൩. ഛളിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൨. ജീവിതിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൨. തതിയവഗ്ഗസ്സ ദുതിയേ ഇത്ഥിന്ദ്രിയന്തിആദീസു ഇത്ഥിഭാവേ ഇന്ദട്ഠം കരോതീതി ഇത്ഥിന്ദ്രിയം. പുരിസഭാവേ ഇന്ദട്ഠം കരോതീതി പുരിസിന്ദ്രിയം. ജീവിതേ ഇന്ദട്ഠം കരോതീതി ജീവിതിന്ദ്രിയം. അത്ഥുപ്പത്തികം കിരേതം സുത്തം. സങ്ഘമജ്ഝസ്മിഞ്ഹി ‘‘കതി നു ഖോ വട്ടിന്ദ്രിയാനീ’’തി കഥാ ഉദപാദി, അഥ ഭഗവാ വട്ടിന്ദ്രിയാനി ദസ്സേന്തോ തീണിമാനി ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

൩. അഞ്ഞിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൩. തതിയേ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയന്തി ‘‘അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അജാനിതപുബ്ബം ധമ്മം ജാനിസ്സാമീ’’തി പടിപന്നസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം. അഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി തേസംയേവ ഞാതധമ്മാനം ആജാനനാകാരേന സോതാപത്തിഫലാദീസു ഛസു ഠാനേസു ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം. അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാതാവീസു അരഹത്തഫലധമ്മേസു ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം. തത്ഥ തത്ഥ തേന തേനാകാരേന ഉപ്പന്നസ്സ ഞാണസ്സേവേതം അധിവചനം. ഇദമ്പി സുത്തം അത്ഥുപ്പത്തികമേവ. സങ്ഘമജ്ഝസ്മിഞ്ഹി ‘‘കതി നു ഖോ ലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനീ’’തി കഥാ ഉദപാദി, അഥ ഭഗവാ താനി ദസ്സേന്തോ തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനീതിആദിമാഹ.

൪. ഏകബീജീസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൪. ചതുത്ഥേ തതോ മുദുതരേഹീതി വിപസ്സനതോ നിസ്സക്കം വേദിതബ്ബം. സമത്താനി ഹി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി അന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി, തതോ മുദുതരാനി ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി ഉദ്ധംസോതഅകനിട്ഠഗാമിസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ. ഇധാപി പുരിമനയേനേവ അരഹത്തമഗ്ഗേ ഠത്വാ പഞ്ച നിസ്സക്കാനി നീഹരിതബ്ബാനി.

യഥാ പന പുരിമനയേ സകദാഗാമിമഗ്ഗേ ഠത്വാ തീണി നിസ്സക്കാനി, ഏവമിധ പഞ്ച നീഹരിതബ്ബാനി. സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ ഹി വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി മുദുതരാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി, സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ച തേഹി വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി മുദുതരാനി ഏകബീജിആദീനം മഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി.

ഏത്ഥ ച ഏകബീജീതിആദീസു യോ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഏകമേവ അത്തഭാവം ജനേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയം ഏകബീജീ നാമ. യഥാഹ ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഏകബീജീ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ, സോ ഏകഞ്ഞേവ മാനുസകം ഭവം സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഏകബീജീ’’തി (പു. പ. ൩൩).

യോ പന ദ്വേ തയോ ഭവേ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി, അയം കോലംകോലോ നാമ. യഥാഹ ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കോലംകോലോ. ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ, സോ ദ്വേ വാ തീണി വാ കുലാനി സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ കോലംകോലോ’’തി (പു. പ. ൩൨). തത്ഥ കുലാനീതി ഭവാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘ദ്വേ വാ തീണി വാ’’തി ഇദം ദേസനാമത്തമേവ, യാവ ഛട്ഠഭവാ സംസരന്തോ പന കോലംകോലോവ ഹോതി.

യസ്സ സത്തക്ഖത്തും പരമാ ഉപപത്തി, അട്ഠമം ഭവം നാദിയതി, അയം സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ. യഥാഹ ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ. ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ, സോ സത്തക്ഖത്തും ദേവേ ച മനുസ്സേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ’’തി (പു. പ. ൩൧).

ഭഗവതാ ഗഹിതനാമവസേനേവ ചേതാനി തേസം നാമാനി. ‘‘ഏത്തകഞ്ഹി ഠാനം ഗതോ ഏകബീജീ നാമ ഹോതി, ഏത്തകം കോലംകോലോ, ഏത്തകം സത്തക്ഖത്തുപരമോ’’തി ഭഗവതാ ഏതേസം നാമം ഗഹിതം. നിയമതോ പന ‘‘അയം ഏകബീജീ, അയം കോലംകോലോ, അയം സത്തക്ഖത്തുപരമോ’’തി നത്ഥി.

കോ പന നേസം ഏതം പഭേദം നിയമേതീതി? കേചി പന ഥേരാ ‘‘പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’’തി വദന്തി, കേചി ‘‘പഠമമഗ്ഗോ’’, കേചി ‘‘ഉപരിമ തയോ മഗ്ഗാ’’, കേചി ‘‘തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ’’തി. തത്ഥ ‘‘പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’’തി വാദേ പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയോ കതോ നാമ ഹോതി, ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ അനുപനിസ്സയാ ഉപ്പന്നാതി വചനം ആപജ്ജതി. ‘‘പഠമമഗ്ഗോ നിയമേതീ’’തി വാദേ ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി. ‘‘ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിയമേന്തീ’’തി വാദേ പഠമമഗ്ഗേ അനുപ്പന്നേവ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പന്നാതി ആപജ്ജതി. ‘‘തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ നിയമേതീ’’തി വാദോ പന യുജ്ജതി. സചേ ഹി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ ബലവതീ ഹോതി, ഏകബീജീ നാമ ഹോതി, തതോ മന്ദതരായ കോലംകോലോ, തതോ മന്ദതരായ സത്തക്ഖത്തുപരമോതി.

ഏകച്ചോ ഹി സോതാപന്നോ വട്ടജ്ഝാസയോ ഹോതി വട്ടാഭിരതോ പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ വിചരതി സന്ദിസ്സതി. അനാഥപിണ്ഡികോ സേട്ഠി, വിസാഖാ ഉപാസികാ, ചൂളരഥമഹാരഥാ ദേവപുത്താ, അനേകവണ്ണോ ദേവപുത്തോ, സക്കോ ദേവരാജാ, നാഗദത്തോ ദേവപുത്തോതി ഇമേ ഹി ഏത്തകാ ജനാ വട്ടജ്ഝാസയാ വട്ടാഭിരതാ ആദിതോ പട്ഠായ ഛ ദേവലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, ഇമേ ഇധ ന ഗഹിതാ. ന കേവലഞ്ചിമേ, യോപി മനുസ്സേസുയേവ സത്തക്ഖത്തും സംസരിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, യോപി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ ദേവേസുയേവ സത്തക്ഖത്തും അപരാപരം സംസരിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, ഇമേപി ഇധ ന ഗഹിതാ. കാലേന ദേവേ, കാലേന മനുസ്സേ സംസരിത്വാ പന അരഹത്തം പാപുണന്തോവ ഇധ ഗഹിതോ. തസ്മാ സത്തക്ഖത്തുപരമോതി ഇദം ഇധട്ഠകവോകിണ്ണസുക്ഖവിപസ്സകസ്സ നാമം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ധമ്മാനുസാരീ സദ്ധാനുസാരീതി ഏത്ഥ പന ഇമസ്മിം സാസനേ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേന്തസ്സ ദ്വേ ധുരാനി, ദ്വേ സീസാനി, ദ്വേ അഭിനിവേസാ – സദ്ധാധുരം, പഞ്ഞാധുരം, സദ്ധാസീസം, പഞ്ഞാസീസം, സദ്ധാഭിനിവേസോ, പഞ്ഞാഭിനിവേസോതി. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു ‘‘സചേ സദ്ധായ സക്കാ നിബ്ബത്തേതും, നിബ്ബത്തേസ്സാമി ലോകുത്തരമഗ്ഗ’’ന്തി സദ്ധം ധുരം കത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം നിബ്ബത്തേതി, സോ മഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ ഹോതി. ഫലക്ഖണേ പന സദ്ധാവിമുത്തോ നാമ ഹുത്വാ ഏകബീജീ കോലംകോലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോതി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഏകേകോ ദുക്ഖാപടിപദാദിവസേന ചതുബ്ബിധഭാവം ആപജ്ജതീതി സദ്ധാധുരേന ദ്വാദസ ജനാ ഹോന്തി.

യോ പന ‘‘സചേ പഞ്ഞായ സക്കാ നിബ്ബത്തേതും, നിബ്ബത്തേസ്സാമി ലോകുത്തരമഗ്ഗ’’ന്തി പഞ്ഞം ധുരം കത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം നിബ്ബത്തേതി, സോ മഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മാനുസാരീ നാമ ഹോതി. ഫലക്ഖണേ പന പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ ഹുത്വാ ഏകബീജിആദിഭേദേന ദ്വാദസഭേദോവ ഹോതി. ഏവം ദ്വേ മഗ്ഗട്ഠാ ഫലക്ഖണേ ചതുവീസതി സോതാപന്നാ ഹോന്തീതി.

തിപിടകതിസ്സത്ഥേരോ കിര ‘‘തീണി പിടകാനി സോധേസ്സാമീ’’തി പരതീരം ഗതോ. തം ഏകോ കുടുമ്ബികോ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠാസി, ഥേരോ ആഗമനകാലേ ‘‘ഗച്ഛാമി ഉപാസകാ’’തി ആഹ. ‘‘കഹം ഭന്തേ’’തി? ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തിക’’ന്തി. ‘‘ന സക്കാ, ഭന്തേ, മയാ ഗന്തും, ഭദ്ദന്തം പന നിസ്സായ മയാ സാസനസ്സ ഗുണോ ഞാതോ, തുമ്ഹാകം പരമ്മുഖാ കീദിസം ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമാമീ’’തി? അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘യോ ഭിക്ഖു ചതുവീസതി സോതാപന്നേ ദ്വാദസ സകദാഗാമീ അട്ഠചത്താലീസ അനാഗാമീ ദ്വാദസ അരഹന്തേ ദസ്സേത്വാ ധമ്മകഥം കഥേതും സക്കോതി, ഏവരൂപം ഭിക്ഖും ഉപട്ഠാതും വട്ടതീ’’തി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വിപസ്സനാ കഥിതാതി.

൫-൧൦. സുദ്ധകസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൯൫-൫൦൦. പഞ്ചമേ ചക്ഖു ച തം ചക്ഖുദ്വാരേ നിബ്ബത്താനം ധമ്മാനം ആധിപതേയ്യസങ്ഖാതേന ഇന്ദട്ഠേന ഇന്ദ്രിയഞ്ചാതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം. സോതിന്ദ്രിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ പഠമസുത്തഞ്ചേവ ഛട്ഠാദീനി ച പഞ്ചാതി ഛ സുത്താനി ചതുസച്ചവസേന കഥിതാനീതി.

ഛളിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ തതിയോ.