൩. ചുന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൯. തതിയേ മഗധേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. നാലകഗാമകേതി രാജഗഹസ്സ അവിദൂരേ അത്തനോ കുലസന്തകേ ഏവംനാമകേ ഗാമേ. ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോതി അയം ഥേരോ ധമ്മസേനാപതിസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ, തം ഭിക്ഖൂ അനുപസമ്പന്നകാലേ ‘‘ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ’’തി സമുദാചരിത്വാ ഥേരകാലേപി തഥേവ സമുദാചരിംസു. തേന വുത്തം ‘‘ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ’’തി. ഉപട്ഠാകോ ഹോതീതി മുഖോദകദന്തകട്ഠദാനേന ചേവ പരിവേണസമ്മജ്ജന-പിട്ഠിപരികമ്മകരണ-പത്തചീവരഗ്ഗഹണേന ച ഉപട്ഠാനകരോ ഹോതി. പരിനിബ്ബായീതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ. കതരസ്മിം കാലേതി? ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനസംവച്ഛരേ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഭഗവാ കിര വുത്ഥവസ്സോ വേളുവഗാമകാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘സാവത്ഥിം ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഗതമഗ്ഗേനേവ പടിനിവത്തന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനം പാവിസി. ധമ്മസേനാപതി ഭഗവതോ വത്തം ദസ്സേത്വാ ദിവാട്ഠാനം ഗതോ, സോ തത്ഥ അന്തേവാസികേസു വത്തം ദസ്സേത്വാ പടിക്കന്തേസു ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ചമ്മഖണ്ഡം പഞ്ഞാപേത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഫലസമാപത്തിം പാവിസി. അഥസ്സ യഥാ പരിച്ഛേദേന തതോ വുട്ഠിതസ്സ അയം പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘ബുദ്ധാ നു ഖോ പഠമം പരിനിബ്ബായന്തി, ഉദാഹു അഗ്ഗസാവകാതി, തതോ ‘‘അഗ്ഗസാവകാ പഠമ’’ന്തി ഞത്വാ അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓലോകേസി. സോ ‘‘സത്താഹമേവ മേ ആയുസങ്ഖാരാ പവത്തിസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ ‘‘കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി.

തതോ ‘‘രാഹുലോ താവതിംസേസു പരിനിബ്ബുതോ, അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ ഛദ്ദന്തദഹേ, അഹം കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി പുനപ്പുനം ചിന്തേന്തോ മാതരം ആരബ്ഭ സതിം ഉപ്പാദേസി – ‘‘മയ്ഹം മാതാ സത്തന്നം അരഹന്താനം മാതാ ഹുത്വാപി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു അപ്പസന്നാ, അത്ഥി നു ഖോ തസ്സാ ഉപനിസ്സയോ, നത്ഥി നു ഖോ’’തി. സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ‘‘കസ്സ ദേസനായ അഭിസമയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഓലോകേന്തോ ‘‘മമേവ ധമ്മദേസനായ ഭവിസ്സതി, ന അഞ്ഞസ്സ. സചേ ഖോ പനാഹം അപ്പോസ്സുക്കോ ഭവേയ്യം, ഭവിസ്സന്തി മേ വത്താരോ – ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ അവസേസജനാനമ്പി അവസ്സയോ ഹോതി. തഥാ ഹിസ്സ സമചിത്തസുത്തന്തദേസനാദിവസേ (അ. നി. ൨.൩൩-൩൭) കോടിസതസഹസ്സദേവതാ അരഹത്തം പത്താ, തയോ മഗ്ഗേ പടിവിദ്ധദേവതാനം ഗണനാ നത്ഥി, അഞ്ഞേസു ച ഠാനേസു അനേകാ അഭിസമയാ ദിസ്സന്തി, ഥേരേ ച ചിത്തം പസാദേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്താനേവ അസീതി കുലസഹസ്സാനി, സോ ദാനി സകമാതുമിച്ഛാദസ്സനമത്തമ്പി ഹരിതും നാസക്ഖീ’’തി. തസ്മാ മാതരം മിച്ഛാദസ്സനാ മോചേത്വാ ജാതോവരകേയേവ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ‘‘അജ്ജേവ ഭഗവന്തം അനുജാനാപേത്വാ നിക്ഖമിസ്സാമീ’’തി ചുന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ, ചുന്ദ, അമ്ഹാകം പഞ്ചസതായ ഭിക്ഖുപരിസായ സഞ്ഞം ദേഹി. ‘ഗണ്ഹഥാവുസോ പത്തചീവരാനി, ധമ്മസേനാപതി നാലകഗാമം ഗന്തുകാമോ’’’തി. ഥേരോ തഥാ അകാസി.

ഭിക്ഖൂ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമംസു. ഥേരോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ദിവാട്ഠാനദ്വാരേ ഠത്വാ ദിവാട്ഠാനം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം ദാനി പച്ഛിമദസ്സനം, പുന ആഗമനം നത്ഥീ’’തി പഞ്ചസതഭിക്ഖൂഹി പരിവുതോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘അനുജാനാതു മേ ഭന്തേ ഭഗവാ, അനുജാനാതു സുഗതോ. പരിനിബ്ബാനകാലോ മേ, ഓസ്സട്ഠോ മേ ആയുസങ്ഖാരോ’’തി. ബുദ്ധാ പന യസ്മാ ‘‘പരിനിബ്ബാഹീ’’തി വുത്തേ മരണവണ്ണം സംവണ്ണേന്തീതി, ‘‘മാ പരിനിബ്ബാഹീ’’തി വുത്തേ വട്ടസ്സ ഗുണം കഥേന്തീതി മിച്ഛാദിട്ഠികാ ദോസം ആരോപേസ്സന്തി, തസ്മാ തദുഭയമ്പി ന വദന്തി. തേന നം ഭഗവാ – ‘‘കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സസി സാരിപുത്താ’’തി വത്വാ – ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, മഗധേസു നാലകഗാമേ ജാതോവരകോ, തത്ഥാഹം പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ – ‘‘യസ്സ ദാനി ത്വം, സാരിപുത്ത, കാലം മഞ്ഞസി, ഇദാനി പന തേ ജേട്ഠകനിട്ഠഭാതികാനം താദിസസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം ദുല്ലഭം ഭവിസ്സതി, ദേസേഹി നേസം ധമ്മ’’ന്തി ആഹ.

ഥേരോ – ‘‘സത്ഥാ മയ്ഹം ഇദ്ധിവികുബ്ബനപുബ്ബങ്ഗമം ധമ്മദേസനം പച്ചാസീസതീ’’തി ഞത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ താലപ്പമാണം ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഓരുയ്ഹ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദി, പുന ദ്വിതാലപ്പമാണം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഓരുയ്ഹ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദി, ഏതേനുപായേന സത്തതാലപ്പമാണം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ അനേകാനി പാടിഹാരിയസതാനി ദസ്സേന്തോ ധമ്മകഥം ആരഭി. ദിസ്സമാനേനപി കായേന കഥേതി, അദിസ്സമാനേനപി. ഉപരിമേന വാ ഹേട്ഠിമേന വാ ഉപഡ്ഢകായേന കഥേതി അദിസ്സമാനേനപി ദിസ്സമാനേനപി, കാലേന ചന്ദവണ്ണം ദസ്സേതി, കാലേന സൂരിയവണ്ണം, കാലേന പബ്ബതവണ്ണം, കാലേന സമുദ്ദവണ്ണം, കാലേന ചക്കവത്തിരാജാ ഹോതി, കാലേന വേസ്സവണമഹാരാജാ, കാലേന സക്കോ ദേവരാജാ, കാലേന മഹാബ്രഹ്മാതി ഏവം അനേകാനി പാടിഹാരിയസതാനി ദസ്സേന്തോ ധമ്മകഥം കഥേസി. സകലനഗരം സന്നിപതി. ഥേരോ ഓരുയ്ഹ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കോ നാമോ അയം സാരിപുത്ത ധമ്മപരിയായോ’’തി. സീഹവികീളിതോ നാമ, ഭന്തേതി. തഗ്ഘ, സാരിപുത്ത, സീഹവികീളിതോ തഗ്ഘ, സാരിപുത്ത, സീഹവികീളിതോതി.

ഥേരോ അലത്തകവണ്ണേ ഹത്ഥേ പസാരേത്വാ സത്ഥു സുവണ്ണകച്ഛപസദിസേ പാദേ ഗോപ്ഫകേസു ഗഹേത്വാ – ‘‘ഭന്തേ, ഇമേസം പാദാനം വന്ദനത്ഥായ കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം പാരമിയോ പൂരിതാ, സോ മേ മനോരഥോ മത്ഥകം പത്തോ, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ പടിസന്ധിവസേന ന പുന ഏകട്ഠാനേ സന്നിപാതോ സമാഗമോ അത്ഥി, ഛിന്നോ ഏസ വിസ്സാസോ, അനേകേഹി ബുദ്ധസതസഹസ്സേഹി പവിട്ഠം അജരം അമരം ഖേമം സുഖം സീതലം അഭയം നിബ്ബാനപുരം പവിസിസ്സാമി, സചേ മേ കിഞ്ചി കായികം വാ വാചസികം വാ ന രോചേഥ, ഖമഥ തം ഭഗവാ, ഗമനകാലോ മയ്ഹ’’ന്തി. ഖമാമി തേ, സാരിപുത്ത, ന ഖോ പന തേ കിഞ്ചി കായികം വാ വാചസികം വാ മയ്ഹം അരുച്ചനകം അത്ഥി, യസ്സ ദാനി ത്വം, സാരിപുത്ത, കാലം മഞ്ഞസീതി.

ഇതി ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതസമനന്തരം സത്ഥു പാദേ വന്ദിത്വാ ഉട്ഠിതമത്തേ ആയസ്മന്തേ സാരിപുത്തേ സിനേരുചക്കവാളഹിമവന്തപരിഭണ്ഡപബ്ബതേ ധാരയമാനാപി – ‘‘അജ്ജ ഇമം ഗുണരാസിം ധാരേതും ന സക്കോമീ’’തി വദന്തീ വിയ ഏകപ്പഹാരേനേവ വിരവമാനാ മഹാപഥവീ യാവ ഉദകപരിയന്താ അകമ്പി, ആകാസേ ദേവദുന്ദുഭിയോ ഫലിംസു, മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ പോക്ഖരവസ്സം വസ്സി.

സത്ഥാ – ‘‘ധമ്മസേനാപതിം പടിപാദേസ്സാമീ’’തി ധമ്മാസനാ വുട്ഠായ ഗന്ധകുടിഅഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ മണിഫലകേ അട്ഠാസി. ഥേരോ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ചതൂസു ഠാനേസു വന്ദിത്വാ – ‘‘ഭഗവാ ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സാധികസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യസ്സ ഉപരി അനോമദസ്സീസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ തുമ്ഹാകം ദസ്സനം പത്ഥേസിം, സാ മേ പത്ഥനാ സമിദ്ധാ, ദിട്ഠാ തുമ്ഹേ, തം പഠമദസ്സനം, ഇദം പച്ഛിമദസ്സനം. പുന തുമ്ഹാകം ദസ്സനം നത്ഥീ’’തി വത്വാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ യാവ ദസ്സനവിസയാ അഭിമുഖോവ പടിക്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പക്കാമി. പുന മഹാപഥവീ ധാരേതും അസക്കോന്തീ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ അകമ്പി.

ഭഗവാ പരിവാരേത്വാ ഠിതേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘അനുഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതിക’’ന്തി. തസ്മിം ഖണേ ചതസ്സോപി പരിസാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏകകംയേവ ജേതവനേ ഓഹായ നിരവസേസാ നിക്ഖമിംസു. സാവത്ഥിനഗരവാസിനോപി – ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ കിര സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ആപുച്ഛിത്വാ പരിനിബ്ബായിതുകാമോ നിക്ഖന്തോ, പസ്സിസ്സാമ ന’’ന്തി നഗരദ്വാരാനി നിരോകാസാനി കരോന്താ നിക്ഖമിത്വാ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ കേസേ വികിരിത്വാ – ‘‘ഇദാനി മയം കഹം മഹാപഞ്ഞോ നിസിന്നോ, കഹം ധമ്മസേനാപതി നിസിന്നോ’’തി പുച്ഛന്താ – ‘‘കസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമ, കസ്സ ഹത്ഥേ സത്ഥാരം ഠപേത്വാ ഥേരോ പക്കന്തോ’’തിആദിനാ നയേന പരിദേവന്താ രോദന്താ ഥേരം അനുബന്ധിംസു.

ഥേരോ മഹാപഞ്ഞായ ഠിതത്താ – ‘‘സബ്ബേസം അനതിക്കമനീയോ ഏസ മഗ്ഗോ’’തി മഹാജനം ഓവദിത്വാ – ‘‘തുമ്ഹേപി, ആവുസോ, തിട്ഠഥ, മാ ദസബലേ പമാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘമ്പി നിവത്തേത്വാ അത്തനോ പരിസായേവ സദ്ധിം പക്കാമി. യേപി മനുസ്സാ – ‘‘പുബ്ബേ അയ്യോ പച്ചാഗമനചാരികം ചരതി, ഇദം ഇദാനി ഗമനം ന പുന പച്ചാഗമനായാ’’തി പരിദേവന്താ അനുബന്ധിംസുയേവ. തേപി – ‘‘അപ്പമത്താ, ആവുസോ, ഹോഥ, ഏവംഭാവിനോ നാമ സങ്ഖാരാ’’തി നിവത്തേസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേന അന്തരാമഗ്ഗേ സത്താഹം മനുസ്സാനം സങ്ഗഹം കരോന്തോ സായം നാലകഗാമം പത്വാ ഗാമദ്വാരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ അട്ഠാസി. അഥ ഉപരേവതോ നാമ ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ ബഹിഗാമം ഗച്ഛന്തോ ഥേരം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. ഥേരോ തം ആഹ – ‘‘അത്ഥി ഗേഹേ തേ അയ്യികാ’’തി. ആമ ഭന്തേതി. ഗച്ഛ അമ്ഹാകം ഇധാഗതഭാവം ആരോചേഹി. ‘‘കസ്മാ ആഗതോ’’തി ച വുത്തേ – ‘‘അജ്ജ കിര ഏകദിവസം അന്തോഗാമേ വസിസ്സതി, ജാതോവരകം പടിജഗ്ഗഥ, പഞ്ചന്നഞ്ച കിര ഭിക്ഖുസതാനം വസനട്ഠാനം ജാനാഥാ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ – ‘‘അയ്യികേ മയ്ഹം മാതുലോ ആഗതോ’’തി ആഹ. ഇദാനി കുഹിന്തി? ഗാമദ്വാരേതി. ഏകകോവ, അഞ്ഞോപി കോചി അത്ഥീതി? അത്ഥി പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂതി. കിംകാരണാ ആഗതോതി? സോ തം പവത്തിം ആരോചേസി. ബ്രാഹ്മണീ – ‘‘കിം നു ഖോ ഏത്തകാനം വസനട്ഠാനം പടിജഗ്ഗാപേതി, ദഹരകാലേ പബ്ബജിത്വാ മഹല്ലകകാലേ ഗിഹീ ഹോതുകാമോ’’തി ചിന്തേന്തീ ജാതോവരകം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ പഞ്ചസതാനം വസനട്ഠാനം കാരേത്വാ ദണ്ഡദീപികാ ജാലേത്വാ ഥേരസ്സ പാഹേസി.

ഥേരോ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പാസാദം ആരുയ്ഹ ജാതോവരകം പവിസിത്വാ നിസീദി, നിസീദിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം വസനട്ഠാനം ഗച്ഛഥാ’’തി ഭിക്ഖൂ ഉയ്യോജേസി. തേസു ഗതമത്തേസുയേവ ഥേരസ്സ ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി, ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ മാരണന്തികാ വേദനാ വത്തന്തി. ഏകം ഭാജനം പവിസതി, ഏകം നിക്ഖമതി. ബ്രാഹ്മണീ – ‘‘മമ പുത്തസ്സ പവത്തി മയ്ഹം ന രുച്ചതീ’’തി അത്തനോ വസനഗബ്ഭദ്വാരം നിസ്സായ അട്ഠാസി.

ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ‘‘ധമ്മസേനാപതി കുഹിം വിഹരതീ’’തി ഓലോകേന്താ നാലകഗാമേ ജാതോവരകേ പരിനിബ്ബാനമഞ്ചേ നിപന്നോ, പച്ഛിമദസ്സനം ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഗമ്മ വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു. കേ തുമ്ഹേതി? മഹാരാജാനോ ഭന്തേതി. കസ്മാ ആഗതത്ഥാതി? ഗിലാനുപട്ഠാകാ ഭവിസ്സാമാതി. ‘‘ഹോതു, അത്ഥി ഗിലാനുപട്ഠാകോ, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ’’തി ഉയ്യോജേസി. തേസം ഗതാവസാനേ തേനേവ നയേന സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ. തസ്മിം ഗതേ മഹാബ്രഹ്മാ ച ആഗമിംസു. തേപി തഥേവ ഥേരോ ഉയ്യോജേസി.

ബ്രാഹ്മണീ ദേവതാനം ആഗമനഞ്ച ഗമനഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘കേ നു ഖോ ഏതേ മമ പുത്തം വന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തീ’’തി ഥേരസ്സ ഗബ്ഭദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘‘താത, ചുന്ദ, കാ പവത്തീ’’തി പുച്ഛി. സോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘മഹാഉപാസികാ, ഭന്തേ, ആഗതാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘കസ്മാ അവേലായ ആഗതാ’’തി പുച്ഛി. സാ ‘‘തുയ്ഹം, താത, ദസ്സനത്ഥായാ’’തി വത്വാ ‘‘താത, പഠമം കേ ആഗതാ’’തി പുച്ഛി. ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ഉപാസികേതി. താത, ത്വം ചതൂഹി മഹാരാജേഹി മഹന്തതരോതി? ആരാമികസദിസാ ഏതേ ഉപാസികേ, അമ്ഹാകം സത്ഥു പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ ഖഗ്ഗഹത്ഥാ ഹുത്വാ ആരക്ഖം അകംസൂതി. തേസം താത ഗതാവസാനേ കോ ആഗതോതി? സക്കോ ദേവാനമിന്ദോതി. ദേവരാജതോപി ത്വം താത മഹന്തതരോതി? ഭണ്ഡഗ്ഗാഹകസാമണേരസദിസോ ഏസ ഉപാസികേ, അമ്ഹാകം സത്ഥു താവതിംസതോ ഓതരണകാലേ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഓതിണ്ണോതി. തസ്സ താത ഗതാവസാനേ ജോതയമാനോ വിയ കോ ആഗതോതി? ഉപാസികേ, തുയ്ഹം ഭഗവാ ച സത്ഥാ ച മഹാബ്രഹ്മാ നാമ ഏസോതി. മയ്ഹം ഭഗവതോ മഹാബ്രഹ്മതോപി ത്വം, താത, മഹന്തതരോതി? ആമ ഉപാസികേ, ഏതേ നാമ കിര അമ്ഹാകം സത്ഥു ജാതദിവസേ ചത്താരോ മഹാബ്രഹ്മാനോ മഹാപുരിസം സുവണ്ണജാലേന പടിഗ്ഗണ്ഹിംസൂതി.

അഥ ബ്രാഹ്മണിയാ – ‘‘പുത്തസ്സ താവ മേ അയം ആനുഭാവോ, കീദിസോ വത മയ്ഹം പുത്തസ്സ ഭഗവതോ സത്ഥു ആനുഭാവോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തയന്തിയാ സഹസാ പഞ്ചവണ്ണാ പീതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ സകലസരീരം ഫരി. ഥേരോ – ‘‘ഉപ്പന്നം മേ മാതു പീതിസോമനസ്സം, അയം ദാനി കാലോ ധമ്മദേസനായാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കിം ചിന്തേസി മഹാഉപാസികേ’’തി ആഹ. സാ ‘‘പുത്തസ്സ താവ മേ അയം ഗുണോ, സത്ഥു പനസ്സ കീദിസോ ഭവിസ്സതീതി ഇദം, താത, ചിന്തേമീ’’തി ആഹ. മഹാഉപാസികേ, മയ്ഹം സത്ഥുജാതക്ഖണേ മഹാഭിനിക്ഖമനേ സമ്ബോധിയം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ ച ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പിത്ഥ. സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനേന സമോ നാമ നത്ഥി, ഇതിപി സോ ഭഗവാതി വിത്ഥാരേത്വാ ബുദ്ധഗുണപടിസംയുത്തം ധമ്മദേസനം കഥേസി.

ബ്രാഹ്മണീ പിയപുത്തസ്സ ധമ്മദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ പുത്തം ആഹ – ‘‘താത ഉപതിസ്സ, കസ്മാ ഏവമകാസി, ഏവരൂപം നാമ അമതം മയ്ഹം ഏത്തകം കാലം ന അദാസീ’’തി. ഥേരോ – ‘‘ദിന്നം ദാനി മേ മാതു രൂപസാരിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ പോസാവനികമൂലം, ഏത്തകേന വട്ടിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഗച്ഛ മഹാഉപസികേ’’തി ബ്രാഹ്മണിം ഉയ്യോജേത്വാ – ‘‘ചുന്ദ കാ വേലാ’’തി ആഹ. ബലവപച്ചൂസകാലോ, ഭന്തേതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേഹീതി. സന്നിപതിതോ ഭന്തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോതി. ‘‘മം ഉക്ഖിപിത്വാ നിസീദാപേഹി ചുന്ദാ’’തി ഉക്ഖിപിത്വാ നിസീദാപേസി.

ഥേരോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ചതുചത്താലീസം വോ വസ്സാനി മയാ സദ്ധിം വിചരന്താനം യം മേ കായികം വാ വാചസികം വാ ന രോചേഥ, തം ഖമഥ ആവുസോ’’തി. ഏത്തകം, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഛായാ വിയ തുമ്ഹേ അമുഞ്ചിത്വാ വിചരന്താനം അരുച്ചനകം നാമ നത്ഥി, തുമ്ഹേ പന അമ്ഹാകം ഖമഥാതി. അഥ ഥേരോ മഹാചീവരം സങ്കഡ്ഢിത്വാ മുഖം പിധായ ദക്ഖിണേന പസ്സേന നിപന്നോ സത്ഥാ വിയ നവ അനുപുബ്ബസമാപത്തിയോ അനുലോമപടിലോമതോ സമാപജ്ജിത്വാ പുന പഠമജ്ഝാനം ആദിം കത്വാ യാവ ചതുത്ഥജ്ഝാനാ സമാപജ്ജി. തതോ വുട്ഠായ അനന്തരംയേവ മഹാപഥവിം ഉന്നാദേന്തോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി.

ഉപാസികാ – ‘‘കിം നു ഖോ മേ പുത്തോ, ന കിഞ്ചി കഥേതീ’’തി ഉട്ഠായ പിട്ഠിപാദേ പരിമജ്ജന്തീ പരിനിബ്ബുതഭാവം ഞത്വാ മഹാസദ്ദം കുരുമാനാ പാദേസു നിപതിത്വാ – ‘‘താത മയം ഇതോ പുബ്ബേ തവ ഗുണം ന ജാനിമ്ഹാ, ഇദാനി പന തം ആദിം കത്വാ അനേകസതേ അനേകസഹസ്സേ അനേകസതസഹസ്സേ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം നിവേസനേ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേതും ന ലഭിമ്ഹാ, ചീവരേഹി അച്ഛാദേതും ന ലഭിമ്ഹാ, വിഹാരസതം വിഹാരസഹസ്സം കാരേതും ന ലഭിമ്ഹാ’’തി യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ പരിദേവി. അരുണേ ഉഗ്ഗതമത്തേയേവ സുവണ്ണകാരേ പക്കോസാപേത്വാ സുവണ്ണഗബ്ഭം വിവരാപേത്വാ സുവണ്ണഘടിയോ മഹാതുലായ തുലാപേത്വാ – ‘‘പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി പഞ്ച അഗ്ഘികസതാനി കരോഥാ’’തി ദാപേതി.

സക്കോപി ദേവരാജാ വിസ്സകമ്മദേവപുത്തം ആമന്തേത്വാ – ‘‘താത ധമ്മസേനാപതി പരിനിബ്ബുതോ, പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി പഞ്ച അഗ്ഘികസതാനി ച മാപേഹീ’’തി ആഹ. ഇതി ഉപാസികായ കാരിതാനി ച വിസ്സകമ്മേന നിമ്മിതാനി ച സബ്ബാനിപി ദ്വേസഹസ്സാനി അഹേസും. തതോ നഗരമജ്ഝേ സാരമയം മഹാമണ്ഡപം കാരേത്വാ മണ്ഡപമജ്ഝേ മഹാകൂടാഗാരം ഠപേത്വാ സേസാനി പരിവാരസങ്ഖേപേന ഠപേത്വാ സാധുകീളികം ആരഭിംസു. ദേവാനം അന്തരേ മനുസ്സാ, മനുസ്സാനം അന്തരേ ദേവാ അഹേസും.

രേവതീ നാമ ഏകാ ഥേരസ്സ ഉപട്ഠായികാ – ‘‘അഹം ഥേരസ്സ പൂജം കരിസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണപുപ്ഫാനം തയോ കുമ്ഭേ കാരേസി. ‘‘ഥേരസ്സ പൂജം കരിസ്സാമീ’’തി സക്കോ ദേവരാജാ അഡ്ഢതേയ്യകോടിനാടകേഹി പരിവാരിതോ ഓതരി. ‘‘സക്കോ ഓതരതീ’’തി മഹാജനോ പച്ഛാമുഖോ പടിക്കമി. തത്ഥ സാപി ഉപാസികാ പടിക്കമമാനാ ഗരുഭാരത്താ ഏകമന്തം അപസക്കിതും അസക്കോന്തീ മനുസ്സാനം അന്തരേ പതി. മനുസ്സാ അപസ്സന്താ തം മദ്ദിത്വാ അഗമിംസു. സാ തത്ഥേവ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവസ്സാ രതനക്ഖന്ധോ വിയ തിഗാവുതപ്പമാണോ അത്തഭാവോ അഹോസി സട്ഠിസകടപൂരപ്പമാണഅലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ അച്ഛരാസഹസ്സപരിവാരിതാ. അഥസ്സാ ദിബ്ബം സബ്ബകായികാദാസം പുരതോ ഠപയിംസു. സാ അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിം ദിസ്വാ – ‘‘ഉളാരാ അയം സമ്പത്തി, കിം നു ഖോ മേ കമ്മം കത’’ന്തി ചിന്തയമാനാ അദ്ദസ – ‘‘മയാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പരിനിബ്ബുതട്ഠാനേ തീഹി സുവണ്ണപുപ്ഫകുമ്ഭേഹി പൂജാ കതാ, മഹാജനോ മം മദ്ദിത്വാ ഗതോ, സാഹം തത്ഥ കാലം കത്വാ ഇധൂപപന്നാ, ഥേരം നിസ്സായ ലദ്ധം ഇദാനി പുഞ്ഞവിപാകം മനുസ്സാനം കഥേസ്സാമീ’’തി സഹ വിമാനേനേവ ഓതരി.

മഹാജനോ ദൂരതോവ ദിസ്വാ – ‘‘കിം നു ഖോ ദ്വേ സൂരിയാ ഉട്ഠിതാ’’തി? ഓലോകേന്തോ – ‘‘വിമാനേ ആഗച്ഛന്തേ കൂടാഗാരസണ്ഠാനം പഞ്ഞായതി, നായം സൂരിയോ, വിമാനമേതം ഏക’’ന്തി ആഹ. തമ്പി വിമാനം താവദേവ ആഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ദാരുചിതകമത്ഥകേ വേഹാസം അട്ഠാസി. ദേവധീതാ വിമാനം ആകാസേയേവ ഠപേത്വാ പഥവിം ഓതരി. മഹാജനോ – ‘‘കാ ത്വം, അയ്യേ’’തി? പുച്ഛി. ‘‘ന മം തുമ്ഹേ ജാനാഥ, രേവതീ നാമാഹം, തീഹി സുവണ്ണപുപ്ഫകുമ്ഭേഹി ഥേരം പൂജം കത്വാ മനുസ്സേഹി മദ്ദിതാ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്താ, പസ്സഥ മേ സിരിസമ്പത്തിം, തുമ്ഹേപി ദാനി ദാനാനി ദേഥ, പുഞ്ഞാനി കരോഥാ’’തി കുസലകിരിയായ വണ്ണം കഥേത്വാ ഥേരസ്സ ചിതകം പദക്ഖിണം കത്വാ വന്ദിത്വാ അത്തനോ ദേവട്ഠാനംയേവ ഗതാ.

മഹാജനോപി സത്താഹം സാധുകീളികം കീളിത്വാ സബ്ബഗന്ധേഹി ചിതകം അകാസി, ചിതകാ ഏകൂനരതനസതികാ അഹോസി. ഥേരസ്സ സരീരം ചിതകം ആരോപേത്വാ ഉസീരകലാപകേഹി ആലിമ്പേസും. ആളാഹനേ സബ്ബരത്തിം ധമ്മസ്സവനം പവത്തി. അനുരുദ്ധത്ഥേരോ സബ്ബഗന്ധോദകേന ഥേരസ്സ ചിതകം നിബ്ബാപേസി. ചുന്ദത്ഥേരോ ധാതുയോ പരിസ്സാവനേ പക്ഖിപിത്വാ – ‘‘ന ദാനി മയാ ഇധേവ സക്കാ ഠാതും, മയ്ഹം ജേട്ഠഭാതികസ്സ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ആരോചേസ്സാമീ’’തി ധാതുപരിസ്സാവനം ഥേരസ്സ ച പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ സാവത്ഥിം അഗമാസി. ഏകട്ഠാനേപി ച ദ്വേ രത്തിയോ അവസിത്വാ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേനേവ സാവത്ഥിം പാപുണി. തമത്ഥം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ യേനായസ്മാ ആനന്ദോതി യേന അത്തനോ ഉപജ്ഝായോ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ, തേനുപസങ്കമി. കസ്മാ പനേസ ഉജുകം സത്ഥു സന്തികം അഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമാസീതി? സത്ഥരി ച ഥേരേ ച ഗാരവേന. ജേതവനമഹാവിഹാരേ പോക്ഖരണിയം കിരസ്സ ന്ഹത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ സുനിവത്ഥസുപാരുതസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ മഹാപാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുനോ, ഫണകതസപ്പ സീഹബ്യഗ്ഘമത്തവരവാരണാദയോ വിയ ച ദുരാസദാ, ന സക്കാ മയാ ഉജുകമേവ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ കഥേതും, കസ്സ നു ഖോ സന്തികം ഗന്തബ്ബ’’ന്തി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ ജേട്ഠഭാതികത്ഥേരസ്സ ഉത്തമസഹായോ, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം ആദായ സത്ഥാരാ സദ്ധിം കഥേസ്സാമീ’’തി സത്ഥരി ചേവ ഥേരേ ച ഗാരവേന ഉപസങ്കമി.

ഇദമസ്സ പത്തചീവരന്തി ‘‘അയമസ്സ പരിഭോഗപത്തോ, ഇദം ധാതുപരിസ്സാവന’’ന്തി ഏവം ഏകേകം ആചിക്ഖി. പാളിയം പന ‘‘ഇദമസ്സ പത്തചീവര’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. കഥാപാഭതന്തി കഥാമൂലം. മൂലഞ്ഹി പാഭതന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘അപ്പകേനപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൪);

ഭഗവന്തം ദസ്സനായാതി ഭഗവന്തം ദസ്സനത്ഥായ. കിം പനിമിനാ ഭഗവാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോതി? നോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ. അയഞ്ഹി ആയസ്മാ ദിവാ നവ വാരേ, രത്തിം നവ വാരേതി ഏകാഹം അട്ഠാരസ വാരേ ഉപട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. ദിവസസ്സ പന സതവാരം വാ സഹസ്സവാരം വാ ഗന്തുകാമോ സമാനോപി ന അകാരണാ ഗച്ഛതി, ഏകം പഞ്ഹദ്വാരം ഗഹേത്വാവ ഗച്ഛതി. സോ തംദിവസം തേന കഥാപാഭതേന ഗന്തുകാമോ ഏവമാഹ. ഇദമസ്സ പത്തചീവരന്തി ഥേരോപി – ‘‘ഇദം തസ്സ പത്തചീവരം, ഇദഞ്ച ധാതുപരിസ്സാവന’’ന്തി പാടിയേക്കംയേവ ദസ്സേത്വാ ആചിക്ഖി.

സത്ഥാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ധാതുപരിസ്സാവനം ഗഹേത്വാ ഹത്ഥതലേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പുരിമദിവസേ അനേകാനി പാടിഹാരിയസതാനി കത്വാ പരിനിബ്ബാനം അനുജാനാപേസി, തസ്സ ഇദാനി ഇമാ സങ്ഖവണ്ണസന്നിഭാ ധാതുയോവ പഞ്ഞായന്തി, കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം പൂരിതപാരമീ ഏസ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു, മയാ പവത്തിതം ധമ്മചക്കം അനുപവത്തകോ ഏസ ഭിക്ഖു, പടിലദ്ധദുതിയആസനോ ഏസ ഭിക്ഖു, പൂരിതസാവകസന്നിപാതോ ഏസ ഭിക്ഖു, ഠപേത്വാ മം ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു പഞ്ഞായ അസദിസോ ഏസ ഭിക്ഖു, മഹാപഞ്ഞോ ഏസ ഭിക്ഖു, പുഥുപഞ്ഞോ ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ തിക്ഖപഞ്ഞോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഏസ ഭിക്ഖു, അപ്പിച്ഛോ ഏസ ഭിക്ഖു, സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ ചോദകോ പാപഗരഹീ ഏസ ഭിക്ഖു, പഞ്ച ജാതിസതാനി പടിലദ്ധമഹാസമ്പത്തിയോ പഹായ പബ്ബജിതോ ഏസ ഭിക്ഖു, മമ സാസനേ പഥവീസമഖന്തികോ ഏസ ഭിക്ഖു, ഛിന്നവിസാണഉസഭസദിസോ ഏസ ഭിക്ഖു, ചണ്ഡാലപുത്തസദിസനീചചിത്തോ ഏസ ഭിക്ഖു. പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, മഹാപഞ്ഞസ്സ ധാതുയോ, പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുപഞ്ഞസ്സ ഹാസപഞ്ഞസ്സ ജവനപഞ്ഞസ്സ തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ നിബ്ബേധികപഞ്ഞസ്സ അപ്പിച്ഛസ്സ സന്തുട്ഠസ്സ പവിവിത്തസ്സ അസംസട്ഠസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ, ചോദകസ്സ, പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, പാപഗരഹിസ്സ ധാതുയോതി.

‘‘യോ പബ്ബജീ ജാതിസതാനി പഞ്ച,

പഹായ കാമാനി മനോരമാനി;

തം വീതരാഗം സുസമാഹിതിന്ദ്രിയം,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ സാരിപുത്തം.

‘‘ഖന്തിബലോ പഥവിസമോ ന കുപ്പതി,

ന ചാപി ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി;

അനുകമ്പകോ കാരുണികോ ച നിബ്ബുതോ,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ സാരിപുത്തം.

‘‘ചണ്ഡാലപുത്തോ യഥാ നഗരം പവിട്ഠോ,

നീചമനോ ചരതി കളോപിഹത്ഥോ;

തഥാ അയം വിഹരതി സാരിപുത്തോ,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ സാരിപുത്തം.

‘‘ഉസഭോ യഥാ ഛിന്നവിസാണകോ,

അഹേഠയന്തോ ചരതി പുരന്തരേ വനേ;

തഥാ അയം വിഹരതി സാരിപുത്തോ,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ സാരിപുത്ത’’ന്തി.

ഇതി ഭഗവാ പഞ്ചഹി ഗാഥാസതേഹി ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേസി. യഥാ യഥാ ഭഗവാ ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേസി, തഥാ തഥാ ആനന്ദത്ഥേരോ സന്ധാരേതും ന സക്കോതി, ബിളാരമുഖേ പക്ഖന്തകുക്കുടോ വിയ പവേധതി. തേനാഹ അപിച മേ, ഭന്തേ, മധുരകജാതോ വിയ കായോതി സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. തത്ഥ മധുരകജാതോതിആദീനം അത്ഥോ വുത്തോയേവ. ഇധ പന ധമ്മാതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാധമ്മാ അധിപ്പേതാ. തസ്സ ഹി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാധമ്മേ അഗഹിതേ വാ ഗഹേതും, ഗഹിതേ വാ സജ്ഝായം കാതും ചിത്തം ന പവത്തതി. അഥ സത്ഥാ പഞ്ചപസാദവിചിത്രാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഥേരം ഓലോകേന്തോ ‘‘അസ്സാസേസ്സാമി ന’’ന്തി അസ്സാസേന്തോ കിം നു ഖോ തേ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ സീലക്ഖന്ധന്തി ലോകിയലോകുത്തരസീലം. സമാധിപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. വിമുത്തി പന ലോകുത്തരാവ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണഞാണം, തം ലോകിയമേവ. ഓവാദകോതി ഓവാദദായകോ. ഓതിണ്ണോതി ഓതിണ്ണേസു വത്ഥൂസു നാനപ്പകാരേന ഓതരണസീലോ. വിഞ്ഞാപകോതി ധമ്മകഥാകാലേ അത്ഥഞ്ച കാരണഞ്ച വിഞ്ഞാപേതാ. സന്ദസ്സകോതി ഖന്ധധാതുആയതനവസേന തേസം തേസം ധമ്മാനം ദസ്സേതാ. സമാദപകോതി ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഗണ്ഹഥാ’’തി ഏവം ഗണ്ഹാപകോ. സമുത്തേജകോതി അബ്ഭുസ്സാഹകോ. സമ്പഹംസകോതി പടിലദ്ധഗുണേഹി മോദാപകോ ജോതാപകോ.

അകിലാസു ധമ്മദേസനായാതി ധമ്മദേസനം ആരഭിത്വാ ‘‘സീസം വാ മേ രുജ്ജതി, ഹദയം വാ കുച്ഛി വാ പിട്ഠി വാ’’തി ഏവം ഓസക്കനാകാരവിരഹിതോ നിക്കിലാസു വിസാരദോ ഏകസ്സാപി ദ്വിന്നമ്പി സീഹവേഗേനേവ പക്ഖന്ദതി. അനുഗ്ഗാഹകോ സബ്രഹ്മചാരീനന്തി പദസ്സ അത്ഥോ ഖന്ധകവഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതോവ. ധമ്മോജം ധമ്മഭോഗന്തി ഉഭയേനപി ധമ്മപരിഭോഗോവ കഥിതോ. ധമ്മാനുഗ്ഗഹന്തി ധമ്മേന അനുഗ്ഗഹണം.

സത്ഥാ ‘‘അതിവിയ അയം ഭിക്ഖു കിലമതീ’’തി പുന തം അസ്സാസേന്തോ നനു തം, ആനന്ദ, മയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പിയേഹി മനാപേഹീതി മാതാപിതാഭാതാഭഗിനീആദികേഹി ജാതിയാ നാനാഭാവോ, മരണേന വിനാഭാവോ, ഭവേന അഞ്ഞഥാഭാവോ. തം കുതേത്ഥ, ആനന്ദ, ലബ്ഭാതി തന്തി തസ്മാ. യസ്മാ സബ്ബേഹി പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ, തസ്മാ ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാപി സമ്ബോധിം പത്വാപി ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാപി യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാപി ദേവോരോഹനം കത്വാപി യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം തഥാഗതസ്സാപി സരീരം മാ പലുജ്ജീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, രോദന്തേനപി കന്ദന്തേനപി ന സക്കാ തം കാരണം ലദ്ധുന്തി. സോ പലുജ്ജേയ്യാതി സോ ഭിജ്ജേയ്യ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ യോജനസതുബ്ബേധോ മഹാജമ്ബുരുക്ഖോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ തസ്സ ദക്ഖിണദിസം ഗതോ പഞ്ഞാസയോജനികോ മഹാഖന്ധോ വിയ ധമ്മസേനാപതി. തസ്മിം മഹാഖന്ധേ ഭിന്നേ തതോ പട്ഠായ അനുപുബ്ബേന വഡ്ഢിത്വാ പുപ്ഫഫലാദീഹി തം ഠാനം പൂരേതും സമത്ഥസ്സ അഞ്ഞസ്സ ഖന്ധസ്സ അഭാവോ വിയ ഥേരേ പരിനിബ്ബുതേ സോളസന്നം പഞ്ഞാനം മത്ഥകം പത്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ ദക്ഖിണാസനേ നിസീദനസമത്ഥസ്സ സാരിപുത്തസദിസസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഭാവോ. തായ പരിഭിന്നായ സോ രുക്ഖോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഖന്ധോത്വേവ ജാതോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ സബ്ബം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം മാ പലുജ്ജീതി ന സക്കാ ലദ്ധും, തസ്മാ.