൨. നാലന്ദവഗ്ഗോ

൨. നാലന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൮. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ ദുതിയേ നാലന്ദായന്തി നാലന്ദാതി ഏവംനാമകേ നഗരേ, തം നഗരം ഗോചരഗാമം കത്വാ. പാവാരികമ്ബവനേതി ദുസ്സപാവാരികസേട്ഠിനോ അമ്ബവനേ. തം കിര തസ്സ ഉയ്യാനം അഹോസി. സോ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഭഗവതി പസന്നോ തസ്മിം ഉയ്യാനേ കുടിലേണമണ്ഡപാദിപടിമണ്ഡിതം ഭഗവതോ വിഹാരം കത്വാ നിയ്യാതേസി. സോ വിഹാരോ ജീവകമ്ബവനം വിയ പാവാരികമ്ബവനന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. തസ്മിം പാവാരികമ്ബവനേ വിഹരതീതി അത്ഥോ.

ഏവംപസന്നോതി ഏവം ഉപ്പന്നസദ്ധോ, ഏവം സദ്ദഹാമീതി അത്ഥോ. ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോതി ഭിയ്യതരോ അഭിഞ്ഞാതോ ഭിയ്യതരാഭിയ്യോ വാ, ഉത്തരിതരഞാണോതി അത്ഥോ. സമ്ബോധിയന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേ വാ അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ഹി ബുദ്ധഗുണാ നിപ്പദേസാ ഗഹിതാ ഹോന്തി, ദ്വേപി അഗ്ഗസാവകാ അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ സാവകപാരമീഞാണം പടിലഭന്തി, പച്ചേകബുദ്ധാ പച്ചേകബോധിഞാണം, ബുദ്ധാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചേവ സകലേ ച ബുദ്ധഗുണേ. സബ്ബമ്പി നേസം അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ഇജ്ഝതി. തസ്മാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം സമ്ബോധി നാമ ഹോതി. തേന ഉത്തരിതരോ ച ഭഗവതാ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതാ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ, യദിദം സമ്ബോധിയ’’ന്തി.

ഉളാരാതി സേട്ഠാ. അയഞ്ഹി ഉളാരസദ്ദോ ‘‘ഉളാരാനി ഖാദനീയാനി ഖാദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൬൬) മധുരേ ആഗച്ഛതി. ‘‘ഉളാരായ ഖലു ഭവം വച്ഛായനോ സമണം ഗോതമം പസംസായ പസംസതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൮൮) സേട്ഠേ. ‘‘അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൨; മ. നി. ൩.൨൦൧) വിപുലേ. സ്വായമിധ സേട്ഠേ ആഗതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഉളാരാതി സേട്ഠാ’’തി. ആസഭീതി ഉസഭസ്സ വാചാസദിസീ അചലാ അസമ്പവേധീ. ഏകംസോ ഗഹിതോതി അനുസ്സവേന വാ ആചരിയപരമ്പരായ വാ ഇതികിരായ വാ പിടകസമ്പദാനേന വാ ആകാരപരിവിതക്കേന വാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ വാ തക്കഹേതു വാ നയഹേതു വാ അകഥേത്വാ പച്ചക്ഖതോ ഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ വിയ ഏകംസോ ഗഹിതോ, സന്നിട്ഠാനകഥാവ കഥിതാതി അത്ഥോ. സീഹനാദോതി സേട്ഠനാദോ, വനേ ഉന്നാദയന്തേന സീഹേന വിയ ഉത്തമനാദോ നദിതോതി അത്ഥോ.

കിം നു തേ സാരിപുത്താതി ഇമം ദേസനം കസ്മാ ആരഭി? അനുയോഗദാപനത്ഥം. ഏകച്ചോ ഹി സീഹനാദം നദിത്വാ അത്തനോ സീഹനാദേ അനുയോഗം ദാതും ന സക്കോതി, നിഘംസനം ന ഖമതി, സിലേസേ പതിതമക്കടോ വിയ ഹോതി. യഥാ ധമമാനം അപരിസുദ്ധം ലോഹം ഝായിത്വാ അങ്ഗാരോ ഹോതി, ഏവം ഝാമങ്ഗാരോ വിയ ഹോതി. ഏകോ സീഹനാദേ അനുയോഗം ദാപിയമാനോ ദാതും സക്കോതി, നിഘംസനം ഖമതി, ധമമാനം നിദ്ദോസജാതരൂപം വിയ അധികതരം സോഭതി, താദിസോ ഥേരോ. തേന നം ഭഗവാ ‘‘അനുയോഗക്ഖമോ അയ’’ന്തി ഞത്വാ സീഹനാദേ അനുയോഗദാപനത്ഥം ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ സബ്ബേ തേതി സബ്ബേ തേ തയാ. ഏവംസീലാതി മഗ്ഗസീലേന ഫലസീലേന ലോകിയലോകുത്തരസീലേന ഏവംസീലാ. ഏവംധമ്മാതി ഏത്ഥ സമാധിപക്ഖാ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ, മഗ്ഗസമാധിനാ ഫലസമാധിനാ ലോകിയലോകുത്തരേന സമാധിനാ ഏവംസമാധീതി അത്ഥോ. ഏവംപഞ്ഞാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാദിവസേനേവ ഏവംപഞ്ഞാ. ഏവംവിഹാരിനോതി ഏത്ഥ പന ഹേട്ഠാ സമാധിപക്ഖാനം ധമ്മാനം ഗഹിതത്താ വിഹാരോ ഗഹിതോപി പുന കസ്മാ ഗഹിതമേവ ഗണ്ഹതീതി ചേ. ഥേരേന ഇദം ഗഹിതമേവ. ഇദഞ്ഹി നിരോധസമാപത്തിദീപനത്ഥം വുത്തം. തസ്മാ ഏവം നിരോധസമാപത്തിവിഹാരിനോ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസുന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവംവിമുത്താതി ഏത്ഥ വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തി, തദങ്ഗവിമുത്തി, സമുച്ഛേദവിമുത്തി, പടിപസ്സദ്ധിവിമുത്തി, നിസ്സരണവിമുത്തീതി പഞ്ചവിധാ വിമുത്തി. തത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ സയം വിക്ഖമ്ഭിതേഹി നീവരണാദീഹി വിമുത്തത്താ വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. അനിച്ചാനുപസ്സനാദികാ സത്ത അനുപസ്സനാ സയം തസ്സ തസ്സ പച്ചനീകവസേന പരിച്ചത്താഹി നിച്ചസഞ്ഞാദീഹി വിമുത്തത്താ തദങ്ഗവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ സയം സമുച്ഛിന്നേഹി കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ സമുച്ഛേദവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി മഗ്ഗാനുഭാവേന കിലേസാനം പടിപസ്സദ്ധന്തേ ഉപ്പന്നത്താ പടിപസ്സദ്ധിവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. നിബ്ബാനം സബ്ബകിലേസേഹി നിസ്സടത്താ അപഗതത്താ ദൂരേ ഠിതത്താ നിസ്സരണവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗതം. ഇതി ഇമാസം പഞ്ചന്നം വിമുത്തീനം വസേന ഏവം വിമുത്താതി ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കിം പന തേ സാരിപുത്ത യേ തേ ഭവിസ്സന്തീതി അതീതാ താവ നിരുദ്ധാ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗതാ ദീപസിഖാ വിയ നിബ്ബുതാ, ഏവം നിരുദ്ധേ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗതേ ത്വം കഥം ജാനിസ്സസി, അനാഗതബുദ്ധാനം പന ഗുണാ കിം തയാ അത്തനോ ചിത്തേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വിദിതാതി പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹ.

കിം പന ത്യാഹം സാരിപുത്ത ഏതരഹീതി അനാഗതാപി ബുദ്ധാ അജാതാ അനിബ്ബത്താ അനുപ്പന്നാ, തേ കഥം ജാനിസ്സസി. തേസഞ്ഹി ജാനനം അപദേ ആകാസേ പദദസ്സനം വിയ ഹോതി. ഇദാനി മയാ സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വസസി, ഏകതോ ഭിക്ഖായ ചരസി, ധമ്മദേസനാകാലേ ദക്ഖിണപസ്സേ നിസീദസി, കിം പന മയ്ഹം ഗുണാ അത്തനോ ചേതസാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വിദിതാ തയാതി അനുയുഞ്ജന്തോ ഏവമാഹ. ഥേരോ പന പുച്ഛിതപുച്ഛിതേ ‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’തി പടിക്ഖിപതി.

ഥേരസ്സ ച വിദിതമ്പി അത്ഥി, അവിദിതമ്പി. കിം സോ അത്തനോ വിദിതട്ഠാനേ പടിക്ഖേപം കരോതി, അവിദിതട്ഠാനേതി? വിദിതട്ഠാനേ ന കരോതി, അവിദിതട്ഠാനേയേവ കരോതി. ഥേരോ കിര അനുയോഗേ ആരദ്ധേ ഏവം അഞ്ഞാസി ‘‘നായം അനുയോഗോ സാവകപാരമീഞാണേ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ പന അയം അനുയോഗോ’’തി അത്തനോ സാവകപാരമീഞാണേ പടിക്ഖേപം അകത്വാവ അവിദിതട്ഠാനേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ പടിക്ഖേപം കരോതി. തേന ഇദമ്പി ദീപേതി – ഭഗവാ മയ്ഹം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ബുദ്ധാനം സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തികാരണജാനനസമത്ഥം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം നത്ഥീതി.

ഏത്ഥാതി ഏതേസു അതീതാദിഭേദേസു ബുദ്ധേസു. അഥ കിഞ്ചരഹീതി അഥ കസ്മാ ഏവം ഞാണേ അസതി തയാ ഏവം കഥിതന്തി വദതി. ധമ്മന്വയോതി ധമ്മസ്സ പച്ചക്ഖതോ ഞാണസ്സ അനുയോഗം അനുഗന്ത്വാ ഉപ്പന്നം അനുമാനഞാണം നയഗ്ഗാഹോ വിദിതോ, സാവകപാരമീഞാണേ ഠത്വാവ ഇമിനാ ആകാരേന ജാനാമി ഭഗവാതി വദതി. ഥേരസ്സ ഹി നയഗ്ഗാഹോ അപ്പമാണോ അപരിയന്തോ. യഥാ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പമാണം വാ പരിയന്തോ വാ നത്ഥി, ഏവം ധമ്മസേനാപതിനോ നയഗ്ഗാഹസ്സ. തേന സോ – ‘‘ഇമിനാ ഏവംവിധോ ഇമിനാ ഏവംവിധോ, ഇമിനാ അനുത്തരോ ഇമിനാ അനുത്തരോ സത്ഥാ’’തി ജാനാതി. ഥേരസ്സ ഹി നയഗ്ഗാഹോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികോ ഏവ.

ഇദാനി തം നയഗ്ഗാഹം പാകടം കാതും ഉപമം ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥാപി ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ മജ്ഝിമദേസേ നഗരസ്സ ഉദ്ധാപപാകാരാദീനി ഥിരാനി വാ ഹോന്തു ദുബ്ബലാനി വാ, സബ്ബസോ വാ പന മാ ഹോന്തു, ചോരാനം ആസങ്കാ ന ഹോതി. തസ്മാ തം അഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചന്തിമം നഗരന്തി ആഹ. ദള്ഹുദ്ധാപന്തി ഥിരമൂലപാകാരം. ദള്ഹപാകാരതോരണന്തി ഥിരപാകാരഞ്ചേവ ഥിരപിട്ഠസങ്ഘാടഞ്ച. ഏകദ്വാരന്തി കസ്മാ ആഹ? ബഹുദ്വാരേ ഹി നഗരേ ബഹൂഹി പണ്ഡിതദോവാരികേഹി ഭവിതബ്ബം, ഏകദ്വാരേവ ഏകോ വട്ടതി. ഥേരസ്സ ച പഞ്ഞായ സദിസോ അഞ്ഞോ നത്ഥി, തസ്മാ അത്തനോ പണ്ഡിതഭാവസ്സ ഓപമ്മത്ഥം ഏകംയേവ ദോവാരികം ദസ്സേതും ‘‘ഏകദ്വാര’’ന്തി ആഹ.

പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. ബ്യത്തോതി വേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതോ വിസദഞാണോ. മേധാവീതി ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞാസങ്ഖാതായ മേധായ സമന്നാഗതോ. അനുപരിയായപഥന്തി അനുപരിയായനാമകം പാകാരമഗ്ഗം. പാകാരസന്ധിന്തി ദ്വിന്നം ഇട്ഠകാനം അപഗതട്ഠാനം. പാകാരവിവരന്തി പാകാരസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം. ചേതസോ ഉപക്കിലേസേതി പഞ്ചനീവരണാ ചിത്തം ഉപക്കിലിസ്സന്തി കിലിട്ഠം കരോന്തി ഉപതാപേന്തി വിഹേഠേന്തി, തസ്മാ ‘‘ചേതസോ ഉപക്കിലേസാ’’തി വുച്ചന്തി. പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേതി നീവരണാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനുപ്പന്നായ പഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തി, തസ്മാ ‘‘പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ’’തി വുച്ചന്തി. സുപതിട്ഠിതചിത്താതി ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുട്ഠു ഠപിതചിത്താ ഹുത്വാ. സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതന്തി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാസഭാവേന ഭാവേത്വാ. അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിന്തി അരഹത്തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിംസൂതി ദസ്സേതി.

അപിചേത്ഥ സതിപട്ഠാനാതി വിപസ്സനാ, ബോജ്ഝങ്ഗാ മഗ്ഗോ, അനുത്തരസമ്മാസമ്ബോധി അരഹത്തം. സതിപട്ഠാനാതി വാ വിപസ്സനാ, ബോജ്ഝങ്ഗാമിസ്സകാ, സമ്മാസമ്ബോധി അരഹത്തമേവ. ദീഘഭാണകമഹാസീവത്ഥേരോ പനാഹ ‘‘സതിപട്ഠാനേ വിപസ്സനം ഗഹേത്വാ ബോജ്ഝങ്ഗേ മഗ്ഗോ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചാതി ഗഹിതേ സുന്ദരോ പഞ്ഹോ ഭവേയ്യ, ന പനേവം ഗഹിത’’ന്തി. ഇതി ഥേരോ സബ്ബബുദ്ധാനം നീവരണപ്പഹാനേ സതിപട്ഠാനഭാവനായ സമ്ബോധിയഞ്ച മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണരജതാനം വിയ നാനത്താഭാവം ദസ്സേതി.

ഇധ ഠത്വാ ഉപമാ സംസന്ദേതബ്ബാ – ആയസ്മാ ഹി സാരിപുത്തോ പച്ചന്തനഗരം ദസ്സേസി, പാകാരം ദസ്സേസി, അനുപരിയായപഥം ദസ്സേസി, ദ്വാരം ദസ്സേസി, പണ്ഡിതദോവാരികം ദസ്സേസി, നഗരം പവിസനകനിക്ഖമനകേ ഓളാരികേ പാണേ ദസ്സേസി, ദോവാരികസ്സ തേസം പാണാനം പാകടഭാവം ദസ്സേസി. തത്ഥ കിം കേന സദിസന്തി ചേ? നഗരം വിയ ഹി നിബ്ബാനം, പാകാരോ വിയ സീലം, അനുപരിയായപഥോ വിയ ഹിരീ, ദ്വാരം വിയ അരിയമഗ്ഗോ, പണ്ഡിതദോവാരികോ വിയ ധമ്മസേനാപതി, നഗരം പവിസനകനിക്ഖമനകാ ഓളാരികപാണാ വിയ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ ബുദ്ധാ, ദോവാരികസ്സ തേസം പാണാനം പാകടഭാവോ വിയ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ബുദ്ധാനം സീലസമഥാദീഹി പാകടഭാവോ. ഏത്താവതാ ഥേരേന ഭഗവതോ – ‘‘ഏവമഹം സാവകപാരമീഞാണേ ഠത്വാ ധമ്മന്വയേന നയഗ്ഗാഹേന ജാനാമീ’’തി അത്തനോ സീഹനാദസ്സ അനുയോഗോ ദിന്നോ ഹോതി.

തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘ന ഖോ മേതം, ഭന്തേ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു അരഹന്തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു ചേതോപരിയഞാണം അത്ഥി, അപിച ധമ്മന്വയോ വിദിതോ’’തി വദതി, തസ്മാ. അഭിക്ഖണം ഭാസേയ്യാസീതി പുനപ്പുനം ഭാസേയ്യാസി, ‘‘പുബ്ബണ്ഹേ മേ കഥിത’’ന്തി മാ മജ്ഝന്ഹികാദീസു ന കഥയിത്ഥ, ‘‘അജ്ജ വാ മേ കഥിത’’ന്തി മാ പരദിവസാദീസു ന കഥയിത്ഥാതി അത്ഥോ. സാ പഹീയിസ്സതീതി ‘‘സാരിപുത്തസദിസോപി നാമ ഞാണജവനസമ്പന്നോ സാവകോ ബുദ്ധാനം ചിത്താചാരം ജാനിതും ന സക്കോതി, ഏവം അപ്പമേയ്യാ തഥാഗതാ’’തി ചിന്തേന്താനം യാ തഥാഗതേ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ, സാ പഹീയിസ്സതീതി.

൩. ചുന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൯. തതിയേ മഗധേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. നാലകഗാമകേതി രാജഗഹസ്സ അവിദൂരേ അത്തനോ കുലസന്തകേ ഏവംനാമകേ ഗാമേ. ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോതി അയം ഥേരോ ധമ്മസേനാപതിസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ, തം ഭിക്ഖൂ അനുപസമ്പന്നകാലേ ‘‘ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ’’തി സമുദാചരിത്വാ ഥേരകാലേപി തഥേവ സമുദാചരിംസു. തേന വുത്തം ‘‘ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ’’തി. ഉപട്ഠാകോ ഹോതീതി മുഖോദകദന്തകട്ഠദാനേന ചേവ പരിവേണസമ്മജ്ജന-പിട്ഠിപരികമ്മകരണ-പത്തചീവരഗ്ഗഹണേന ച ഉപട്ഠാനകരോ ഹോതി. പരിനിബ്ബായീതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ. കതരസ്മിം കാലേതി? ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനസംവച്ഛരേ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഭഗവാ കിര വുത്ഥവസ്സോ വേളുവഗാമകാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘സാവത്ഥിം ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഗതമഗ്ഗേനേവ പടിനിവത്തന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനം പാവിസി. ധമ്മസേനാപതി ഭഗവതോ വത്തം ദസ്സേത്വാ ദിവാട്ഠാനം ഗതോ, സോ തത്ഥ അന്തേവാസികേസു വത്തം ദസ്സേത്വാ പടിക്കന്തേസു ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ചമ്മഖണ്ഡം പഞ്ഞാപേത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഫലസമാപത്തിം പാവിസി. അഥസ്സ യഥാ പരിച്ഛേദേന തതോ വുട്ഠിതസ്സ അയം പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘ബുദ്ധാ നു ഖോ പഠമം പരിനിബ്ബായന്തി, ഉദാഹു അഗ്ഗസാവകാതി, തതോ ‘‘അഗ്ഗസാവകാ പഠമ’’ന്തി ഞത്വാ അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓലോകേസി. സോ ‘‘സത്താഹമേവ മേ ആയുസങ്ഖാരാ പവത്തിസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ ‘‘കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി.

തതോ ‘‘രാഹുലോ താവതിംസേസു പരിനിബ്ബുതോ, അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ ഛദ്ദന്തദഹേ, അഹം കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി പുനപ്പുനം ചിന്തേന്തോ മാതരം ആരബ്ഭ സതിം ഉപ്പാദേസി – ‘‘മയ്ഹം മാതാ സത്തന്നം അരഹന്താനം മാതാ ഹുത്വാപി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു അപ്പസന്നാ, അത്ഥി നു ഖോ തസ്സാ ഉപനിസ്സയോ, നത്ഥി നു ഖോ’’തി. സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ‘‘കസ്സ ദേസനായ അഭിസമയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഓലോകേന്തോ ‘‘മമേവ ധമ്മദേസനായ ഭവിസ്സതി, ന അഞ്ഞസ്സ. സചേ ഖോ പനാഹം അപ്പോസ്സുക്കോ ഭവേയ്യം, ഭവിസ്സന്തി മേ വത്താരോ – ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ അവസേസജനാനമ്പി അവസ്സയോ ഹോതി. തഥാ ഹിസ്സ സമചിത്തസുത്തന്തദേസനാദിവസേ (അ. നി. ൨.൩൩-൩൭) കോടിസതസഹസ്സദേവതാ അരഹത്തം പത്താ, തയോ മഗ്ഗേ പടിവിദ്ധദേവതാനം ഗണനാ നത്ഥി, അഞ്ഞേസു ച ഠാനേസു അനേകാ അഭിസമയാ ദിസ്സന്തി, ഥേരേ ച ചിത്തം പസാദേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്താനേവ അസീതി കുലസഹസ്സാനി, സോ ദാനി സകമാതുമിച്ഛാദസ്സനമത്തമ്പി ഹരിതും നാസക്ഖീ’’തി. തസ്മാ മാതരം മിച്ഛാദസ്സനാ മോചേത്വാ ജാതോവരകേയേവ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ‘‘അജ്ജേവ ഭഗവന്തം അനുജാനാപേത്വാ നിക്ഖമിസ്സാമീ’’തി ചുന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ, ചുന്ദ, അമ്ഹാകം പഞ്ചസതായ ഭിക്ഖുപരിസായ സഞ്ഞം ദേഹി. ‘ഗണ്ഹഥാവുസോ പത്തചീവരാനി, ധമ്മസേനാപതി നാലകഗാമം ഗന്തുകാമോ’’’തി. ഥേരോ തഥാ അകാസി.

ഭിക്ഖൂ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമംസു. ഥേരോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ദിവാട്ഠാനദ്വാരേ ഠത്വാ ദിവാട്ഠാനം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം ദാനി പച്ഛിമദസ്സനം, പുന ആഗമനം നത്ഥീ’’തി പഞ്ചസതഭിക്ഖൂഹി പരിവുതോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘അനുജാനാതു മേ ഭന്തേ ഭഗവാ, അനുജാനാതു സുഗതോ. പരിനിബ്ബാനകാലോ മേ, ഓസ്സട്ഠോ മേ ആയുസങ്ഖാരോ’’തി. ബുദ്ധാ പന യസ്മാ ‘‘പരിനിബ്ബാഹീ’’തി വുത്തേ മരണവണ്ണം സംവണ്ണേന്തീതി, ‘‘മാ പരിനിബ്ബാഹീ’’തി വുത്തേ വട്ടസ്സ ഗുണം കഥേന്തീതി മിച്ഛാദിട്ഠികാ ദോസം ആരോപേസ്സന്തി, തസ്മാ തദുഭയമ്പി ന വദന്തി. തേന നം ഭഗവാ – ‘‘കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സസി സാരിപുത്താ’’തി വത്വാ – ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, മഗധേസു നാലകഗാമേ ജാതോവരകോ, തത്ഥാഹം പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ – ‘‘യസ്സ ദാനി ത്വം, സാരിപുത്ത, കാലം മഞ്ഞസി, ഇദാനി പന തേ ജേട്ഠകനിട്ഠഭാതികാനം താദിസസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം ദുല്ലഭം ഭവിസ്സതി, ദേസേഹി നേസം ധമ്മ’’ന്തി ആഹ.

ഥേരോ – ‘‘സത്ഥാ മയ്ഹം ഇദ്ധിവികുബ്ബനപുബ്ബങ്ഗമം ധമ്മദേസനം പച്ചാസീസതീ’’തി ഞത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ താലപ്പമാണം ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഓരുയ്ഹ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദി, പുന ദ്വിതാലപ്പമാണം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഓരുയ്ഹ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദി, ഏതേനുപായേന സത്തതാലപ്പമാണം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ അനേകാനി പാടിഹാരിയസതാനി ദസ്സേന്തോ ധമ്മകഥം ആരഭി. ദിസ്സമാനേനപി കായേന കഥേതി, അദിസ്സമാനേനപി. ഉപരിമേന വാ ഹേട്ഠിമേന വാ ഉപഡ്ഢകായേന കഥേതി അദിസ്സമാനേനപി ദിസ്സമാനേനപി, കാലേന ചന്ദവണ്ണം ദസ്സേതി, കാലേന സൂരിയവണ്ണം, കാലേന പബ്ബതവണ്ണം, കാലേന സമുദ്ദവണ്ണം, കാലേന ചക്കവത്തിരാജാ ഹോതി, കാലേന വേസ്സവണമഹാരാജാ, കാലേന സക്കോ ദേവരാജാ, കാലേന മഹാബ്രഹ്മാതി ഏവം അനേകാനി പാടിഹാരിയസതാനി ദസ്സേന്തോ ധമ്മകഥം കഥേസി. സകലനഗരം സന്നിപതി. ഥേരോ ഓരുയ്ഹ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കോ നാമോ അയം സാരിപുത്ത ധമ്മപരിയായോ’’തി. സീഹവികീളിതോ നാമ, ഭന്തേതി. തഗ്ഘ, സാരിപുത്ത, സീഹവികീളിതോ തഗ്ഘ, സാരിപുത്ത, സീഹവികീളിതോതി.

ഥേരോ അലത്തകവണ്ണേ ഹത്ഥേ പസാരേത്വാ സത്ഥു സുവണ്ണകച്ഛപസദിസേ പാദേ ഗോപ്ഫകേസു ഗഹേത്വാ – ‘‘ഭന്തേ, ഇമേസം പാദാനം വന്ദനത്ഥായ കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം പാരമിയോ പൂരിതാ, സോ മേ മനോരഥോ മത്ഥകം പത്തോ, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ പടിസന്ധിവസേന ന പുന ഏകട്ഠാനേ സന്നിപാതോ സമാഗമോ അത്ഥി, ഛിന്നോ ഏസ വിസ്സാസോ, അനേകേഹി ബുദ്ധസതസഹസ്സേഹി പവിട്ഠം അജരം അമരം ഖേമം സുഖം സീതലം അഭയം നിബ്ബാനപുരം പവിസിസ്സാമി, സചേ മേ കിഞ്ചി കായികം വാ വാചസികം വാ ന രോചേഥ, ഖമഥ തം ഭഗവാ, ഗമനകാലോ മയ്ഹ’’ന്തി. ഖമാമി തേ, സാരിപുത്ത, ന ഖോ പന തേ കിഞ്ചി കായികം വാ വാചസികം വാ മയ്ഹം അരുച്ചനകം അത്ഥി, യസ്സ ദാനി ത്വം, സാരിപുത്ത, കാലം മഞ്ഞസീതി.

ഇതി ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതസമനന്തരം സത്ഥു പാദേ വന്ദിത്വാ ഉട്ഠിതമത്തേ ആയസ്മന്തേ സാരിപുത്തേ സിനേരുചക്കവാളഹിമവന്തപരിഭണ്ഡപബ്ബതേ ധാരയമാനാപി – ‘‘അജ്ജ ഇമം ഗുണരാസിം ധാരേതും ന സക്കോമീ’’തി വദന്തീ വിയ ഏകപ്പഹാരേനേവ വിരവമാനാ മഹാപഥവീ യാവ ഉദകപരിയന്താ അകമ്പി, ആകാസേ ദേവദുന്ദുഭിയോ ഫലിംസു, മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ പോക്ഖരവസ്സം വസ്സി.

സത്ഥാ – ‘‘ധമ്മസേനാപതിം പടിപാദേസ്സാമീ’’തി ധമ്മാസനാ വുട്ഠായ ഗന്ധകുടിഅഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ മണിഫലകേ അട്ഠാസി. ഥേരോ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ചതൂസു ഠാനേസു വന്ദിത്വാ – ‘‘ഭഗവാ ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സാധികസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യസ്സ ഉപരി അനോമദസ്സീസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ തുമ്ഹാകം ദസ്സനം പത്ഥേസിം, സാ മേ പത്ഥനാ സമിദ്ധാ, ദിട്ഠാ തുമ്ഹേ, തം പഠമദസ്സനം, ഇദം പച്ഛിമദസ്സനം. പുന തുമ്ഹാകം ദസ്സനം നത്ഥീ’’തി വത്വാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ യാവ ദസ്സനവിസയാ അഭിമുഖോവ പടിക്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പക്കാമി. പുന മഹാപഥവീ ധാരേതും അസക്കോന്തീ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ അകമ്പി.

ഭഗവാ പരിവാരേത്വാ ഠിതേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘അനുഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതിക’’ന്തി. തസ്മിം ഖണേ ചതസ്സോപി പരിസാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏകകംയേവ ജേതവനേ ഓഹായ നിരവസേസാ നിക്ഖമിംസു. സാവത്ഥിനഗരവാസിനോപി – ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ കിര സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ആപുച്ഛിത്വാ പരിനിബ്ബായിതുകാമോ നിക്ഖന്തോ, പസ്സിസ്സാമ ന’’ന്തി നഗരദ്വാരാനി നിരോകാസാനി കരോന്താ നിക്ഖമിത്വാ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ കേസേ വികിരിത്വാ – ‘‘ഇദാനി മയം കഹം മഹാപഞ്ഞോ നിസിന്നോ, കഹം ധമ്മസേനാപതി നിസിന്നോ’’തി പുച്ഛന്താ – ‘‘കസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമ, കസ്സ ഹത്ഥേ സത്ഥാരം ഠപേത്വാ ഥേരോ പക്കന്തോ’’തിആദിനാ നയേന പരിദേവന്താ രോദന്താ ഥേരം അനുബന്ധിംസു.

ഥേരോ മഹാപഞ്ഞായ ഠിതത്താ – ‘‘സബ്ബേസം അനതിക്കമനീയോ ഏസ മഗ്ഗോ’’തി മഹാജനം ഓവദിത്വാ – ‘‘തുമ്ഹേപി, ആവുസോ, തിട്ഠഥ, മാ ദസബലേ പമാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘമ്പി നിവത്തേത്വാ അത്തനോ പരിസായേവ സദ്ധിം പക്കാമി. യേപി മനുസ്സാ – ‘‘പുബ്ബേ അയ്യോ പച്ചാഗമനചാരികം ചരതി, ഇദം ഇദാനി ഗമനം ന പുന പച്ചാഗമനായാ’’തി പരിദേവന്താ അനുബന്ധിംസുയേവ. തേപി – ‘‘അപ്പമത്താ, ആവുസോ, ഹോഥ, ഏവംഭാവിനോ നാമ സങ്ഖാരാ’’തി നിവത്തേസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേന അന്തരാമഗ്ഗേ സത്താഹം മനുസ്സാനം സങ്ഗഹം കരോന്തോ സായം നാലകഗാമം പത്വാ ഗാമദ്വാരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ അട്ഠാസി. അഥ ഉപരേവതോ നാമ ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ ബഹിഗാമം ഗച്ഛന്തോ ഥേരം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. ഥേരോ തം ആഹ – ‘‘അത്ഥി ഗേഹേ തേ അയ്യികാ’’തി. ആമ ഭന്തേതി. ഗച്ഛ അമ്ഹാകം ഇധാഗതഭാവം ആരോചേഹി. ‘‘കസ്മാ ആഗതോ’’തി ച വുത്തേ – ‘‘അജ്ജ കിര ഏകദിവസം അന്തോഗാമേ വസിസ്സതി, ജാതോവരകം പടിജഗ്ഗഥ, പഞ്ചന്നഞ്ച കിര ഭിക്ഖുസതാനം വസനട്ഠാനം ജാനാഥാ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ – ‘‘അയ്യികേ മയ്ഹം മാതുലോ ആഗതോ’’തി ആഹ. ഇദാനി കുഹിന്തി? ഗാമദ്വാരേതി. ഏകകോവ, അഞ്ഞോപി കോചി അത്ഥീതി? അത്ഥി പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂതി. കിംകാരണാ ആഗതോതി? സോ തം പവത്തിം ആരോചേസി. ബ്രാഹ്മണീ – ‘‘കിം നു ഖോ ഏത്തകാനം വസനട്ഠാനം പടിജഗ്ഗാപേതി, ദഹരകാലേ പബ്ബജിത്വാ മഹല്ലകകാലേ ഗിഹീ ഹോതുകാമോ’’തി ചിന്തേന്തീ ജാതോവരകം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ പഞ്ചസതാനം വസനട്ഠാനം കാരേത്വാ ദണ്ഡദീപികാ ജാലേത്വാ ഥേരസ്സ പാഹേസി.

ഥേരോ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പാസാദം ആരുയ്ഹ ജാതോവരകം പവിസിത്വാ നിസീദി, നിസീദിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം വസനട്ഠാനം ഗച്ഛഥാ’’തി ഭിക്ഖൂ ഉയ്യോജേസി. തേസു ഗതമത്തേസുയേവ ഥേരസ്സ ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി, ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ മാരണന്തികാ വേദനാ വത്തന്തി. ഏകം ഭാജനം പവിസതി, ഏകം നിക്ഖമതി. ബ്രാഹ്മണീ – ‘‘മമ പുത്തസ്സ പവത്തി മയ്ഹം ന രുച്ചതീ’’തി അത്തനോ വസനഗബ്ഭദ്വാരം നിസ്സായ അട്ഠാസി.

ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ‘‘ധമ്മസേനാപതി കുഹിം വിഹരതീ’’തി ഓലോകേന്താ നാലകഗാമേ ജാതോവരകേ പരിനിബ്ബാനമഞ്ചേ നിപന്നോ, പച്ഛിമദസ്സനം ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഗമ്മ വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു. കേ തുമ്ഹേതി? മഹാരാജാനോ ഭന്തേതി. കസ്മാ ആഗതത്ഥാതി? ഗിലാനുപട്ഠാകാ ഭവിസ്സാമാതി. ‘‘ഹോതു, അത്ഥി ഗിലാനുപട്ഠാകോ, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ’’തി ഉയ്യോജേസി. തേസം ഗതാവസാനേ തേനേവ നയേന സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ. തസ്മിം ഗതേ മഹാബ്രഹ്മാ ച ആഗമിംസു. തേപി തഥേവ ഥേരോ ഉയ്യോജേസി.

ബ്രാഹ്മണീ ദേവതാനം ആഗമനഞ്ച ഗമനഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘കേ നു ഖോ ഏതേ മമ പുത്തം വന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തീ’’തി ഥേരസ്സ ഗബ്ഭദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘‘താത, ചുന്ദ, കാ പവത്തീ’’തി പുച്ഛി. സോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘മഹാഉപാസികാ, ഭന്തേ, ആഗതാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘കസ്മാ അവേലായ ആഗതാ’’തി പുച്ഛി. സാ ‘‘തുയ്ഹം, താത, ദസ്സനത്ഥായാ’’തി വത്വാ ‘‘താത, പഠമം കേ ആഗതാ’’തി പുച്ഛി. ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ഉപാസികേതി. താത, ത്വം ചതൂഹി മഹാരാജേഹി മഹന്തതരോതി? ആരാമികസദിസാ ഏതേ ഉപാസികേ, അമ്ഹാകം സത്ഥു പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ ഖഗ്ഗഹത്ഥാ ഹുത്വാ ആരക്ഖം അകംസൂതി. തേസം താത ഗതാവസാനേ കോ ആഗതോതി? സക്കോ ദേവാനമിന്ദോതി. ദേവരാജതോപി ത്വം താത മഹന്തതരോതി? ഭണ്ഡഗ്ഗാഹകസാമണേരസദിസോ ഏസ ഉപാസികേ, അമ്ഹാകം സത്ഥു താവതിംസതോ ഓതരണകാലേ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഓതിണ്ണോതി. തസ്സ താത ഗതാവസാനേ ജോതയമാനോ വിയ കോ ആഗതോതി? ഉപാസികേ, തുയ്ഹം ഭഗവാ ച സത്ഥാ ച മഹാബ്രഹ്മാ നാമ ഏസോതി. മയ്ഹം ഭഗവതോ മഹാബ്രഹ്മതോപി ത്വം, താത, മഹന്തതരോതി? ആമ ഉപാസികേ, ഏതേ നാമ കിര അമ്ഹാകം സത്ഥു ജാതദിവസേ ചത്താരോ മഹാബ്രഹ്മാനോ മഹാപുരിസം സുവണ്ണജാലേന പടിഗ്ഗണ്ഹിംസൂതി.

അഥ ബ്രാഹ്മണിയാ – ‘‘പുത്തസ്സ താവ മേ അയം ആനുഭാവോ, കീദിസോ വത മയ്ഹം പുത്തസ്സ ഭഗവതോ സത്ഥു ആനുഭാവോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തയന്തിയാ സഹസാ പഞ്ചവണ്ണാ പീതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ സകലസരീരം ഫരി. ഥേരോ – ‘‘ഉപ്പന്നം മേ മാതു പീതിസോമനസ്സം, അയം ദാനി കാലോ ധമ്മദേസനായാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കിം ചിന്തേസി മഹാഉപാസികേ’’തി ആഹ. സാ ‘‘പുത്തസ്സ താവ മേ അയം ഗുണോ, സത്ഥു പനസ്സ കീദിസോ ഭവിസ്സതീതി ഇദം, താത, ചിന്തേമീ’’തി ആഹ. മഹാഉപാസികേ, മയ്ഹം സത്ഥുജാതക്ഖണേ മഹാഭിനിക്ഖമനേ സമ്ബോധിയം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ ച ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പിത്ഥ. സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനേന സമോ നാമ നത്ഥി, ഇതിപി സോ ഭഗവാതി വിത്ഥാരേത്വാ ബുദ്ധഗുണപടിസംയുത്തം ധമ്മദേസനം കഥേസി.

ബ്രാഹ്മണീ പിയപുത്തസ്സ ധമ്മദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ പുത്തം ആഹ – ‘‘താത ഉപതിസ്സ, കസ്മാ ഏവമകാസി, ഏവരൂപം നാമ അമതം മയ്ഹം ഏത്തകം കാലം ന അദാസീ’’തി. ഥേരോ – ‘‘ദിന്നം ദാനി മേ മാതു രൂപസാരിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ പോസാവനികമൂലം, ഏത്തകേന വട്ടിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഗച്ഛ മഹാഉപസികേ’’തി ബ്രാഹ്മണിം ഉയ്യോജേത്വാ – ‘‘ചുന്ദ കാ വേലാ’’തി ആഹ. ബലവപച്ചൂസകാലോ, ഭന്തേതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേഹീതി. സന്നിപതിതോ ഭന്തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോതി. ‘‘മം ഉക്ഖിപിത്വാ നിസീദാപേഹി ചുന്ദാ’’തി ഉക്ഖിപിത്വാ നിസീദാപേസി.

ഥേരോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ചതുചത്താലീസം വോ വസ്സാനി മയാ സദ്ധിം വിചരന്താനം യം മേ കായികം വാ വാചസികം വാ ന രോചേഥ, തം ഖമഥ ആവുസോ’’തി. ഏത്തകം, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഛായാ വിയ തുമ്ഹേ അമുഞ്ചിത്വാ വിചരന്താനം അരുച്ചനകം നാമ നത്ഥി, തുമ്ഹേ പന അമ്ഹാകം ഖമഥാതി. അഥ ഥേരോ മഹാചീവരം സങ്കഡ്ഢിത്വാ മുഖം പിധായ ദക്ഖിണേന പസ്സേന നിപന്നോ സത്ഥാ വിയ നവ അനുപുബ്ബസമാപത്തിയോ അനുലോമപടിലോമതോ സമാപജ്ജിത്വാ പുന പഠമജ്ഝാനം ആദിം കത്വാ യാവ ചതുത്ഥജ്ഝാനാ സമാപജ്ജി. തതോ വുട്ഠായ അനന്തരംയേവ മഹാപഥവിം ഉന്നാദേന്തോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി.

ഉപാസികാ – ‘‘കിം നു ഖോ മേ പുത്തോ, ന കിഞ്ചി കഥേതീ’’തി ഉട്ഠായ പിട്ഠിപാദേ പരിമജ്ജന്തീ പരിനിബ്ബുതഭാവം ഞത്വാ മഹാസദ്ദം കുരുമാനാ പാദേസു നിപതിത്വാ – ‘‘താത മയം ഇതോ പുബ്ബേ തവ ഗുണം ന ജാനിമ്ഹാ, ഇദാനി പന തം ആദിം കത്വാ അനേകസതേ അനേകസഹസ്സേ അനേകസതസഹസ്സേ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം നിവേസനേ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേതും ന ലഭിമ്ഹാ, ചീവരേഹി അച്ഛാദേതും ന ലഭിമ്ഹാ, വിഹാരസതം വിഹാരസഹസ്സം കാരേതും ന ലഭിമ്ഹാ’’തി യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ പരിദേവി. അരുണേ ഉഗ്ഗതമത്തേയേവ സുവണ്ണകാരേ പക്കോസാപേത്വാ സുവണ്ണഗബ്ഭം വിവരാപേത്വാ സുവണ്ണഘടിയോ മഹാതുലായ തുലാപേത്വാ – ‘‘പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി പഞ്ച അഗ്ഘികസതാനി കരോഥാ’’തി ദാപേതി.

സക്കോപി ദേവരാജാ വിസ്സകമ്മദേവപുത്തം ആമന്തേത്വാ – ‘‘താത ധമ്മസേനാപതി പരിനിബ്ബുതോ, പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി പഞ്ച അഗ്ഘികസതാനി ച മാപേഹീ’’തി ആഹ. ഇതി ഉപാസികായ കാരിതാനി ച വിസ്സകമ്മേന നിമ്മിതാനി ച സബ്ബാനിപി ദ്വേസഹസ്സാനി അഹേസും. തതോ നഗരമജ്ഝേ സാരമയം മഹാമണ്ഡപം കാരേത്വാ മണ്ഡപമജ്ഝേ മഹാകൂടാഗാരം ഠപേത്വാ സേസാനി പരിവാരസങ്ഖേപേന ഠപേത്വാ സാധുകീളികം ആരഭിംസു. ദേവാനം അന്തരേ മനുസ്സാ, മനുസ്സാനം അന്തരേ ദേവാ അഹേസും.

രേവതീ നാമ ഏകാ ഥേരസ്സ ഉപട്ഠായികാ – ‘‘അഹം ഥേരസ്സ പൂജം കരിസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണപുപ്ഫാനം തയോ കുമ്ഭേ കാരേസി. ‘‘ഥേരസ്സ പൂജം കരിസ്സാമീ’’തി സക്കോ ദേവരാജാ അഡ്ഢതേയ്യകോടിനാടകേഹി പരിവാരിതോ ഓതരി. ‘‘സക്കോ ഓതരതീ’’തി മഹാജനോ പച്ഛാമുഖോ പടിക്കമി. തത്ഥ സാപി ഉപാസികാ പടിക്കമമാനാ ഗരുഭാരത്താ ഏകമന്തം അപസക്കിതും അസക്കോന്തീ മനുസ്സാനം അന്തരേ പതി. മനുസ്സാ അപസ്സന്താ തം മദ്ദിത്വാ അഗമിംസു. സാ തത്ഥേവ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവസ്സാ രതനക്ഖന്ധോ വിയ തിഗാവുതപ്പമാണോ അത്തഭാവോ അഹോസി സട്ഠിസകടപൂരപ്പമാണഅലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ അച്ഛരാസഹസ്സപരിവാരിതാ. അഥസ്സാ ദിബ്ബം സബ്ബകായികാദാസം പുരതോ ഠപയിംസു. സാ അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിം ദിസ്വാ – ‘‘ഉളാരാ അയം സമ്പത്തി, കിം നു ഖോ മേ കമ്മം കത’’ന്തി ചിന്തയമാനാ അദ്ദസ – ‘‘മയാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പരിനിബ്ബുതട്ഠാനേ തീഹി സുവണ്ണപുപ്ഫകുമ്ഭേഹി പൂജാ കതാ, മഹാജനോ മം മദ്ദിത്വാ ഗതോ, സാഹം തത്ഥ കാലം കത്വാ ഇധൂപപന്നാ, ഥേരം നിസ്സായ ലദ്ധം ഇദാനി പുഞ്ഞവിപാകം മനുസ്സാനം കഥേസ്സാമീ’’തി സഹ വിമാനേനേവ ഓതരി.

മഹാജനോ ദൂരതോവ ദിസ്വാ – ‘‘കിം നു ഖോ ദ്വേ സൂരിയാ ഉട്ഠിതാ’’തി? ഓലോകേന്തോ – ‘‘വിമാനേ ആഗച്ഛന്തേ കൂടാഗാരസണ്ഠാനം പഞ്ഞായതി, നായം സൂരിയോ, വിമാനമേതം ഏക’’ന്തി ആഹ. തമ്പി വിമാനം താവദേവ ആഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ദാരുചിതകമത്ഥകേ വേഹാസം അട്ഠാസി. ദേവധീതാ വിമാനം ആകാസേയേവ ഠപേത്വാ പഥവിം ഓതരി. മഹാജനോ – ‘‘കാ ത്വം, അയ്യേ’’തി? പുച്ഛി. ‘‘ന മം തുമ്ഹേ ജാനാഥ, രേവതീ നാമാഹം, തീഹി സുവണ്ണപുപ്ഫകുമ്ഭേഹി ഥേരം പൂജം കത്വാ മനുസ്സേഹി മദ്ദിതാ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്താ, പസ്സഥ മേ സിരിസമ്പത്തിം, തുമ്ഹേപി ദാനി ദാനാനി ദേഥ, പുഞ്ഞാനി കരോഥാ’’തി കുസലകിരിയായ വണ്ണം കഥേത്വാ ഥേരസ്സ ചിതകം പദക്ഖിണം കത്വാ വന്ദിത്വാ അത്തനോ ദേവട്ഠാനംയേവ ഗതാ.

മഹാജനോപി സത്താഹം സാധുകീളികം കീളിത്വാ സബ്ബഗന്ധേഹി ചിതകം അകാസി, ചിതകാ ഏകൂനരതനസതികാ അഹോസി. ഥേരസ്സ സരീരം ചിതകം ആരോപേത്വാ ഉസീരകലാപകേഹി ആലിമ്പേസും. ആളാഹനേ സബ്ബരത്തിം ധമ്മസ്സവനം പവത്തി. അനുരുദ്ധത്ഥേരോ സബ്ബഗന്ധോദകേന ഥേരസ്സ ചിതകം നിബ്ബാപേസി. ചുന്ദത്ഥേരോ ധാതുയോ പരിസ്സാവനേ പക്ഖിപിത്വാ – ‘‘ന ദാനി മയാ ഇധേവ സക്കാ ഠാതും, മയ്ഹം ജേട്ഠഭാതികസ്സ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ആരോചേസ്സാമീ’’തി ധാതുപരിസ്സാവനം ഥേരസ്സ ച പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ സാവത്ഥിം അഗമാസി. ഏകട്ഠാനേപി ച ദ്വേ രത്തിയോ അവസിത്വാ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേനേവ സാവത്ഥിം പാപുണി. തമത്ഥം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ യേനായസ്മാ ആനന്ദോതി യേന അത്തനോ ഉപജ്ഝായോ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ, തേനുപസങ്കമി. കസ്മാ പനേസ ഉജുകം സത്ഥു സന്തികം അഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമാസീതി? സത്ഥരി ച ഥേരേ ച ഗാരവേന. ജേതവനമഹാവിഹാരേ പോക്ഖരണിയം കിരസ്സ ന്ഹത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ സുനിവത്ഥസുപാരുതസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ മഹാപാസാണച്ഛത്തം വിയ ഗരുനോ, ഫണകതസപ്പ സീഹബ്യഗ്ഘമത്തവരവാരണാദയോ വിയ ച ദുരാസദാ, ന സക്കാ മയാ ഉജുകമേവ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ കഥേതും, കസ്സ നു ഖോ സന്തികം ഗന്തബ്ബ’’ന്തി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ ജേട്ഠഭാതികത്ഥേരസ്സ ഉത്തമസഹായോ, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം ആദായ സത്ഥാരാ സദ്ധിം കഥേസ്സാമീ’’തി സത്ഥരി ചേവ ഥേരേ ച ഗാരവേന ഉപസങ്കമി.

ഇദമസ്സ പത്തചീവരന്തി ‘‘അയമസ്സ പരിഭോഗപത്തോ, ഇദം ധാതുപരിസ്സാവന’’ന്തി ഏവം ഏകേകം ആചിക്ഖി. പാളിയം പന ‘‘ഇദമസ്സ പത്തചീവര’’ന്തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. കഥാപാഭതന്തി കഥാമൂലം. മൂലഞ്ഹി പാഭതന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘അപ്പകേനപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൪);

ഭഗവന്തം ദസ്സനായാതി ഭഗവന്തം ദസ്സനത്ഥായ. കിം പനിമിനാ ഭഗവാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോതി? നോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ. അയഞ്ഹി ആയസ്മാ ദിവാ നവ വാരേ, രത്തിം നവ വാരേതി ഏകാഹം അട്ഠാരസ വാരേ ഉപട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. ദിവസസ്സ പന സതവാരം വാ സഹസ്സവാരം വാ ഗന്തുകാമോ സമാനോപി ന അകാരണാ ഗച്ഛതി, ഏകം പഞ്ഹദ്വാരം ഗഹേത്വാവ ഗച്ഛതി. സോ തംദിവസം തേന കഥാപാഭതേന ഗന്തുകാമോ ഏവമാഹ. ഇദമസ്സ പത്തചീവരന്തി ഥേരോപി – ‘‘ഇദം തസ്സ പത്തചീവരം, ഇദഞ്ച ധാതുപരിസ്സാവന’’ന്തി പാടിയേക്കംയേവ ദസ്സേത്വാ ആചിക്ഖി.

സത്ഥാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ധാതുപരിസ്സാവനം ഗഹേത്വാ ഹത്ഥതലേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യോ സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പുരിമദിവസേ അനേകാനി പാടിഹാരിയസതാനി കത്വാ പരിനിബ്ബാനം അനുജാനാപേസി, തസ്സ ഇദാനി ഇമാ സങ്ഖവണ്ണസന്നിഭാ ധാതുയോവ പഞ്ഞായന്തി, കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം പൂരിതപാരമീ ഏസ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു, മയാ പവത്തിതം ധമ്മചക്കം അനുപവത്തകോ ഏസ ഭിക്ഖു, പടിലദ്ധദുതിയആസനോ ഏസ ഭിക്ഖു, പൂരിതസാവകസന്നിപാതോ ഏസ ഭിക്ഖു, ഠപേത്വാ മം ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു പഞ്ഞായ അസദിസോ ഏസ ഭിക്ഖു, മഹാപഞ്ഞോ ഏസ ഭിക്ഖു, പുഥുപഞ്ഞോ ഹാസപഞ്ഞോ ജവനപഞ്ഞോ തിക്ഖപഞ്ഞോ നിബ്ബേധികപഞ്ഞോ ഏസ ഭിക്ഖു, അപ്പിച്ഛോ ഏസ ഭിക്ഖു, സന്തുട്ഠോ പവിവിത്തോ അസംസട്ഠോ ആരദ്ധവീരിയോ ചോദകോ പാപഗരഹീ ഏസ ഭിക്ഖു, പഞ്ച ജാതിസതാനി പടിലദ്ധമഹാസമ്പത്തിയോ പഹായ പബ്ബജിതോ ഏസ ഭിക്ഖു, മമ സാസനേ പഥവീസമഖന്തികോ ഏസ ഭിക്ഖു, ഛിന്നവിസാണഉസഭസദിസോ ഏസ ഭിക്ഖു, ചണ്ഡാലപുത്തസദിസനീചചിത്തോ ഏസ ഭിക്ഖു. പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, മഹാപഞ്ഞസ്സ ധാതുയോ, പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുപഞ്ഞസ്സ ഹാസപഞ്ഞസ്സ ജവനപഞ്ഞസ്സ തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ നിബ്ബേധികപഞ്ഞസ്സ അപ്പിച്ഛസ്സ സന്തുട്ഠസ്സ പവിവിത്തസ്സ അസംസട്ഠസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ, ചോദകസ്സ, പസ്സഥ, ഭിക്ഖവേ, പാപഗരഹിസ്സ ധാതുയോതി.

‘‘യോ പബ്ബജീ ജാതിസതാനി പഞ്ച,

പഹായ കാമാനി മനോരമാനി;

തം വീതരാഗം സുസമാഹിതിന്ദ്രിയം,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ സാരിപുത്തം.

‘‘ഖന്തിബലോ പഥവിസമോ ന കുപ്പതി,

ന ചാപി ചിത്തസ്സ വസേന വത്തതി;

അനുകമ്പകോ കാരുണികോ ച നിബ്ബുതോ,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ സാരിപുത്തം.

‘‘ചണ്ഡാലപുത്തോ യഥാ നഗരം പവിട്ഠോ,

നീചമനോ ചരതി കളോപിഹത്ഥോ;

തഥാ അയം വിഹരതി സാരിപുത്തോ,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ സാരിപുത്തം.

‘‘ഉസഭോ യഥാ ഛിന്നവിസാണകോ,

അഹേഠയന്തോ ചരതി പുരന്തരേ വനേ;

തഥാ അയം വിഹരതി സാരിപുത്തോ,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ സാരിപുത്ത’’ന്തി.

ഇതി ഭഗവാ പഞ്ചഹി ഗാഥാസതേഹി ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേസി. യഥാ യഥാ ഭഗവാ ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേസി, തഥാ തഥാ ആനന്ദത്ഥേരോ സന്ധാരേതും ന സക്കോതി, ബിളാരമുഖേ പക്ഖന്തകുക്കുടോ വിയ പവേധതി. തേനാഹ അപിച മേ, ഭന്തേ, മധുരകജാതോ വിയ കായോതി സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. തത്ഥ മധുരകജാതോതിആദീനം അത്ഥോ വുത്തോയേവ. ഇധ പന ധമ്മാതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാധമ്മാ അധിപ്പേതാ. തസ്സ ഹി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാധമ്മേ അഗഹിതേ വാ ഗഹേതും, ഗഹിതേ വാ സജ്ഝായം കാതും ചിത്തം ന പവത്തതി. അഥ സത്ഥാ പഞ്ചപസാദവിചിത്രാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഥേരം ഓലോകേന്തോ ‘‘അസ്സാസേസ്സാമി ന’’ന്തി അസ്സാസേന്തോ കിം നു ഖോ തേ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ സീലക്ഖന്ധന്തി ലോകിയലോകുത്തരസീലം. സമാധിപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. വിമുത്തി പന ലോകുത്തരാവ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണഞാണം, തം ലോകിയമേവ. ഓവാദകോതി ഓവാദദായകോ. ഓതിണ്ണോതി ഓതിണ്ണേസു വത്ഥൂസു നാനപ്പകാരേന ഓതരണസീലോ. വിഞ്ഞാപകോതി ധമ്മകഥാകാലേ അത്ഥഞ്ച കാരണഞ്ച വിഞ്ഞാപേതാ. സന്ദസ്സകോതി ഖന്ധധാതുആയതനവസേന തേസം തേസം ധമ്മാനം ദസ്സേതാ. സമാദപകോതി ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഗണ്ഹഥാ’’തി ഏവം ഗണ്ഹാപകോ. സമുത്തേജകോതി അബ്ഭുസ്സാഹകോ. സമ്പഹംസകോതി പടിലദ്ധഗുണേഹി മോദാപകോ ജോതാപകോ.

അകിലാസു ധമ്മദേസനായാതി ധമ്മദേസനം ആരഭിത്വാ ‘‘സീസം വാ മേ രുജ്ജതി, ഹദയം വാ കുച്ഛി വാ പിട്ഠി വാ’’തി ഏവം ഓസക്കനാകാരവിരഹിതോ നിക്കിലാസു വിസാരദോ ഏകസ്സാപി ദ്വിന്നമ്പി സീഹവേഗേനേവ പക്ഖന്ദതി. അനുഗ്ഗാഹകോ സബ്രഹ്മചാരീനന്തി പദസ്സ അത്ഥോ ഖന്ധകവഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതോവ. ധമ്മോജം ധമ്മഭോഗന്തി ഉഭയേനപി ധമ്മപരിഭോഗോവ കഥിതോ. ധമ്മാനുഗ്ഗഹന്തി ധമ്മേന അനുഗ്ഗഹണം.

സത്ഥാ ‘‘അതിവിയ അയം ഭിക്ഖു കിലമതീ’’തി പുന തം അസ്സാസേന്തോ നനു തം, ആനന്ദ, മയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പിയേഹി മനാപേഹീതി മാതാപിതാഭാതാഭഗിനീആദികേഹി ജാതിയാ നാനാഭാവോ, മരണേന വിനാഭാവോ, ഭവേന അഞ്ഞഥാഭാവോ. തം കുതേത്ഥ, ആനന്ദ, ലബ്ഭാതി തന്തി തസ്മാ. യസ്മാ സബ്ബേഹി പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ, തസ്മാ ദസ പാരമിയോ പൂരേത്വാപി സമ്ബോധിം പത്വാപി ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാപി യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാപി ദേവോരോഹനം കത്വാപി യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം തഥാഗതസ്സാപി സരീരം മാ പലുജ്ജീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, രോദന്തേനപി കന്ദന്തേനപി ന സക്കാ തം കാരണം ലദ്ധുന്തി. സോ പലുജ്ജേയ്യാതി സോ ഭിജ്ജേയ്യ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ യോജനസതുബ്ബേധോ മഹാജമ്ബുരുക്ഖോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ തസ്സ ദക്ഖിണദിസം ഗതോ പഞ്ഞാസയോജനികോ മഹാഖന്ധോ വിയ ധമ്മസേനാപതി. തസ്മിം മഹാഖന്ധേ ഭിന്നേ തതോ പട്ഠായ അനുപുബ്ബേന വഡ്ഢിത്വാ പുപ്ഫഫലാദീഹി തം ഠാനം പൂരേതും സമത്ഥസ്സ അഞ്ഞസ്സ ഖന്ധസ്സ അഭാവോ വിയ ഥേരേ പരിനിബ്ബുതേ സോളസന്നം പഞ്ഞാനം മത്ഥകം പത്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ ദക്ഖിണാസനേ നിസീദനസമത്ഥസ്സ സാരിപുത്തസദിസസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഭാവോ. തായ പരിഭിന്നായ സോ രുക്ഖോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഖന്ധോത്വേവ ജാതോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ സബ്ബം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം മാ പലുജ്ജീതി ന സക്കാ ലദ്ധും, തസ്മാ.

൪-൫. ഉക്കചേലസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൮൦-൩൮൧. ചതുത്ഥേ അചിരപരിനിബ്ബുതേസു സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേസൂതി നചിരപരിനിബ്ബുതേസു ദ്വീസു അഗ്ഗസാവകേസു. തേസഞ്ഹി ധമ്മസേനാപതി കത്തികമാസപുണ്ണമായ പരിനിബ്ബുതോ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തതോ അഡ്ഢമാസം അതിക്കമ്മ അമാവസുപോസഥേ. സത്ഥാ ദ്വീസു അഗ്ഗസാവകേസു പരിനിബ്ബുതേസു മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ മഹാമണ്ഡലേ ചാരികം ചരമാനോ അനുപുബ്ബേന ഉക്കചേലനഗരം പത്വാ തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഗങ്ഗാപിട്ഠേ രജതപട്ടവണ്ണവാലികാപുലിനേ വിഹാസി. തേന വുത്തം ‘‘അചിരപരിനിബ്ബുതേസു സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേസൂ’’തി. യേ മഹന്തതരാ ഖന്ധാ തേ പലുജ്ജേയ്യുന്തി ഇധാപി യോജനസതുബ്ബേധോ മഹാജമ്ബുരുക്ഖോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, തസ്സ ദക്ഖിണതോ ച ഉത്തരതോ ച ഗതാ പണ്ണാസയോജനികാ ദ്വേ മഹാഖന്ധാ വിയ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാതി. സേസം പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം. പഞ്ചമേ ദിട്ഠീതി കമ്മസ്സകദിട്ഠി.

൬. ഉത്തിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൨. ഛട്ഠേ മച്ചുധേയ്യസ്സ പാരന്തി തേഭൂമകവട്ടസ്സ പാരഭൂതം, നിബ്ബാനം.

൮. ബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൪. അട്ഠമേ കായേ വാ ഭിക്ഖൂതി തസ്മിം കാലേ ഭിക്ഖുയേവ നത്ഥി, ഏവം സന്തേപി യോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേതി, സോ കിലേസഭിന്ദനേന ഭിക്ഖുയേവാതി ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. ഏകായനന്തി ഏകമഗ്ഗം. ജാതിക്ഖയന്തദസ്സീതി ജാതിയാ ഖയോതി ച അന്തോതി ച നിബ്ബാനം, തം പസ്സതീതി അത്ഥോ. മഗ്ഗം പജാനാതീതി ഏകായനസങ്ഖാതം ഏകമഗ്ഗഭൂതം മഗ്ഗം പജാനാതി. ഏകായനമഗ്ഗോ വുച്ചതി പുബ്ബഭാഗസതിപട്ഠാനമഗ്ഗോ, തം പജാനാതീതി അത്ഥോ.

൯. സേദകസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൫. നവമേ സുമ്ഭേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. മേദകഥാലികാതി ഏവം ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമം. മമം രക്ഖ, അഹം തം രക്ഖിസ്സാമീതി ഏത്ഥ അയം തസ്സ ലദ്ധി – ആചരിയോ ഉക്ഖിത്തവംസം സുഗ്ഗഹിതം അഗണ്ഹന്തോ, അന്തേവാസികേന പക്ഖന്തപക്ഖന്തദിസം അഗച്ഛന്തോ, സബ്ബകാലഞ്ച വംസഗ്ഗം അനുല്ലോകേന്തോ അന്തേവാസികം ന രക്ഖതി നാമ, ഏവം അരക്ഖിതോ അന്തേവാസികോ പതിത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഹോതി. വംസം പന സുഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹന്തോ, തേന പക്ഖന്തപക്ഖന്തദിസം ഗച്ഛന്തോ, സബ്ബകാലഞ്ച വംസഗ്ഗം ഉല്ലോകേന്തോ തം രക്ഖതി നാമ. അന്തേവാസികോപി ഇതോ ചിതോ ച പക്ഖന്ദിത്വാ മിഗോ വിയ കീളന്തോ ആചരിയം ന രക്ഖതി നാമ. ഏവഞ്ഹി സതി തിഖിണവംസകോടി ആചരിയസ്സ ഗലവാടകേ വാ നലാടേ വാ ഠപിതാ ഠിതട്ഠാനം ഭിന്ദിത്വാ ഗച്ഛേയ്യ. ആചാരസമ്പന്നതായ പന യതോ വംസോ നമതി, തതോ അനാമേന്തോ തം ആകഡ്ഢേന്തോ വിയ ഏകതോഭാഗിയം കത്വാ വാതൂപഥമ്ഭം ഗാഹാപേത്വാ സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ നിച്ചലോവ നിസീദന്തോ ആചരിയം രക്ഖതി നാമാതി.

ത്വം ആചരിയ അത്താനം രക്ഖ, അഹം അത്താനം രക്ഖിസ്സാമീതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – ആചരിയോ വംസം സുഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹന്തോ, അന്തേവാസികേന പക്ഖന്തപക്ഖന്തദിസംഗച്ഛന്തോ, സബ്ബകാലഞ്ച വംസഗ്ഗം ഉല്ലോകേന്തോ, അത്താനമേവ രക്ഖതി, ന അന്തേവാസികം. അന്തേവാസികോപി കായമ്പി ഏകതോഭാഗിയം കത്വാ വാതൂപഥമ്ഭം ഗാഹാപേത്വാ സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ നിച്ചലോവ നിസീദമാനോ അത്താനംയേവ രക്ഖതി നാമ, ന ആചരിയം.

സോ തത്ഥ ഞായോതി യം മേദകഥാലികാ ആഹ. സോ തത്ഥ ഞായോ, സോ ഉപായോ, തം കാരണന്തി അത്ഥോ. സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബന്തി ചതുബ്ബിധം സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബം. ആസേവനായാതി കമ്മട്ഠാനാസേവനായ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്താനം രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതീതി യോ ഭിക്ഖു കമ്മാരാമതാദീനി പഹായ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു മൂലകമ്മട്ഠാനം ആസേവന്തോ ഭാവേന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി, അഥ നം പരോ ദിസ്വാ – ‘‘ഭദ്ദകോ വതായം, ഭിക്ഖു, സമ്മാപടിപന്നോ’’തി തസ്മിം ചിത്തം പസാദേത്വാ സഗ്ഗപരായണോ ഹോതി. അയം അത്താനം രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി നാമ.

ഖന്തിയാതി അധിവാസനഖന്തിയാ. അവിഹിംസായാതി സപുബ്ബഭാഗായ കരുണായ. മേത്തചിത്തതായാതി സപുബ്ബഭാഗായ മേത്തായ. അനുദയതായാതി അനുവഡ്ഢിയാ, സപുബ്ബഭാഗായ മുദിതായാതി അത്ഥോ. പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതീതി ഏത്ഥ യോ ഭിക്ഖു രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനം ഗതോ തീസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു തികചതുക്കജ്ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനം പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. അയം പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി നാമാതി വേദിതബ്ബോ.

൧൦. ജനപദകല്യാണീസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൬. ദസമേ ജനപദകല്യാണീതി ജനപദമ്ഹി കല്യാണീ ഉത്തമാ ഛസരീരദോസരഹിതാ പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതാ. സാ ഹി യസ്മാ നാതിദീഘാ നാതിരസ്സാ, നാതികിസാ നാതിഥൂലാ, നാതികാളാ നാച്ചോദാതാ, അതിക്കന്താ, മാനുസവണ്ണം അപ്പത്താ ദിബ്ബവണ്ണം, തസ്മാ ഛസരീരദോസരഹിതാ. ഛവികല്യാണം, മംസകല്യാണം, ന്ഹാരുകല്യാണം, അട്ഠികല്യാണം, വയകല്യാണന്തി ഇമേഹി പന കല്യാണേഹി സമന്നാഗതത്താ പഞ്ചകല്യാണേഹി സമന്നാഗതാ നാമ. തസ്സാ ഹി ആഗന്തുകോഭാസകിച്ചം നത്ഥി, അത്തനോ സരീരോഭാസേനേവ ദ്വാദസഹത്ഥട്ഠാനേ ആലോകം കരോതി, പിയങ്ഗുസാമാ വാ ഹോതി, സുവണ്ണസാമാ വാ, അയമസ്സാ ഛവികല്യാണതാ. ചത്താരോ പനസ്സാ ഹത്ഥപാദാ മുഖപരിയോസാനഞ്ച ലാഖാരസപരികമ്മകതം വിയ രത്തപവാളരത്തകമ്ബലസദിസം ഹോതി, അയമസ്സാ മംസകല്യാണതാ. വീസതി പന നഖപത്താനി മംസതോ അമുത്തട്ഠാനേ ലാഖാരസപൂരിതാനി വിയ, മുത്തട്ഠാനേ ഖീരധാരാസദിസാനി, ഹോന്തി അയമസ്സാ ന്ഹാരുകല്യാണകതാ. ദ്വത്തിംസ ദന്താ സുഫുസിതാ സുധോതവജിരപന്തി വിയ ഖായന്തി, അയമസ്സാ അട്ഠികല്യാണതാ. വീസതിവസ്സസതികാപി പന സമാനാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഹോതി നിപ്പലിതാ, അയമസ്സാ വയകല്യാണതാ.

പരമപാസാവിനീതി ഏത്ഥ പസവനം പസാവോ, പവത്തീതി അത്ഥോ. പസാവോ ഏവ പാസാവോ. പരമോ പാസാവോ പരമപാസാവോ, സോ അസ്സാ അത്ഥീതി പരമപാസാവിനീ. നച്ചേ ച ഗീതേ ച ഉത്തമപവത്തി സേട്ഠകിരിയാ, ഉത്തമമേവ നച്ചം നച്ചതി, ഗീതം വാ ഗായതീതി വുത്തം ഹോതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇമേസു പന ദ്വീസു സുത്തേസു പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാവ കഥിതാതി.

നാലന്ദവഗ്ഗോ ദുതിയോ.