൪. ഇന്ദ്രിയസംയുത്തം

൧. സുദ്ധികവഗ്ഗോ

൧. സുദ്ധികസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൧. ഇന്ദ്രിയസംയുത്തസ്സ പഠമേ സദ്ധിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി ഇമാനി തീണി ചതുഭൂമകകുസലവിപാകേസു ചേവ കിരിയാസു ച ലബ്ഭന്തി. വീരിയിന്ദ്രിയസമാധിന്ദ്രിയാനി ചതുഭൂമകകുസലേ അകുസലേ വിപാകേ കിരിയായാതി സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭന്തി. ഇതി ഇദം സുത്തം ചതുഭൂമകസബ്ബസങ്ഗാഹകധമ്മപരിച്ഛേദവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൭. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൭. സത്തമേ സദ്ധിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തീതി ദുക്ഖസച്ചവസേന ന പജാനന്തി. സദ്ധിന്ദ്രിയസമുദയം നപ്പജാനന്തീതി സമുദയസച്ചവസേന ന പജാനന്തി. ഏവം നിരോധം നിരോധസച്ചവസേന, പടിപദം മഗ്ഗസച്ചവസേനാതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

സുക്കപക്ഖേ പന അധിമോക്ഖവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ സദ്ധിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതി, പഗ്ഗഹവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ വീരിയിന്ദ്രിയസമുദയോ, ഉപട്ഠാനവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ സതിന്ദ്രിയസമുദയോ, അവിക്ഖേപവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ സമാധിന്ദ്രിയസമുദയോ, ദസ്സനവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതി. തഥാ ഛന്ദവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ സദ്ധിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതി, ഛന്ദവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ വീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതി. മനസികാരവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ സദ്ധിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതി. മനസികാരവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ വീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതീതി ഏവമ്പി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമേസു പടിപാടിയാ ഛസു സുത്തേസു ചതുസച്ചമേവ കഥിതം.

൮. ദട്ഠബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൮. അട്ഠമേ കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം, ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസൂതിആദി ഇമേസം ഇന്ദ്രിയാനം സവിസയേ ജേട്ഠകഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യഥാ ഹി ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ രാജാതി രാജപഞ്ചമേസു സഹായേസു ‘‘നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’’തി വീഥിം ഓതിണ്ണേസു ഏകസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ – ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. ദുതിയസ്സ, തതിയസ്സ, ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ – ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. അഥ സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ കിഞ്ചാപി രാജാ സബ്ബത്ഥ ഇസ്സരോ, ഇമസ്മിം പന കാലേ അത്തനോ ഗേഹേയേവ – ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. ഏവമേവ സദ്ധാപഞ്ചമകേസു ഇന്ദ്രിയേസു തേസു സഹായേസു ഏകതോ വീഥിം ഓതരന്തേസു വിയ ഏകാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനേസുപി യഥാ പഠമസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സോതാപത്തിയങ്ഗാനി പത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണം സദ്ധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ദുതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സമ്മപ്പധാനാനി പത്വാ പഗ്ഗഹലക്ഖണം വീരിയിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ തതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സതിപട്ഠാനാനി പത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണം സതിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം ഝാനവിമോക്ഖേ പത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണം സമാധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ പന യഥാ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, രാജാവ ഗേഹേ വിചാരേതി, ഏവമേവ അരിയസച്ചാനി പത്വാ പജാനനലക്ഖണം പഞ്ഞിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തീതി.

൯-൧൦. പഠമവിഭങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൭൯-൪൮൦. നവമേ സതിനേപക്കേനാതി ഏത്ഥ നിപകസ്സ ഭാവോ നേപക്കം, പഞ്ഞായേതം നാമം. കസ്മാ പന സതിഭാജനേ പഞ്ഞാ വുത്താതി? സതിയാ ബലവഭാവദസ്സനത്ഥം. ബലവസതി ഹി ഇധ അധിപ്പേതാ. സാ ച പഞ്ഞാസമ്പയുത്താവ ബലവതീ ഹോതി, ന വിപ്പയുത്താതി പഞ്ഞാസമ്പയുത്തസതിം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. ചിരകതന്തി ചിരകാലം കതം ദാനം വാ സീലം വാ ഉപോസഥകമ്മം വാ. ചിരഭാസിതന്തി ‘‘അസുകസ്മിം ഠാനേ അസുകം നാമ ഭാസിത’’ന്തി ഏവം ചിരകാലേ ഭാസിതം. വോസ്സഗ്ഗാരമ്മണം കത്വാതി നിബ്ബാനാരമ്മണം കത്വാ. ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി ഉദയഞ്ച അത്ഥഞ്ച ഗച്ഛന്തിയാ, ഉദയബ്ബയപരിഗ്ഗഹികായാതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ സദ്ധാസതിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി പുബ്ബഭാഗാനി, വീരിയിന്ദ്രിയം മിസ്സകം, സമാധിന്ദ്രിയം നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരമേവ കഥിതം. ദസമേപി അയമേവ ധമ്മപരിച്ഛേദോതി.

സുദ്ധികവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. മുദുതരവഗ്ഗോ

൧. പടിലാഭസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൧. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സമ്മപ്പധാനേ ആരബ്ഭാതി സമ്മപ്പധാനേ പടിച്ച, സമ്മപ്പധാനേ ഭാവേന്തോതി അത്ഥോ. സതിന്ദ്രിയേപി ഏസേവ നയോ.

൨. പഠമസംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൨. ദുതിയേ തതോതി വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലവസേന നിസ്സക്കം വേദിതബ്ബം. സമത്താനി ഹി പരിപുണ്ണാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി. തതോ മുദുതരേഹീതി തേഹി അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി മുദുതരാനി അനാഗാമിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ, തതോ മുദുതരാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി ധമ്മാനുസാരിമഗ്ഗസ്സ, തതോ മുദുതരാനി സദ്ധാനുസാരിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി.

തഥാ സമത്താനി പരിപുണ്ണാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അരഹത്തമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി അനാഗാമിമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി സകദാഗാമിമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി ധമ്മാനുസാരിമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി, തതോ മുദുതരാനി സദ്ധാനുസാരിമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി.

സമത്താനി പരിപുണ്ണാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി അനാഗാമിഫലിന്ദ്രിയാനി, തതോ മുദുതരാനി സകദാഗാമിഫലിന്ദ്രിയാനി, തതോ മുദുതരാനി സോതാപത്തിഫലിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി. ധമ്മാനുസാരിസദ്ധാനുസാരിനോ പന ദ്വേപി സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലാ, മഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലവസേന നേസം നാനത്തം ജാതന്തി ആഗമനേനപി മഗ്ഗേനപി. സദ്ധാനുസാരീ പുഗ്ഗലോ ഹി ഉദ്ദിസാപേന്തോ പരിപുച്ഛന്തോ അനുപുബ്ബേന മഗ്ഗം പാപുണാതി, ധമ്മാനുസാരീ ഏകേന വാ ദ്വീഹി വാ സവനേഹി. ഏവം താവ നേസം ആഗമനേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

ധമ്മാനുസാരിസ്സ പന മഗ്ഗോ തിക്ഖോ ഹോതി, സൂരം ഞാണം വഹതി, അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന കിലേസേ ഛിന്ദതി കദലിക്ഖന്ധം വിയ തിഖിണാ അസിധാരാ. സദ്ധാനുസാരിസ്സ ന തസ്സ വിയ മഗ്ഗോ തിക്ഖോ ഹോതി, ന സൂരം ഞാണം വഹതി, സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലേസേ ഛിന്ദതി കദലിക്ഖന്ധം വിയ അതിഖിണാ അസിധാരാ. കിലേസക്ഖയേ പന തേസം നാനത്തം നത്ഥി. അവസേസാ ച കിലേസാ ഖീയന്തി.

൩. ദുതിയസംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൩. തതിയേ തതോതി ഫലവസേന നിസ്സക്കം വേദിതബ്ബം. സമത്താനി ഹി പരിപുണ്ണാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, അരഹത്തഫലേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ അരഹാ നാമ ഹോതി. അരഹത്തഫലതോ മുദുതരാനി അനാഗാമിഫലിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി സകദാഗാമിഫലിന്ദ്രിയാനി, തതോ മുദുതരാനി സോതാപത്തിഫലിന്ദ്രിയാനി, സോതാപത്തിഫലേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ സോതാപന്നോ നാമ ഹോതി. ഇന്ദ്രിയവേമത്തതാ ഫലവേമത്തതാ ഹോതീതി ഇന്ദ്രിയനാനത്തേന ഫലനാനത്തം, ഫലനാനത്തേന പുഗ്ഗലനാനത്തന്തി.

൪. തതിയസംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൪. ചതുത്ഥേ പരിപൂരം പരിപൂരകാരീ ആരാധേതീതി പരിപൂരം അരഹത്തമഗ്ഗം കരോന്തോ അരഹത്തഫലം ആരാധേതി. പദേസം പദേസകാരീതി അവസേസേ തയോ പദേസമഗ്ഗേ കരോന്തോ പദേസം ഫലത്തയമത്തമേവ ആരാധേതി. ഇതി ഇമേസു ചതൂസുപി സുത്തേസു മിസ്സകാനേവ ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി.

൫-൭. പഠമവിത്ഥാരസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൮൫-൪൮൭. പഞ്ചമേ തതോ മുദുതരേഹീതി വിപസ്സനാവസേന നിസ്സക്കം വേദിതബ്ബം. പരിപുണ്ണാനി ഹി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി അന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി, തതോ മുദുതരാനി ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി ഉദ്ധംസോതഅകനിട്ഠഗാമിസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ അരഹത്തമഗ്ഗേയേവ ഠത്വാ പഞ്ച നിസ്സക്കാനി നീഹരിതബ്ബാനി. അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ ഹി വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി മുദുതരാനി പഠമഅന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി, തതോ മുദുതരാനി ദുതിയഅന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി തതിയഅന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി ഉദ്ധംസോതഅകനിട്ഠഗാമിസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി. അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിനോപി ഏതേവ പഞ്ച ജനാ.

ഇദാനി തീണി നിസ്സക്കാനി. സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ ഹി ഇന്ദ്രിയേഹി മുദുതരാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി, സോതാപത്തിമഗ്ഗേയേവ ഇന്ദ്രിയേഹി മുദുതരാനി ധമ്മാനുസാരിമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി. തേഹിപി മുദുതരാനി സദ്ധാനുസാരിമഗ്ഗിന്ദ്രിയാനി. ഛട്ഠസത്തമാനി വുത്തനയാനേവ. ഇമേസു പന തീസുപി സുത്തേസു പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനിന്ദ്രിയാനേവ കഥിതാനി.

൮. പടിപന്നസുത്തവണ്ണനാ

൪൮൮. അട്ഠമേ തതോ മുദുതരേഹീതി മഗ്ഗഫലവസേന നിസ്സക്കം വേദിതബ്ബം. തം പാളിയം വുത്തമേവ. ബാഹിരോതി ഇമേഹി അട്ഠഹി പുഗ്ഗലേഹി ബഹിഭൂതോ. പുഥുജ്ജനപക്ഖേ ഠിതോതി പുഥുജ്ജനകോട്ഠാസേ ഠിതോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ലോകുത്തരാനേവ ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി.

൯-൧൦. സമ്പന്നസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൮൯-൪൯൦. നവമേ ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോതി പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയോ. ദസമം ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം സുത്തദ്വയേ മിസ്സകാനി ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനീതി.

മുദുതരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. ഛളിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൨. ജീവിതിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൨. തതിയവഗ്ഗസ്സ ദുതിയേ ഇത്ഥിന്ദ്രിയന്തിആദീസു ഇത്ഥിഭാവേ ഇന്ദട്ഠം കരോതീതി ഇത്ഥിന്ദ്രിയം. പുരിസഭാവേ ഇന്ദട്ഠം കരോതീതി പുരിസിന്ദ്രിയം. ജീവിതേ ഇന്ദട്ഠം കരോതീതി ജീവിതിന്ദ്രിയം. അത്ഥുപ്പത്തികം കിരേതം സുത്തം. സങ്ഘമജ്ഝസ്മിഞ്ഹി ‘‘കതി നു ഖോ വട്ടിന്ദ്രിയാനീ’’തി കഥാ ഉദപാദി, അഥ ഭഗവാ വട്ടിന്ദ്രിയാനി ദസ്സേന്തോ തീണിമാനി ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

൩. അഞ്ഞിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൩. തതിയേ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയന്തി ‘‘അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അജാനിതപുബ്ബം ധമ്മം ജാനിസ്സാമീ’’തി പടിപന്നസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം. അഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി തേസംയേവ ഞാതധമ്മാനം ആജാനനാകാരേന സോതാപത്തിഫലാദീസു ഛസു ഠാനേസു ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം. അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാതാവീസു അരഹത്തഫലധമ്മേസു ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം. തത്ഥ തത്ഥ തേന തേനാകാരേന ഉപ്പന്നസ്സ ഞാണസ്സേവേതം അധിവചനം. ഇദമ്പി സുത്തം അത്ഥുപ്പത്തികമേവ. സങ്ഘമജ്ഝസ്മിഞ്ഹി ‘‘കതി നു ഖോ ലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനീ’’തി കഥാ ഉദപാദി, അഥ ഭഗവാ താനി ദസ്സേന്തോ തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനീതിആദിമാഹ.

൪. ഏകബീജീസുത്തവണ്ണനാ

൪൯൪. ചതുത്ഥേ തതോ മുദുതരേഹീതി വിപസ്സനതോ നിസ്സക്കം വേദിതബ്ബം. സമത്താനി ഹി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ ഹോന്തി, തതോ മുദുതരാനി അന്തരാപരിനിബ്ബായിസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി, തതോ മുദുതരാനി ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായിസ്സ, തതോ മുദുതരാനി ഉദ്ധംസോതഅകനിട്ഠഗാമിസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി നാമ. ഇധാപി പുരിമനയേനേവ അരഹത്തമഗ്ഗേ ഠത്വാ പഞ്ച നിസ്സക്കാനി നീഹരിതബ്ബാനി.

യഥാ പന പുരിമനയേ സകദാഗാമിമഗ്ഗേ ഠത്വാ തീണി നിസ്സക്കാനി, ഏവമിധ പഞ്ച നീഹരിതബ്ബാനി. സകദാഗാമിമഗ്ഗസ്സ ഹി വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി മുദുതരാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി, സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ച തേഹി വിപസ്സനിന്ദ്രിയേഹി മുദുതരാനി ഏകബീജിആദീനം മഗ്ഗസ്സ വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി.

ഏത്ഥ ച ഏകബീജീതിആദീസു യോ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഏകമേവ അത്തഭാവം ജനേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, അയം ഏകബീജീ നാമ. യഥാഹ ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഏകബീജീ, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ, സോ ഏകഞ്ഞേവ മാനുസകം ഭവം സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഏകബീജീ’’തി (പു. പ. ൩൩).

യോ പന ദ്വേ തയോ ഭവേ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി, അയം കോലംകോലോ നാമ. യഥാഹ ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കോലംകോലോ. ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ, സോ ദ്വേ വാ തീണി വാ കുലാനി സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ കോലംകോലോ’’തി (പു. പ. ൩൨). തത്ഥ കുലാനീതി ഭവാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘ദ്വേ വാ തീണി വാ’’തി ഇദം ദേസനാമത്തമേവ, യാവ ഛട്ഠഭവാ സംസരന്തോ പന കോലംകോലോവ ഹോതി.

യസ്സ സത്തക്ഖത്തും പരമാ ഉപപത്തി, അട്ഠമം ഭവം നാദിയതി, അയം സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ. യഥാഹ ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ. ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ, സോ സത്തക്ഖത്തും ദേവേ ച മനുസ്സേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ’’തി (പു. പ. ൩൧).

ഭഗവതാ ഗഹിതനാമവസേനേവ ചേതാനി തേസം നാമാനി. ‘‘ഏത്തകഞ്ഹി ഠാനം ഗതോ ഏകബീജീ നാമ ഹോതി, ഏത്തകം കോലംകോലോ, ഏത്തകം സത്തക്ഖത്തുപരമോ’’തി ഭഗവതാ ഏതേസം നാമം ഗഹിതം. നിയമതോ പന ‘‘അയം ഏകബീജീ, അയം കോലംകോലോ, അയം സത്തക്ഖത്തുപരമോ’’തി നത്ഥി.

കോ പന നേസം ഏതം പഭേദം നിയമേതീതി? കേചി പന ഥേരാ ‘‘പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’’തി വദന്തി, കേചി ‘‘പഠമമഗ്ഗോ’’, കേചി ‘‘ഉപരിമ തയോ മഗ്ഗാ’’, കേചി ‘‘തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ’’തി. തത്ഥ ‘‘പുബ്ബഹേതു നിയമേതീ’’തി വാദേ പഠമമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയോ കതോ നാമ ഹോതി, ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ അനുപനിസ്സയാ ഉപ്പന്നാതി വചനം ആപജ്ജതി. ‘‘പഠമമഗ്ഗോ നിയമേതീ’’തി വാദേ ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി. ‘‘ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ നിയമേന്തീ’’തി വാദേ പഠമമഗ്ഗേ അനുപ്പന്നേവ ഉപരി തയോ മഗ്ഗാ ഉപ്പന്നാതി ആപജ്ജതി. ‘‘തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ നിയമേതീ’’തി വാദോ പന യുജ്ജതി. സചേ ഹി ഉപരി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വിപസ്സനാ ബലവതീ ഹോതി, ഏകബീജീ നാമ ഹോതി, തതോ മന്ദതരായ കോലംകോലോ, തതോ മന്ദതരായ സത്തക്ഖത്തുപരമോതി.

ഏകച്ചോ ഹി സോതാപന്നോ വട്ടജ്ഝാസയോ ഹോതി വട്ടാഭിരതോ പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ വിചരതി സന്ദിസ്സതി. അനാഥപിണ്ഡികോ സേട്ഠി, വിസാഖാ ഉപാസികാ, ചൂളരഥമഹാരഥാ ദേവപുത്താ, അനേകവണ്ണോ ദേവപുത്തോ, സക്കോ ദേവരാജാ, നാഗദത്തോ ദേവപുത്തോതി ഇമേ ഹി ഏത്തകാ ജനാ വട്ടജ്ഝാസയാ വട്ടാഭിരതാ ആദിതോ പട്ഠായ ഛ ദേവലോകേ സോധേത്വാ അകനിട്ഠേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, ഇമേ ഇധ ന ഗഹിതാ. ന കേവലഞ്ചിമേ, യോപി മനുസ്സേസുയേവ സത്തക്ഖത്തും സംസരിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, യോപി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ ദേവേസുയേവ സത്തക്ഖത്തും അപരാപരം സംസരിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, ഇമേപി ഇധ ന ഗഹിതാ. കാലേന ദേവേ, കാലേന മനുസ്സേ സംസരിത്വാ പന അരഹത്തം പാപുണന്തോവ ഇധ ഗഹിതോ. തസ്മാ സത്തക്ഖത്തുപരമോതി ഇദം ഇധട്ഠകവോകിണ്ണസുക്ഖവിപസ്സകസ്സ നാമം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ധമ്മാനുസാരീ സദ്ധാനുസാരീതി ഏത്ഥ പന ഇമസ്മിം സാസനേ ലോകുത്തരധമ്മം നിബ്ബത്തേന്തസ്സ ദ്വേ ധുരാനി, ദ്വേ സീസാനി, ദ്വേ അഭിനിവേസാ – സദ്ധാധുരം, പഞ്ഞാധുരം, സദ്ധാസീസം, പഞ്ഞാസീസം, സദ്ധാഭിനിവേസോ, പഞ്ഞാഭിനിവേസോതി. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു ‘‘സചേ സദ്ധായ സക്കാ നിബ്ബത്തേതും, നിബ്ബത്തേസ്സാമി ലോകുത്തരമഗ്ഗ’’ന്തി സദ്ധം ധുരം കത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം നിബ്ബത്തേതി, സോ മഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ ഹോതി. ഫലക്ഖണേ പന സദ്ധാവിമുത്തോ നാമ ഹുത്വാ ഏകബീജീ കോലംകോലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോതി തിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ഏകേകോ ദുക്ഖാപടിപദാദിവസേന ചതുബ്ബിധഭാവം ആപജ്ജതീതി സദ്ധാധുരേന ദ്വാദസ ജനാ ഹോന്തി.

യോ പന ‘‘സചേ പഞ്ഞായ സക്കാ നിബ്ബത്തേതും, നിബ്ബത്തേസ്സാമി ലോകുത്തരമഗ്ഗ’’ന്തി പഞ്ഞം ധുരം കത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം നിബ്ബത്തേതി, സോ മഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മാനുസാരീ നാമ ഹോതി. ഫലക്ഖണേ പന പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ ഹുത്വാ ഏകബീജിആദിഭേദേന ദ്വാദസഭേദോവ ഹോതി. ഏവം ദ്വേ മഗ്ഗട്ഠാ ഫലക്ഖണേ ചതുവീസതി സോതാപന്നാ ഹോന്തീതി.

തിപിടകതിസ്സത്ഥേരോ കിര ‘‘തീണി പിടകാനി സോധേസ്സാമീ’’തി പരതീരം ഗതോ. തം ഏകോ കുടുമ്ബികോ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠാസി, ഥേരോ ആഗമനകാലേ ‘‘ഗച്ഛാമി ഉപാസകാ’’തി ആഹ. ‘‘കഹം ഭന്തേ’’തി? ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തിക’’ന്തി. ‘‘ന സക്കാ, ഭന്തേ, മയാ ഗന്തും, ഭദ്ദന്തം പന നിസ്സായ മയാ സാസനസ്സ ഗുണോ ഞാതോ, തുമ്ഹാകം പരമ്മുഖാ കീദിസം ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമാമീ’’തി? അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘യോ ഭിക്ഖു ചതുവീസതി സോതാപന്നേ ദ്വാദസ സകദാഗാമീ അട്ഠചത്താലീസ അനാഗാമീ ദ്വാദസ അരഹന്തേ ദസ്സേത്വാ ധമ്മകഥം കഥേതും സക്കോതി, ഏവരൂപം ഭിക്ഖും ഉപട്ഠാതും വട്ടതീ’’തി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വിപസ്സനാ കഥിതാതി.

൫-൧൦. സുദ്ധകസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൯൫-൫൦൦. പഞ്ചമേ ചക്ഖു ച തം ചക്ഖുദ്വാരേ നിബ്ബത്താനം ധമ്മാനം ആധിപതേയ്യസങ്ഖാതേന ഇന്ദട്ഠേന ഇന്ദ്രിയഞ്ചാതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം. സോതിന്ദ്രിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ പഠമസുത്തഞ്ചേവ ഛട്ഠാദീനി ച പഞ്ചാതി ഛ സുത്താനി ചതുസച്ചവസേന കഥിതാനീതി.

ഛളിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. സുഖിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ

൧-൫. സുദ്ധികസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൦൧-൫൦൫. ചതുത്ഥവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സുഖഞ്ച തം സഹജാതാനം ആധിപതേയ്യസങ്ഖാതേന ഇന്ദട്ഠേന ഇന്ദ്രിയഞ്ചാതി സുഖിന്ദ്രിയം. ദുക്ഖിന്ദ്രിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയദോമനസ്സിന്ദ്രിയാനി കാമാവചരാനേവ, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഠപേത്വാ അരൂപാവചരം സേസം തേഭൂമകം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ചതുഭൂമകം. ദുതിയാദീനി ചത്താരി ചതുസച്ചവസേനേവ കഥിതാനി.

൬. പഠമവിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൫൦൬. ഛട്ഠേ കായികന്തി കായപസാദവത്ഥുകം. സുഖന്തി അയമസ്സ സരൂപനിദ്ദേസോ. സാതന്തി തസ്സേവ വേവചനം, മധുരന്തി വുത്തം ഹോതി. കായസമ്ഫസ്സജന്തി കായസമ്ഫസ്സതോ ജാതം. സുഖം സാതന്തി വുത്തനയമേവ. വേദയിതന്തി അയമസ്സ സബ്ബവേദനാസാധാരണോ അഞ്ഞധമ്മവിസിട്ഠോ സഭാവനിദ്ദേസോ. ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കായികം വാ ചേതസികം വാതി ഏത്ഥ പന ചക്ഖാദയോ ചത്താരോ പസാദകായേ വത്ഥും കത്വാ ഉപ്പത്തിവസേന കായികന്തി വുത്തം. കായപസാദവത്ഥുകം പന അദുക്ഖമസുഖം നാമ നത്ഥി.

൯. കട്ഠോപമസുത്തവണ്ണനാ

൫൦൯. നവമേ ദ്വിന്നം കട്ഠാനന്തി ദ്വിന്നം അരണീനം. സങ്ഘട്ടനസമോധാനാതി സങ്ഘട്ടനേന ചേവ സമോധാനേന ച. ഉസ്മാതി ഉസുമാകാരോ. തേജോതി അഗ്ഗിധൂമോ. ഏത്ഥ ച അധരാരണീ വിയ വത്ഥാരമ്മണം, ഉത്തരാരണീ വിയ ഫസ്സോ, സങ്ഘട്ടോ വിയ ഫസ്സസങ്ഘട്ടനം, അഗ്ഗി വിയ വേദനാ ദട്ഠബ്ബാ. വത്ഥാരമ്മണം വാ ഉത്തരാരണീ വിയ, ഫസ്സോ അധരാരണീ വിയ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൦. ഉപ്പടിപാടികസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൦. ദസമം യഥാധമ്മരസേന പടിപാടിയാ വുത്തമ്പി ഇമസ്മിം ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ സേസസുത്താനി വിയ അദേസിതത്താ ഉപ്പടിപാടികസുത്തം നാമാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ നിമിത്തന്തിആദീനി സബ്ബാനി പച്ചയവേവചനാനേവ. ദുക്ഖിന്ദ്രിയഞ്ച പജാനാതീതി ദുക്ഖസച്ചവസേനേവ പജാനാതി. ദുക്ഖിന്ദ്രിയസമുദയന്തി കണ്ടകേന വാ വിദ്ധസ്സ മങ്കുലേന വാ ദട്ഠസ്സ പച്ചത്ഥരണേ വാ വലിയാ ഫുട്ഠസ്സ ദുക്ഖസഹഗതം കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തം ഏതസ്സ സമുദയോതി പജാനാതി.

പരതോ ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസമുദയന്തിആദീസുപി തേസം തേസം കാരണവസേനേവ സമുദയോ വേദിതബ്ബോ. പത്തചീവരാദീനം വാ ഹി സങ്ഖാരാനം സദ്ധിവിഹാരികാദീനം വാ സത്താനം വിനാസേന ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി തേസം വിനാസം തസ്സ സമുദയോതി പജാനാതി. സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ വരസയനേ നിപന്നസ്സ ഹത്ഥപാദസമ്ബാഹനതാലവണ്ടവാതാദിസമ്ഫസ്സേന സുഖിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തം ഫസ്സം തസ്സ സമുദയോതി പജാനാതി. വുത്തപ്പകാരാനം പന സത്തസങ്ഖാരാനം മനാപാനം പടിലാഭവസേന സോമനസ്സിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തം പടിലാഭം തസ്സ സമുദയോതി പജാനാതി. മജ്ഝത്താകാരേന പന ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തം സത്തസങ്ഖാരേസു മജ്ഝത്താകാരം തസ്സ സമുദയോതി പജാനാതി.

കത്ഥ ചുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതി, ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദീസു പന അയം ഏകതോവ വിനിച്ഛയകഥാ – ദുക്ഖിന്ദ്രിയഞ്ഹി പഠമജ്ഝാനസ്സ ഉപചാരക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി പഹീനം ഹോതി, ദോമനസ്സാദീനി ദുതിയജ്ഝാനാദീനം. ഏവം സന്തേപി തേസം അതിസയനിരോധത്താ അയം ഝാനേസുയേവ നിരോധോ വുത്തോ. അതിസയനിരോധോ ഹി തേസം പഠമജ്ഝാനാദീസു, ന നിരോധോയേവ, നിരോധോയേവ പന ഉപചാരക്ഖണേ, നാതിസയനിരോധോ. തഥാ ഹി നാനാവജ്ജനേ പഠമജ്ഝാനുപചാരേ നിരുദ്ധസ്സാപി ദുക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ ഡംസമകസാദിസമ്ഫസ്സേന വാ വിസമാസനുപതാപേന വാ സിയാ ഉപ്പത്തി, ന ത്വേവ അന്തോഅപ്പനായം. ഉപചാരേ വാ നിരുദ്ധമ്പേതം ന സുട്ഠു നിരുദ്ധം ഹോതി പടിപക്ഖേന അവിഹതത്താ. അന്തോഅപ്പനായം പന പീതിഫരണേന സബ്ബോ കായോ സുഖോക്കന്തോ ഹോതി, സുഖോക്കന്തകായസ്സ ച സുട്ഠു നിരുദ്ധം ഹോതി ദുക്ഖിന്ദ്രിയം പടിപക്ഖേന വിഹതത്താ. നാനാവജ്ജനേയേവ ച ദുതിയജ്ഝാനുപചാരേ പഹീനസ്സ ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ യസ്മാ ഏതം വിതക്കവിചാരപച്ചയേപി കായകിലമഥേ ചിത്തുപഘാതേ ച സതി ഉപ്പജ്ജതി, വിതക്കവിചാരാഭാവേ നേവ ഉപ്പജ്ജതി. യത്ഥ പന ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ വിതക്കവിചാരഭാവേ, അപ്പഹീനാ ഏവ ച ദുതിയജ്ഝാനുപചാരേ വിതക്കവിചാരാതി തത്ഥസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തി. ന ത്വേവ ദുതിയജ്ഝാനേ പഹീനപച്ചയത്താ. തഥാ തതിയജ്ഝാനുപചാരേ പഹീനസ്സാപി സുഖിന്ദ്രിയസ്സ പീതിസമുട്ഠാനപണീതരൂപഫുട്ഠകായസ്സ സിയാ ഉപ്പത്തി, ന ത്വേവ തതിയജ്ഝാനേ. തതിയജ്ഝാനേ ഹി സുഖസ്സ പച്ചയഭൂതാ പീതി സബ്ബസോ നിരുദ്ധാ. തഥാ ചതുത്ഥജ്ഝാനുപചാരേ പഹീനസ്സാപി സോമനസ്സിന്ദ്രിയസ്സ ആസന്നത്താ അപ്പനാപ്പത്തായ ഉപേക്ഖായ അഭാവേന സമ്മാ അനതിക്കന്തത്താ ച സിയാ ഉപ്പത്തി, ന ത്വേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ. തസ്മാ ‘‘ഏത്ഥ ചുപ്പന്നം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം അപരിസേസം നിരുജ്ഝതീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ അപരിസേസഗ്ഗഹണം കതം.

യം പനേത്ഥ തദത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതീതി വുത്തം, തത്ഥ അലാഭീ സമാനോ ഉപ്പാദനത്ഥായ ചിത്തം ഉപസംഹരതി, ലാഭീ സമാനോ സമാപജ്ജനത്ഥായാതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമേസു ദ്വീസുപി സുത്തേസു സമ്മസനവാരോവ കഥിതോതി.

സുഖിന്ദ്രിയവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. ജരാവഗ്ഗോ

൧. ജരാധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൧. പഞ്ചമവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പച്ഛാതപേതി പാസാദച്ഛായായ പുരത്ഥിമദിസം പടിച്ഛന്നത്താ പാസാദസ്സ പച്ഛിമദിസാഭാഗേ ആതപോ ഹോതി, തസ്മിം ഠാനേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോതി അത്ഥോ. പിട്ഠിം ഓതാപയമാനോതി യസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സപി ഉപാദിന്നകസരീരേ ഉണ്ഹകാലേ ഉണ്ഹം ഹോതി, സീതകാലേ സീതം, അയഞ്ച ഹിമപാതസീതസമയോ. തസ്മാ മഹാചീവരം ഓതാരേത്വാ സൂരിയരസ്മീഹി പിട്ഠിം ഓതാപയമാനോ നിസീദി.

കിം പന ബുദ്ധരസ്മിയോ മദ്ദിത്വാ സൂരിയരസ്മി അന്തോ പവിസിതും സക്കോതീതി? ന സക്കോതി. ഏവം സന്തേ കിം താപേതീതി? രസ്മിതേജം. യഥേവ ഹി ഠിതമജ്ഝന്ഹികേ പരിമണ്ഡലായ ഛായായ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നസ്സ കിഞ്ചാപി സൂരിയരസ്മിയോ സരീരം ന ഫുസന്തി, സബ്ബദിസാസു പന തേജോ ഫരതി, അഗ്ഗിജാലാഹി പരിക്ഖിത്തോ വിയ ഹോതി, ഏവം സൂരിയരസ്മീസു ബുദ്ധരസ്മിയോ മദ്ദിത്വാ അന്തോ പവിസിതും അസക്കുണന്തീസുപി സത്ഥാ തേജം താപേന്തോ നിസിന്നോതി വേദിതബ്ബോ.

അനോമജ്ജന്തോതി പിട്ഠിപരികമ്മകരണവസേന അനുമജ്ജന്തോ. അച്ഛരിയം ഭന്തേതി ഥേരോ ഭഗവതോ പിട്ഠിതോ മഹാചീവരം ഓതാരേത്വാ നിസിന്നസ്സ ദ്വിന്നം അംസകൂടാനം അന്തരേ സുവണ്ണാവട്ടം വിയ കേസഗ്ഗപ്പമാണം വലിയാവട്ടം ദിസ്വാ – ‘‘ഏവരൂപേപി നാമ സരീരേ ജരാ പഞ്ഞായതീ’’തി സഞ്ജാതസംവേഗോ ജരം ഗരഹന്തോ ഏവമാഹ. ഗരഹനച്ഛരിയം നാമ കിരേതം.

ന ചേവം ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവതോ താവ പരിസുദ്ധോതി യഥാ പകതിയാ ഛവിവണ്ണോ പരിസുദ്ധോ, ന ഏവമേതരഹീതി ദീപേന്തോ ഏവമാഹ. തഥാഗതസ്സ ഹി ദഹരകാലേ സങ്കുസതസമബ്ഭാഹതം ഉസഭചമ്മം വിയ വിഹതവലികോ കായോ ഹോതി, തസ്മിം ഠപിതോ ഹത്ഥോ ഭസ്സതേവ, ന സന്തിട്ഠതി, തേലപുഞ്ഛനാകാരപ്പത്തോ വിയ ഹോതി. മഹല്ലകകാലേ പന സിരാജാലാ മിലായന്തി, സന്ധിപബ്ബാനി സിഥിലാനി ഹോന്തി, മംസം അട്ഠിതോ മുച്ചിത്വാ സിഥിലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഓലമ്ബതി. ബുദ്ധാനം പന ഏവരൂപം ന ഹോതി. അഞ്ഞേസം അപാകടം, സന്തികാവചരത്താ ആനന്ദത്ഥേരസ്സേവ പാകടം ഹോതി, തസ്മാ ഏവമാഹ.

സിഥിലാനി ച ഗത്താനീതി അഞ്ഞേസം മുഖേ അംസകൂടന്തരേഹി തേസു തേസു ഠാനേസു വലിയോ സന്തിട്ഠന്തി, സത്ഥു പനേതം നത്ഥി, ഥേരോ ച ദ്വിന്നം അംസകൂടാനം അന്തരേ വലിയാവട്ടകം ദിസ്വാ ഏവമാഹ. സബ്ബാനി വലിയജാതാനീതി ഇദമ്പി അത്തനോ പാകടവസേന ഏവമാഹ – സത്ഥു പന അഞ്ഞേസം വിയ വലിയോ നാമ നത്ഥി. പുരതോ പബ്ഭാരോ ച കായോതി സത്ഥാ ബ്രഹ്മുജുഗത്തോ, ദേവനഗരേ സമുസ്സിതസുവണ്ണതോരണം വിയസ്സ കായോ ഉജുകമേവ ഉഗ്ഗതോ. മഹല്ലകകാലേ പന കായോ പുരതോ വങ്കോ ഹോതി, സ്വായം അഞ്ഞേസം അപാകടോ, സന്തികാവചരത്താ പന ഥേരസ്സേവ പാകടോ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ദിസ്സതി ച ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞഥത്തന്തി ഇന്ദ്രിയാനി നാമ ന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനി. യതോ പന പകതിയാ പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ, ഇദാനി ന തഥാ പരിസുദ്ധോ, അംസകൂടന്തരേ വലി പഞ്ഞായതി, ബ്രഹ്മുജുകായോ പുരതോ വങ്കോ, ഇമിനാവ കാരണേന ചക്ഖാദീനഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞഥത്തേന ഭവിതബ്ബന്തി നയഗ്ഗാഹതോ ഏവമാഹ. ധീ തം ജമ്മി ജരേ അത്ഥൂതി ലാമകേ ജരേ ധീ തം തുയ്ഹം ഹോതു, ധിക്കാരോ തം ഫുസതു. ബിമ്ബന്തി അത്തഭാവോ.

൨. ഉണ്ണാഭബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൨. ദുതിയേ ഗോചരവിസയന്തി ഗോചരഭൂതം വിസയം. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാതി ചക്ഖു സോതസ്സ, സോതം വാ ചക്ഖുസ്സാതി ഏവം ഏകം ഏകസ്സ ഗോചരവിസയം ന പച്ചനുഭോതി. സചേ ഹി നീലാദിഭേദം രൂപാരമ്മണം സമോധാനേത്വാ സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപനേയ്യ – ‘‘ഇങ്ഘ ത്വം താവ നം വവത്ഥപേഹി വിഭാവേഹി ‘കിന്നാമേതം ആരമ്മണ’’’ന്തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിനാപി മുഖേന അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അരേ, അന്ധബാല, വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി വസ്സസതസഹസ്സമ്പി പരിധാവമാനോ അഞ്ഞത്ര മയാ കുഹിം ഏതസ്സ ജാനനകം ലഭിസ്സസി, തം ആഹര, ചക്ഖുപസാദേ ഉപനേഹി, അഹമേതം ആരമ്മണം ജാനിസ്സാമി – യദി വാ നീലം, യദി വാ പീതകം. ന ഹി ഏസോ അഞ്ഞസ്സ വിസയോ, മയ്ഹമേവേസോ വിസയോ’’തി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം ന പച്ചനുഭോന്തി നാമ.

കിം പടിസരണന്തി ഏതേസം കിം പടിസരണം, കിം ഏതാനി പടിസരന്തീതി പുച്ഛതി. മനോ പടിസരണന്തി ജവനമനോ പടിസരണം. മനോവ നേസന്തി മനോദ്വാരികജവനമനോവ ഏതേസം ഗോചരവിസയം രജ്ജനാദിവസേന അനുഭോതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ഹി രൂപദസ്സനമത്തമേവ, ഏത്ഥ രജ്ജനം വാ ദുസ്സനം വാ മുയ്ഹനം വാ നത്ഥി. ഏകസ്മിം പന ദ്വാരേ ജവനം രജ്ജതി വാ ദുസ്സതി വാ മുയ്ഹതി വാ. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്രായം ഉപമാ – പഞ്ച കിര ദുബ്ബലഭോജകാ രാജാനം സേവിത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന ഏകസ്മിം പഞ്ചകുലികേ ഗാമേ പരിത്തകം ആയം ലഭിംസു. തേസം തത്ഥ മച്ഛഭാഗോ മംസഭാഗോ, അദ്ദുകഹാപണോ വാ യോത്തകഹാപണോ വാ മാസകഹാപണോ വാ അട്ഠകഹാപണോ വാ സോളസകഹാപണോ വാ ചതുസട്ഠികഹാപണോ വാ ദണ്ഡോതി ഏത്തകമത്തമേവ പാപുണാതി, സതവത്ഥുകം പഞ്ചസതവത്ഥുകം സഹസ്സവത്ഥുകം മഹാബലിം രാജാവ ഗണ്ഹാതി.

തത്ഥ പഞ്ചകുലികഗാമാ വിയ പഞ്ചപസാദാ ദട്ഠബ്ബാ, പഞ്ച ദുബ്ബലഭോജകാ വിയ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി; രാജാ വിയ ജവനം, ദുബ്ബലഭോജകാനം പരിത്തകആയപാപുണനം വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം രൂപദസ്സനാദിമത്തം, രജ്ജനാദി പന ഏതേസു നത്ഥി. രഞ്ഞോ മഹാബലിഗ്ഗഹണം വിയ തേസു ദ്വാരേസു ജവനസ്സ രജ്ജനാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേത്ഥ മനോതി കുസലാകുസലജവനം വുത്തം.

സതി പടിസരണന്തി മഗ്ഗസതി പടിസരണം. ജവനമനോ ഹി മഗ്ഗസതിം പടിസരതി. വിമുത്തീതി ഫലവിമുത്തി. പടിസരണന്തി ഫലവിമുത്തിയാ നിബ്ബാനം പടിസരണം. തഞ്ഹി സാ പടിസരതി. നാസക്ഖി പഞ്ഹസ്സ പരിയന്തം ഗഹേതുന്തി പഞ്ഹസ്സ പരിച്ഛേദം പമാണം ഗഹേതും നാസക്ഖി, അപ്പടിസരണം ധമ്മം ‘‘സപ്പടിസരണ’’ന്തി പുച്ഛി. നിബ്ബാനം നാമേതം അപ്പടിസരണം, ന കിഞ്ചി പടിസരതി. നിബ്ബാനോഗധന്തി നിബ്ബാനബ്ഭന്തരം നിബ്ബാനം അനുപവിട്ഠം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. നിബ്ബാനപരായണന്തി നിബ്ബാനം പരം അയനമസ്സ പരാ ഗതി, ന തതോ പരം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനം പരിയോസാനം അവസാനം അസ്സാതി നിബ്ബാനപരിയോസാനം.

മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാതി മഗ്ഗേന ആഗതസദ്ധാ വുച്ചതി. ഇമമ്ഹി ചേ, ഭിക്ഖവേ, സമയേതി കിം സന്ധായാഹ? ഝാനഅനാഗാമിതം. തസ്മിഞ്ഹി സമയേ ബ്രാഹ്മണസ്സ പഠമമഗ്ഗേന പഞ്ച അകുസലചിത്താനി പഹീനാനി, പഠമജ്ഝാനേന പഞ്ച നീവരണാനീതി ഝാനഅനാഗാമിട്ഠാനേ ഠിതോ. സോ അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലം കത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായേയ്യ. സചേ പനസ്സ പുത്തദാരം അനുസാസന്തസ്സ കമ്മന്തേ വിചാരേന്തസ്സ ഝാനം നസ്സതി, നട്ഠേ ഝാനേ ഗതി അനിബദ്ധാ ഹോതി, അനട്ഠേ പന നിബദ്ധാതി ഇമം ഝാനഅനാഗാമിതം സന്ധായ ഏവമാഹ.

൩. സാകേതസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൩. തതിയേ അഞ്ജനവനേതി അഞ്ജനവണ്ണപുപ്ഫാനം രുക്ഖാനം രോപിതവനേ. യം, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം, തം സദ്ധാബലന്തി തഞ്ഹി അധിമോക്ഖലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠേന സദ്ധിന്ദ്രിയം, അസ്സദ്ധിയേ അകമ്പനേന സദ്ധാബലം. ഇതരേസം പഗ്ഗഹഉപട്ഠാനഅവിക്ഖേപപജാനനലക്ഖണേസു ഇന്ദട്ഠേന ഇന്ദ്രിയഭാവോ, കോസജ്ജമുട്ഠസച്ചവിക്ഖേപാവിജ്ജാസു അകമ്പനേന ബലഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏവമേവ ഖോതി തസ്സാ നദിയാ ഏകസോതം വിയ സദ്ധാവീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞാവസേന ഏതേസം നിന്നാനാകരണം വേദിതബ്ബം, ദ്വേ സോതാനി വിയ ഇന്ദട്ഠഅകമ്പനട്ഠേഹി ഇന്ദ്രിയബലവസേന നാനാകരണം വേദിതബ്ബം.

൪. പുബ്ബകോട്ഠകസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൪. ചതുത്ഥേ അമതോഗധന്തി അമതബ്ഭന്തരം. അമതപരായണന്തി അമതനിബ്ബത്തികം. അമതപരിയോസാനന്തി അമതനിട്ഠം. സാധു സാധൂതി ഥേരസ്സ ബ്യാകരണം പസംസന്തോ സാധുകാരം ദേതി.

൫. പഠമപുബ്ബാരാമസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൫. പഞ്ചമേ തദന്വയാതി തം അനുഗച്ഛമാനാ, അനുവത്തമാനാതി അത്ഥോ. പുബ്ബകോട്ഠകം ആദിം കത്വാ പടിപാടിയാ ഛസു സുത്തേസു ഫലിന്ദ്രിയാനേവ കഥിതാനി.

൧൦. ആപണസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൦. ദസമേ ഇമേ ഖോ തേ ധമ്മാതി ഉപരി സഹ വിപസ്സനായ തയോ മഗ്ഗാ. യേ മേ പുബ്ബേ സുതാവ അഹേസുന്തി യേ ധമ്മാ മയാ പുബ്ബേ ‘‘അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയം നാമ അത്ഥീ’’തി കഥേന്താനംയേവ സുതാ അഹേസും. കായേന ച ഫുസിത്വാതി നാമകായേന ച ഫുസിത്വാ പടിലഭിത്വാ. പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സാമീതി പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝിത്വാ പസ്സാമി. യാ ഹിസ്സ, ഭന്തേ, സദ്ധാതി അയം കതരസദ്ധാ? ചതൂഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമ്പയുത്താ സദ്ധാ ഹേട്ഠാ കഥിതാവ, അയം പന പച്ചവേക്ഖണസദ്ധാ. സമ്പയുത്തസദ്ധാ ഹി മിസ്സകാ, പച്ചവേക്ഖണസദ്ധാ ലോകിയാവ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ജരാവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

൬. സൂകരഖതവഗ്ഗോ

൧. സാലസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൧. ഛട്ഠവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സൂരേനാതി സൂരഭാവേന. ബോധായാതി ബുജ്ഝനത്ഥായ.

൨. മല്ലികസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൨. ദുതിയേ മല്ലേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ചത്താരി ഇന്ദ്രിയാനി മിസ്സകാനി, അരിയഞാണം ലോകുത്തരം. തമ്പി പന ചതുക്കിന്ദ്രിയനിസ്സിതം കത്വാ മിസ്സകന്തി ഭാജേതും വട്ടതി.

൩. സേഖസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൩. തതിയേ ന ഹേവ ഖോ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി ന നാമകായേന ഫുസിത്വാ പടിലഭിത്വാ വിഹരതി, ഫുസിതും പടിലഭിതും ന സക്കോതി. പഞ്ഞായ ച അതിവിജ്ഝ പസ്സതീതി പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞായ പന ‘‘ഉപരി അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയം നാമ അത്ഥീ’’തി പജാനാതി. അസേഖഭൂമിയം ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി പടിലഭിത്വാ വിഹരതി. പഞ്ഞായാതി പച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞായ ‘‘അരഹത്തഫലിന്ദ്രിയം നാമ അത്ഥീ’’തി പജാനാതി. ന കുഹിഞ്ചി കിസ്മിഞ്ചീതി ദ്വേപി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവ, കിസ്മിഞ്ചി ഭവേ ന ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ലോകുത്തരാനി, ഛ ലോകികാനി വട്ടനിസ്സിതാനേവ കഥിതാനി.

൪-൫. പദസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൨൪-൫൨൫. ചതുത്ഥേ യാനി കാനിചി പദാനി ബോധായ സംവത്തന്തീതി യാനി കാനിചി ധമ്മപദാനി, യേ കേചി ധമ്മകോട്ഠാസാ, ബുജ്ഝനത്ഥായ സംവത്തന്തി. പഞ്ചമം ഉത്താനമേവ.

൬-൭. പതിട്ഠിതസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൨൬-൫൨൭. ഛട്ഠേ ചിത്തം രക്ഖതി ആസവേസു ച സാസവേസു ച ധമ്മേസൂതി തേഭൂമകധമ്മേ ആരബ്ഭ ആസവുപ്പത്തിം വാരേന്തോ ആസവേസു ച സാസവേസു ച ധമ്മേസു ചിത്തം രക്ഖതി നാമ. സത്തമം ഉത്താനമേവ.

൮. സൂകരഖതസുത്തവണ്ണനാ

൫൨൮. അട്ഠമേ സൂകരഖതായന്തി സൂകരഖതലേണേ. കസ്സപബുദ്ധകാലേ കിര തം ലേണം ഏകസ്മിം ബുദ്ധന്തരേ പഥവിയാ വഡ്ഢമാനായ അന്തോഭൂമിഗതം ജാതം. അഥേകദിവസം ഏകോ സൂകരോ തസ്സ ഛദനപരിയന്തസമീപേ പംസും ഖണി. ദേവേ വുട്ഠേ പംസു ധോതാ, ഛദനപരിയന്തോ പാകടോ അഹോസി. ഏകോ വനചരകോ ദിസ്വാ ‘‘പുബ്ബേ സീലവന്തേഹി പരിഭുത്തട്ഠാനേന ഭവിതബ്ബം, പടിജഗ്ഗിസ്സാമി ന’’ന്തി സമന്തതോ പംസും അപനേത്വാ ലേണം സോധേത്വാ കുടിപരിക്ഖേപം കത്വാ ദ്വാരവാതപാനം യോജേത്വാ സുപരിനിട്ഠിതസുധാകമ്മചിത്തകമ്മം രജതപട്ടസദിസായ വാലികായ സന്ഥരിതം പരിവേണം കത്വാ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞാപേത്വാ ഭഗവതോ വസനത്ഥായ അദാസി, ലേണം ഗമ്ഭീരം അഹോസി ഓതരിത്വാ ആരുഹിതബ്ബം. തം സന്ധായേതം വുത്തം. പരമനിപച്ചകാരന്തി ഭാവനപുംസകം, പരമനിപച്ചകാരീ ഹുത്വാ പവത്തമാനോ പവത്തതീതി വുത്തം ഹോതി. അനുത്തരം യോഗക്ഖേമന്തി അരഹത്തം. സപ്പതിസ്സോതി സജേട്ഠകോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സൂകരഖതവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

൭. ബോധിപക്ഖിയവഗ്ഗോ

൫൩൧-൬൫൦. സത്തമവഗ്ഗേ സത്ത ഫലാനി പുബ്ബഭാഗാനി, തേസം ഹേട്ഠാ ദ്വേ ഫലാനി ആദിം കത്വാ മിസ്സകാനി. സേസമേത്ഥ ഇതോ പരഞ്ച സബ്ബം ഉത്താനമേവാതി.

ഇന്ദ്രിയസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.