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩൩൧. നിപ്പാതിതാതി നിക്ഖമിതാ. മാനസ്സിനോതി മാനസ്സയിനോ; മാനനിസ്സിതാതി വുത്തം ഹോതി.

൩൩൨. യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാതി തതിയമഗ്ഗേന സമൂഹതത്താ യസ്സ ചിത്തേ കോപാ ന സന്തി. യസ്മാ പന ഭവോതി സമ്പത്തി, വിഭവോതി വിപത്തി; തഥാ ഭവോതി വുഡ്ഢി, വിഭവോതി ഹാനി; ഭവോതി സസ്സതം, വിഭവോതി ഉച്ഛേദോ; ഭവോതി പുഞ്ഞം, വിഭവോതി പാപം; വിഭവോതി ച അഭവോതി ച അത്ഥതോ ഏകമേവ, തസ്മാ ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോതി ഏത്ഥ യാ ഏസാ സമ്പത്തിവിപത്തിവുഡ്ഢിഹാനിസസ്സതുച്ഛേദപുഞ്ഞപാപവസേന ഇതി അനേകപ്പകാരാ ഭവാഭവതാ വുച്ചതി; ചതൂഹിപി മഗ്ഗേഹി യഥാസമ്ഭവം തേന തേന നയേന തം ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. നാനുഭവന്തീതി ന സമ്പാപുണന്തി; തസ്സ ദസ്സനം ദേവാനമ്പി ദുല്ലഭന്തി അധിപ്പായോ.

൩൩൩. അഹിമേഖലികാതി അഹിം കടിയം ബന്ധിത്വാ. ഉച്ഛങ്ഗേതി അങ്കേ.

൩൩൪. സമ്മന്നതീതി സമ്മാനേതി. യം തുമോ കരിസ്സതീതി യം സോ കരിസ്സതി.

ഛസക്യപബ്ബജ്ജാകഥാ നിട്ഠിതാ.

പകാസനീയകമ്മാദികഥാ

൩൩൬. ഖേളാസകസ്സാതി ഏത്ഥ മിച്ഛാജീവേന ഉപ്പന്നപച്ചയാ അരിയേഹി വന്തബ്ബാ ഖേളസദിസാ, തഥാരൂപേ പച്ചയേ അയം അജ്ഝോഹരതീതി കത്വാ ഖേളാസകോതി ഭഗവതാ വുത്തോ.

൩൪൦. പത്ഥദ്ധേന കായേനാതി പോത്ഥകരൂപസദിസേന നിച്ചലേന കായേന.

൩൪൨. മയം ഖോ ഭണേ രാജഞാതകാ നാമാതി രാജാ അമ്ഹേ ജാനാതീതി രാജഞാതകസ്സ ഭാവേന അത്താനം ഉക്കംസന്തോ ആഹ. പഹട്ഠകണ്ണവാലോതി ബന്ധനേ നിച്ചലേ കത്വാ.

ദുക്ഖഞ്ഹി കുഞ്ജര നാഗമാസദോതി ഭോ കുഞ്ജര ബുദ്ധനാഗം ആസാദനം വധകചിത്തേന ഉപഗമനം നാമ ദുക്ഖം. നാഗഹതസ്സാതി ബുദ്ധനാഗം ഘാതകസ്സ.

പടികുടിയോവ ഓസക്കീതി തഥാഗതാഭിമുഖോയേവ പിട്ഠിമേഹി പാദേഹി അവസക്കി. അലക്ഖികോതി ഏത്ഥ ന ലക്ഖേതീതി അലക്ഖികോ; ന ജാനാതീതി അത്ഥോ, അഹം പാപകമ്മം കരോമീതി ന ജാനാതി. ന ലക്ഖിതബ്ബോതി വാ അലക്ഖികോ; ന പസ്സിതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൩൪൩. തികഭോജനന്തി ഏത്ഥ തീഹി ജനേഹി ഭുഞ്ജിതബ്ബഭോജനം. തം പഞ്ഞാപേസ്സാമീതി തം അനുജാനിസ്സാമി. ഗണഭോജനേ പന യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോതി. പഞ്ചവത്ഥുയാചനകഥാ സങ്ഘാദിസേസവണ്ണനായം വുത്താ. കപ്പന്തി ആയുകപ്പം. ബ്രഹ്മം പുഞ്ഞന്തി സേട്ഠം പുഞ്ഞം. കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹീതി ആയുകപ്പമേവ.

പകാസനീയകമ്മാദികഥാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘഭേദകകഥാ

൩൪൪. അഥ ഖോ ദേവദത്തോ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാതി സോ കിര ഏവം സലാകം ഗാഹേത്വാ തത്ഥേവ ആവേണികം ഉപോസഥം കത്വാ ഗതോ, തേനേതം വുത്തം.

൩൪൫. പിട്ഠി മേ ആഗിലായതീതി ചിരനിസജ്ജായ വേദനാഭിഭൂതാ ബാധതി. തമഹം ആയമിസ്സാമീതി തം അഹം പസാരേസ്സാമി. ആദേസനാപാടിഹാരിയാനുസാസനീ നാമ ‘‘ഏവമ്പി തേ മനോ, തഥാപി തേ മനോ’’തി ഏവം പരസ്സ ചിത്തം ജാനിത്വാ തദനുരൂപാ ധമ്മദേസനാ.

൩൪൬. മമാനുകുബ്ബന്തി മമാനുകിരിയം കുരുമാനോ. കപണോതി ദുക്ഖിതോ. മഹാവരാഹസ്സാതി മഹാനാഗസ്സ. മഹിം വികുബ്ബതോതി പഥവിം പദാലേന്തസ്സ. ഭിസം ഘസമാനസ്സാതി ഭിസം ഖാദന്തസ്സ. നദീസു ജഗ്ഗതോതി ഏത്ഥ സോ കിര ഹത്ഥിനാഗോ സായന്ഹസമയം തം നദിനാമകം പോക്ഖരണിം ഓഗാഹേത്വാ കിലന്തോ സബ്ബരത്തിം വീതിനാമേസി, ജാലികം കരോതി, തേന വുത്തം ‘‘നദീസു ജഗ്ഗതോ’’തി.

൩൪൭. സുതാതി സോതാ. അസന്ദിദ്ധോ ച അക്ഖാതീതി നിസ്സന്ദേഹോ ഹുത്വാ അക്ഖാതി അനുസന്ധിവസേന യോജേത്വാ യോജേത്വാ.

൩൫൦. അപായേ നിബ്ബത്തിസ്സതീതി ആപായികോ. ഏവം നേരയികോ. കപ്പം ഠസ്സതീതി കപ്പട്ഠോ. ഇദാനി ബുദ്ധസഹസ്സേനാപി തികിച്ഛിതും ന സക്കാതി അതേകിച്ഛോ.

മാ ജാതു കോചി ലോകസ്മിന്തി മാ കദാചിപി കോചി സത്തോ ലോകസ്മിം. ഉദപജ്ജഥാതി ഉപപജ്ജഥ. ജലംവ യസസാ അട്ഠാതി യസസാ ജലന്തോ വിയ ഠിതോ. ദേവദത്തോതി മേ സുതന്തി ‘‘ഈദിസോ ദേവദത്തോ’’തി ഭഗവതാ സുതമ്പി അത്ഥി, തദേവ ഗഹേത്വാ ഇദം വുത്തം. സോ പമാദമനുചിണ്ണോതി ഏത്ഥ പമാദം അനുചിനാതീതി അനുചിണ്ണോ, പമാദോ അപ്പഹീനോതി അത്ഥോ. ആസജ്ജ നന്തി പാപകേന ചിത്തേന പത്വാ, വിസോസേത്വാതി വാ അത്ഥോ. അവീചിനിരയം പത്തോതി ഇദം പന ആസീസായം അതീതവചനം. ഭേസ്മാതി ഭയാനകോ.

സങ്ഘഭേദകകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഉപാലിപഞ്ഹാകഥാ

൩൫൧. ഏകതോ ഉപാലി ഏകോതി ധമ്മവാദിപക്ഖേ ഏകോ. ഏകതോ ദ്വേതി അധമ്മവാദിപക്ഖേ ദ്വേ. ചതുത്ഥോ അനുസ്സാവേതീതി സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സാമീതി അധമ്മവാദിചതുത്ഥോ ഹുത്വാ അനുസ്സാവേതി; അനുനയന്തോ സാവേതി ‘‘ന തുമ്ഹാകംയേവ നരകഭയം അത്ഥി, അമ്ഹാകമ്പി അത്ഥി, ന അമ്ഹാകം അവീചിമഗ്ഗോ പിഹിതോ, ന മയം അകുസലാ ന ഭായാമ. യദി ഹി അയം അധമ്മോ അവിനയോ അസത്ഥുസാസനം വാ ഭവേയ്യ, ന മയം ഗണ്ഹേയ്യാമാ’’തിആദിനാ നയേന ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തി ഏവം അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനി ബോധേതീതി അത്ഥോ. സലാകം ഗാഹേതീതി ഏവം അനുസ്സാവേത്വാ പന ‘‘ഇദം ഗണ്ഹഥ, ഇദം രോചേഥാ’’തി വദന്തോ സലാകം ഗാഹേതി.

ഏകതോ ഉപാലി ദ്വേ ഹോന്തീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം ഖോ ഉപാലി സങ്ഘരാജി ചേവ ഹോതി സങ്ഘഭേദോ ചാതി ഏവം ഹോതി; ന പന ഏത്താവതാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതി.

ഭിക്ഖു ഖോ ഉപാലി പകതത്തോ സമാനസംവാസകോ സമാനസീമായം ഠിതോ സങ്ഘം ഭിന്ദതീതി ഏത്ഥ സിയാ ഏവം ‘‘ദേവദത്തോ കഥം പകതത്തോ’’തി. കഥം താവ ന പകതത്തോ, രഞ്ഞോ ഘാതാപിതത്താ രുഹിരുപ്പാദസ്സ ച കതത്താതി? തത്ഥ വദാമ – ആണത്തിയാ താവ വിരദ്ധത്താ രഞ്ഞോ ഘാതാപനം നത്ഥി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, കുമാര, പിതരം ഹന്ത്വാ രാജാ ഹോഹി, അഹം ഭഗവന്തം ഹന്ത്വാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഏവഞ്ഹി തസ്സ ആണത്തി. കുമാരോ പന രാജാ ഹുത്വാ പച്ഛാ പിതരം മാരേസി; ഏവം താവ ആണത്തിയാ വിരദ്ധത്താ രഞ്ഞോ ഘാതാപനം നത്ഥി. രുഹിരുപ്പാദേ പന കതമത്തേയേവ രുഹിരുപ്പാദപച്ചയാ ഭഗവതാ അഭബ്ബതാ ന വുത്താ, ന ച സക്കാ ഭഗവതോ വചനം വിനായേവ തസ്സ അഭബ്ബതാ ആരോപേതും.

‘‘രുഹിരുപ്പാദകോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ’’തി –

ഇദം പന ഭഗവതാ സങ്ഘഭേദതോ പച്ഛാ വുത്തം, തസ്മാ പകതത്തേനേവ തേന സങ്ഘോ ഭിന്നോതി.

അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേന്തീതിആദീസു അട്ഠാരസസു ഭേദകരവത്ഥൂസു സുത്തന്തപരിയായേന താവ ദസ കുസലകമ്മപഥാ ധമ്മോ, ദസ അകുസലകമ്മപഥാ അധമ്മോ. തഥാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ധമ്മോ നാമ; തയോ സതിപട്ഠാനാ, തയോ സമ്മപ്പധാനാ, തയോ ഇദ്ധിപാദാ, ഛ ഇന്ദ്രിയാനി, ഛ ബലാനി, അട്ഠ ബോജ്ഝങ്ഗാ, നവങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ച ചത്താരോ ഉപാദാനാ, പഞ്ച നീവരണാ, സത്ത അനുസയാ, അട്ഠ മിച്ഛത്താതി ച അയം അധമ്മോ.

തത്ഥ യംകിഞ്ചി ഏകം അധമ്മകോട്ഠാസം ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമം അധമ്മം ധമ്മോതി കരിസ്സാമ; ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയകുലം നിസ്സായ നിയ്യാനികം ഭവിസ്സതി, മയഞ്ച ലോകേ പാകടാ ഭവിസ്സാമാ’’തി തം അധമ്മം ‘‘ധമ്മോ അയ’’ന്തി കഥയന്താ അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേന്തി നാമ. തഥേവ ധമ്മകോട്ഠാസേസു ച ഏകം ഗഹേത്വാ അയം അധമ്മോതി കഥേന്താ ധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേന്തി നാമ. വിനയപരിയായേന പന ഭൂതേന വത്ഥുനാ ചോദേത്വാ സാരേത്വാ യഥാപടിഞ്ഞായ കാതബ്ബം കമ്മം ധമ്മോ നാമ, അഭൂതേന വത്ഥുനാ അചോദേത്വാ അസാരേത്വാ അപടിഞ്ഞായ കാതബ്ബം കമ്മം അധമ്മോ നാമ.

സുത്തന്തപരിയായേന രാഗവിനയോ ദോസവിനയോ മോഹവിനയോ സംവരോ പഹാനം പടിസങ്ഖാതി അയം വിനയോ നാമ, രാഗാദീനം അവിനയോ അസംവരോ അപ്പഹാനം അപ്പടിസങ്ഖാതി അയം അവിനയോ നാമ. വിനയപരിയായേന വത്ഥുസമ്പത്തി ഞത്തിസമ്പത്തി അനുസ്സാവനസമ്പത്തി സീമാസമ്പത്തി പരിസാസമ്പത്തീതി അയം വിനയോ നാമ, വത്ഥുവിപത്തി…പേ… പരിസാവിപത്തീതി അയം അവിനയോ നാമ.

സുത്തന്തപരിയായേന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ… അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ഇദം ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന; തയോ സതിപട്ഠാനാ, തയോ സമ്മപ്പധാനാ, തയോ ഇദ്ധിപാദാ, ഛ ഇന്ദ്രിയാനി, ഛ ബലാനി, അട്ഠ ബോജ്ഝങ്ഗാ, നവങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ഇദം അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന. വിനയപരിയായേന ചത്താരോ പാരാജികാ, തേരസ സങ്ഘാദിസേസാ, ദ്വേ അനിയതാ, തിംസ നിസ്സഗ്ഗിയാ പാചിത്തിയാതി ഇദം ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന; തയോ പാരാജികാ, ചുദ്ദസ സങ്ഘാദിസേസാ, തയോ അനിയതാ, ഏകത്തിംസ നിസ്സഗ്ഗിയാ പാചിത്തിയാതി ഇദം അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന.

സുത്തന്തപരിയായേന ദേവസികം ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനം, മഹാകരുണാസമാപത്തിസമാപജ്ജനം, ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകവോലോകനം, അട്ഠുപ്പത്തിവസേന സുത്തന്തദേസനാ, ജാതകകഥാതി ഇദം ആചിണ്ണം; ന ദേവസികം ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനം…പേ… ന ജാതകകഥാതി ഇദം അനാചിണ്ണം. വിനയപരിയായേന നിമന്തിതസ്സ വസ്സാവാസം വസിത്വാ അപലോകേത്വാ ചാരിയപക്കമനം, പവാരേത്വാ ചാരിയപക്കമനം, ആഗന്തുകേഹി സദ്ധിം പഠമം പടിസന്ഥാരകരണന്തി ഇദം ആചിണ്ണം; തസ്സേവ ആചിണ്ണസ്സ അകരണം അനാചിണ്ണം നാമ.

സുത്തന്തപരിയായേന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ഇദം പഞ്ഞത്തം നാമ; തയോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… നവങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ഇദം അപഞ്ഞത്തം നാമ. വിനയപരിയായേന ചത്താരോ പാരാജികാ…പേ… തിംസ നിസ്സഗ്ഗിയാ പാചിത്തിയാതി ഇദം പഞ്ഞത്തം നാമ; തയോ പാരാജികാ…പേ… ഏകത്തിംസ നിസ്സഗ്ഗിയാ പാചിത്തിയാതി ഇദം അപഞ്ഞത്തം നാമ.

‘‘അനാപത്തി അജാനന്തസ്സ, അഥേയ്യചിത്തസ്സ, ന മരണാധിപ്പായസ്സ, അനുല്ലപനാധിപ്പായസ്സ, ന മോചനാധിപ്പായസ്സാ’’തി തത്ഥ തത്ഥ വുത്താ അനാപത്തി അനാപത്തി നാമ. ‘‘ജാനന്തസ്സ, ഥേയ്യചിത്തസ്സാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താ ആപത്തി ആപത്തി നാമ. പഞ്ചാപത്തിക്ഖന്ധാ ലഹുകാപത്തി നാമ, ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഗരുകാപത്തി നാമ. ഛ ആപത്തിക്ഖന്ധാ സാവസേസാപത്തി നാമ, ഏകോ പാരാജികാപത്തിക്ഖന്ധോ അനവസേസാപത്തി നാമ. ദ്വേ ആപത്തിക്ഖന്ധാ ദുട്ഠുല്ലാപത്തി നാമ, പഞ്ചാപത്തിക്ഖന്ധാ അദുട്ഠുല്ലാപത്തി നാമ.

പുരിമനയേനേവ പനേത്ഥ വുത്തപ്പകാരം ധമ്മം ‘‘അധമ്മോ അയ’’ന്തി കഥയന്താ ‘‘ധമ്മം അധമ്മോ’’തി ദീപേന്തി നാമ. അവിനയം ‘‘വിനയോ അയ’’ന്തി…പേ… അദുട്ഠുല്ലാപത്തിം ‘‘ദുട്ഠുല്ലാപത്തി അയ’’ന്തി കഥയന്താ ‘‘അദുട്ഠുല്ലാപത്തിം ദുട്ഠുല്ലാപത്തീ’’തി ദീപേന്തി നാമ. ഏവം ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തി വാ…പേ… ‘‘അദുട്ഠുല്ലാപത്തിം ദുട്ഠുല്ലാപത്തീ’’തി വാ ദീപേത്വാ പക്ഖം ലഭിത്വാ ചതുന്നം സങ്ഘകമ്മാനം അഞ്ഞതരം സങ്ഘകമ്മം ഏകസീമായം വിസും കരോന്തേഹി സങ്ഘോ ഭിന്നോ നാമ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘തേ ഇമേഹി അട്ഠാരസഹി വത്ഥൂഹി അപകസ്സന്തീ’’തിആദി.

തത്ഥ അപകസ്സന്തീതി പരിസം ആകഡ്ഢന്തി, വിജടേന്തി, ഏകമന്തം ഉസ്സാരേന്തി ച. അവപകാസന്തീതി അതി വിയ പകാസേന്തി യഥാ വിസംസട്ഠാവ ഹോന്തി, ഏവം കരോന്തി. ആവേനിന്തി വിസും. ഏത്താവതാ ഖോ ഉപാലി സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതീതി ഏവം അട്ഠാരസസു ഭേദകരവത്ഥൂസു യംകിഞ്ചി ഏകമ്പി വത്ഥും ദീപേത്വാ തേന തേന കാരണേന ‘‘ഇമം ഗണ്ഹഥ, ഇമം രോചേഥാ’’തി സഞ്ഞാപേത്വാ സലാകം ഗാഹാപേത്വാ വിസും സങ്ഘകമ്മേ കതേ സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതി. പരിവാരേ പന ‘‘പഞ്ചഹി ഉപാലി ആകാരേഹി സങ്ഘോ ഭിജ്ജതീ’’തിആദി വുത്തം, തസ്സ ഇമിനാ ഇധ വുത്തേന സങ്ഘഭേദലക്ഖണേന അത്ഥതോ നാനാകരണം നത്ഥി. തം പനസ്സ നാനാകരണാഭാവം തത്ഥേവ പകാസയിസ്സാമ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഉപാലിപഞ്ഹാകഥാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.