൧. സുദ്ധികവഗ്ഗോ

൧. സുദ്ധികസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൧. ഇന്ദ്രിയസംയുത്തസ്സ പഠമേ സദ്ധിന്ദ്രിയം സതിന്ദ്രിയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി ഇമാനി തീണി ചതുഭൂമകകുസലവിപാകേസു ചേവ കിരിയാസു ച ലബ്ഭന്തി. വീരിയിന്ദ്രിയസമാധിന്ദ്രിയാനി ചതുഭൂമകകുസലേ അകുസലേ വിപാകേ കിരിയായാതി സബ്ബത്ഥ ലബ്ഭന്തി. ഇതി ഇദം സുത്തം ചതുഭൂമകസബ്ബസങ്ഗാഹകധമ്മപരിച്ഛേദവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൭. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൭. സത്തമേ സദ്ധിന്ദ്രിയം നപ്പജാനന്തീതി ദുക്ഖസച്ചവസേന ന പജാനന്തി. സദ്ധിന്ദ്രിയസമുദയം നപ്പജാനന്തീതി സമുദയസച്ചവസേന ന പജാനന്തി. ഏവം നിരോധം നിരോധസച്ചവസേന, പടിപദം മഗ്ഗസച്ചവസേനാതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

സുക്കപക്ഖേ പന അധിമോക്ഖവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ സദ്ധിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതി, പഗ്ഗഹവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ വീരിയിന്ദ്രിയസമുദയോ, ഉപട്ഠാനവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ സതിന്ദ്രിയസമുദയോ, അവിക്ഖേപവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ സമാധിന്ദ്രിയസമുദയോ, ദസ്സനവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതി. തഥാ ഛന്ദവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ സദ്ധിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതി, ഛന്ദവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ വീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതി. മനസികാരവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ സദ്ധിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതി. മനസികാരവസേന ആവജ്ജനസമുദയാ വീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയസമുദയോ ഹോതീതി ഏവമ്പി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമേസു പടിപാടിയാ ഛസു സുത്തേസു ചതുസച്ചമേവ കഥിതം.

൮. ദട്ഠബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൪൭൮. അട്ഠമേ കത്ഥ ച, ഭിക്ഖവേ, സദ്ധിന്ദ്രിയം ദട്ഠബ്ബം, ചതൂസു സോതാപത്തിയങ്ഗേസൂതിആദി ഇമേസം ഇന്ദ്രിയാനം സവിസയേ ജേട്ഠകഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യഥാ ഹി ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ രാജാതി രാജപഞ്ചമേസു സഹായേസു ‘‘നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമാ’’തി വീഥിം ഓതിണ്ണേസു ഏകസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ – ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. ദുതിയസ്സ, തതിയസ്സ, ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹം ഗതകാലേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ – ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. അഥ സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ കിഞ്ചാപി രാജാ സബ്ബത്ഥ ഇസ്സരോ, ഇമസ്മിം പന കാലേ അത്തനോ ഗേഹേയേവ – ‘‘ഇമേസം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ദേഥ, ഗന്ധമാലാലങ്കാരാദീനി ദേഥാ’’തി ഗേഹേ വിചാരേതി. ഏവമേവ സദ്ധാപഞ്ചമകേസു ഇന്ദ്രിയേസു തേസു സഹായേസു ഏകതോ വീഥിം ഓതരന്തേസു വിയ ഏകാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനേസുപി യഥാ പഠമസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സോതാപത്തിയങ്ഗാനി പത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണം സദ്ധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ദുതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സമ്മപ്പധാനാനി പത്വാ പഗ്ഗഹലക്ഖണം വീരിയിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ തതിയസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം സതിപട്ഠാനാനി പത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണം സതിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. യഥാ ചതുത്ഥസ്സ ഗേഹേ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, ഗേഹസാമികോവ വിചാരേതി, ഏവം ഝാനവിമോക്ഖേ പത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണം സമാധിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തി. സബ്ബപച്ഛാ രഞ്ഞോ ഗേഹം ഗതകാലേ പന യഥാ ഇതരേ ചത്താരോ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി, രാജാവ ഗേഹേ വിചാരേതി, ഏവമേവ അരിയസച്ചാനി പത്വാ പജാനനലക്ഖണം പഞ്ഞിന്ദ്രിയമേവ ജേട്ഠകം ഹോതി പുബ്ബങ്ഗമം, സേസാനി തദന്വയാനി ഹോന്തീതി.

൯-൧൦. പഠമവിഭങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൭൯-൪൮൦. നവമേ സതിനേപക്കേനാതി ഏത്ഥ നിപകസ്സ ഭാവോ നേപക്കം, പഞ്ഞായേതം നാമം. കസ്മാ പന സതിഭാജനേ പഞ്ഞാ വുത്താതി? സതിയാ ബലവഭാവദസ്സനത്ഥം. ബലവസതി ഹി ഇധ അധിപ്പേതാ. സാ ച പഞ്ഞാസമ്പയുത്താവ ബലവതീ ഹോതി, ന വിപ്പയുത്താതി പഞ്ഞാസമ്പയുത്തസതിം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. ചിരകതന്തി ചിരകാലം കതം ദാനം വാ സീലം വാ ഉപോസഥകമ്മം വാ. ചിരഭാസിതന്തി ‘‘അസുകസ്മിം ഠാനേ അസുകം നാമ ഭാസിത’’ന്തി ഏവം ചിരകാലേ ഭാസിതം. വോസ്സഗ്ഗാരമ്മണം കത്വാതി നിബ്ബാനാരമ്മണം കത്വാ. ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി ഉദയഞ്ച അത്ഥഞ്ച ഗച്ഛന്തിയാ, ഉദയബ്ബയപരിഗ്ഗഹികായാതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ സദ്ധാസതിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി പുബ്ബഭാഗാനി, വീരിയിന്ദ്രിയം മിസ്സകം, സമാധിന്ദ്രിയം നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരമേവ കഥിതം. ദസമേപി അയമേവ ധമ്മപരിച്ഛേദോതി.

സുദ്ധികവഗ്ഗോ പഠമോ.