൬. സേനാസനക്ഖന്ധകം

വിഹാരാനുജാനനകഥാ

൨൯൪. സേനാസനക്ഖന്ധകേ – അപഞ്ഞത്തം ഹോതീതി അനനുഞ്ഞാതം ഹോതി. വിഹാരോ നാമ അഡ്ഢയോഗാദിമുത്തകോ അവസേസാവാസോ. അഡ്ഢയോഗോതി സുപണ്ണവങ്കഗേഹം. പാസാദോതി ദീഘപാസാദോ. ഹമ്മിയന്തി ഉപരിആകാസതലേ പതിട്ഠിതകൂടാഗാരോ പാസാദോയേവ. ഗുഹാതി ഇട്ഠകാഗുഹാ സിലാഗുഹാ ദാരുഗുഹാ പംസുഗുഹാ. ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സാതി ആഗതസ്സ ച അനാഗതസ്സ ച ചതൂസു ദിസാസു അപ്പടിഹതചാരസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ.

൨൯൫. അനുമോദനഗാഥാസു – സീതം ഉണ്ഹന്തി ഉതുവിസഭാഗവസേന വുത്തം. സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോതി ഏത്ഥ സിസിരോതി സമ്ഫുസിതകവാതോ വുച്ചതി. വുട്ഠിയോതി ഉജുകമേഘവുട്ഠിയോ ഏവ. ഏതാനി സബ്ബാനി പടിഹന്തീതി ഇമിനാവ പദേന യോജേതബ്ബാനി.

പടിഹഞ്ഞതീതി വിഹാരേന പടിഹഞ്ഞതി. ലേണത്ഥന്തി നിലീയനത്ഥം. സുഖത്ഥന്തി സീതാദിപരിസ്സയാഭാവേന സുഖവിഹാരത്ഥം. ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതുന്തി ഇദമ്പി പദദ്വയം ‘‘സുഖത്ഥഞ്ചാ’’തി ഇമിനാവ പദേന യോജേതബ്ബം. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – സുഖത്ഥഞ്ച വിഹാരദാനം, കതമം സുഖത്ഥം? ഝായിതും വിപസ്സിതുഞ്ച യം സുഖം, തദത്ഥം. അഥ വാ പരപദേനപി യോജേതബ്ബം – ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതുഞ്ച വിഹാരദാനം; ഇധ ഝായിസ്സന്തി വിപസ്സിസ്സന്തീതി ദദതോ വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സോ ച സബ്ബദദോ ഹോതി, യോ ദദാതി ഉപസ്സയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൪൨).

യസ്മാ ച അഗ്ഗം വണ്ണിതം, ‘‘തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ’’തി ഗാഥാ. വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേതി ഏത്ഥ വിഹാരേ പരിയത്തിബഹുസ്സുതേ ച പടിവേധബഹുസ്സുതേ ച വാസേയ്യ. തേസം അന്നഞ്ചാതി യം തേസം അനുച്ഛവികം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച വത്ഥാനി ച മഞ്ചപീഠാദിസേനാസനാനി ച, തം സബ്ബം തേസു ഉജുഭൂതേസു അകുടിലചിത്തേസു. ദദേയ്യാതി നിദഹേയ്യ. തഞ്ച ഖോ വിപ്പസന്നേന ചേതസാ ന ചിത്തപ്പസാദം വിരാധേത്വാ, ഏവം വിപ്പസന്നചിത്തസ്സ ഹി തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി…പേ… പരിനിബ്ബാതി അനാസവോതി.

൨൯൬. ആവിഞ്ഛനച്ഛിദ്ദം ആവിഞ്ഛനരജ്ജുന്തി ഏത്ഥ രജ്ജു നാമ സചേപി ദീപിനങ്ഗുട്ഠേന കതാ ഹോതി, വട്ടതിയേവ; ന കാചി ന വട്ടതി. തീണി താളാനീതി തിസ്സോ കുഞ്ചികായോ. യന്തകം സൂചികന്തി ഏത്ഥ യം യം ജാനാതി തം തം യന്തകം, തസ്സ വിവരണസൂചികഞ്ച കാതും വട്ടതി. വേദികാവാതപാനം നാമ ചേതിയേ വേദികാസദിസം. ജാലവാതപാനം നാമ ജാലകബദ്ധം. സലാകവാതപാനം നാമ ഥമ്ഭകവാതപാനം. ചക്കലികന്തി ഏത്ഥ ചോളകപാദപുഞ്ഛനം ബന്ധിതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. വാതപാനഭിസീതി വാതപാനപ്പമാണേന ഭിസിം കത്വാ ബന്ധിതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. മിഡ്ഢിന്തി മിഡ്ഢകം. ബിദലമഞ്ചകന്തി വേത്തമഞ്ചം; വേളുവിലീവേഹി വാ വീതം.

൨൯൭. ആസന്ദികോതി ചതുരസ്സപീഠം വുച്ചതി. ഉച്ചകമ്പി ആസന്ദികന്തി വചനതോ ഏകതോഭാഗേന ദീഘപീഠമേവ ഹി അട്ഠങ്ഗുലപാദകം വട്ടതി, ചതുരസ്സആസന്ദികോ പന പമാണാതിക്കന്തോപി വട്ടതീതി വേദിതബ്ബോ. സത്തങ്ഗോ നാമ തീസു ദിസാസു അപസ്സയം കത്വാ കതമഞ്ചോ, അയമ്പി പമാണാതിക്കന്തോ വട്ടതി. ഭദ്ദപീഠന്തി വേത്തമയം പീഠം വുച്ചതി. പീഠികാതി പിലോതികാബദ്ധപീഠമേവ. ഏളകപാദപീഠം നാമ ദാരുപട്ടികായ ഉപരി പാദേ ഠപേത്വാ ഭോജനഫലകം വിയ കതപീഠം വുച്ചതി. ആമലകവട്ടികപീഠം നാമ ആമലകാകാരേന യോജിതം ബഹുപാദകപീഠം. ഇമാനി താവ പാളിയം ആഗതപീഠാനി. ദാരുമയം പന സബ്ബം പീഠം വട്ടതീതി അയമേത്ഥ വിനിച്ഛയോ. കോച്ഛന്തി ഉസിരമയം വാ മുഞ്ജപബ്ബജമയം വാ.

അട്ഠങ്ഗുലപരമം മഞ്ചപടിപാദകന്തി ഏത്ഥ മനുസ്സാനം പമാണങ്ഗുലമേവ അട്ഠങ്ഗുലം. ചിമിലികാ നാമ പരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ ഛവിസംരക്ഖണത്ഥായ അത്ഥരണം വുച്ചതി. രുക്ഖതൂലന്തി സിമ്ബലിരുക്ഖാദീനം യേസം കേസഞ്ചി രുക്ഖാനം തൂലം. ലതാതൂലന്തി ഖീരവല്ലിആദീനം യാസം കാസഞ്ചി വല്ലീനം തൂലം. പോടകിതൂലന്തി പോടകിതിണാദീനം യേസം കേസഞ്ചി തിണജാതികാനം അന്തമസോ ഉച്ഛുനളാദീനമ്പി തൂലം. ഏതേഹി തീഹി സബ്ബഭൂതഗാമാ സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. രുക്ഖവല്ലിതിണജാതിയോ ഹി മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞോ ഭൂതഗാമോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ യസ്സ കസ്സചി ഭൂതഗാമസ്സ തൂലം ബിമ്ബോഹനേ വട്ടതി, ഭിസിം പന പാപുണിത്വാ സബ്ബമ്പേതം അകപ്പിയതൂലന്തി വുച്ചതി. ന കേവലഞ്ച ബിമ്ബോഹനേ ഏതം തൂലമേവ, ഹംസമോരാദീനം സബ്ബസകുണാനം സീഹാദീനം സബ്ബചതുപ്പദാനഞ്ച ലോമമ്പി വട്ടതി. പിയങ്ഗുപുപ്ഫബകുളപുപ്ഫാദി പന യംകിഞ്ചി പുപ്ഫം ന വട്ടതി. തമാലപത്തം സുദ്ധമേവ ന വട്ടതി, മിസ്സകം പന വട്ടതി. ഭിസീനം അനുഞ്ഞാതം പഞ്ചവിധം ഉണ്ണാദിതൂലമ്പി വട്ടതി.

അദ്ധകായികാനീതി ഉപഡ്ഢകായപ്പമാണാനി, യേസു കടിതോ പട്ഠായ യാവ സീസം ഉപദഹന്തി. സീസപ്പമാണം നാമ യസ്സ വിത്ഥാരതോ തീസു കണ്ണേസു ദ്വിന്നം കണ്ണാനം അന്തരം മിനീയമാനം വിദത്ഥി ചേവ ചതുരങ്ഗുലഞ്ച ഹോതി, മജ്ഝട്ഠാനം മുട്ഠിരതനം ഹോതി. ദീഘതോ പന ദിയഡ്ഢരതനം വാ ദ്വിരതനം വാതി കുരുന്ദിയം വുത്തം. അയം സീസപ്പമാണസ്സ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദോ. ഇതോ ഉദ്ധം ന വട്ടതി, ഹേട്ഠാ പന വട്ടതി. അഗിലാനസ്സ സീസുപധാനഞ്ച പാദുപധാനഞ്ചാതി ദ്വയമേവ വട്ടതി. ഗിലാനസ്സ ബിമ്ബോഹനാനി സന്ഥരിത്വാ ഉപരി പച്ചത്ഥരണം കത്വാ നിപജ്ജിതുമ്പി വട്ടതി. ‘‘യാനി പന ഭിസീനം അനുഞ്ഞാതാനി പഞ്ച കപ്പിയതൂലാനി, തേഹി ബിമ്ബോഹനം മഹന്തമ്പി വട്ടതീ’’തി ഫുസ്സദേവത്ഥേരോ ആഹ. വിനയധരഉപതിസ്സത്ഥേരോ പന ‘‘ബിമ്ബോഹനം കരിസ്സാമീ’തി കപ്പിയതൂലം വാ അകപ്പിയതൂലം വാ പക്ഖിപിത്വാ കരോന്തസ്സ പമാണമേവ വട്ടതീ’’തി ആഹ.

പഞ്ച ഭിസിയോതി പഞ്ചഹി ഉണ്ണാദീഹി പൂരിതഭിസിയോ. തൂലഗണനായ ഹി ഏതാസം ഗണനാ വുത്താ. തത്ഥ ഉണ്ണഗ്ഗഹണേന ന കേവലം ഏളകലോമമേവ ഗഹിതം, ഠപേത്വാ മനുസ്സലോമം യംകിഞ്ചി കപ്പിയാകപ്പിയമംസജാതീനം പക്ഖിചതുപ്പദാനം ലോമം, സബ്ബം ഇധ ഉണ്ണഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതം. തസ്മാ ഛന്നം ചീവരാനം ഛന്നം അനുലോമചീവരാനഞ്ച അഞ്ഞതരേന ഭിസിച്ഛവിം കത്വാ തം സബ്ബം പക്ഖിപിത്വാ ഭിസിം കാതും വട്ടതി. ഏളകലോമാനി പന അപക്ഖിപിത്വാ കമ്ബലമേവ ചതുഗ്ഗുണം വാ പഞ്ചഗുണം വാ പക്ഖിപിത്വാ കതാപി ഉണ്ണഭിസിസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി.

ചോളഭിസിആദീസു യംകിഞ്ചി നവചോളം വാ പുരാണചോളം വാ സംഹരിത്വാ വാ അന്തോ പക്ഖിപിത്വാ വാ കതാ ചോളഭിസി, യംകിഞ്ചി വാകം പക്ഖിപിത്വാ കതാ വാകഭിസി, യംകിഞ്ചി തിണം പക്ഖിപിത്വാ കതാ തിണഭിസി, അഞ്ഞത്ര സുദ്ധതമാലപത്തം യംകിഞ്ചി പണ്ണം പക്ഖിപിത്വാ കതാ പണ്ണഭിസീതി വേദിതബ്ബാ. തമാലപത്തം പന അഞ്ഞേന മിസ്സമേവ വട്ടതി, സുദ്ധം ന വട്ടതി. ഭിസിയാ പമാണനിയമോ നത്ഥി, മഞ്ചഭിസി പീഠഭിസി ഭൂമത്ഥരണഭിസി ചങ്കമനഭിസി പാദപുഞ്ഛനഭിസീതി ഏതാസം അനുരൂപതോ സല്ലക്ഖേത്വാ അത്തനോ രുചിവസേന പമാണം കാതബ്ബം. യം പനേതം ഉണ്ണാദിപഞ്ചവിധതൂലമ്പി ഭിസിയം വട്ടതി, തം ‘‘മസൂരകേപി വട്ടതീ’’തി കുരുന്ദിയം വുത്തം. ഏതേന മസൂരകം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി സിദ്ധം ഹോതി.

മഞ്ചഭിസിം പീഠേ സന്ഥരന്തീതി മഞ്ചഭിസിം പീഠേ അത്ഥരന്തി; അത്ഥരണത്ഥായ ഹരന്തീതി യുജ്ജതി. ഉല്ലോകം അകരിത്വാതി ഹേട്ഠാ ചിമിലികം അദത്വാ. ഫോസിതുന്തി രജനേന വാ ഹലിദ്ദിയാ വാ ഉപരി ഫുസിതാനി ദാതും. ഭത്തികമ്മന്തി ഭിസിച്ഛവിയാ ഉപരി ഭത്തികമ്മം. ഹത്ഥഭത്തിന്തി പഞ്ചങ്ഗുലിഭത്തിം.

൨൯൮. ഇക്കാസന്തി രുക്ഖനിയ്യാസം വാ സിലേസം വാ. പിട്ഠമദ്ദന്തി പിട്ഠഖലിം. കുണ്ഡകമത്തികന്തി കുണ്ഡകമിസ്സകമത്തികം. സാസപകുട്ടന്തി സാസപപിട്ഠം. സിത്ഥതേലകന്തി വിലീനമധുസിത്ഥകം. അച്ചുസ്സന്നം ഹോതീതി ബിന്ദു ബിന്ദു ഹുത്വാ തിട്ഠതി. പച്ചുദ്ധരിതുന്തി പുഞ്ഛിതും. ഗണ്ഡുമത്തികന്തി ഗണ്ഡുപ്പാദഗൂഥമത്തികം. കസാവന്തി ആമലകഹരീതകാനം കസാവം.

൨൯൯. ന ഭിക്ഖവേ പടിഭാനചിത്തന്തി ഏത്ഥ ന കേവലം ഇത്ഥിപുരിസരൂപമേവ, തിരച്ഛാനരൂപമ്പി അന്തമസോ ഗണ്ഡുപ്പാദരൂപമ്പി ഭിക്ഖുനോ സയം കാതും വാ ‘‘കരോഹീ’’തി വത്തും വാ ന വട്ടതി, ‘‘ഉപാസക ദ്വാരപാലം കരോഹീ’’തി വത്തുമ്പി ന ലബ്ഭതി. ജാതകപകരണഅസദിസദാനാദീനി പന പസാദനീയാനി നിബ്ബിദാപടിസംയുത്താനി വാ വത്ഥൂനി പരേഹി കാരാപേതും ലബ്ഭതി. മാലാകമ്മാദീനി സയമ്പി കാതും ലബ്ഭതി.

൩൦൦. അളകമന്ദാതി ഏകങ്ഗണാ മനുസ്സാഭികിണ്ണാ. തയോ ഗബ്ഭേതി ഏത്ഥ സിവികാഗബ്ഭോതി ചതുരസ്സഗബ്ഭോ. നാളികാഗബ്ഭോതി വിത്ഥാരതോ ദിഗുണതിഗുണായാമോ ദീഘഗബ്ഭോ. ഹമ്മിയഗബ്ഭോതി ആകാസതലേ കൂടാഗാരഗബ്ഭോ വാ മുണ്ഡച്ഛദനഗബ്ഭോ വാ.

കലങ്കപാദകന്തി രുക്ഖം വിജ്ഝിത്വാ തത്ഥ ഖാണുകേ ആകോടേത്വാ കതം, തം ആഹരിമം ഭിത്തിപാദം ജിണ്ണകുട്ടപാദസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനത്ഥം ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. പരിത്താണകിടികന്തി വസ്സപരിത്താണത്ഥം കിടികം. ഉദ്ദസുധന്തി വച്ഛകഗോമയേന ചേവ ഛാരികായ ച സദ്ധിം മദ്ദിതമത്തികം.

ആളിന്ദോ നാമ പമുഖം വുച്ചതി. പഘനം നാമ യം നിക്ഖമന്താ ച പവിസന്താ ച പാദേഹി ഹനന്തി, തസ്സ വിഹാരദ്വാരേ ഉഭതോ കുട്ടം നീഹരിത്വാ കതപദേസസ്സേതം അധിവചനം, ‘‘പഘാന’’ന്തിപി വുച്ചതി. പകുട്ടന്തി മജ്ഝേ ഗബ്ഭസ്സ സമന്താ പരിയാഗാരോ വുച്ചതി. ‘‘പകുട’’ന്തിപി പാഠോ. ഓസാരകന്തി അനാളിന്ദകേ വിഹാരേ വംസം ദത്വാ തതോ ദണ്ഡകേ ഓസാരേത്വാ കതഛദനപമുഖം. സംസാരണകിടികോ നാമ ചക്കലയുത്തോ കിടികോ.

൩൦൧. പാനീയഭാജനന്തി പിവന്താനം പാനീയദാനഭാജനം. ഉളുങ്കോ ച ഥാലകഞ്ച പാനീയസങ്ഖസ്സ അനുലോമാനി.

൩൦൩. അപേസീതി ദീഘദാരുമ്ഹി ഖാണുകേ പവേസേത്വാ കണ്ടകസാഖാഹി വിനന്ധിത്വാ കതം ദ്വാരഥകനകം. പലിഘോതി ഗാമദ്വാരേസു വിയ ചക്കയുത്തം ദ്വാരഥകനകം.

൩൦൫. അസ്സതരീഹി യുത്താ രഥാ അസ്സതരീരഥാ. ആമുത്തമണികുണ്ഡലാതി ആമുത്തമണികുണ്ഡലാനി.

പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. സീതിഭൂതോതി കിലേസാതപാഭാവേന സീതിഭൂതോ. നിരൂപധീതി കിലേസുപധിഅഭാവേന നിരൂപധീതി വുച്ചതി.

സബ്ബാ ആസത്തിയോ ഛേത്വാതി രൂപാദീസു വാ വിസയേസു സബ്ബഭവേസു വാ പത്ഥനായോ ഛിന്ദിത്വാ. ഹദയേ ദരന്തി ചിത്തേ കിലേസദരഥം വിനേത്വാ. വേയ്യായികന്തി വയകരണം വുച്ചതി.

൩൦൭. ആദേയ്യവാചോതി തസ്സ വചനം ബഹൂ ജനാ ആദിയിതബ്ബം സോതബ്ബം മഞ്ഞന്തീതി അത്ഥോ. ആരാമേ അകംസൂതി യേ സധനാ, തേ അത്തനോ ധനേന അകംസു. യേ മന്ദധനാ ചേവ അധനാ ച, തേസം ധനം അദാസി. ഇതി സോ സതസഹസ്സകഹാപണേ സതസഹസ്സഗ്ഘനകഞ്ച ഭണ്ഡം ദത്വാ പഞ്ചചത്താലീസയോജനികേ അദ്ധാനേ യോജനേ യോജനേ വിഹാരപതിട്ഠാനം കത്വാ സാവത്ഥിം അഗമാസി.

കോടിസന്ഥരം സന്ഥരാപേസീതി കഹാപണകോടിയാ കഹാപണകോടിം പടിപാദേത്വാ സന്ഥരി. യേ തത്ഥ രുക്ഖാ വാ പോക്ഖരണിയോ വാ തേസം പരിക്ഖേപപ്പമാണം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ സന്ഥരിത്വാ അദാസി. ഏവമസ്സ അട്ഠാരസകോടികം നിധാനം പരിക്ഖയം അഗമാസി.

കുമാരസ്സ ഏതദഹോസീതി ഗഹപതിനോ ഏവം ബഹുധനം ചജന്തസ്സാപി മുഖസ്സ വിപ്പസന്നാകാരം ദിസ്വാ ഏതം അഹോസി. കോട്ഠകം മാപേസീതി സത്തഭൂമികം ദ്വാരകോട്ഠകപാസാദം മാപേസി.

അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ജേതവനേ വിഹാരേ കാരാപേസി…പേ… മണ്ഡപേ കാരാപേസീതി അപരാഹിപി അട്ഠാരസഹി കോടീഹി ഏതേ വിഹാരാദയോ കാരാപേസി അട്ഠകരീസപ്പമാണായ ഭൂമിയാ. വിപസ്സിസ്സ ഹി ഭഗവതോ പുനബ്ബസുമിത്തോ ഗഹപതി യോജനപ്പമാണം ഭൂമിം സുവണ്ണിട്ഠകാസന്ഥരേന കിണിത്വാ വിഹാരം കാരാപേസി. സിഖിസ്സ പന സിരിവഡ്ഢോ ഗഹപതി തിഗാവുതപ്പമാണം സുവണ്ണയട്ഠിസന്ഥരേന, വേസ്സഭുസ്സ സോത്ഥിജോ ഗഹപതി അഡ്ഢയോജനപ്പമാണം സുവണ്ണഫാലസന്ഥരേന, കകുസന്ധസ്സ പന അച്ചുതോ ഗഹപതി ഗാവുതപ്പമാണം സുവണ്ണഹത്ഥിപദസന്ഥരേന, കോണാഗമനസ്സ ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി അഡ്ഢഗാവുതപ്പമാണം സുവണ്ണിട്ഠകാസന്ഥരേന, കസ്സപസ്സ സുമങ്ഗലോ ഗഹപതി വീസതിഉസഭപ്പമാണം സുവണ്ണകച്ഛപസന്ഥരേന, അമ്ഹാകം ഭഗവതോ സുദത്തോ ഗഹപതി അട്ഠകരീസപ്പമാണം ഭൂമിം കഹാപണസന്ഥരേന കിണിത്വാ വിഹാരം കാരാപേസീതി; ഏവം അനുപുബ്ബേന പരിഹായന്തി സമ്പത്തിയോതി അലമേവ സബ്ബസമ്പത്തീസു വിരജ്ജിതും അലം വിമുച്ചിതുന്തി.

൩൦൮. ഖണ്ഡന്തി ഭിന്നോകാസോ. ഫുല്ലന്തി ഫലിതോകാസോ. പടിസങ്ഖരിസ്സതീതി പാകതികം കരിസ്സതി. ലദ്ധനവകമ്മേന പന ഭിക്ഖുനാ വാസിഫരസുനിഖാദനാദീനി ഗഹേത്വാ സയം ന കാതബ്ബം, കതാകതം ജാനിതബ്ബം.

൩൧൦. പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗന്ത്വാതി ഥേരോ കിര ഗിലാനേ പടിജഗ്ഗന്തോ ജിണ്ണേ വുഡ്ഢേ സങ്ഗണ്ഹന്തോ സബ്ബപച്ഛതോ ആഗച്ഛതി. ഇദമസ്സ ചാരിത്തം. തേന വുത്തം – ‘‘പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗന്ത്വാ’’തി. അഗ്ഗാസനന്തി ഥേരാസനം. അഗ്ഗോദകന്തി ദക്ഖിണോദകം. അഗ്ഗപിണ്ഡന്തി സങ്ഘത്ഥേരപിണ്ഡം. അന്തരാ സത്ഥീനം കരിത്വാതി ചതുന്നം പാദാനം അന്തരേ കരിത്വാ.

൩൧൫. പതിട്ഠാപേസീതി അട്ഠാരസകോടിപരിച്ചാഗം കത്വാ പതിട്ഠാപേസി. ഏവം സബ്ബാപി ചതുപണ്ണാസകോടിയോ പരിച്ചജി.

വിഹാരാനുജാനനകഥാ നിട്ഠിതാ.

ആസനപ്പടിബാഹനാദികഥാ

൩൧൬. വിപ്പകതഭോജനോതി അന്തരഘരേ വാ വിഹാരേ വാ അരഞ്ഞേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഭുഞ്ജമാനോ ഭിക്ഖു അനിട്ഠിതേ ഭോജനേ ന വുട്ഠാപേതബ്ബോ. അന്തരഘരേ പച്ഛാ ആഗതേന ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ ഗന്തബ്ബം. സചേ മനുസ്സാ വാ ഭിക്ഖൂ വാ ‘‘പവിസഥാ’’തി വദന്തി, ‘‘മയി പവിസന്തേ ഭിക്ഖൂ ഉട്ഠഹിസ്സന്തീ’’തി വത്തബ്ബം. ‘‘ഏഥ, ഭന്തേ, ആസനം അത്ഥീ’’തി വുത്തേന പന പവിസിതബ്ബം. സചേ കോചി കിഞ്ചി ന വദതി, ആസനസാലം ഗന്ത്വാ അതിസമീപം അഗന്ത്വാ സഭാഗട്ഠാനേ ഠാതബ്ബം. ഓകാസേ കതേ ‘‘പവിസഥാ’’തി വുത്തേന പന പവിസിതബ്ബം. സചേ പന യം ആസനം തസ്സ പാപുണാതി, തത്ഥ അഭുഞ്ജന്തോ ഭിക്ഖു നിസിന്നോ ഹോതി, തം ഉട്ഠാപേതും വട്ടതി. യാഗുഖജ്ജകാദീസു പന യംകിഞ്ചി പിവിത്വാ വാ ഖാദിത്വാ വാ യാവ അഞ്ഞോ ആഗച്ഛതി, താവ നിസിന്നം രിത്തഹത്ഥമ്പി വുട്ഠാപേതും ന വട്ടതി. വിപ്പകതഭോജനോയേവ ഹി സോ ഹോതി.

സചേ വുട്ഠാപേതീതി സചേ ആപത്തിം അതിക്കമിത്വാപി വുട്ഠാപേതിയേവ. പവാരിതോ ച ഹോതീതി യം സോ വുട്ഠാപേതി, അയഞ്ച ഭിക്ഖു പവാരിതോ ച ഹോതി, തേന വത്തബ്ബോ – ‘‘ഗച്ഛ ഉദകം ആഹരാഹീ’’തി. വുഡ്ഢതരഞ്ഹി ഭിക്ഖും ആണാപേതും ഇദമേവ ഏകം ഠാനന്തി. സചേ സോ ഉദകമ്പി ന ആഹരതി, തതോ യഞ്ച നവകതരേന കത്തബ്ബം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘സാധുകം സിത്ഥാനീ’’തിആദിമാഹ.

ഗിലാനസ്സ പതിരൂപം സേയ്യന്തി ഏത്ഥ യോ കാസഭഗന്ദരാതിസാരാദീഹി ഗിലാനോ ഹോതി, ഖേളമല്ലകവച്ചകപാലാദീനി ഠപേതബ്ബാനി ഹോന്തി. കുട്ഠി വാ ഹോതി, സേനാസനം ദൂസേതി; ഏവരൂപസ്സ ഹേട്ഠാപാസാദപണ്ണസാലാദീസു അഞ്ഞതരം ഏകമന്തം സേനാസനം ദാതബ്ബം. യസ്മിം വസന്തേ സേനാസനം ന ദുസ്സതി, തസ്സ വരസേയ്യാപി ദാതബ്ബാവ. യോപി സിനേഹപാനവിരേചനനത്ഥുകമ്മാദീസു യംകിഞ്ചി ഭേസജ്ജം കരോതി, സബ്ബോ സോ ഗിലാനോയേവ, തസ്സാപി സല്ലക്ഖേത്വാ പതിരൂപം സേനാസനം ദാതബ്ബം. ലേസകപ്പേനാതി അപ്പകേന സീസാബാധാദിമത്തേന. ഭിക്ഖൂ ഗണേത്വാതി ‘‘ഏത്തകാ നാമ ഭിക്ഖൂ’’തി വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം പരിച്ഛേദം ഞത്വാ.

ആസനപ്പടിബാഹനാദികഥാ നിട്ഠിതാ.

സേനാസനഗ്ഗാഹകഥാ

൩൧൮. സേയ്യാതി മഞ്ചട്ഠാനാനി വുച്ചന്തി. സേയ്യഗ്ഗേനാതി സേയ്യാപരിച്ഛേദേന, വസ്സൂപനായികദിവസേ കാലം ഘോസേത്വാ ഏകമഞ്ചട്ഠാനം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഗാഹേതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. സേയ്യഗ്ഗേന ഗാഹേന്താതി സേയ്യാപരിച്ഛേദേന ഗാഹിയമാനാ. സേയ്യാ ഉസ്സാരയിംസൂതി മഞ്ചട്ഠാനാനി അതിരേകാനി അഹേസും. വിഹാരഗ്ഗാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അനുഭാഗന്തി പുന അപരമ്പി ഭാഗം ദാതും. അതിമന്ദേസു ഹി ഭിക്ഖൂസു ഏകേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദ്വേ തീണി പരിവേണാനി ദാതബ്ബാനി. ന അകാമാ ദാതബ്ബോതി അനിച്ഛായ ന ദാതബ്ബോ. തത്ഥ വസ്സൂപനായികദിവസേ ഗഹിതേ അനുഭാഗേ പച്ഛാ ആഗതാനം ന അത്തനോ അരുചിയാ സോ അനുഭാഗോ ദാതബ്ബോ. സചേ പന യേന ഗഹിതോ, സോ ച അത്തനോ രുചിയാ തം അനുഭാഗം വാ പഠമഭാഗം വാ ദേതി, വട്ടതി.

നിസ്സീമേ ഠിതസ്സാതി ഉപചാരസീമതോ ബഹി ഠിതസ്സ. അന്തോ ഉപചാരസീമായ പന ദൂരേ ഠിതസ്സാപി ലബ്ഭതിയേവ. സേനാസനം ഗഹേത്വാതി വസ്സൂപനായികദിവസേ ഗഹേത്വാ. സബ്ബകാലം പടിബാഹന്തീതി ചതുമാസച്ചയേന ഉതുകാലേപി പടിബാഹന്തി. തീസു സേനാസനഗ്ഗാഹേസു പുരിമകോ ച പച്ഛിമകോ ചാതി ഇമേ ദ്വേ ഗാഹാ ഥാവരാ.

അന്തരാമുത്തകേ അയം വിനിച്ഛയോ – ഏകസ്മിം വിഹാരേ മഹാലാഭസേനാസനം ഹോതി. സേനാസനസാമികാ വസ്സൂപഗതം ഭിക്ഖും സബ്ബപച്ചയേഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിത്വാ പവാരേത്വാ ഗമനകാലേ ബഹും സമണപരിക്ഖാരം ദേന്തി. മഹാഥേരാ ദൂരതോപി ആഗന്ത്വാ വസ്സൂപനായികദിവസേ തം ഗഹേത്വാ ഫാസും വസിത്വാ വുത്ഥവസ്സാ ലാഭം ഗണ്ഹിത്വാ പക്കമന്തി. ആവാസികാ ‘‘മയം ഏത്ഥുപ്പന്നം ലാഭം ന ലഭാമ, നിച്ചം ആഗന്തുകമഹാഥേരാവ ലഭന്തി, തേയേവ നം ആഗന്ത്വാ പടിജഗ്ഗിസ്സന്തീ’’തി പലുജ്ജന്തമ്പി ന ഓലോകേന്തി. ഭഗവാ തസ്സ പടിജഗ്ഗനത്ഥം ‘‘അപരജ്ജുഗതായ പവാരണായ ആയതിം വസ്സാവാസത്ഥായ അന്തരാമുത്തകോ ഗാഹേതബ്ബോ’’തി ആഹ.

തം ഗാഹേന്തേന സങ്ഘത്ഥേരോ വത്തബ്ബോ – ‘‘ഭന്തേ അന്തരാമുത്തകസേനാസനം ഗണ്ഹഥാ’’തി. സചേ ഗണ്ഹാതി, ദാതബ്ബം; നോ ചേ ഏതേനേവ ഉപായേന അനുഥേരം ആദിം കത്വാ യോ ഗണ്ഹാതി, തസ്സ അന്തമസോ സാമണേരസ്സാപി ദാതബ്ബം. തേന തം സേനാസനം അട്ഠമാസേ പടിജഗ്ഗിതബ്ബം. ഛദനഭിത്തിഭൂമീസു യം കിഞ്ചി ഖണ്ഡം വാ ഫുല്ലം വാ ഹോതി, തം സബ്ബം പടിസങ്ഖരിതബ്ബം. ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹി ദിവസം ഖേപേത്വാ രത്തിം തത്ഥ വസിതുമ്പി വട്ടതി. രത്തിം പരിവേണേ വസിത്വാ തത്ഥ ദിവസം ഖേപേതുമ്പി വട്ടതി. രത്തിന്ദിവം തത്ഥേവ വസിതുമ്പി വട്ടതി. ഉതുകാലേ ആഗതാനം വുഡ്ഢാനം ന പടിബാഹിതബ്ബം. വസ്സൂപനായികദിവസേ പന സമ്പത്തേ സചേ സങ്ഘത്ഥേരോ ‘‘മയ്ഹം ഇദം സേനാസനം ദേഥാ’’തി വദതി, ന ലഭതി. ‘‘ഭന്തേ, ഇദം അന്തരാമുത്തകം ഗഹേത്വാ അട്ഠമാസേ ഏകേന ഭിക്ഖുനാ പടിജഗ്ഗിത’’ന്തി വത്വാ ന ദാതബ്ബം. അട്ഠമാസേ പടിജഗ്ഗകഭിക്ഖുസ്സേവ ഗഹിതം ഹോതി.

യസ്മിം പന സേനാസനേ ഏകസംവച്ഛരേ ദ്വിക്ഖത്തും പച്ചയേ ദേന്തി ഛമാസച്ചയേന ഛമാസച്ചയേന, തം അന്തരാമുത്തകം ന ഗാഹേതബ്ബം. യസ്മിം വാ തിക്ഖത്തും ദേന്തി ചതുമാസച്ചയേന ചതുമാസച്ചയേന, യസ്മിം വാ ചതുക്ഖത്തും ദേന്തി തേമാസച്ചയേന തേമാസച്ചയേന, തം അന്തരാമുത്തകം ന ഗാഹേതബ്ബം. പച്ചയേനേവ ഹി തം പടിജഗ്ഗനം ലഭിസ്സതി. യസ്മിം പന ഏകസംവച്ഛരേ സകിദേവ ബഹുപച്ചയേ ദേന്തി, ഏതം അന്തരാമുത്തകം ഗാഹേതബ്ബന്തി. അയം താവ അന്തോവസ്സേ വസ്സൂപനായികദിവസേന പാളിയം ആഗതസേനാസനഗ്ഗാഹകഥാ.

അയം പന സേനാസനഗ്ഗാഹോ നാമ ദുവിധോ ഹോതി – ഉതുകാലേ ച വസ്സാവാസേ ച. തത്ഥ ഉതുകാലേ താവ കേചി ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ പുരേഭത്തം ആഗച്ഛന്തി, കേചി പച്ഛാഭത്തം പഠമയാമം വാ മജ്ഝിമയാമം വാ പച്ഛിമയാമം വാ യേ യദാ ആഗച്ഛന്തി, തേസം തദാവ ഭിക്ഖൂ ഉട്ഠാപേത്വാ സേനാസനം ദാതബ്ബം. അകാലോ നാമ നത്ഥി. സേനാസനപഞ്ഞാപകേന പന പണ്ഡിതേന ഭവിതബ്ബം, ഏകം വാ ദ്വേ വാ മഞ്ചട്ഠാനാനി ഠപേതബ്ബാനി. സചേ വികാലേ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ ഥേരാ ആഗച്ഛന്തി, തേ വത്തബ്ബാ – ‘‘ഭന്തേ, ആദിതോ പട്ഠായ വുട്ഠാപിയമാനേ സബ്ബേപി ഭിക്ഖൂ ഉബ്ഭണ്ഡികാ ഭവിസ്സന്തി, തുമ്ഹേ അമ്ഹാകം വസനട്ഠാനേയേവ വസഥാ’’തി.

ബഹൂസു പന ആഗതേസു വുട്ഠാപേത്വാ പടിപാടിയാ ദാതബ്ബം. സചേ ഏകേകം പരിവേണം പഹോതി, ഏകേകം പരിവേണം ദാതബ്ബം. തത്ഥ അഗ്ഗിസാലദീഘസാലമണ്ഡലമാലാദയോ സബ്ബേപി തസ്സേവ പാപുണന്തി. ഏവം അപ്പഹോന്തേ പാസാദഗ്ഗേന ദാതബ്ബം. പാസാദേസു അപ്പഹോന്തേസു ഓവരകഗ്ഗേന ദാതബ്ബം. ഓവരകേസു അപ്പഹോന്തേസു സേയ്യഗ്ഗേന ദാതബ്ബം. സേയ്യഗ്ഗേസു അപ്പഹോന്തേസു മഞ്ചട്ഠാനേന ദാതബ്ബം. മഞ്ചട്ഠാനേ അപ്പഹോന്തേ ഏകപീഠകട്ഠാനവസേന ദാതബ്ബം. ഭിക്ഖുനോ പന ഠിതോകാസമത്തം ന ഗാഹേതബ്ബം. ഏതഞ്ഹി സേനാസനം നാമ ന ഹോതി. പീഠകട്ഠാനേ പന അപ്പഹോന്തേ ഏകം മഞ്ചട്ഠാനം വാ പീഠകട്ഠാനം വാ വാരേന വാരേന ഗഹേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, വിസ്സമഥാ’’തി തിണ്ണം ജനാനം ദാതബ്ബം, ന ഹി സക്കാ സീതസമയേ സബ്ബരത്തിം അജ്ഝോകാസേ വസിതും. മഹാഥേരേന പഠമയാമം വിസ്സമിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ദുതിയത്ഥേരസ്സ വത്തബ്ബം – ‘‘ആവുസോ, ഇധ പവിസാഹീ’’തി. സചേ മഹാഥേരോ നിദ്ദാഗരുകോ ഹോതി, കാലം ന ജാനാതി, ഉക്കാസിത്വാ ദ്വാരം ആകോടേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, കാലോ ജാതോ, സീതം അനുദഹതീ’’തി വത്തബ്ബം. തേന നിക്ഖമിത്വാ ഓകാസോ ദാതബ്ബോ, അദാതും ന ലഭതി. ദുതിയത്ഥേരേനപി മജ്ഝിമയാമം വിസ്സമിത്വാ പുരിമനയേനേവ ഇതരസ്സ ദാതബ്ബം. നിദ്ദാഗരുകോ വുത്തനയേനേവ വുട്ഠാപേതബ്ബോ. ഏവം ഏകരത്തിം ഏകമഞ്ചട്ഠാനം തിണ്ണം ദാതബ്ബം. ജമ്ബുദീപേ പന ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ‘‘സേനാസനം നാമ മഞ്ചട്ഠാനം വാ പീഠട്ഠാനം വാ കിഞ്ചിദേവ കസ്സചി സപ്പായം ഹോതി, കസ്സചി അസപ്പായ’’ന്തി ആഗന്തുകാ ഹോന്തു വാ മാ വാ, ദേവസികം സേനാസനം ഗാഹേന്തി. അയം ഉതുകാലേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ നാമ.

വസ്സാവാസേ പന അത്ഥി ആഗന്തുകവത്തം, അത്ഥി ആവാസികവത്തം, ആഗന്തുകേന താവ സകട്ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ വസിതുകാമേന വസ്സൂപനായികദിവസമേവ തത്ഥ ന ഗന്തബ്ബം. വസനട്ഠാനം വാ ഹി തത്ര സമ്ബാധം ഭവേയ്യ, ഭിക്ഖാചാരോ വാ ന സമ്പജ്ജേയ്യ, തേന ന ഫാസും വിഹരേയ്യ. തസ്മാ ‘‘ഇദാനി മാസമത്തേന വസ്സൂപനായികാ ഭവിസ്സതീ’’തി തം വിഹാരം പവിസിതബ്ബം. തത്ഥ മാസമത്തം വസന്തോ സചേ ഉദ്ദേസത്ഥികോ ഉദ്ദേസസമ്പത്തിം സല്ലക്ഖേത്വാ, സചേ കമ്മട്ഠാനികോ കമ്മട്ഠാനസപ്പായതം സല്ലക്ഖേത്വാ, സചേ പച്ചയത്ഥികോ പച്ചയലാഭം സല്ലക്ഖേത്വാ അന്തോവസ്സേ സുഖം വസിസ്സതി.

സകട്ഠാനതോ ച തത്ഥ ഗച്ഛന്തേന ന ഗോചരഗാമോ ഘട്ടേതബ്ബോ, ന തത്ഥ മനുസ്സാ വത്തബ്ബാ – ‘‘തുമ്ഹേ നിസ്സായ സലാകഭത്താദീനി വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി വാ വസ്സാവാസികം വാ നത്ഥി, അയം ചേതിയസ്സ പരിക്ഖാരോ, അയം ഉപോസഥാഗാരസ്സ, ഇദം താളഞ്ചേവ സൂചി ച സമ്പടിച്ഛഥ തുമ്ഹാകം വിഹാര’’ന്തി. സേനാസനം പന ജഗ്ഗിത്വാ ദാരുഭണ്ഡമത്തികാഭണ്ഡാനി പടിസാമേത്വാ ഗമിയവത്തം പൂരേത്വാ ഗന്തബ്ബം. ഏവം ഗച്ഛന്തേനാപി ദഹരേഹി പത്തചീവരഭണ്ഡികായോ ഉക്ഖിപാപേത്വാ തേലനാളികത്തരദണ്ഡാദീനി ഗാഹാപേത്വാ ഛത്തം പഗ്ഗയ്ഹ അത്താനം ദസ്സേന്തേന ഗാമദ്വാരേനേവ ന ഗന്തബ്ബം, പടിച്ഛന്നേന അടവിമഗ്ഗേന ഗന്തബ്ബം. അടവിമഗ്ഗേ അസതി ഗുമ്ബാദീനി മദ്ദന്തേന ന ഗന്തബ്ബം, ഗമിയവത്തം പന പൂരേത്വാ വിതക്കം ഛിന്ദിത്വാ സുദ്ധചിത്തേന ഗമനവത്തേനേവ ഗന്തബ്ബം. സചേ പന ഗാമദ്വാരേന മഗ്ഗോ ഹോതി, ഗച്ഛന്തഞ്ച നം സപരിവാരം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ‘‘അമ്ഹാകം ഥേരോ വിയാ’’തി ഉപധാവിത്വാ ‘‘കുഹിം, ഭന്തേ, സബ്ബപരിക്ഖാരേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി വദന്തി, തേസു ചേ ഏകോ ഏവം വദതി – ‘‘വസ്സൂപനായികകാലോ നാമായം, യത്ഥ അന്തോവസ്സേ നിബദ്ധഭിക്ഖാചാരോ ഭണ്ഡപടിച്ഛാദനഞ്ച ലബ്ഭതി, തത്ഥ ഭിക്ഖൂ ഗച്ഛന്തീ’’തി. തസ്സ ചേ സുത്വാ തേ മനുസ്സാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിമ്പി ഗാമേ ജനോ ഭുഞ്ജതി ചേവ നിവാസേതി ച, മാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛഥാ’’തി വത്വാ മിത്താമച്ചേ പക്കോസാപേത്വാ സബ്ബേ സമ്മന്തയിത്വാ വിഹാരേ നിബദ്ധവത്തഞ്ച സലാകഭത്താദീനി ച വസ്സാവാസികഞ്ച പട്ഠപേത്വാ ‘‘ഇധേവ ഭന്തേ വസഥാ’’തി യാചന്തി, സബ്ബം സാദിതും വട്ടതി. സബ്ബഞ്ഹേതം കപ്പിയഞ്ചേവ അനവജ്ജഞ്ച. കുരുന്ദിയം പന ‘‘‘കുഹിം ഗച്ഛഥാ’തി വുത്തേ ‘അസുകട്ഠാന’ന്തി വത്വാ, ‘കസ്മാ തത്ഥ ഗച്ഛഥാ’തി വുത്തേ ‘കാരണം ആചിക്ഖിതബ്ബ’’’ന്തി വുത്തം. ഉഭയമ്പി പനേത്ഥ സുദ്ധചിത്തത്താവ അനവജ്ജം. ഇദം ആഗന്തുകവത്തം നാമ.

ഇദം പന ആവാസികവത്തം – പടികച്ചേവ ഹി ആവാസികേഹി വിഹാരോ ജഗ്ഗിതബ്ബോ. ഖണ്ഡഫുല്ലപടിസങ്ഖരണപരിഭണ്ഡാനി കാതബ്ബാനി. രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനവച്ചകുടിപസ്സാവട്ഠാനാനി പധാനഘരവിഹാരമഗ്ഗോതി ഇമാനി സബ്ബാനി പടിജഗ്ഗിതബ്ബാനി, ചേതിയേ സുധാകമ്മം മുദ്ദവേദികായ തേലമക്ഖനം മഞ്ചപീഠപടിജഗ്ഗനന്തി ഇദമ്പി സബ്ബം കാതബ്ബം – ‘‘വസ്സം വസിതുകാമാ ആഗന്ത്വാ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാകമ്മട്ഠാനാനുയോഗാദീനി കരോന്താ സുഖം വസിസ്സന്തീ’’തി. കതപരികമ്മേഹി ആസാള്ഹീജുണ്ഹപഞ്ചമിതോ പട്ഠായ വസ്സാവാസികം പുച്ഛിതബ്ബം. കത്ഥ പുച്ഛിതബ്ബം? യതോ പകതിയാ ലബ്ഭതി. യേഹി പന ന ദിന്നപുബ്ബം, തേ പുച്ഛിതും ന വട്ടതി. കസ്മാ പുച്ഛിതബ്ബം? കദാചി ഹി മനുസ്സാ ദേന്തി, കദാചി ദുബ്ഭിക്ഖാദീഹി ഉപദ്ദുതാ ന ദേന്തി. തത്ഥ യേ ന ദസ്സന്തി, തേ അപുച്ഛിത്വാ വസ്സാവാസികേ ഗാഹിതേ ഗാഹിതഭിക്ഖൂനം ലാഭന്തരായോ ഹോതി, തസ്മാ പുച്ഛിത്വാവ ഗാഹേതബ്ബം, പുച്ഛന്തേന ‘‘തുമ്ഹാകം വസ്സാവാസികഗ്ഗാഹകകാലോ ഉപകട്ഠോ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ വദന്തി ‘‘ഭന്തേ, ഇമം സംവച്ഛരം ഛാതകാദീഹി ഉപദ്ദുതമ്ഹ, ന സക്കോമ ദാതു’’ന്തി വാ ‘‘യം മയം പുബ്ബേ ദേമ, തതോ ഊനതരം ദസ്സാമാ’’തി വാ ‘‘ഇദാനി കപ്പാസോ സുലഭോ, യം പുബ്ബേ ദേമ, തതോ ബഹുതരം ദസ്സാമാ’’തി വാ വദന്തി, തം സല്ലക്ഖേത്വാ തദനുരൂപേന നയേന തേസം തേസം സേനാസനേ ഭിക്ഖൂനം വസ്സാവാസികം ഗാഹേതബ്ബം.

സചേ മനുസ്സാ വദന്തി – ‘‘യസ്സ അമ്ഹാകം വസ്സാവാസികം പാപുണാതി, സോ തേമാസം പാനീയം ഉപട്ഠാപേതു, വിഹാരമഗ്ഗം ജഗ്ഗതു, ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണാനി ജഗ്ഗതു, ബോധിരുക്ഖേ ഉദകം ആസിഞ്ചതൂ’’തി, യസ്സ തം പാപുണാതി, തസ്സ ആചിക്ഖിതബ്ബം. യോ പന ഗാമോ പടിക്കമ്മ യോജനദ്വിയോജനന്തരേ ഹോതി, തത്ര ചേ കുലാനി ഉപനിക്ഖേപം ഠപേത്വാ വിഹാരേ വസ്സാവാസികം ദേന്തിയേവ, താനി കുലാനി അപുച്ഛിത്വാപി തേസം സേനാസനേ വത്തം കത്വാ വസന്തസ്സ വസ്സാവാസികം ഗാഹേതബ്ബം. സചേ പന തേസം സേനാസനേ പംസുകൂലികോ വസതി, ആഗതഞ്ച തം ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം വസ്സാവാസികം ദേമാ’’തി വദന്തി, തേന സങ്ഘസ്സ ആചിക്ഖിതബ്ബം. സചേ താനി കുലാനി സങ്ഘസ്സ ദാതും ന ഇച്ഛന്തി, ‘‘തുമ്ഹാകംയേവ ദേമാ’’തി വദന്തി, സഭാഗോ ഭിക്ഖു ‘‘വത്തം കത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. പംസുകൂലികസ്സ പനേതം ന വട്ടതി, ഇതി സദ്ധാദേയ്യേ ദായകമനുസ്സാ പുച്ഛിതബ്ബാ.

തത്രുപ്പാദേ പന കപ്പിയകാരകാ പുച്ഛിതബ്ബാ. കഥം പുച്ഛിതബ്ബാ? ‘‘കിം, ആവുസോ, സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡപടിച്ഛാദനം ഭവിസ്സതീ’’തി. സചേ വദന്തി – ‘‘ഭവിസ്സതി, ഭന്തേ, ഏകേകസ്സ നവഹത്ഥം സാടകം ദസ്സാമ, വസ്സാവാസികം ഗാഹേഥാ’’തി, ഗാഹേതബ്ബം. സചേപി വദന്തി – ‘‘സാടകം നത്ഥി; വത്ഥു പന അത്ഥി, ഗാഹേഥ, ഭന്തേ’’തി, വത്ഥുമ്ഹി സന്തേപി ഗാഹേതും വട്ടതിയേവ. കപ്പിയകാരകാനഞ്ഹി ഹത്ഥേ ‘‘കപ്പിയഭണ്ഡം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദിന്നവത്ഥുതോ യം യം കപ്പം, തം തം സബ്ബം പരിഭുഞ്ജിതും അനുഞ്ഞാതം.

യം പനേത്ഥ പിണ്ഡപാതത്ഥായ ഗിലാനപച്ചയത്ഥായ വാ ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നം, തം ചീവരേ ഉപനാമേന്തേഹി സങ്ഘസുട്ഠുതായ അപലോകേത്വാ ഉപനാമേതബ്ബം. സേനാസനത്ഥായ ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നം ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി, ചീവരവസേനേവ ചതുപച്ചയവസേന വാ ദിന്നം ചീവരേ ഉപനാമേന്താനം അപലോകനകമ്മകിച്ചം നത്ഥി, അപലോകനകമ്മം കരോന്തേഹി ച പുഗ്ഗലവസേനേവ കാതബ്ബം, സങ്ഘവസേന ന കാതബ്ബം. ജാതരൂപരജതവസേനാപി ആമകധഞ്ഞവസേന വാ അപലോകനകമ്മം ന വട്ടതി. കപ്പിയഭണ്ഡവസേന ചീവരതണ്ഡുലാദിവസേനേവ ച വട്ടതി. തം പന ഏവം കത്തബ്ബം – ‘‘ഇദാനി സുഭിക്ഖം സുലഭപിണ്ഡം, ഭിക്ഖൂ ചീവരേന കിലമന്തി, ഏത്തകം നാമ തണ്ഡുലഭാഗം ഭിക്ഖൂനം ചീവരം കാതും രുച്ചതീ’’തി. ‘‘ഗിലാനപച്ചയോ സുലഭോ ഗിലാനോ വാ നത്ഥി, ഏത്തകം നാമ തണ്ഡുലഭാഗം ഭിക്ഖൂനം ചീവരം കാതും രുച്ചതീ’’തി.

ഏവം ചീവരപച്ചയം സല്ലക്ഖേത്വാ സേനാസനസ്സ കാലേ ഘോസിതേ സന്നിപതിതേ സങ്ഘേ സേനാസനഗ്ഗാഹകോ സമ്മന്നിതബ്ബോ. സമ്മന്നന്തേന ച ദ്വേ സമ്മന്നിതബ്ബാതി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി നവകോ വുഡ്ഢതരസ്സ, വുഡ്ഢോ ച നവകസ്സ ഗാഹേസ്സതി. മഹന്തേ പന മഹാവിഹാരസദിസേ വിഹാരേ തയോ ചത്താരോ ജനാ സമ്മന്നിതബ്ബാ. കുരുന്ദിയം പന ‘‘അട്ഠപി സോളസപി ജനേ സമ്മന്നിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തേസം സമ്മുതി കമ്മവാചായപി അപലോകനേനപി വട്ടതിയേവ.

തേഹി സമ്മതേഹി ഭിക്ഖൂഹി സേനാസനം സല്ലക്ഖേതബ്ബം, ചേതിയഘരം ബോധിഘരം ആസനഘരം സമ്മുഞ്ജനിഅട്ടോ ദാരുഅട്ടോ വച്ചകുടി ഇട്ഠകസാലാ വഡ്ഢകിസാലാ ദ്വാരകോട്ഠകോ പാനീയമാളോ മഗ്ഗോ പോക്ഖരണീതി ഏതാനി ഹി അസേനാസനാനി, വിഹാരോ അഡ്ഢയോഗോ പാസാദോ ഹമ്മിയം ഗുഹാ മണ്ഡപോ രുക്ഖമൂലം വേളുഗുമ്ബോതി ഇമാനി സേനാസനാനി, താനി ഗാഹേതബ്ബാനി. ഗാഹേന്തേന ച ‘‘പഠമം ഭിക്ഖൂ ഗണേതും, ഭിക്ഖൂ ഗണേത്വാ സേയ്യാ ഗണേതു’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന ഗാഹേതബ്ബാനി. സചേ സങ്ഘികോ ച സദ്ധാദേയ്യോ ചാതി ദ്വേ ചീവരപച്ചയാ ഹോന്തി, തേസു യം ഭിക്ഖൂ പഠമം ഗണ്ഹിതും ഇച്ഛന്തി, തം ഗാഹേത്വാ തസ്സ ഠിതികതോ പട്ഠായ ഇതരോ ഗാഹേതബ്ബോ.

സചേ പന ഭിക്ഖൂനം അപ്പതായ പരിവേണഗ്ഗേന സേനാസനേ ഗാഹിയമാനേ ഏകം പരിവേണം മഹാലാഭം ഹോതി, ദസ വാ ദ്വാദസ വാ ചീവരാനി ലഭന്തി, തം വിജടേത്വാ അഞ്ഞേസു അലാഭകേസു ആവാസേസു പക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞേസമ്പി ഭിക്ഖൂനം ഗാഹേതബ്ബന്തി മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ന ഏവം കാതബ്ബം, മനുസ്സാ ഹി അത്തനോ ആവാസജഗ്ഗനത്ഥായ പച്ചയം ദേന്തി, തസ്മാ അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി തത്ഥ പവിസിതബ്ബ’’ന്തി. സചേ പനേത്ഥ മഹാഥേരോ പടിക്കോസതി – ‘‘മാവുസോ, ഏവം ഗാഹേഥ, ഭഗവതോ അനുസിട്ഠിം കരോഥ, വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പരിവേണഗ്ഗേന ഗാഹേതു’’’ന്തി തസ്സ പടിക്കോസനായ അട്ഠത്വാ ‘‘ഭന്തേ ഭിക്ഖൂ ബഹൂ, പച്ചയോ മന്ദോ, സങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീ’’തി തം സഞ്ഞാപേത്വാ ഗാഹേതബ്ബമേവ.

ഗാഹേന്തേന ച സമ്മതേന ഭിക്ഖുനാ മഹാഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏവം വത്തബ്ബം – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സേനാസനം പാപുണാതി, ഗണ്ഹഥ പച്ചയം ധാരേഥാ’’തി. ‘‘അസുകകുലസ്സ പച്ചയോ അസുകസേനാസനഞ്ച മയ്ഹം പാപുണാതി, ആവുസോ’’തി, ‘‘പാപുണാതി, ഭന്തേ, ഗണ്ഹഥ ന’’ന്തി, ‘‘ഗണ്ഹാമി, ആവുസോ’’തി, ഗഹിതം ഹോതി. സചേ പന ‘‘ഗഹിതം വോ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഗഹിതം മേ’’തി വാ ‘‘ഗണ്ഹിസ്സഥ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വാ വദതി, ‘‘അഗഹിതം ഹോതീ’’തി മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘അതീതാനാഗതവചനം വാ ഹോതു, വത്തമാനവചനം വാ, സതുപ്പാദമത്തആലയകരണമത്തമേവ ചേത്ഥ പമാണം, തസ്മാ ഗഹിതമേവ ഹോതീ’’തി.

യോപി പംസുകൂലികോ ഭിക്ഖു സേനാസനം ഗഹേത്വാ പച്ചയം വിസ്സജ്ജേതി, അയമ്പി ന അഞ്ഞസ്മിം ആവാസേ പക്ഖിപിതബ്ബോ. തസ്മിംയേവ പരിവേണേ അഗ്ഗിസാലായ വാ ദീഘസാലായ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ അഞ്ഞസ്സ ഗാഹേതും വട്ടതി. പംസുകൂലികോ ‘‘വസാമീ’’തി സേനാസനം ജഗ്ഗിസ്സതി, ഇതരോ ‘‘പച്ചയം ഗണ്ഹാമീ’’തി, ഏവം ദ്വീഹി കാരണേഹി സേനാസനം സുജഗ്ഗിതതരം ഭവിസ്സതി. മഹാപച്ചരിയം പന വുത്തം – ‘‘പംസുകൂലികേ വാസത്ഥായ സേനാസനം ഗണ്ഹന്തേ സേനാസനഗ്ഗാഹാപകേന വത്തബ്ബം – ‘ഭന്തേ, ഇധ പച്ചയോ അത്ഥി, സോ കിം കാതബ്ബോ’തി. തേന ‘ഹേട്ഠാ അഞ്ഞം ഗാഹാപേഹീ’തി വത്തബ്ബോ. സചേ പന കിഞ്ചി അവത്വാവ വസതി, വുത്ഥവസ്സസ്സ ച പാദമൂലേ ഠപേത്വാ സാടകം ദേന്തി, വട്ടതി. അഥ വസ്സാവാസികം ദേമാതി വദന്തി, തസ്മിം സേനാസനേ വസ്സംവുത്ഥഭിക്ഖൂനം പാപുണാതീ’’തി. യേസം പന സേനാസനം നത്ഥി; കേവലം പച്ചയമേവ ദേന്തി, തേസം പച്ചയം അവസ്സാവാസികേ സേനാസനേ ഗാഹേതും വട്ടതി.

മനുസ്സാ ഥൂപം കത്വാ വസ്സാവാസികം ഗാഹാപേന്തി, ഥൂപോ നാമ അസേനാസനം, തസ്സ സമീപേ രുക്ഖേ വാ മണ്ഡപേ വാ ഉപനിബന്ധിത്വാ ഗാഹാപേതബ്ബം. തേന ഭിക്ഖുനാ ചേതിയം പടിജഗ്ഗിതബ്ബം. ബോധിരുക്ഖബോധിഘരആസനഘരസമ്മുഞ്ജനിഅട്ടദാരുഅട്ടവച്ചകുടിദ്വാരകോട്ഠകപാനീയമാളകദന്തകട്ഠമാളകേസുപി ഏസേവ നയോ. ഭോജനസാലാ പന സേനാസനമേവ, തസ്മാ തം ഏകസ്സ വാ ബഹൂനം വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗാഹേതും വട്ടതീതി സബ്ബമിദം വിത്ഥാരേന മഹാപച്ചരിയം വുത്തം.

സേനാസനഗ്ഗാഹാപകേന പന പാടിപദഅരുണതോ പട്ഠായ യാവ പുന അരുണം ന ഭിജ്ജതി താവ ഗാഹേതബ്ബം, ഇദഞ്ഹി സേനാസനഗ്ഗാഹസ്സ ഖേത്തം. സചേ പാതോവ ഗാഹിതേ സേനാസനേ അഞ്ഞോ വിതക്കചാരികോ ഭിക്ഖു ആഗന്ത്വാ സേനാസനം യാചതി, ‘‘ഗഹിതം, ഭന്തേ, സേനാസനം, വസ്സൂപഗതോ സങ്ഘോ, രമണീയോ വിഹാരോ, രുക്ഖമൂലാദീസു യത്ഥ ഇച്ഛഥ തത്ഥ വസഥാ’’തി വത്തബ്ബോ. വസ്സൂപഗതേഹി അന്തോവസ്സേ നിബദ്ധവത്തം ഠപേത്വാ വസ്സൂപഗതാ ഭിക്ഖൂ ‘‘സമ്മുഞ്ജനിയോ ബന്ധഥാ’’തി വത്തബ്ബാ. സുലഭാ ചേ ദണ്ഡകാ ചേവ സലാകായോ ച ഹോന്തി, ഏകേകേന ഛ പഞ്ച മുട്ഠിസമ്മുഞ്ജനിയോ, ദ്വേ തിസ്സോ യട്ഠിസമ്മുഞ്ജനിയോ വാ ബന്ധിതബ്ബാ. ദുല്ലഭാ ചേ ഹോന്തി, ദ്വേ തിസ്സോ മുട്ഠിസമ്മുഞ്ജനിയോ ഏകാ യട്ഠിസമ്മുഞ്ജനീ ബന്ധിതബ്ബാ. സാമണേരേഹി പഞ്ച പഞ്ച ഉക്കാ കോട്ടേതബ്ബാ. വസനട്ഠാനേ കസാവപരിഭണ്ഡം കാതബ്ബം.

വത്തം കരോന്തേഹി പന ‘‘ന ഉദ്ദിസിതബ്ബം, ന ഉദ്ദിസാപേതബ്ബം, ന സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ, ന പബ്ബാജേതബ്ബം, ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബം, ന നിസ്സയോ ദാതബ്ബോ, ന ധമ്മസവനം കാതബ്ബം, സബ്ബേവ ഹി ഏതേ പപഞ്ചാ. നിപ്പപഞ്ചാ ഹുത്വാ സമണധമ്മമേവ കരിസ്സാമാ’’തി വാ ‘‘സബ്ബേ തേരസ ധുതങ്ഗാനി സമാദിയന്തു, സേയ്യം അകപ്പേത്വാ ഠാനചങ്കമേഹി വീതിനാമേന്തു, മൂഗബ്ബതം ഗണ്ഹന്തു, സത്താഹകരണീയേന ഗതാപി ഭാജനീയഭണ്ഡം ലഭന്തൂ’’തി വാ ഏവരൂപം അധമ്മികവത്തം ന കാതബ്ബം. ഏവം പന കാതബ്ബം – പരിയത്തിധമ്മോ നാമ തിവിധമ്പി സദ്ധമ്മം പതിട്ഠാപേതി; തസ്മാ സക്കച്ചം ഉദ്ദിസഥ, ഉദ്ദിസാപേഥ, സജ്ഝായം കരോഥ, പധാനഘരേ വസന്താനം സങ്ഘട്ടനം അകത്വാ അന്തോവിഹാരേ നിസീദിത്വാ ഉദ്ദിസഥ, ഉദ്ദിസാപേഥ, സജ്ഝായം കരോഥ, ധമ്മസവനം സമിദ്ധം കരോഥ, പബ്ബാജേന്താ സോധേത്വാ പബ്ബാജേഥ, സോധേത്വാ ഉപസമ്പാദേഥ, സോധേത്വാ നിസ്സയം ദേഥ, ഏകോപി ഹി കുലപുത്തോ പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിത്വാ സകലസാസനം പതിട്ഠാപേതി, അത്തനോ ഥാമേന യത്തകാനി സക്കോഥ തത്തകാനി ധുതങ്ഗാനി സമാദിയഥ. അന്തോവസ്സം നാമേതം സകലദിവസം രത്തിയാ ച പഠമപച്ഛിമയാമേസു അപ്പമത്തേഹി ഭവിതബ്ബം, വീരിയം ആരഭിതബ്ബം. പോരാണകമഹാഥേരാപി സബ്ബപലിബോധേ ഛിന്ദിത്വാ അന്തോവസ്സേ ഏകചാരികവത്തം പൂരയിംസു, ഭസ്സേ മത്തം ജാനിത്വാ ദസവത്ഥുകകഥം ദസഅസുഭദസാനുസ്സതിഅട്ഠതിംസാരമ്മണകഥഞ്ച കാതും വട്ടതി, ആഗന്തുകാനം വത്തം കാതും സത്താഹകരണീയേന ഗതാനം അപലോകേത്വാ ദാതും വട്ടതീതി ഏവരൂപം വത്തം കാതബ്ബം.

അപിച ഭിക്ഖൂ ഓവദിതബ്ബാ – ‘‘വിഗ്ഗാഹികപിസുണഫരുസവചനാനി മാ വദഥ, ദിവസേ ദിവസേ സീലാനി ആവജ്ജേന്താ ചതുരാരക്ഖം അഹാപേന്താ മനസികാരബഹുലാ വിഹരഥാ’’തി. ദന്തകട്ഠഖാദനവത്തം ആചിക്ഖിതബ്ബം, ചേതിയം വാ ബോധിം വാ വന്ദന്തേന ഗന്ധമാലം വാ പൂജേന്തേന പത്തം വാ ഥവികായ പക്ഖിപന്തേന ന കഥേതബ്ബം, ഭിക്ഖാചാരവത്തം ആചിക്ഖിതബ്ബം – ‘‘അന്തോഗാമേ മനുസ്സേഹി സദ്ധിം പച്ചയസഞ്ഞുത്തകഥാ വാ വിസഭാഗകഥാ വാ ന കഥേതബ്ബാ, രക്ഖിതിന്ദ്രിയേഹി ഭവിതബ്ബം, ഖന്ധകവത്തഞ്ച സേഖിയവത്തഞ്ച പൂരേതബ്ബ’’ന്തി ഏവരൂപാ ബഹുകാപി നിയ്യാനികകഥാ ആചിക്ഖിതബ്ബാതി.

പച്ഛിമവസ്സൂപനായികദിവസേ പന സചേ കാലം ഘോസേത്വാ സന്നിപതിതേ സങ്ഘേ കോചി ദസഹത്ഥം വത്ഥം ആഹരിത്വാ വസ്സാവാസികം ദേതി, ആഗന്തുകോ സചേ ഭിക്ഖു സങ്ഘത്ഥേരോ ഹോതി, തസ്സ ദാതബ്ബം. നവകോ ചേ ഹോതി, സമ്മതേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘത്ഥേരോ വത്തബ്ബോ – ‘‘സചേ ഭന്തേ ഇച്ഛഥ, പഠമഭാഗം മുഞ്ചിത്വാ ഇദം വത്ഥം ഗണ്ഹഥാ’’തി, അമുഞ്ചന്തസ്സ ന ദാതബ്ബം. സചേ പന പുബ്ബേ ഗാഹിതം മുഞ്ചിത്വാ ഗണ്ഹാതി, ദാതബ്ബം. ഏതേനേവുപായേന ദുതിയത്ഥേരതോ പട്ഠായ പരിവത്തേത്വാ പത്തട്ഠാനേ ആഗന്തുകസ്സ ദാതബ്ബം. സചേ പഠമവസ്സൂപഗതാ ദ്വേ തീണി ചത്താരി പഞ്ച വാ വത്ഥാനി അലത്ഥും, ലദ്ധം ലദ്ധം ഏതേനേവുപായേന വിസ്സജ്ജാപേത്വാ യാവ ആഗന്തുകസ്സ സമകം ഹോതി, താവ ദാതബ്ബം. തേന പന സമകേ ലദ്ധേ അവസിട്ഠോ അനുഭാഗോ ഥേരാസനേ ദാതബ്ബോ. പച്ചുപ്പന്നേ ലാഭേ സതി ഠിതികായ ഗാഹേതും കതികം കാതും വട്ടതി.

സചേ ദുബ്ഭിക്ഖം ഹോതി, ദ്വീസുപി വസ്സൂപനായികാസു വസ്സൂപഗതാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖായ കിലമന്താ ‘‘ആവുസോ, ഇധ വസന്താ സബ്ബേവ കിലമാമ, സാധു വത ദ്വേഭാഗാ ഹോമ, യേസം ഞാതിപവാരിതട്ഠാനാനി അത്ഥി, തേ തത്ഥ വസിത്വാ പവാരണായ ആഗന്ത്വാ അത്തനോ പത്തം വസ്സാവാസികം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി വദന്തി, തേസു യേ തത്ഥ വസിത്വാ പവാരണായ ആഗച്ഛന്തി, തേസം അപലോകേത്വാ വസ്സാവാസികം ദാതബ്ബം. സാദിയന്താപി ഹി തേ നേവ വസ്സാവാസികസ്സ സാമിനോ, ഖീയന്താപി ച ആവാസികാ നേവ അദാതും ലഭന്തി. കുരുന്ദിയം പന വുത്തം – ‘‘കതികവത്തം കാതബ്ബം – ‘സബ്ബേസം നോ ഇധ യാഗുഭത്തം നപ്പഹോതി, സഭാഗട്ഠാനേ വസിത്വാ ആഗച്ഛഥ, തുമ്ഹാകം പത്തം വസ്സാവാസികം ലഭിസ്സഥാ’തി. തഞ്ചേ ഏകോ പടിബാഹതി, സുപടിബാഹിതം; നോ ചേ പടിബാഹതി, കതികാ സുകതാ. പച്ഛാ തേസം തത്ഥ വസിത്വാ ആഗതാനം അപലോകേത്വാ ദാതബ്ബം, അപലോകനകാലേ പടിബാഹിതും ന ലബ്ഭതീ’’തി. പുനപി വുത്തം – ‘‘സചേ വസ്സൂപഗതേസു ഏകച്ചാനം വസ്സാവാസികേ അപാപുണന്തേ ഭിക്ഖൂ കതികം കരോന്തി – ‘ഛിന്നവസ്സാനം വസ്സാവാസികഞ്ച ഇദാനി ഉപ്പജ്ജനകവസ്സാവാസികഞ്ച ഇമേസം ദാതും രുച്ചതീ’തി ഏവം കതികായ കതായ ഗാഹിതസദിസമേവ ഹോതി, ഉപ്പന്നുപ്പന്നം തേസമേവ ദാതബ്ബ’’ന്തി.

തേമാസം പാനീയം ഉപട്ഠാപേത്വാ വിഹാരമഗ്ഗചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണാനി ജഗ്ഗിത്വാ ബോധിരുക്ഖേ ഉദകം സിഞ്ചിത്വാ പക്കന്തോപി വിബ്ഭന്തോപി വസ്സാവാസികം ലഭതിയേവ. ഭതിനിവിട്ഠഞ്ഹി തേന കതം. സങ്ഘികം പന അപലോകനകമ്മം കത്വാ ഗാഹിതം അന്തോവസ്സേ വിബ്ഭന്തോപി ലഭതേവ. പച്ചയവസേന ഗാഹിതം പന ന ലഭതീതി വദന്തി.

സചേ വുത്ഥവസ്സോ ദിസംഗമികോ ഭിക്ഖു ആവാസികസ്സ ഹത്ഥതോ കിഞ്ചിദേവ കപ്പിയഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ ‘‘അസുകകുലേ മയ്ഹം വസ്സാവാസികം പത്തം, തം ഗണ്ഹഥാ’’തി വത്വാ ഗതട്ഠാനേ വിബ്ഭമതി, വസ്സാവാസികം സങ്ഘികം ഹോതി. സചേ പന മനുസ്സേ സമ്മുഖാ സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ ഗച്ഛതി, ലഭതി. ‘‘ഇദം വസ്സാവാസികം അമ്ഹാകം സേനാസനേ വുത്ഥഭിക്ഖുനോ ദേമാ’’തി വുത്തേ, യസ്സ ഗാഹിതം തസ്സേവ ഹോതി. സചേ പന സേനാസനസാമികസ്സ പിയകമ്യതായ പുത്തധീതാദയോ ബഹൂനി വത്ഥാനി ആഹരിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം സേനാസനേ ദേമാ’’തി ദേന്തി, തത്ഥ വസ്സൂപഗതസ്സ ഏകമേവ വത്ഥം ദാതബ്ബം, സേസാനി സങ്ഘികാനി ഹോന്തി, വസ്സാവാസികട്ഠിതികായ ഗാഹേതബ്ബാനി. ഠിതികായ അസതി ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ഗാഹേതബ്ബാനി. സേനാസനേ വസ്സൂപഗതം ഭിക്ഖും നിസ്സായ ഉപ്പന്നേന ചിത്തപ്പസാദേന ബഹൂനി വത്ഥാനി ആഹരിത്വാ ‘‘സേനാസനസ്സ ദേമാ’’തി ദിന്നേസുപി ഏസേവ നയോ. സചേ പന പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ‘‘ഏതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദേമാ’’തി വദന്തി, തസ്സേവ ഹോന്തി.

ഏകസ്സ ഗേഹേ ദ്വേ വസ്സാവാസികാനി – പഠമഭാഗോ സാമണേരസ്സ ഗാഹിതോ ഹോതി, ദുതിയോ ഥേരാസനേ. സോ ഏകം ദസഹത്ഥം, ഏകം അട്ഠഹത്ഥം സാടകം പേസേതി ‘‘വസ്സാവാസികം പത്തഭിക്ഖൂനം ദേഥാ’’തി വിചിനിത്വാ വരഭാഗം സാമണേരസ്സ ദത്വാ അനുഭാഗോ ഥേരാസനേ ദാതബ്ബോ. സചേ പന ഉഭോപി ഘരം നേത്വാ ഭോജേത്വാ സയമേവ പാദമൂലേ ഠപേതി, യം യസ്സ ദിന്നം, തദേവ തസ്സ ഹോതി.

ഇതോ പരം മഹാപച്ചരിയം ആഗതനയോ ഹോതി – ‘‘ഏകസ്സ ഘരേ ദഹരസാമണേരസ്സ വസ്സാവാസികം പാപുണാതി, സോ ചേ പുച്ഛതി – ‘അമ്ഹാകം വസ്സാവാസികം കസ്സ പത്ത’ന്തി, ‘സാമണേരസ്സാ’തി അവത്വാ ‘ദാനകാലേ ജാനിസ്സസീ’തി വത്വാ ദാനദിവസേ ഏകം മഹാഥേരം പേസേത്വാ നീഹരാപേതബ്ബം. സചേ യസ്സ വസ്സാവാസികം പത്തം, സോ വിബ്ഭമതി വാ കാലം വാ കരോതി, മനുസ്സാ ചേ പുച്ഛന്തി – ‘കസ്സ അമ്ഹാകം വസ്സാവാസികം പത്ത’ന്തി, തേസം യഥാഭൂതം ആചിക്ഖിതബ്ബം. സചേ തേ വദന്തി – ‘തുമ്ഹാകം ദേമാ’തി, തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാപുണാതി. അഥ സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ ദേന്തി, സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ പാപുണാതി. സചേ വസ്സൂപഗതാ സുദ്ധപംസുകൂലികായേവ ഹോന്തി, ആനേത്വാ ദിന്നം വസ്സാവാസികം സേനാസനപരിക്ഖാരം വാ കത്വാ ഠപേതബ്ബം, ബിമ്ബോഹനാദീനി വാ കാതബ്ബാനീ’’തി. ഇദം നേവാസികവത്തം.

സേനാസനഗ്ഗാഹകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഉപനന്ദവത്ഥുകഥാ

൩൧൯. ഉപനന്ദവത്ഥുസ്മിം – തത്ഥ തയാ മോഘപുരിസ ഗഹിതം ഇധ മുത്തം, ഇധ തയാ ഗഹിതം തത്ര മുത്തന്തി ഏത്ഥ അയമത്ഥോ – യം തയാ തത്ഥ സേനാസനം ഗഹിതം, തം തേ ഗണ്ഹന്തേനേവ ഇധ മുത്തം ഹോതി. ‘‘ഇധ ദാനാഹം, ആവുസോ, മുഞ്ചാമീ’’തി വദന്തേന പന തം തത്രാപി മുത്തം. ഏവം ത്വം ഉഭയത്ഥ പരിബാഹിരോതി.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ – ഗഹണേന ഗഹണം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, ഗഹണേന ആലയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, ആലയേന ഗഹണം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, ആലയേന ആലയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. കഥം? ഇധേകച്ചോ വസ്സൂപനായികദിവസേ ഏകസ്മിം വിഹാരേ സേനാസനം ഗഹേത്വാ സാമന്തവിഹാരം ഗന്ത്വാ തത്രാപി ഗണ്ഹാതി, തസ്സ ഇമിനാ ഗഹണേന പുരിമം ഗഹണം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. അപരോ ‘‘ഇധ വസിസ്സാമീ’’തി ആലയമത്തം കത്വാ സാമന്തവിഹാരം ഗന്ത്വാ തത്ഥ സേനാസനം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ ഇമിനാ ഗഹണേന പുരിമോ ആലയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. ഏകോ ‘‘ഇധ വസിസ്സാമീ’’തി സേനാസനം വാ ഗഹേത്വാ ആലയം വാ കത്വാ സാമന്തവിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇധേവ ദാനി വസിസ്സാമീ’’തി ആലയം കരോതി, ഇച്ചസ്സ ആലയേന വാ ഗഹണം ആലയേന വാ ആലയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, സബ്ബത്ഥ പച്ഛിമേ ഗഹണേ വാ ആലയേ വാ തിട്ഠതി. യോ പന ‘‘ഏകസ്മിം വിഹാരേ സേനാസനം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ വസിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛതി, തസ്സ ഉപചാരസീമാതിക്കമേ സേനാസനഗ്ഗാഹോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. യദി പന ‘‘തത്ഥ ഫാസു ഭവിസ്സതി, വസിസ്സാമി; നോ ചേ, ആഗമിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ അഫാസുഭാവം ഞത്വാ പച്ചാഗച്ഛതി, വട്ടതി.

൩൨൦. തിവസ്സന്തരേനാതി ഏത്ഥ തിവസ്സന്തരോ നാമ യോ ദ്വീഹി വസ്സേഹി മഹന്തതരോ വാ ദഹരതരോ വാ ഹോതി. യോ പന ഏകേന വസ്സേന മഹന്തതരോ വാ ദഹരതരോ വാ ഹോതി, യോ വാ സമാനവസ്സോ, തത്ഥ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഇമേ സബ്ബേ ഏകസ്മിം മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ ദ്വേ ദ്വേ ഹുത്വാ നിസീദിതും ലഭന്തി. യം തിണ്ണം പഹോതി, തം സംഹാരിമം വാ ഹോതു അസംഹാരിമം വാ, തഥാരൂപേ അപി ഫലകഖണ്ഡേ അനുപസമ്പന്നേനാപി സദ്ധിം നിസീദിതും വട്ടതി.

ഹത്ഥിനഖകന്തി ഹത്ഥികുമ്ഭേ പതിട്ഠിതം; ഏവം കതസ്സ കിരേതം നാമം. സബ്ബം പാസാദപരിഭോഗന്തി സുവണ്ണരജതാദിവിചിത്രാനി കവാടാനി മഞ്ചപീഠാനി താലവണ്ടാനി സുവണ്ണരജതമയപാനീയഘടപാനീയസരാവാനി യംകിഞ്ചി ചിത്തകമ്മകതം, സബ്ബം വട്ടതി. ‘‘പാസാദസ്സ ദാസിദാസം ഖേത്തവത്ഥും ഗോമഹിംസം ദേമാ’’തി വദന്തി, പാടേക്കം ഗഹണകിച്ചം നത്ഥി, പാസാദേ പടിഗ്ഗഹിതേ പടിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി. ഗോനകാദീനി സങ്ഘികവിഹാരേ വാ പുഗ്ഗലികവിഹാരേ വാ മഞ്ചപീഠകേസു അത്ഥരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടന്തി. ധമ്മാസനേ പന ഗിഹിവികടനിഹാരേന ലബ്ഭന്തി, തത്രാപി നിപജ്ജിതും ന വട്ടതി.

ഉപനന്ദവത്ഥുകഥാ നിട്ഠിതാ.

അവിസ്സജ്ജിയവത്ഥുകഥാ

൩൨൧. പഞ്ചിമാനീതി രാസിവസേന പഞ്ച, സരൂപവസേന പനേതാനി ബഹൂനി ഹോന്തി. തത്ഥ ആരാമോ നാമ പുപ്ഫാരാമോ വാ ഫലാരാമോ വാ. ആരാമവത്ഥു നാമ തേസംയേവ ആരാമാനം അത്ഥായ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഠപിതോകാസോ; തേസു വാ ആരാമേസു വിനട്ഠേസു തേസം പോരാണകഭൂമിഭാഗോ. വിഹാരോ നാമ യംകിഞ്ചി പാസാദാദിസേനാസനം. വിഹാരവത്ഥു നാമ തസ്സ പതിട്ഠാനോകാസോ. മഞ്ചോ നാമ – മസാരകോ, ബുന്ദികാബദ്ധോ, കുളീരപാദകോ ആഹച്ചപാദകോതി ഇമേസം പുബ്ബേ വുത്താനം ചതുന്നം മഞ്ചാനം അഞ്ഞതരോ. പീഠം നാമ മസാരകാദീനംയേവ ചതുന്നം പീഠാനം അഞ്ഞതരം. ഭിസി നാമ ഉണ്ണഭിസിആദീനം പഞ്ചന്നം അഞ്ഞതരാ. ബിമ്ബോഹനം നാമ വുത്തപ്പകാരാനം ബിമ്ബോഹനാനം അഞ്ഞതരം. ലോഹകുമ്ഭീ നാമ കാളലോഹേന വാ തമ്ബലോഹേന വാ യേന കേനചി ലോഹേന കതാ കുമ്ഭീ. ലോഹഭാണകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന ഭാണകന്തി അരഞ്ജരോ വുച്ചതി. വാരകോതി ഘടോ. കടാഹം കടാഹമേവ. വാസിആദീസു വല്ലിആദീസു ച ദുവിഞ്ഞേയ്യം നാമ നത്ഥി. ഏവം –

ദ്വിസങ്ഗഹാനി ദ്വേ ഹോന്തി, തതിയം ചതുസങ്ഗഹം;

ചതുത്ഥം നവകോട്ഠാസം, പഞ്ചമം അട്ഠഭേദനം.

ഇതി പഞ്ചഹി രാസീഹി, പഞ്ചനിമ്മലലോചനോ;

പഞ്ചവീസവിധം നാഥോ, ഗരുഭണ്ഡം പകാസയി.

തത്രായം വിനിച്ഛയകഥാ – ഇദഞ്ഹി സബ്ബമ്പി ഗരുഭണ്ഡം ഇധ അവിസ്സജ്ജിയം, കീടാഗിരിവത്ഥുസ്മിം ‘‘അവേഭങ്ഗിയ’’ന്തി വുത്തം. പരിവാരേ പന –

‘‘അവിസ്സജ്ജിയം അവേഭങ്ഗിയം, പഞ്ച വുത്താ മഹേസിനാ;

വിസ്സജ്ജേന്തസ്സ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തി,

പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പരി. ൪൭൯) –

ആഗതം. തസ്മാ മൂലച്ഛേജ്ജവസേന അവിസ്സജ്ജിയം അവേഭങ്ഗിയഞ്ച പരിവത്തനവസേന പന വിസ്സജ്ജേന്തസ്സ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ച അനാപത്തീതി ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഇദം താവ പഞ്ചവിധമ്പി ചീവരപിണ്ഡപാതഭേസജ്ജത്ഥായ ഉപനേതും ന വട്ടതി. ഥാവരേന ച ഥാവരം ഗരുഭണ്ഡേന ച ഗരുഭണ്ഡം പരിവത്തേതും വട്ടതി. ഥാവരേ പന ഖേത്തം വത്ഥു തളാകം മാതികാതി ഏവരൂപം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വിചാരേതും വാ സമ്പടിച്ഛിതും വാ അധിവാസേതും വാ ന വട്ടതി, കപ്പിയകാരകേഹേവ വിചാരിതതോ കപ്പിയഭണ്ഡം വട്ടതി. ആരാമേന പന ആരാമം ആരാമവത്ഥും വിഹാരം വിഹാരവത്ഥുന്തി ഇമാനി ചത്താരി പരിവത്തേതും വട്ടതി.

തത്രായം പരിവത്തനനയോ – സങ്ഘസ്സ നാളികേരാരാമോ ദൂരേ ഹോതി, കപ്പിയകാരകാ വാ ബഹുതരം ഖാദന്തി. യമ്പി ന ഖാദന്തി, തതോ സകടവേതനം ദത്വാ അപ്പമേവ ഹരന്തി. അഞ്ഞേസം പന തസ്സ ആരാമസ്സ അവിദൂരഗാമവാസീനം മനുസ്സാനം വിഹാരസ്സ സമീപേ ആരാമോ ഹോതി, തേ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ സകേന ആരാമേന തം ആരാമം യാചന്തി, സങ്ഘേന ‘‘രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി അപലോകേത്വാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ. സചേപി ഭിക്ഖൂനം രുക്ഖസഹസ്സം ഹോതി, മനുസ്സാനം പഞ്ച സതാനി, ‘‘തുമ്ഹാകം ആരാമോ ഖുദ്ദകോ’’തി ന വത്തബ്ബം. കിഞ്ചാപി ഹി അയം ഖുദ്ദകോ, അഥ ഖോ ഇതരതോ ബഹുതരം ആയം ദേതി. സചേപി സമകമേവ ദേതി; ഏവമ്പി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ പരിഭുഞ്ജിതും സക്കാതി ഗഹേതബ്ബമേവ. സചേ പന മനുസ്സാനം ബഹുതരാ രുക്ഖാ ഹോന്തി, ‘‘നനു തുമ്ഹാകം ബഹുതരാ രുക്ഖാ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ ‘‘അതിരേകം അമ്ഹാകം പുഞ്ഞം ഹോതു, സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി വദന്തി, ജാനാപേത്വാ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഭിക്ഖൂനം രുക്ഖാ ഫലധാരിനോ, മനുസ്സാനം രുക്ഖാ ന താവ ഫലം ഗണ്ഹന്തി, കിഞ്ചാപി ന ഗണ്ഹന്തി, ന ചിരേന ഗണ്ഹിസ്സന്തീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേവ. മനുസ്സാനം രുക്ഖാ ഫലധാരിനോ, ഭിക്ഖൂനം ന താവ ഫലം ഗണ്ഹന്തി, ‘‘നനു തുമ്ഹാകം രുക്ഖാ ഫലധാരിനോ’’തി വത്തബ്ബം. സചേ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതീ’’തി ദേന്തി, ജാനാപേത്വാ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി; ഏവം ആരാമേന ആരാമോ പരിവത്തേതബ്ബോ. ഏതേനേവ നയേന ആരാമവത്ഥുപി വിഹാരോപി വിഹാരവത്ഥുപി ആരാമേന പരിവത്തേതബ്ബം. ആരാമവത്ഥുനാ ച മഹന്തേന വാ ഖുദ്ദകേന വാ ആരാമആരാമവത്ഥു വിഹാരവിഹാരവത്ഥൂനി.

കഥം വിഹാരേന വിഹാരോ പരിവത്തേതബ്ബോ? സങ്ഘസ്സ അന്തോഗാമേ ഗേഹം ഹോതി, മനുസ്സാനം വിഹാരമജ്ഝേ പാസാദോ, ഉഭോപി അഗ്ഘേന സമകാ, സചേ മനുസ്സാ തേന പാസാദേന തം ഗേഹം യാചന്തി, സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഭിക്ഖൂനം ചേ മഹഗ്ഘതരം ഗേഹം ഹോതി, ‘‘മഹഗ്ഘതരം അമ്ഹാകം ഗേഹ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കിഞ്ചാപി മഹഗ്ഘതരം, പബ്ബജിതാനം അസാരുപ്പം, ന സക്കാ തത്ഥ പബ്ബജിതേഹി വസിതും, ഇദം പന സാരുപ്പം ഗണ്ഹഥാ’’തി വദന്തി; ഏവമ്പി സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. സചേ പന മനുസ്സാനം മഹഗ്ഘം ഹോതി, ‘‘നനു തുമ്ഹാകം ഗേഹം മഹഗ്ഘ’’ന്തി വത്തബ്ബം. ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതി, ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തേ പന സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. ഏവം വിഹാരേന വിഹാരോ പരിവത്തേതബ്ബോ. ഏതേനേവ നയേന വിഹാരവത്ഥുപി ആരാമോപി ആരാമവത്ഥുപി വിഹാരേന പരിവത്തേതബ്ബം. വിഹാരവത്ഥുനാ ച മഹഗ്ഘേന വാ അപ്പഗ്ഘേന വാ വിഹാരവിഹാരവത്ഥുആരാമആരാമവത്ഥൂനി. ഏവം താവ ഥാവരേന ഥാവരപരിവത്തനം വേദിതബ്ബം.

ഗരുഭണ്ഡേന ഗരുഭണ്ഡപരിവത്തനേ പന മഞ്ചപീഠം മഹന്തം വാ ഹോതു ഖുദ്ദകം വാ, അന്തമസോ ചതുരങ്ഗുലപാദകം വാ ഗാമദാരകേഹി പംസ്വാഗാരകേസു കീളന്തേഹി കതമ്പി സങ്ഘസ്സ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. സചേപി രാജരാജമഹാമത്താദയോ ഏകപ്പഹാരേനേവ മഞ്ചസതം വാ മഞ്ചസഹസ്സം വാ ദേന്തി, സബ്ബേ കപ്പിയമഞ്ചാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബാ, സമ്പടിച്ഛിത്വാ വുഡ്ഢപടിപാടിയാ ‘‘സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദാതബ്ബാ, പുഗ്ഗലികവസേന ന ദാതബ്ബാ. അതിരേകമഞ്ചേ ഭണ്ഡാഗാരാദീസു പഞ്ഞപേത്വാ പത്തചീവരം നിക്ഖിപിതുമ്പി വട്ടതി. ബഹിസീമായ ‘‘സങ്ഘസ്സ ദേമാ’’തി ദിന്നമഞ്ചോ സങ്ഘത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനേ ദാതബ്ബോ. തത്ഥ ചേ ബഹൂ മഞ്ചാ ഹോന്തി, മഞ്ചേന കമ്മം നത്ഥി; യസ്സ വസനട്ഠാനേ കമ്മം അത്ഥി, തത്ഥ ‘‘സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ദാതബ്ബോ. മഹഗ്ഘേന സതഗ്ഘനകേന വാ സഹസ്സഗ്ഘനകേന വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനകേന വാ മഞ്ചേന അഞ്ഞം മഞ്ചസതം ലഭതി, പരിവത്തേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ന കേവലം മഞ്ചേന മഞ്ചോയേവ, ആരാമആരാമവത്ഥുവിഹാരവിഹാരവത്ഥുപീഠഭിസിബിമ്ബോഹനാനിപി പരിവത്തേതും വട്ടന്തി. ഏസ നയോ പീഠഭിസിബിമ്ബോഹനേസുപി. ഏതേസു ഹി കപ്പിയാകപ്യിയം വുത്തനയമേവ. തത്ഥ അകപ്പിയം ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, കപ്പിയം സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. അകപ്പിയം വാ മഹഗ്ഘം കപ്പിയം വാ പരിവത്തേത്വാ വുത്തവത്ഥൂനി ഗഹേതബ്ബാനി. അഗരുഭണ്ഡുപഗം പന ഭിസിബിമ്ബോഹനം നാമ നത്ഥി.

ലോഹകുമ്ഭീ ലോഹഭാണകം ലോഹകടാഹന്തി ഇമാനി തീണി മഹന്താനി വാ ഹോന്തു ഖുദ്ദകാനി വാ അന്തമസോ പസതമത്തഉദകഗണ്ഹനകാനിപി ഗരുഭണ്ഡാനിയേവ. ലോഹവാരകോ പന കാളലോഹതമ്ബലോഹവട്ടലോഹകംസലോഹാനം യേന കേനചി കതോ സീഹളദീപേ പാദഗണ്ഹനകോ ഭാജേതബ്ബോ. പാദോ ച നാമ മഗധനാളിയാ പഞ്ചനാളിമത്തം ഗണ്ഹാതി, തതോ അധികഗണ്ഹനകോ ഗരുഭണ്ഡം. ഇമാനി താവ പാളിയം ആഗതാനി ലോഹഭാജനാനി.

പാളിയം പന അനാഗതാനിപി ഭിങ്ഗാരപടിഗ്ഗഹഉളുങ്കദബ്ബികടച്ഛുപാതിതട്ടകസരകസമുഗ്ഗഅങ്ഗാരകപല്ലധൂമകടച്ഛുആദീനി ഖുദ്ദകാനി വാ മഹന്താനി വാ സബ്ബാനി ഗരുഭണ്ഡാനി. പത്തോ, അയഥാലകം, തമ്ബലോഹഥാലകന്തി ഇമാനി പന ഭാജനീയാനി. കംസലോഹവട്ടലോഹഭാജനവികതി സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ ഗിഹിവികടാ വാ വട്ടതി, പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന ന വട്ടതി. കംസലോഹാദിഭാജനം സങ്ഘസ്സ ദിന്നമ്പി ഹി പാരിഹാരിയം ന വട്ടതി. ‘‘ഗിഹിവികടനിഹാരേനേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം.

ഠപേത്വാ പന ഭാജനവികതിം അഞ്ഞസ്മിമ്പി കപ്പിയലോഹഭണ്ഡേ – അഞ്ജനീ, അഞ്ജനിസലാകാ, കണ്ണമലഹരണീ, സൂചി, പണ്ണസൂചി, ഖുദ്ദകോ, പിപ്ഫലകോ, ഖുദ്ദകം, ആരകണ്ടകം, കുഞ്ചികാ, താളം, കത്തരയട്ഠി വേധകോ, നത്ഥുദാനം, ഭിന്ദിവാലോ, ലോഹകൂടോ, ലോഹകുട്ടി, ലോഹഗുളോ, ലോഹപിണ്ഡി, ലോഹചക്കലികം, അഞ്ഞമ്പി വിപ്പകതലോഹഭണ്ഡം ഭാജനീയം. ധൂമനേത്തഫാലദീപരുക്ഖദീപകപല്ലകഓലമ്ബകദീപഇത്ഥിപുരിസതിരച്ഛാനഗതരൂപകാനി പന അഞ്ഞാനി വാ ഭിത്തിച്ഛദനകവാടാദീസു ഉപനേതബ്ബാനി, അന്തമസോ ലോഹഖിലകം ഉപാദായ സബ്ബാനി ലോഹഭണ്ഡാനി ഗരുഭണ്ഡാനിയേവ ഹോന്തി, അത്തനാ ലദ്ധാനിപി പരിഹരിത്വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന ന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാനി, സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ ഗിഹിവികടാനി വാ വട്ടന്തി. തിപുഭണ്ഡേപി ഏസേവ നയോ. ഖീരപാസാണമയാനി തട്ടകസരകാദീനി ഗരുഭണ്ഡാനിയേവ.

ഘടകോ പന തേലഭാജനം വാ പാദഗണ്ഹനകതോ അതിരേകമേവ ഗരുഭണ്ഡം. സുവണ്ണരജതഹാരകൂടജാതിഫലികഭാജനാനി ഗിഹിവികടാനിപി ന വട്ടന്തി, പഗേവ സങ്ഘികപരിഭോഗേന വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന വാ. സേനാസനപരിഭോഗേ പന ആമാസമ്പി അനാമാസമ്പി സബ്ബം വട്ടതി.

വാസിആദീസു യായ വാസിയാ ഠപേത്വാ ദണ്ഡകട്ഠച്ഛേദനം വാ ഉച്ഛുതച്ഛനം വാ അഞ്ഞം മഹാകമ്മം കാതും ന സക്കാ, അയം ഭാജനീയാ. തതോ മഹത്തരീ യേന കേനചി ആകാരേന കതാ വാസി ഗരുഭണ്ഡമേവ. ഫരസു പന അന്തമസോ വേജ്ജാനം സിരാവേധനഫരസുപി ഗരുഭണ്ഡമേവ. കുഠാരിയം ഫരസുസദിസോ ഏവ വിനിച്ഛയോ. യാ പന ആവുധസങ്ഖേപേന കതാ, അയം അനാമാസാ. കുദാലോ അന്തമസോ ചതുരങ്ഗുലമത്തോപി ഗരുഭണ്ഡമേവ. നിഖാദനം ചതുരസ്സമുഖം വാ ഹോതു ദോണിമുഖം വാ വങ്കം വാ ഉജുകം വാ, അന്തമസോ സമ്മുഞ്ജനിദണ്ഡകവേധനമ്പി ദണ്ഡബദ്ധം ചേ, ഗരുഭണ്ഡമേവ. സമ്മുഞ്ജനിദണ്ഡഖണനകം പന അദണ്ഡകം ഫലമത്തമേവ, യം സക്കാ സിപാടികായ പക്ഖിപിത്വാ പരിഹരിതും, തം ഭാജനീയം. സിഖരമ്പി നിഖാദനേനേവ സങ്ഗഹിതം. യേഹി മനുസ്സേഹി വിഹാരേ വാസിആദീനി ദിന്നാനി ഹോന്തി, തേ ച ഘരേ ദഡ്ഢേ വാ ചോരേഹി വാ വിലുത്തേ ‘‘ദേഥ നോ, ഭന്തേ, ഉപകരണേ, പുന പാകതികേ കരിസ്സാമാ’’തി വദന്തി, ദാതബ്ബാ. സചേ ആഹരന്തി, ന വാരേതബ്ബാ; അനാഹരന്താപി ന ചോദേതബ്ബാ.

കമ്മാരതട്ടകാരചുന്ദകാരനളകാരമണികാരപത്തബന്ധകാനം അധികരണിമുട്ഠികസണ്ഡാസതുലാദീനി സബ്ബാനി ലോഹമയഉപകരണാനി സങ്ഘേ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡാനി. തിപുകോട്ടകസുവണ്ണകാരചമ്മകാരഉപകരണേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – തിപുകോട്ടകഉപകരണേസുപി തിപുച്ഛേദനസത്ഥകം, സുവണ്ണകാരഉപകരണേസു സുവണ്ണച്ഛേദനസത്ഥകം, ചമ്മകാരഉപകരണേസു കതപരികമ്മചമ്മഛിദ്ദനകം ഖുദ്ദകസത്ഥകന്തി ഇമാനി ഭാജനീയഭണ്ഡാനി. നഹാപിതതുന്നകാരഉപകരണേസുപി ഠപേത്വാ മഹാകത്തരിം മഹാസണ്ഡാസം മഹാപിപ്ഫലകഞ്ച സബ്ബം ഭാജനീയം. മഹാകത്തരിആദീനി ഗരുഭണ്ഡാനി.

വല്ലിആദീസു വേത്തവല്ലിആദികാ യാ കാചി അഡ്ഢബാഹുപ്പമാണാ വല്ലി സങ്ഘസ്സ ദിന്നാ വാ തത്ഥജാതകാ വാ രക്ഖിതഗോപിതാ ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി, സാ സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ സചേ അതിരേകാ ഹോതി, പുഗ്ഗലികകമ്മേപി ഉപനേതും വട്ടതി; അരക്ഖിതാ പന ഗരുഭണ്ഡമേവ ന ഹോതി. സുത്തമകചിവാകനാളികേരഹീരചമ്മമയാ രജ്ജുകാ വാ യോത്താനി വാ വാകേ ച നാളികേരഹീരേ ച വട്ടേത്വാ കതാ ഏകവട്ടാ വാ ദ്വിവട്ടാ വാ സങ്ഘസ്സ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡം. സുത്തം പന അവട്ടേത്വാ ദിന്നം മകചിവാകനാളികേരഹീരാ ച ഭാജനീയാ. യേഹി പനേതാനി രജ്ജുകയോത്താദീനി ദിന്നാനി ഹോന്തി, തേ അത്തനോ കരണീയേന ഹരന്താ ന വാരേതബ്ബാ.

യോ കോചി അന്തമസോ അട്ഠങ്ഗുലസൂചിദണ്ഡമത്തോപി വേളു സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ വാ തത്ഥജാതകോ വാ രക്ഖിതഗോപിതോ ഗരുഭണ്ഡം, സോപി സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ അതിരേകോ പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി. പാദഗണ്ഹനകതേലനാളി പന കത്തരയട്ഠി, ഉപാഹനദണ്ഡകോ, ഛത്തദണ്ഡോ, ഛത്തസലാകാതി ഇദമേത്ഥ ഭാജനീയഭണ്ഡം. ദഡ്ഢഗേഹമനുസ്സാ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛന്താ ന വാരേതബ്ബാ. രക്ഖിതഗോപിതം വേളും ഗണ്ഹന്തേന സമകം വാ അതിരേകം വാ ഥാവരം അന്തമസോ തംഅഗ്ഘനകമ്പി ഫാതികമ്മം കത്വാ ഗഹേതബ്ബോ. ഫാതികമ്മം അകത്വാ ഗണ്ഹന്തേന തത്ഥേവ വളഞ്ജേതബ്ബോ, ഗമനകാലേ സങ്ഘികാവാസേ ഠപേത്വാ ഗന്തബ്ബം. അസതിയാ ഗഹേത്വാ ഗതേന പഹിണിത്വാ ദാതബ്ബോ. ദേസന്തരം ഗതേന സമ്പത്തവിഹാരേ സങ്ഘികാവാസേ ഠപേതബ്ബോ.

തിണന്തി മുഞ്ജം പബ്ബജഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസം യംകിഞ്ചി തിണം. യത്ഥ പന തിണം നത്ഥി, തത്ഥ പണ്ണേഹി ഛാദേന്തി; തസ്മാ പണ്ണമ്പി തിണേനേവ സങ്ഗഹിതം. ഇതി മുഞ്ജാദീസു യംകിഞ്ചി മുട്ഠിപ്പമാണമ്പി തിണം താലപണ്ണാദീസു ച ഏകം പണ്ണമ്പി സങ്ഘസ്സ ദിന്നം വാ തത്ഥജാതകം വാ ബഹാരാമേ സങ്ഘസ്സ തിണവത്ഥുതോ ജാതതിണം വാ രക്ഖിതഗോപിതം ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി, തമ്പി സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച കതേ അതിരേകം പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി. ദഡ്ഢഗേഹമനുസ്സാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്താ ന വാരേതബ്ബാ. അട്ഠങ്ഗുലപ്പമാണോപി രിത്തപോത്ഥകോ ഗരുഭണ്ഡമേവ.

മത്തികാ പകതിമത്തികാ വാ ഹോതു പഞ്ചവണ്ണാ വാ സുധാ വാ സജ്ജുരസകങ്ഗുട്ഠസിലേസാദീസു വാ യംകിഞ്ചി, ദുല്ലഭട്ഠാനേ ആനേത്വാ വാ ദിന്നം തത്ഥജാതകം വാ രക്ഖിതഗോപിതം താലഫലപക്കമത്തം ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. തമ്പി സങ്ഘകമ്മേ ച ചേതിയകമ്മേ ച നിട്ഠിതേ അതിരേകം പുഗ്ഗലികകമ്മേ ദാതും വട്ടതി. ഹിങ്ഗുഹിങ്ഗുലകഹരിതാലമനോസിലഞ്ജനാനി പന ഭാജനീയഭണ്ഡാനി.

ദാരുഭണ്ഡേ യോ കോചി അട്ഠങ്ഗുലസൂചിദണ്ഡമത്തോപി ദാരുഭണ്ഡകോ ദാരുദുല്ലഭട്ഠാനേ സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ വാ തത്ഥജാതകോ വാ രക്ഖിതഗോപിതോ, അയം ഗരുഭണ്ഡം ഹോതീതി കുരുന്ദിയം വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന സബ്ബമ്പി ദാരുവേളുചമ്മപാസാണാദിവികതിം ദാരുഭണ്ഡേന സങ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ ആസന്ദികോ ഉപ്പന്നോ ഹോതീ’’തി ഇതോ പട്ഠായ ദാരുഭണ്ഡവിനിച്ഛയോ വുത്തോ.

തത്രായം അത്ഥുദ്ധാരോ, ആസന്ദികോ, സത്തങ്ഗോ, ഭദ്ദപീഠം, പീഠികാ, ഏളകപാദകപീഠം, ആമലകവട്ടകപീഠം, ഫലകം, കോച്ഛം, പലാലപീഠകന്തി ഇമേസു താവ യംകിഞ്ചി ഖുദ്ദകം വാ ഹോതു മഹന്തം വാ, സങ്ഘസ്സ ദിന്നം ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. പലാലപീഠേന ചേത്ഥ കദലിപത്താദിപീഠാനിപി സങ്ഗഹിതാനി. ബ്യഗ്ഘചമ്മഓനദ്ധമ്പി വാളരൂപപരിക്ഖിത്തം, രതനപരിസിബ്ബിതം, കോച്ഛകം ഗരുഭണ്ഡമേവ.

വങ്കഫലകം, ദീഘഫലകം, ചീവരധോവനഫലകം, ഘട്ടനഫലകം, ഘട്ടനമുഗ്ഗരോ, ദന്തകട്ഠച്ഛേദനഗണ്ഠികാ, ദണ്ഡമുഗ്ഗരോ, അമ്ബണം, രജനദോണി, ഉദകപടിച്ഛകോ, ദാരുമയോ വാ ദന്തമയോ വാ വേളുമയോ വാ സപാദകോപി അപാദകോപി സമുഗ്ഗോ, മഞ്ജൂസാ, പാദഗണ്ഹനകതോ അതിരേകപ്പമാണോ കരണ്ഡോ, ഉദകദോണി, ഉദകകടാഹം, ഉളുങ്കോ, കടച്ഛു, പാനീയസരാവം, പാനീയസങ്ഖോതി ഏതേസുപി യംകിഞ്ചി സങ്ഘേ ദിന്നം ഗരുഭണ്ഡം. സങ്ഖഥാലകം പന ഭാജനീയം, തഥാ ദാരുമയോ ഉദകതുമ്ബോ.

പാദകഥലികമണ്ഡലം ദാരുമയം വാ ഹോതു ചോളപണ്ണാദിമയം വാ സബ്ബം ഗരുഭണ്ഡം. ആധാരകോ പത്തപിധാനം, താലവണ്ടം, ബീജനീ, ചങ്കോടകം, പച്ഛി, യട്ഠിസമ്മുഞ്ജനീ മുട്ഠിസമ്മുഞ്ജനീതി ഏതേസുപി യംകിഞ്ചി ഖുദ്ദകം വാ മഹന്തം വാ ദാരുവേളുപണ്ണചമ്മാദീസു യേന കേനചി കതം ഗരുഭണ്ഡമേവ.

ഥമ്ഭതുലാസോപാനഫലകാദീസു ദാരുമയം വാ പാസാണമയം വാ യംകിഞ്ചി ഗേഹസമ്ഭാരരൂപം, യോ കോചി കടസാരകോ, യംകിഞ്ചി ഭൂമത്ഥരണം, യംകിഞ്ചി അകപ്പിയചമ്മം, സബ്ബം സങ്ഘേ ദിന്നം ഗരുഭണ്ഡം, ഭൂമത്ഥരണം കാതും വട്ടതി. ഏളകചമ്മം പന പച്ചത്ഥരണഗതികം ഹോതി, തമ്പി ഗരുഭണ്ഡമേവ. കപ്പിയചമ്മാനി ഭാജനീയാനി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘സബ്ബം മഞ്ചപ്പമാണം ചമ്മം ഗരുഭണ്ഡ’’ന്തി വുത്തം.

ഉദുക്ഖലം, മുസലം, സുപ്പം, നിസദം, നിസദപോതോ, പാസാണദോണി, പാസാണകടാഹം, തുരിവേമഭസ്താദി സബ്ബം പേസകാരാദിഭണ്ഡം, സബ്ബം കസിഭണ്ഡം, സബ്ബം ചക്കയുത്തകയാനം ഗരുഭണ്ഡമേവ. മഞ്ചപാദോ, മഞ്ചഅടനീ, പീഠപാദോ, പീഠഅടനീ, വാസിഫരസുആദീനം ദണ്ഡാതി ഏതേസു യംകിഞ്ചി വിപ്പകതതച്ഛനകമ്മം അനിട്ഠിതമേവ ഭാജനീയം, തച്ഛിതമട്ഠം പന ഗരുഭണ്ഡം ഹോതി. അനുഞ്ഞാതവാസിയാ പന ദണ്ഡോ ഛത്തമുട്ഠിപണ്ണം കത്തരയട്ഠി ഉപാഹനാ അരണിസഹിതം ധമ്മകരണോ പാദഗണ്ഹനകതോ അനതിരിത്തം ആമലകതുമ്ബം ആമലകഘടോ ലാബുകതുമ്ബം ലാബുഘടോ വിസാണകതുമ്ബന്തി സബ്ബമേതം ഭാജനീയം, തതോ മഹന്തതരം ഗരുഭണ്ഡം.

ഹത്ഥിദന്തോ വാ യംകിഞ്ചി വിസാണം വാ അതച്ഛിതം യഥാജാതമേവ ഭാജനീയം, തേഹി കതമഞ്ചപാദാദീസു പുരിമസദിസോയേവ വിനിച്ഛയോ. തച്ഛിതനിട്ഠിതോപി ഹിങ്ഗുകരണ്ഡകോ അഞ്ജനകരണ്ഡകോ ഗണ്ഠികാ വിധോ അഞ്ജനീ അഞ്ജനിസലാകാ ഉദകപുഞ്ഛനീതി ഇദം സബ്ബം ഭാജനീയമേവ.

മത്തികാഭണ്ഡേ സബ്ബം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം ഘടപിഠരാദികുലാലഭാജനം പത്തകടാഹം അങ്ഗാരകടാഹം ധൂമദാനകം ദീപരുക്ഖകോ ദീപകപല്ലികാ ചയനിട്ഠകാ ഛദനിട്ഠകാ ഥൂപികാതി സങ്ഘസ്സ ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ ഗരുഭണ്ഡം, പാദഗണ്ഹനകതോ അനതിരിത്തപ്പമാണോ പന ഘടകോ പത്തം ഥാലകം കഞ്ചനകോ കുണ്ഡികാതി ഇദമേത്ഥ ഭാജനീയഭണ്ഡം. യഥാ ച മത്തികാഭണ്ഡേ; ഏവം ലോഹഭണ്ഡേപി കുണ്ഡികാ ഭാജനീയകോട്ഠാസമേവ ഭജതീതി അയമേത്ഥ അനുപുബ്ബികഥാ.

അവിസ്സജ്ജിയവത്ഥുകഥാ നിട്ഠിതാ.

നവകമ്മദാനകഥാ

൩൨൩. ഭണ്ഡികാട്ഠപനമത്തേനാതി ദ്വാരബാഹാനം ഉപരി കപോതഭണ്ഡികയോജനമത്തേന. പരിഭണ്ഡകരണമത്തേനാതി ഗോമയപരിഭണ്ഡകസാവപരിഭണ്ഡകരണമത്തേന. ധൂമകാലികന്തി ഇദം യാവസ്സ ചിതകധൂമോ ന പഞ്ഞായതി, താവ അയം വിഹാരോ ഏതസ്സേവാതി ഏവം ധൂമകാലേ അപലോകേത്വാ കതപരിയോസിതം വിഹാരം ദേന്തി. വിപ്പകതന്തി ഏത്ഥ വിപ്പകതോ നാമ യാവ ഗോപാനസിയോ ന ആരോഹന്തി. ഗോപാനസീസു പന ആരുള്ഹാസു ബഹുകതോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ തതോ പട്ഠായ ന ദാതബ്ബോ, കിഞ്ചിദേവ സമാദപേത്വാ കാരേസ്സതി. ഖുദ്ദകേ വിഹാരേ കമ്മം ഓലോകേത്വാ ഛപ്പഞ്ചവസ്സികന്തി കമ്മം ഓലോകേത്വാ ചതുഹത്ഥവിഹാരേ ചതുവസ്സികം, പഞ്ചഹത്ഥേ പഞ്ചവസ്സികം, ഛഹത്ഥേ ഛവസ്സികം ദാതബ്ബം. അഡ്ഢയോഗോ പന യസ്മാ സത്തട്ഠഹത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘സത്തട്ഠവസ്സിക’’ന്തി വുത്തം. സചേ പന സോ നവഹത്ഥോ ഹോതി നവവസ്സികമ്പി ദാതബ്ബം. മഹല്ലകേ പന ദസഹത്ഥേ ഏകാദസഹത്ഥേ വിഹാരേ വാ പാസാദേ വാ ദസവസ്സികം വാ ഏകാദസവസ്സികം വാ ദാതബ്ബം. ദ്വാദസഹത്ഥേ പന തതോ അധികേ വാ ലോഹപാസാദസദിസേപി ദ്വാദസവസ്സികമേവ ദാതബ്ബം, ന തതോ ഉത്തരി.

നവകമ്മികോ ഭിക്ഖു അന്തോവസ്സേ തം ആവാസം ലഭതി, ഉതുകാലേ പടിബാഹിതും ന ലഭതി. സചേ സോ ആവാസോ ജീരതി, ആവാസസാമികസ്സ വാ തസ്സ വംസേ ഉപ്പന്നസ്സ വാ കസ്സചി കഥേതബ്ബം – ‘‘ആവാസോ തേ നസ്സതി, ജഗ്ഗഥ ഏതം ആവാസ’’ന്തി. സചേ സോ ന സക്കോതി, ഭിക്ഖൂഹി ഞാതീ വാ ഉപട്ഠാകേ വാ സമാദപേത്വാ ജഗ്ഗിതബ്ബോ. സചേ തേപി ന സക്കോന്തി, സങ്ഘികേന പച്ചയേന ജഗ്ഗിതബ്ബോ. തസ്മിമ്പി അസതി ഏകം ആവാസം വിസ്സജ്ജേത്വാ അവസേസാ ജഗ്ഗിതബ്ബാ. ബഹൂ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഏകം സണ്ഠാപേതുമ്പി വട്ടതിയേവ.

ദുബ്ഭിക്ഖേ ഭിക്ഖൂസു പക്കന്തേസു സബ്ബേ ആവാസാ നസ്സന്തി, തസ്മാ ഏകം വാ ദ്വേ വാ തയോ വാ ആവാസേ വിസ്സജ്ജേത്വാ തതോ യാഗുഭത്തചീവരാദീനി പരിഭുഞ്ജന്തേഹി സേസാവാസാ ജഗ്ഗിതബ്ബായേവ. കുരുന്ദിയം പന വുത്തം ‘‘സങ്ഘികേ പച്ചയേ അസതി ഏകോ ഭിക്ഖു ‘തുയ്ഹം ഏകം മഞ്ചട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ജഗ്ഗാഹീ’തി വത്തബ്ബോ. സചേ ബഹുതരം ഇച്ഛതി, തിഭാഗം വാ ഉപഡ്ഢഭാഗം വാ ദത്വാപി ജഗ്ഗാപേതബ്ബം. അഥ ‘ഥമ്ഭമത്തമേവേത്ഥ അവസിട്ഠം, ബഹുകമ്മം കാതബ്ബ’ന്തി ന ഇച്ഛതി, ‘തുയ്ഹം പുഗ്ഗലികമേവ കത്വാ ജഗ്ഗ; ഏവമ്പി ഹി സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡകട്ഠപനട്ഠാനം നവകാനഞ്ച വസനട്ഠാനം ലഭിസ്സതീ’തി ജഗ്ഗാപേതബ്ബോ. ഏവം ജഗ്ഗിതോ പന തസ്മിം ജീവന്തേ പുഗ്ഗലികോ ഹോതി, മതേ സങ്ഘികോയേവ. സചേ സദ്ധിവിഹാരികാനം ദാതുകാമോ ഹോതി, കമ്മം ഓലോകേത്വാ തിഭാഗം വാ ഉപഡ്ഢം വാ പുഗ്ഗലികം കത്വാ ജഗ്ഗാപേതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി സദ്ധിവിഹാരികാനം ദാതും ലഭതി. ഏവം ജഗ്ഗനകേ പന അസതി ‘ഏകം ആവാസം വിസ്സജ്ജേത്വാ’തിആദിനാ നയേന ജഗ്ഗാപേതബ്ബോ’’തി.

ഇദമ്പി ച അഞ്ഞം തത്ഥേവ വുത്തം – ദ്വേ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘികം ഭൂമിം ഗഹേത്വാ സോധേത്വാ സങ്ഘികം സേനാസനം കരോന്തി. യേന സാ ഭൂമി പഠമം ഗഹിതാ, സോ സാമീ. ഉഭോപി പുഗ്ഗലികം കരോന്തി, സോയേവ സാമീ. സോ സങ്ഘികം കരോതി, ഇതരോ പുഗ്ഗലികം കരോതി, അഞ്ഞം ചേ ബഹും സേനാസനട്ഠാനം അത്ഥി, പുഗ്ഗലികം കരോന്തോപി ന വാരേതബ്ബോ. അഞ്ഞസ്മിം പന താദിസേ പടിരൂപേ ഠാനേ അസതി തം പടിബാഹിത്വാ സങ്ഘികം കരോന്തേനേവ കാതബ്ബം. യം പന തസ്സ തത്ഥ വയകമ്മം കതം, തം ദാതബ്ബം. സചേ പന കതാവാസേ വാ ആവാസകരണട്ഠാനേ വാ ഛായൂപഗഫലൂപഗരുക്ഖാ ഹോന്തി, അപലോകേത്വാ ഹാരേതബ്ബാ. പുഗ്ഗലികാ ചേ ഹോന്തി, സാമികാ ആപുച്ഛിതബ്ബാ; നോ ചേ ദേന്തി, യാവതതിയം ആപുച്ഛിത്വാ ‘‘രുക്ഖഅഗ്ഘനകമൂലം ദസ്സാമാ’’തി ഹാരേതബ്ബാ.

യോ പന സങ്ഘികവല്ലിമത്തമ്പി അഗ്ഗഹേത്വാ ആഹരിമേന ഉപകരണേന സങ്ഘികായ ഭൂമിയാ പുഗ്ഗലികവിഹാരം കാരേതി, ഉപഡ്ഢം സങ്ഘികം ഹോതി; ഉപഡ്ഢം പുഗ്ഗലികം. പാസാദോ ചേ ഹോതി, ഹേട്ഠാപാസാദോ സങ്ഘികോ; ഉപരി പുഗ്ഗലികോ. സചേ സോ ഹേട്ഠാപാസാദം ഇച്ഛതി, തസ്സ ഹോതി. അഥ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച ഇച്ഛതി, ഉഭയത്ഥ ഉപഡ്ഢം ലഭതി. ദ്വേ സേനാസനാനി കാരേതി – ഏകം സങ്ഘികം, ഏകം പുഗ്ഗലികം. സചേ വിഹാരേ ഉട്ഠിതേന ദബ്ബസമ്ഭാരേന കാരേതി, തതിയഭാഗം ലഭതി. സചേ അകതട്ഠാനേ ചയം വാ പമുഖം വാ കരോതി, ബഹികുട്ടേ ഉപഡ്ഢം സങ്ഘസ്സ, ഉപഡ്ഢം തസ്സ. അഥ മഹന്തം വിസമം പൂരേത്വാ അപദേ പദം ദസ്സേത്വാ കതം ഹോതി, അനിസ്സരോ തത്ഥ സങ്ഘോ.

ഏകം വരസേയ്യന്തി ഏത്ഥ നവകമ്മദാനട്ഠാനേ വാ വസ്സഗ്ഗേന പത്തട്ഠാനേ വാ യം ഇച്ഛതി, തം ഏകം വരസേയ്യം അനുജാനാമീതി അത്ഥോ.

പരിയോസിതേ പക്കമതി തസ്സേവേതന്തി പുന ആഗന്ത്വാ വസന്തസ്സ അന്തോവസ്സം തസ്സേവ തം; അനാഗച്ഛന്തസ്സ പന സദ്ധിവിഹാരികാദയോ ഗഹേതും ന ലഭന്തി.

നവകമ്മദാനകഥാ നിട്ഠിതാ.

അഞ്ഞത്രപടിഭോഗപടിക്ഖേപാദികഥാ

൩൨൪. നാതിഹരന്തീതി അഞ്ഞത്ര ഹരിത്വാ ന പരിഭുഞ്ജന്തി. ഗുത്തത്ഥായാതി യം തത്ഥ മഞ്ചപീഠാദി, തസ്സ ഗുത്തത്ഥായ, തം അഞ്ഞത്ര ഹരിതും അനുജാനാമീതി അത്ഥോ. തസ്മാ തം അഞ്ഞത്ര ഹരിത്വാ സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ നട്ഠം സുനട്ഠം, ജിണ്ണം സുജിണ്ണം. സചേ അരോഗം തസ്മിം വിഹാരേ പടിസങ്ഖതേ പുന പാകതികം കാതബ്ബം. പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജതോ നട്ഠം വാ ജിണ്ണം വാ ഗീവാ ഹോതി, തസ്മിം പടിസങ്ഖതേ ദാതബ്ബമേവ. സചേ തതോ ഗോപാനസിആദീനി ഗഹേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം സങ്ഘികാവാസേ യോജേന്തി, സുയോജിതാനി. പുഗ്ഗലികാവാസേ യോജേന്തേഹി പന മൂലം വാ ദാതബ്ബം, പടിപാകതികം വാ കാതബ്ബം ഛഡ്ഡിതവിഹാരതോ മഞ്ചപീഠാദീനി ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹന്തോ ഉദ്ധാരേയേവ ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ. പുന ആവാസികകാലേ ദസ്സാമീതി ഗഹേത്വാ സങ്ഘികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ നട്ഠം സുനട്ഠം, ജിണ്ണം സുജിണ്ണം. അരോഗഞ്ചേ പാകതികം കാതബ്ബം. പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ നട്ഠം ഗീവാ ഹോതി. തതോ ദ്വാരവാതപാനാദീനി സങ്ഘികാവാസേ വാ പുഗ്ഗലികാവാസേ വാ യോജിതാനി പടിദാതബ്ബാനിയേവ.

ഫാതികമ്മത്ഥായാതി വഡ്ഢികമ്മത്ഥായ. ഫാതികമ്മഞ്ചേത്ഥ സമകം വാ അതിരേകം വാ അഗ്ഘനകം മഞ്ചപീഠാദിസേനാസനമേവ വട്ടതി.

ചക്കലികന്തി കമ്ബലാദീഹി വേഠേത്വാ കതചക്കലികം. അല്ലേഹി പാദേഹീതി യേഹി അക്കന്തട്ഠാനേ ഉദകം പഞ്ഞായതി, ഏവരൂപേഹി പാദേഹി പരിഭണ്ഡകതഭൂമി വാ സേനാസനം വാ ന അക്കമിതബ്ബം. സചേ പന ഉദകസിനേഹമത്തമേവ പഞ്ഞായതി, ന ഉദകം, വട്ടതി. പാദപുഞ്ഛനിം പന അല്ലപാദേഹിപി അക്കമിതും വട്ടതിയേവ. സഉപാഹനേന ധോതപാദേഹി അക്കമിതബ്ബട്ഠാനേയേവ ന വട്ടതി.

ചോളകേന പലിവേഠേതുന്തി സുധാഭൂമിയം വാ പരിഭണ്ഡഭൂമിയം വാ സചേ തട്ടികാ വാ കടസാരകോ വാ നത്ഥി, ചോളകേന പാദാ വേഠേതബ്ബാ, തസ്മിം അസതി പണ്ണമ്പി അത്ഥരിതും വട്ടതി. കിഞ്ചി അനത്ഥരിത്വാ ഠപേന്തസ്സ പന ദുക്കടം. യദി പന തത്ഥ നേവാസികാ അനത്ഥതായപി ഭൂമിയാ ഠപേന്തി, അധോതപാദേഹിപി വളഞ്ജേന്തി, തഥേവ വളഞ്ജേതും വട്ടതി.

ന ഭിക്ഖവേ പരികമ്മകതാ ഭിത്തീതി സേതഭിത്തി വാ ചിത്തകമ്മകതാ വാ. ന കേവലഞ്ച ഭിത്തിമേവ, ദ്വാരമ്പി വാതപാനമ്പി അപസ്സേനഫലകമ്പി പാസാണത്ഥമ്ഭമ്പി രുക്ഖത്ഥമ്ഭമ്പി ചീവരേന വാ കേനചി വാ അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ അപസ്സയിതും ന ലബ്ഭതിയേവ.

ധോതപാദകാതി ധോതപാദകാ ഹുത്വാ ധോതേഹി പാദേഹി അക്കമിതബ്ബട്ഠാനേ നിപജ്ജിതും കുക്കുച്ചായന്തി. ‘‘ധോതപാദകേ’’തിപി പാഠോ. ധോതേഹി പാദേഹി അക്കമിതബ്ബട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനം. പച്ചത്ഥരിത്വാതി പരിഭണ്ഡകതം ഭൂമിം വാ ഭൂമത്ഥരണസേനാസനം വാ സങ്ഘികമഞ്ചപീഠം വാ അത്തനോ സന്തകേന പച്ചത്ഥരണേന പച്ചത്ഥരിത്വാവ നിപജ്ജിതബ്ബം. സചേ നിദ്ദായതോപി പച്ചത്ഥരണേ സങ്കുടിതേ കോചി സരീരാവയവോ മഞ്ചം വാ പീഠം വാ ഫുസതി, ആപത്തിയേവ. ലോമേസു പന ലോമഗണനായ ആപത്തിയേവ. പരിഭോഗസീസേന അപസ്സയന്തസ്സാപി ഏസേവ നയോ. ഹത്ഥതലപാദതലേഹി പന ഫുസിതും വാ അക്കമിതും വാ വട്ടതി. മഞ്ചപീഠം നീഹരന്തസ്സ കായേ പടിഹഞ്ഞതി, അനാപത്തി.

അഞ്ഞത്രപരിഭോഗപടിക്ഖേപാദികഥാ നിട്ഠിതാ.

സങ്ഘഭത്താദിഅനുജാനനകഥാ

൩൨൫. ന സക്കോന്തി സങ്ഘഭത്തം കാതുന്തി സകലസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭത്തം കാതും ന സക്കോന്തി. ഉദ്ദേസഭത്തന്തിആദീസു ‘‘ഏകം വാ ദ്വേ വാ…പേ… ദസ വാ ഭിക്ഖൂ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ദേഥാ’’തി ഏവം ഉദ്ദേസേന ലദ്ധഭിക്ഖൂനം ഭത്തം കാതും ഇച്ഛന്തി. അപരേ തഥേവ ഭിക്ഖൂ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ നിമന്തേത്വാ തേസം ഭത്തം കാതും ഇച്ഛന്തി. അപരേ സലാകായോ ഛിന്ദിത്വാ, അപരേ പക്ഖികം ഉപോസഥികം പാടിപദികന്തി ഏവം നിയാമേത്വാ, ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ…പേ… ദസന്നം വാ ഭിക്ഖൂനം ഭത്തം കാതും ഇച്ഛന്തി. ഇതി ഏതാനി ഭത്താനി ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തനന്തി ഇമം വോഹാരം പത്താനി. യസ്മാ പന തേ സചേപി ദുബ്ഭിക്ഖേ ന സക്കോന്തി, സുഭിക്ഖേ ജാതേ പന പുന സങ്ഘഭത്തം കാതും സക്ഖിസ്സന്തി, തസ്മാ ഭഗവാ തമ്പി അന്തോ കത്വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്ത’’ന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ സങ്ഘഭത്തേ ഠിതികാ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘അമ്ഹാകം അജ്ജ ദസ ദ്വാദസ ദിവസാ ഭുഞ്ജന്താനം ഇദാനി അഞ്ഞതോ ഭിക്ഖൂ ആനേഥാ’’തി ന ഏവം തത്ഥ വത്തബ്ബം. ‘‘പുരിമദിവസേസു അമ്ഹേഹി ന ലദ്ധം, ഇദാനി തം അമ്ഹാകം ഗാഹേഥാ’’തി ഏവമ്പി വത്തും ന ലബ്ഭതി. തഞ്ഹി ആഗതാഗതാനം പാപുണാതിയേവ.

സങ്ഘഭത്താദിഅനുജാനനകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഉദ്ദേസഭത്തകഥാ

ഉദ്ദേസഭത്താദീസു പന അയം നയോ – രഞ്ഞാ വാ രാജമഹാമത്തേന വാ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘ഏത്തകേ ഭിക്ഖൂ ആനേഥാ’’തി പഹിതേ കാലം ഘോസേത്വാ ഠിതികാ പുച്ഛിതബ്ബാ. സചേ അത്ഥി, തതോ പട്ഠായ ഗാഹേതബ്ബം; നോ ചേ, ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ഗാഹേതബ്ബം. ഉദ്ദേസകേന പിണ്ഡപാതികാനമ്പി ന അതിക്കാമേതബ്ബം. തേ പന ധുതങ്ഗം രക്ഖന്താ സയമേവ അതിക്കമിസ്സന്തി; ഏവം ഗാഹിയമാനേ അലസജാതികാ മഹാഥേരാ പച്ഛാ ആഗച്ഛന്തി, ‘‘ഭന്തേ, വീസതിവസ്സാനം ഗാഹിയതി, തുമ്ഹാകം ഠിതികാ അതിക്കന്താ’’തി ന വത്തബ്ബാ, ഠിതികം ഠപേത്വാ തേസം ഗാഹേത്വാ പച്ഛാ ഠിതികായ ഗാഹേതബ്ബം. ‘‘അസുകവിഹാരേ ബഹും ഉദ്ദേസഭത്തം ഉപ്പന്ന’’ന്തി സുത്വാ യോജനന്തരികവിഹാരതോപി ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തി, സമ്പത്തസമ്പത്താനം ഠിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഗാഹേതബ്ബം. അസമ്പത്താനമ്പി ഉപചാരസീമം പവിട്ഠാനം അന്തേവാസികാദീസു ഗണ്ഹന്തേസു ഗാഹേതബ്ബമേവ. ബഹിഉപചാരസീമായ ഠിതാനം ഗാഹേഥാതി വദന്തി, ന ഗാഹേതബ്ബം. സചേ പന ഉപചാരസീമം ഓക്കന്തേഹി ഏകാബദ്ധാ ഹുത്വാ അത്തനോ വിഹാരദ്വാരേ വാ അന്തോവിഹാരേയേവ വാ ഹോന്തി, പരിസാവസേന വഡ്ഢിതാ നാമ സീമാ ഹോതി, തസ്മാ ഗാഹേതബ്ബം. സങ്ഘനവകസ്സ ദിന്നേപി പച്ഛാ ആഗതാനം ഗാഹേതബ്ബമേവ. ദുതിയഭാഗേ പന ഥേരാസനം ആരുള്ഹേ പുന ആഗതാനം പഠമഭാഗോ ന പാപുണാതി, ദുതിയഭാഗതോ വസ്സഗ്ഗേന ഗാഹേതബ്ബം.

ഏകസ്മിം വിഹാരേ ഏകം ഭത്തുദ്ദേസട്ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗാവുതപ്പമാണായപി ഉപചാരസീമായ യത്ഥ കത്ഥചി ആരോചിതം ഉദ്ദേസഭത്തം, തസ്മിംയേവ ഭത്തുദ്ദേസട്ഠാനേ ഗാഹേതബ്ബം. ഏകോ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഹിണാതി ‘‘സ്വേപി സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ദസ ഭിക്ഖൂ പഹിണഥാ’’തി, തേന സോ അത്ഥോ ഭത്തുദ്ദേസകസ്സ ആരോചേതബ്ബോ. സചേ തം ദിവസം പമുസ്സതി, ദുതിയദിവസേ പാതോവ ആരോചേതബ്ബോ. അഥ പമുസ്സിത്വാവ പിണ്ഡായ പവിസന്തോ സരതി, യാവ ഉപചാരസീമം നാതിക്കമതി, താവ യാ ഭോജനസാലായ പകതിട്ഠിതികാ, തസ്സായേവ വസേന ഗാഹേതബ്ബം. സചേപി ഉപചാരസീമം അതിക്കന്താ ഭിക്ഖൂ ച ഉപചാരസീമട്ഠകേഹി ഏകാബദ്ധാ ഹോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം ദ്വാദസഹത്ഥന്തരം അവിജഹിത്വാ ഗച്ഛന്തി, പകതിട്ഠിതികായ വസേന ഗാഹേതബ്ബം. ഭിക്ഖൂനം പന താദിസേ ഏകാബദ്ധേ അസതി ബഹിഉപചാരസീമായ യസ്മിം ഠാനേ സരതി, തത്ഥ നവം ഠിതികം കത്വാ ഗാഹേതബ്ബം. അന്തോഗാമേ ആസനസാലായ സരന്തേന ആസനസാലായ ഠിതികായ ഗാഹേതബ്ബം. യത്ഥ കത്ഥചി സരിത്വാ ഗാഹേതബ്ബമേവ, അഗാഹേതും ന വട്ടതി. ന ഹി ഏതം ദുതിയദിവസേ ലബ്ഭതീതി.

സചേ സകവിഹാരതോ അഞ്ഞം വിഹാരം ഗച്ഛന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ കോചി ഉദ്ദേസഭത്തം ഉദ്ദിസാപേതി, യാവ അന്തോഉപചാരേ വാ ഉപചാരസീമട്ഠകേഹി സദ്ധിം വുത്തനയേന ഏകാബദ്ധാ വാ ഹോന്തി, താവ സകവിഹാരേ ഠിതികാവസേനേവ ഗാഹേതബ്ബം. ബഹിഉപചാരേ ഠിതാനം ദിന്നം പന ‘‘സങ്ഘതോ ഭന്തേ ഏത്തകേ നാമ ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസഥാ’’തി വുത്തേ സമ്പത്താനം ഗാഹേതബ്ബം. തത്ഥ ദ്വാദസഹത്ഥന്തരം അവിജഹിത്വാ ഏകാബദ്ധനയേന ദൂരേ ഠിതാപി സമ്പത്തായേവാതി വേദിതബ്ബം. സചേ യം വിഹാരം ഗച്ഛന്തി, തത്ഥ പവിട്ഠാനം ആരോചേന്തി, തസ്സ വിഹാരസ്സ ഠിതികാവസേന ഗാഹേതബ്ബം. സചേപി ഗാമദ്വാരേ വാ വീഥിയം വാ ചതുക്കേ വാ അന്തരഘരേ വാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ കോചി സങ്ഘുദ്ദേസം ആരോചേതി, തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ അന്തോഉപചാരഗതാനം ഗാഹേതബ്ബം.

ഘരൂപചാരോ ചേത്ഥ ‘‘ഏകം ഘരം ഏകൂപചാരം, ഏകം ഘരം നാനൂപചാരം, നാനാഘരം ഏകൂപചാരം, നാനാഘരം നാനൂപചാര’’ന്തി ഇമേസം വസേന വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ യം ഏകകുലസ്സ ഘരം ഏകവളഞ്ജം ഹോതി, തം സുപ്പപാതപരിച്ഛേദസ്സ അന്തോ ഏകൂപചാരം നാമ. തത്ഥുപ്പന്നോ ഉദ്ദേസലാഭോ തസ്മിം ഉപചാരേ ഭിക്ഖാചാരവത്തേനപി ഠിതാനം സബ്ബേസം പാപുണാതി, ഏതം ‘‘ഏകം ഘരം ഏകൂപചാരം’’ നാമ.

യം പന ഏകം ഘരം ദ്വിന്നം ഭരിയാനം സുഖവിഹാരത്ഥായ മജ്ഝേ ഭിത്തിം ഉട്ഠാപേത്വാ നാനാദ്വാരവളഞ്ജം കതം, തത്ഥുപ്പന്നോ ഉദ്ദേസലാഭോ ഭിത്തിഅന്തരികസ്സ ന പാപുണാതി, തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ നിസിന്നസ്സേവ പാപുണാതി, ഏതം ‘‘ഏകം ഘരം നാനൂപചാരം’’ നാമ.

യസ്മിം പന ഘരേ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ നിമന്തേത്വാ അന്തോഗേഹതോ പട്ഠായ ഏകാബദ്ധേ കത്വാ പടിവിസ്സകഘരാനിപി പൂരേത്വാ നിസീദാപേന്തി, തത്ഥുപ്പന്നോ ഉദ്ദേസലാഭോ സബ്ബേസം പാപുണാതി. യമ്പി നാനാകുലസ്സ നിവേസനം മജ്ഝേ ഭിത്തിം അകത്വാ ഏകദ്വാരേനേവ വളഞ്ജന്തി, തത്രാപി ഏസേവ നയോ. ഏതം ‘‘നാനാഘരം ഏകൂപചാരം’’ നാമ.

യോ പന നാനാനിവേസനേസു നിസിന്നാനം ഭിക്ഖൂനം ഉദ്ദേസലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി, കിഞ്ചാപി ഭിത്തിച്ഛിദ്ദേന ഭിക്ഖൂ ദിസ്സന്തി, തസ്മിം തസ്മിം നിവേസനേ നിസിന്നാനംയേവ പാപുണാതി, ഏതം ‘‘നാനാഘരം നാനൂപചാരം’’ നാമ.

യോ പന ഗാമദ്വാരവീഥിചതുക്കേസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഠാനേ ഉദ്ദേസഭത്തം ലഭിത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ഭിക്ഖുസ്മിം അസതി അത്തനോവ പാപുണാപേത്വാ ദുതിയദിവസേപി തസ്മിംയേവ ഠാനേ അഞ്ഞം ലഭതി, തേന യം അഞ്ഞം നവകം വാ വുഡ്ഢം വാ ഭിക്ഖും പസ്സതി, തസ്സ ഗാഹേതബ്ബം. സചേ കോചി നത്ഥി, അത്തനോവ പാപേത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം.

സചേ ആസനസാലായ നിസീദിത്വാ കാലം പടിമാനേന്തേസു ഭിക്ഖൂസു കോചി ആഗന്ത്വാ ‘‘സങ്ഘുദ്ദേസപത്തം ദേഥ, ഉദ്ദേസപത്തം ദേഥ, സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ പത്തം ദേഥ, സങ്ഘികം പത്തം ദേഥാ’’തി വാ വദതി, ഉദ്ദേസപത്തം ഠിതികായ ഗാഹേത്വാ ദാതബ്ബം. ‘‘സങ്ഘുദ്ദേസഭിക്ഖും ദേഥ, സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ഭിക്ഖും ദേഥ, സങ്ഘികം ഭിക്ഖും ദേഥാ’’തി വുത്തേപി ഏസേവ നയോ.

ഉദ്ദേസകോ പനേത്ഥ പേസലോ ലജ്ജീ മേധാവീ ഇച്ഛിതബ്ബോ, തേന തിക്ഖത്തും ഠിതികം പുച്ഛിത്വാ സചേ കോചി ഠിതികം ജാനന്തോ നത്ഥി, ഥേരാസനതോ ഗാഹേതബ്ബം. സചേ പന ‘‘അഹം ജാനാമി, ദസവസ്സേന ലദ്ധ’’ന്തി കോചി ഭണതി, ‘‘അത്ഥാവുസോ, ദസവസ്സാ ഭിക്ഖൂ’’തി പുച്ഛിതബ്ബം. സചേ തസ്സ സുത്വാ ‘‘ദസവസ്സമ്ഹ ദസവസ്സമ്ഹാ’’തി ബഹൂ ആഗച്ഛന്തി, ‘‘തുയ്ഹം പാപുണാതി, തുയ്ഹം പാപുണാതീ’’തി അവത്വാ ‘‘സബ്ബേ അപ്പസദ്ദാ ഹോഥാ’’തി വത്വാ പടിപാടിയാ ഠപേതബ്ബാ. ഠപേത്വാ ‘‘കതി ഇച്ഛഥാ’’തി ഉപാസകോ പുച്ഛിതബ്ബോ. ‘‘ഏത്തകേ നാമ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ’’തി വുത്തേ ‘‘തുയ്ഹം പാപുണാതി, തുയ്ഹം പാപുണാതീ’’തി അവത്വാ സബ്ബനവകസ്സ വസ്സഗ്ഗഞ്ച ഉതു ച ദിവസഭാഗോ ച ഛായാ ച പുച്ഛിതബ്ബാ. സചേ ഛായായപി പുച്ഛിയമാനായ അഞ്ഞോ വുഡ്ഢതരോ ആഗച്ഛതി, തസ്സ ദാതബ്ബം. അഥ ഛായം പുച്ഛിത്വാ ‘‘തുയ്ഹം പാപുണാതീ’’തി വുത്തേ വുഡ്ഢതരോ ആഗച്ഛതി, ന ലഭതി. കഥാപപഞ്ചേന ഹി നിസിന്നസ്സാപി നിദ്ദായന്തസ്സാപി ഗാഹിതം സുഗ്ഗാഹിതം, അതിക്കന്തം സുഅതിക്കന്തം, ഭാജനീയഭണ്ഡഞ്ഹി നാമേതം സമ്പത്തസ്സേവ പാപുണാതി, തത്ഥ സമ്പത്തഭാവോ ഉപചാരേന പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. ആസനസാലായ ച അന്തോപരിക്ഖേപോ ഉപചാരോ, തസ്മിം ഠിതസ്സ ലാഭോ പാപുണാതീതി.

കോചി ആസനസാലതോ അട്ഠ ഉദ്ദേസപത്തേ ആഹരാപേത്വാ സത്ത പത്തേ പണീതഭോജനാനം ഏകം ഉദകസ്സ പൂരേത്വാ ആസനസാലായം പഹിണാതി, ഗഹേത്വാ ആഗതാ കിഞ്ചി അവത്വാ ഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥേസു പതിട്ഠാപേത്വാ പക്കമന്തി. യേന യം ലദ്ധം, തസ്സേവ തം ഹോതി. യേന പന ഉദകം ലദ്ധം, തസ്സ അതിക്കന്തമ്പി ഠിതികം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ഉദ്ദേസഭത്തം ഗാഹേതബ്ബം. തഞ്ച ലൂഖം വാ ലഭതു പണീതം വാ തിചീവരപരിവാരം വാ, തസ്സേവേതം. ഈദിസോ ഹിസ്സ പുഞ്ഞവിസേസോ. ഉദകം പന യസ്മാ ആമിസം ന ഹോതി, തസ്മാ അഞ്ഞം ഉദ്ദേസഭത്തം ലബ്ഭതി.

സചേ പന തേ ഗഹേത്വാ ആഗതാ ‘‘ഇദം കിര ഭന്തേ സബ്ബം ഭാജേത്വാ ഭുഞ്ജഥാ’’തി വത്വാ ഗച്ഛന്തി, സബ്ബേഹി ഭാജേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ ഉദകം പാതബ്ബം. സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘അട്ഠ മഹാഥേരേ ദേഥ, മജ്ഝിമേ ദേഥ, നവകേ ദേഥ, പരിപുണ്ണവസ്സസാമണേരേ ദേഥ, മജ്ഝിമഭാണകാദയോ ദേഥ, മയ്ഹം ഞാതിഭിക്ഖൂ ദേഥാ’’തി വദന്തസ്സ പന ‘‘ഉപാസക, ത്വം ഏവം വദസി, ഠിതികായ പന തേസം ന പാപുണാതീ’’തി വത്വാ ഠിതികാവസേനേവ ദാതബ്ബാ. ദഹരസാമണേരേഹി പന ഉദ്ദേസഭത്തേസു ലദ്ധേസു സചേ ദായകാനം ഘരേ മങ്ഗലം ഹോതി, ‘‘തുമ്ഹാകം ആചരിയുപജ്ഝായേ പേസേഥാ’’തി വത്തബ്ബം.

യസ്മിം പന ഉദ്ദേസഭത്തേ പഠമഭാഗോ സാമണേരാനം പാപുണാതി, അനുഭാഗോ മഹാഥേരാനം, ന തത്ഥ സാമണേരാ ‘‘മയം പഠമഭാഗം ലഭിമ്ഹാ’’തി പുരതോ ഗന്തും ലഭന്തി, യഥാപടിപാടിയാ ഏവ ഗന്തബ്ബം. ‘‘സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ‘തുമ്ഹേ ഏഥാ’തി വുത്തേ ‘മയ്ഹം അഞ്ഞദാപി ജാനിസ്സസി, ഠിതികാ പന ഏവം ഗച്ഛതീ’’’തി ഠിതികാവസേനേവ ഗാഹേതബ്ബം. അഥ ‘‘സങ്ഘുദ്ദേസപത്തം ദേഥാ’’തി വത്വാ അഗാഹിതേയേവ പത്തേ യസ്സ കസ്സചി പത്തം ഗഹേത്വാ പൂരേത്വാ ആഹരതി, ആഹടമ്പി ഠിതികായ ഏവ ഗാഹേതബ്ബം.

ഏകോ ‘‘സങ്ഘുദ്ദേസപത്തം ആഹരാ’’തി പേസിതോ ‘‘ഭന്തേ, ഏകം പത്തം ദേഥ, നിമന്തനഭത്തം ആഹരിസ്സാമീ’’തി വദതി, സോ ചേ ഉദ്ദേസഭത്തഘരതോ അയം ആഗതോതി ഞത്വാ ഭിക്ഖൂഹി ‘‘നനു ത്വം അസുകഘരതോ ആഗതോ’’തി വുത്തോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ന നിമന്തനഭത്തം, ഉദ്ദേസഭത്ത’’ന്തി ഭണതി, ഠിതികായ ഗഹേതബ്ബം. യോ പന ‘‘ഏകം പത്തം ആഹരാ’’തി വുത്തോ ‘‘‘കി’ന്തി വത്വാ ആഹരാമീ’’തി വത്വാ ‘‘യഥാ തേ രുച്ചതീ’’തി വുത്തോ ആഗച്ഛതി, അയം വിസ്സട്ഠദൂതോ നാമ. ഉദ്ദേസപത്തം വാ പടിപാടിപത്തം വാ പുഗ്ഗലികപത്തം വാ യം ഇച്ഛതി, തം തസ്സ ദാതബ്ബം. ഏകോ ബാലോ അബ്യത്തോ ‘‘ഉദ്ദേസപത്തം ആഹരാ’’തി പേസിതോ വത്തും ന ജാനാതി, തുണ്ഹീഭൂതോ തിട്ഠതി, സോ ‘‘കസ്സ സന്തികം ആഗതോസീ’’തി വാ ‘‘കസ്സ പത്തം ഹരിസ്സസീ’’തി വാ ന വത്തബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി വുത്തോ പുച്ഛാസഭാഗേന ‘‘തുമ്ഹാകം സന്തികം ആഗതോമ്ഹീ’’തി ‘‘തുമ്ഹാകം പത്തം ഹരിസ്സാമീ’’തി വാ വദേയ്യ, തതോ തം ഭിക്ഖും അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ജിഗുച്ഛന്താ ന ഓലോകേയ്യും. ‘‘കുഹിം ഗച്ഛസി, കിം കരോന്തോ ആഹിണ്ഡസീ’’തി പന വത്തബ്ബോ. തസ്സ ‘‘ഉദ്ദേസപത്തത്ഥായ ആഗതോമ്ഹീ’’തി വദന്തസ്സ ഗാഹേത്വാ പത്തോ ദാതബ്ബോ.

ഏകാ കൂടട്ഠിതികാ നാമ ഹോതി. രഞ്ഞോ വാ ഹി രാജമഹാമത്തസ്സ വാ ഗേഹേ അതിപണീതാനി അട്ഠ ഉദ്ദേസഭത്താനി നിച്ചം ദിയ്യന്തി, താനി ഏകചാരികഭത്താനി കത്വാ ഭിക്ഖൂ വിസും ഠിതികായ പരിഭുഞ്ജന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ‘‘സ്വേ ദാനി അമ്ഹാകം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി അത്തനോ ഠിതികം സല്ലക്ഖേത്വാ ഗതാ, തേസു അനാഗതേസുയേവ അഞ്ഞേ ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ ആഗന്ത്വാ ആസനസാലായ നിസീദന്തി; തങ്ഖണഞ്ഞേവ രാജപുരിസാ ആഗന്ത്വാ ‘‘പണീതഭത്തപത്തേ ദേഥാ’’തി വദന്തി. ആഗന്തുകാ ഠിതികം അജാനന്താ ഗാഹേന്തി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ ച ഠിതികം ജാനനകഭിക്ഖൂ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം ഗാഹേഥാ’’തി വദന്തി. ‘‘രാജഗേഹേ പണീതഭത്ത’’ന്തി. ‘‘കതിവസ്സതോ പട്ഠായാ’’തി? ‘‘ഏത്തകവസ്സതോ നാമാ’’തി. ‘‘മാ ഗാഹേഥാ’’തി നിവാരേത്വാ ഠിതികായ ഗാഹേതബ്ബം. ഗാഹിതേ ആഗതേഹിപി പത്തദാനകാലേ ആഗതേഹിപി ദിന്നകാലേ ആഗതേഹിപി രാജഗേഹതോ പത്തേ പൂരേത്വാ ആഹടകാലേ ആഗതേഹിപി രാജാ ‘‘അജ്ജ ഭിക്ഖൂയേവ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി പേസേത്വാ ഭിക്ഖൂനംയേവ ഹത്ഥേ പിണ്ഡപാതം ദേതി; ഏവം ദിന്നപിണ്ഡപാതം ഗഹേത്വാ ആഗതകാലേ ആഗതേഹിപി ഠിതികം ജാനനകഭിക്ഖൂഹി ‘‘മാ ഭുഞ്ജിത്ഥാ’’തി വാരേത്വാ ഠിതികായമേവ ഗാഹേതബ്ബം.

അഥ നേ രാജാ ഭോജേത്വാ പത്തേപി നേസം പൂരേത്വാ ദേതി, യം ആഹടം തം ഠിതികായ ഗാഹേതബ്ബം. സചേ പന ‘‘മാ തുച്ഛഹത്ഥാ ഗച്ഛന്തൂ’’തി ഥോകമേവ പത്തേസു പക്ഖിത്തം ഹോതി, തം ന ഗാഹേതബ്ബം. അഥ ഭുഞ്ജിത്വാ തുച്ഛപത്താവ ആഗച്ഛന്തി, യം തേഹി ഭുത്തം, തം നേസം ഗീവാ ഹോതീതി മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ഗീവാകിച്ചം ഏത്ഥ നത്ഥി, ഠിതികം പന അജാനന്തേഹി യാവ ജാനനകാ ആഗച്ഛന്തി, താവ നിസീദിതബ്ബം സിയാ; ഏവം സന്തേപി ഭുത്തം സുഭുത്തം, ഇദാനി പത്തട്ഠാനേന ഗാഹേതബ്ബ’’ന്തി.

ഏകോ തിചീവരപരിവാരോ സതഗ്ഘനകോ പിണ്ഡപാതോ അവസ്സികസ്സ ഭിക്ഖുനോ പത്തോ, വിഹാരേ ച ‘‘ഏവരൂപോ പിണ്ഡപാതോ അവസ്സികസ്സ പത്തോ’’തി ലിഖിത്വാ ഠപേസും. അഥ സട്ഠിവസ്സച്ചയേന അഞ്ഞോ തഥാരൂപോ പിണ്ഡപാതോ ഉപ്പന്നോ, അയം കിം അവസ്സികട്ഠിതികായ ഗാഹേതബ്ബോ, ഉദാഹു സട്ഠിവസ്സികട്ഠിതികായാതി. സട്ഠിവസ്സികട്ഠിതികായാതി വുത്തം, അയഞ്ഹി ഭിക്ഖു ഠിതികം ഗഹേത്വായേവ വഡ്ഢിതോതി.

ഏകോ ഉദ്ദേസഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ സാമണേരോ ജാതോ, പുന തം ഭത്തം സാമണേരട്ഠിതികായ പത്തം ഗണ്ഹിതും ലഭതി. അയം കിര അന്തരാഭട്ഠകോ നാമ. യോ പന പരിപുണ്ണവസ്സോ സാമണേരോ ‘‘സ്വേ ഉദ്ദേസഭത്തം ലഭിസ്സതീ’’തി അജ്ജേവ ഉപസമ്പജ്ജതി, അതിക്കന്താ തസ്സ ഠിതികാ. ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉദ്ദേസഭത്തം പത്തം, പത്തോ ചസ്സ ന തുച്ഛോ ഹോതി, സോ അഞ്ഞസ്സ സമീപേ നിസിന്നസ്സ പത്തം ദാപേതി, തഞ്ചേ ഥേയ്യായ ഹരന്തി, ഗീവാ ഹോതി. സചേ പന സോ ഭിക്ഖു ‘‘മയ്ഹം പത്തം ദമ്മീ’’തി സയമേവ ദേതി, അസ്സ ഗീവാ ന ഹോതി. അഥാപി തേന ഭത്തേന അനത്ഥികോ ഹുത്വാ ‘‘അലം മയ്ഹം, തവേതം ഭത്തം ദമ്മി, പത്തം പേസേത്വാ ആഹരാപേഹീ’’തി അഞ്ഞം വദതി, യം തതോ ആഹരീയതി സബ്ബം പത്തസാമികസ്സ ഹോതി. പത്തഞ്ചേ ഥേയ്യായ ഹരന്തി, സുഹടോ; ഭത്തസ്സ ദിന്നത്താ ഗീവാ ന ഹോതി.

വിഹാരേ ദസ ഭിക്ഖൂ ഹോന്തി, തേസു നവ പിണ്ഡപാതികാ, ഏകോ സാദിയനകോ. ‘‘ദസ ഉദ്ദേസപത്തേ ദേഥാ’’തി വുത്തേ പിണ്ഡപാതികാ ഗഹേതും ന ഇച്ഛന്തി. ഇതരോ ഭിക്ഖു ‘‘സബ്ബാനി മയ്ഹം പാപുണന്തീ’’തി ഗണ്ഹാതി, ഠിതികാ ന ഹോതി. ഏകേകം ചേ പാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഠിതികാ തിട്ഠതി. ഏവം ഗാഹേത്വാ ദസഹിപി പത്തേഹി ആഹരാപേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം സങ്ഗഹം കരോഥാ’’തി നവ പത്തേ പിണ്ഡപാതികാനം ദേതി, ഭിക്ഖുദത്തിയം നാമേതം, ഗണ്ഹിതും വട്ടതി.

സചേ സോ ഉപാസകോ ‘‘ഭന്തേ, ഘരം ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി വദതി, സോ ച ഭിക്ഖു തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഏഥ, ഭന്തേ, മയ്ഹം സഹായാ ഹോഥാ’’തി തസ്സ ഘരം ഗച്ഛതി. യം തത്ഥ ലഭതി, സബ്ബം തസ്സേവ ഹോതി. ഇതരേ തേന ദിന്നം ലഭന്തി. അഥ നേസം ഘരേയേവ നിസീദാപേത്വാ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി ദേന്തി, ‘‘ഭന്തേ, യം മനുസ്സാ ദേന്തി, തം ഗണ്ഹഥാ’’തി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വചനേനേവ ഇതരേസം വട്ടതി. ഭുത്താവീനം പത്തേ പൂരേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ ഗമനത്ഥായ ദേന്തി, സബ്ബം തസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ഹോതി, തേന ദിന്നം ഇതരേസം വട്ടതി.

യദി പന തേ വിഹാരേയേവ തേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥ, മനുസ്സാനഞ്ച വചനം കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്താ ഗച്ഛന്തി, യം തത്ഥ ഭുഞ്ജന്തി ചേവ നീഹരന്തി ച, സബ്ബം തം തസ്സേവ സന്തകം. അഥാപി ‘‘മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി അവുത്താ ‘‘മനുസ്സാനം വചനം കാതും വട്ടതീ’’തി ഗച്ഛന്തി, തത്ര ചേ ഏകസ്സ മധുരേന സരേന അനുമോദനം കരോന്തസ്സ സുത്വാ ഥേരാനഞ്ച ഉപസമേ പസീദിത്വാ ബഹും സമണപരിക്ഖാരം ദേന്തി, അയം ഥേരേസു പസാദേന ഉപ്പന്നോ ‘‘അകതഭാഗോ’’ നാമ, തസ്മാ സബ്ബേസം പാപുണാതി.

ഏകോ സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസാപേത്വാ ഠിതികായ ഗാഹിതം പത്തം ഹരിത്വാ പണീതസ്സ ഖാദനീയഭോജനീയസ്സ പൂരേത്വാ ആഹരിത്വാ ‘‘ഇമം, ഭന്തേ, സബ്ബോ സങ്ഘോ പരിഭുഞ്ജതൂ’’തി ദേതി, സബ്ബേഹി ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. പത്തസാമികസ്സ പന അതിക്കന്തമ്പി ഠിതികം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം ഉദ്ദേസഭത്തം ദാതബ്ബം. അഥ ‘‘പഠമംയേവ സബ്ബം സങ്ഘികം പത്തം ദേഥാ’’തി വദതി, ഏകസ്സ ലജ്ജിഭിക്ഖുനോ സന്തകോ പത്തോ ദാതബ്ബോ. ആഹരിത്വാ ച ‘‘സബ്ബോ സങ്ഘോ പരിഭുഞ്ജതൂ’’തി വുത്തേ ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.