൩. സതിപട്ഠാനസംയുത്തം

൧. അമ്ബപാലിവഗ്ഗോ

൧. അമ്ബപാലിസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൭. സതിപട്ഠാനസംയുത്തസ്സ പഠമേ അമ്ബപാലിവനേതി അമ്ബപാലിയാ നാമ രൂപൂപജീവിനിയാ രോപിതേ അമ്ബവനേ. തം കിര തസ്സാ ഉയ്യാനം അഹോസി. സാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നചിത്താ തത്ഥ വിഹാരം കാരേത്വാ തഥാഗതസ്സ നിയ്യാതേസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഏകായന്വായന്തി ഏകായനോ അയം. തത്ഥ ഏകായനോതി ഏകമഗ്ഗോ. മഗ്ഗസ്സ ഹി –

‘‘മഗ്ഗോ പന്ഥോ പഥോ പജ്ജോ, അഞ്ജസം വടുമായനം;

നാവാ ഉത്തരസേതൂ ച, കുല്ലോ ച ഭിസി സങ്കമോ’’തി. (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസോ ൧൦൧) –

ബഹൂനി നാമാനി. സ്വായം ഇധ അയനനാമേന വുത്തോ. തസ്മാ ഏകായന്വായം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോതി ഏത്ഥ ഏകമഗ്ഗോ. അയം, ഭിക്ഖവേ, മഗ്ഗോ, ന ദ്വേധാപഥഭൂതോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മഗ്ഗോതി കേനട്ഠേന മഗ്ഗോ? നിബ്ബാനഗമനട്ഠേന, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗനീയട്ഠേന ച.

സത്താനം വിസുദ്ധിയാതി രാഗാദീഹി മലേഹി അഭിജ്ഝാവിസമലോഭാദീഹി ച ഉപക്കിലേസേഹി സംകിലിട്ഠചിത്താനം സത്താനം വിസുദ്ധത്ഥായ. സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായാതി സോകസ്സ ച പരിദേവസ്സ ച സമതിക്കമായ, പഹാനായാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമായാതി കായികദുക്ഖസ്സ ച ചേതസികദോമനസ്സസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം അത്ഥങ്ഗമായ, നിരോധായാതി അത്ഥോ. ഞായസ്സ അധിഗമായാതി ഞായോ വുച്ചതി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, തസ്സ അധിഗമായ പത്തിയാതി വുത്തം ഹോതി. അയഞ്ഹി പുബ്ബഭാഗേ ലോകിയോ സതിപട്ഠാനമഗ്ഗോ ഭാവിതോ ലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ അധിഗമായ സംവത്തതി. തേനാഹ ‘‘ഞായസ്സ അധിഗമായാ’’തി. നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാതി തണ്ഹാവാനവിരഹിതത്താ നിബ്ബാനന്തി ലദ്ധനാമസ്സ അമതസ്സ സച്ഛികിരിയായ, അത്തപച്ചക്ഖായാതി വുത്തം ഹോതി. അയഞ്ഹി മഗ്ഗോ ഭാവിതോ അനുപുബ്ബേന നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയം സാധേതി. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാ’’തി.

ഏവം ഭഗവതാ സത്തഹി പദേഹി ഏകായനമഗ്ഗസ്സ വണ്ണോ ഭാസിതോ, സോ കസ്മാതി ചേ? ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹജനനത്ഥം. വണ്ണഭാസനഞ്ഹി സുത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ – ‘‘അയം കിര മഗ്ഗോ ഹദയസന്താപഭൂതം സോകം, വാചാവിപ്പലാപഭൂതം പരിദേവം, കായികഅസാതഭൂതം ദുക്ഖം, ചേതസികഅസാതഭൂതം ദോമനസ്സന്തി ചത്താരോ ഉപദ്ദവേ ഹരതി. വിസുദ്ധിം, ഞായം, നിബ്ബാനന്തി തയോ വിസേസേ ആവഹതീ’’തി ഉസ്സാഹജാതാ ഇമം ദേസനം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം പരിയാപുണിതബ്ബം, ധാരേതബ്ബം, ഇമഞ്ച മഗ്ഗം ഭാവേതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി. ഇതി തേസം ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹജനനത്ഥം വണ്ണം അഭാസി കമ്ബലവാണിജാദയോ കമ്ബലാദീനം വണ്ണം വിയ.

യദിദന്തി നിപാതോ, യേ ഇമേതി അയമസ്സ അത്ഥോ. ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. തേന ‘‘ന തതോ ഹേട്ഠാ, ന ഉദ്ധ’’ന്തി സതിപട്ഠാനപരിച്ഛേദം ദീപേതി. സതിപട്ഠാനാതി തയോ സതിപട്ഠാനാ സതിഗോചരോപി, തിധാ പടിപന്നേസു സാവകേസു സത്ഥുനോ പടിഘാനുനയവീതിവത്തതാപി, സതിപി. ‘‘ചതുന്നം, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ദേസേസ്സാമി തം സുണാഥ. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, കായസ്സ സമുദയോ? ആഹരസമുദയാ കായസമുദയോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൪൦൮) ഹി സതിഗോചരോ സതിപട്ഠാനന്തി വുത്തോ. തഥാ ‘‘കായോ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി, സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ചാ’’തിആദീസുപി (പടി. മ. ൨.൩൫). തസ്സ അത്ഥോ – പതിട്ഠാതി അസ്മിന്തി പട്ഠാനം. കാ പതിട്ഠാതി? സതി. സതിയാ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം. പധാനം ഠാനന്തി വാ പട്ഠാനം. സതിയാ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം ഹത്ഥിട്ഠാനഅസ്സട്ഠാനാദീനി വിയ.

‘‘തയോ സതിപട്ഠാനാ, യദരിയോ സേവതി, യദരിയോ സേവമാനോ സത്ഥാ ഗണമനുസാസിതുമരഹതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൧൧) ഏത്ഥ തിധാ പടിപന്നേസു സാവകേസു സത്ഥുനോ പടിഘാനുനയവീതിവത്തതാ സതിപട്ഠാനന്തി വുത്താ. തസ്സത്ഥോ – പട്ഠപേതബ്ബതോ പട്ഠാനം, പവത്തയിതബ്ബതോതി അത്ഥോ. കേന പട്ഠപേതബ്ബോതി? സതിയാ. സതിയാ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനന്തി.

‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൪൭; സം. നി. ൫.൯൮൯) പന സതിയേവ സതിപട്ഠാനന്തി വുത്താ. തസ്സത്ഥോ – പതിട്ഠാതീതി പട്ഠാനം, ഉപട്ഠാതി ഓക്കന്ദിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ. സതിയേവ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം. അഥ വാ സരണട്ഠേന സതി, ഉപട്ഠാനട്ഠേന പട്ഠാനം, ഇതി സതി ച സാ പട്ഠാനഞ്ചാതിപി സതിപട്ഠാനം. ഇദമിധ അധിപ്പേതം.

യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘സതിപട്ഠാനാ’’തി ബഹുവചനം കതന്തി? സതീനം ബഹുത്താ. ആരമ്മണഭേദേന ഹി ബഹുകാ സതിയോ. അഥ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി കസ്മാ ഏകവചനന്തി? മഗ്ഗനട്ഠേന ഏകത്താ. ചതസ്സോപി ഹി ഏതാ സതിയോ മഗ്ഗനട്ഠേന ഏകത്തം ഗച്ഛന്തി. വുതഞ്ഹേതം ‘‘മഗ്ഗോതി കേനട്ഠേന മഗ്ഗോ? നിബ്ബാനമഗ്ഗനട്ഠേന, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗനീയട്ഠേന ചാ’’തി. ചതസ്സോപി ചേതാ അപരഭാഗേ കായാദീസു ആരമ്മണേസു കിച്ചം സാധയമാനാ നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തി, ആദിതോ പട്ഠായ ച നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗിയന്തീതി തസ്മാ ചതസ്സോപി ഏകോ മഗ്ഗോതി വുത്താ. ഏവഞ്ച സതി വചനാനുസന്ധിനാ സാനുസന്ധികാവ ദേസനാ ഹോതി.

കതമേ ചത്താരോതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. കായേതി രൂപകായേ. കായാനുപസ്സീതി കായം അനുപസ്സനസീലോ, കായം വാ അനുപസ്സമാനോ. അയഞ്ഹി ഭിക്ഖു ഇമം കായം അനിച്ചാനുപസ്സനാദീനം സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം വസേന അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, നോ നിച്ചതോ, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതി, നോ സുഖതോ, അനത്തതോ അനുപസ്സതി, നോ അത്തതോ, നിബ്ബിന്ദതി, നോ നന്ദതി, വിരജ്ജതി, നോ രജ്ജതി, നിരോധേതി, നോ സമുദേതി, പടിനിസ്സജ്ജതി, നോ ആദിയതി. സോ തം അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതി, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സന്തോ സുഖസഞ്ഞം പജഹതി, അനത്തതോ അനുപസ്സന്തോ അത്തസഞ്ഞം പജഹതി, നിബ്ബിന്ദന്തോ നന്ദിം പജഹതി, വിരജ്ജന്തോ രാഗം പജഹതി, നിരോധേന്തോ സമുദയം പജഹതി, പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ആദാനം പജഹതീതി വേദിതബ്ബോ.

വിഹരതീതി ഇരീയതി. ആതാപീതി തീസു ഭവേസു കിലേസേ ആതപതീതി ആതാപോ, വീരിയസ്സേതം നാമം. ആതാപോ അസ്സ അത്ഥീതി ആതാപീ. സമ്പജാനോതി സമ്പജഞ്ഞസങ്ഖാതേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ. സതിമാതി കായപരിഗ്ഗാഹികായ സതിയാ സമന്നാഗതോ. അയം പന യസ്മാ സതിയാ ആരമ്മണം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പഞ്ഞായ അനുപസ്സതി. ന ഹി സതിവിരഹിതസ്സ അനുപസ്സനാ നാമ അത്ഥി, തേനേവാഹ ‘‘സതിഞ്ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബത്ഥികം വദാമീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪). തസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തി ഏത്താവതാ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ യസ്മാ അനാതാപിനോ അന്തോസങ്ഖേപോ അന്തരായകരോ ഹോതി, അസമ്പജാനോ ഉപായപരിഗ്ഗഹേ അനുപായപരിവജ്ജനേ ച സമ്മുയ്ഹതി, മുട്ഠസ്സതി ഉപായാപരിച്ചാഗേ അനുപായാപരിഗ്ഗഹേ ച അസമത്ഥോ ഹോതി, തേനസ്സ തം കമ്മട്ഠാനം ന സമ്പജ്ജതി. തസ്മാ യേസം ധമ്മാനം ആനുഭാവേന തം സമ്പജ്ജതി, തേസം ദസ്സനത്ഥം ‘‘ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ’’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇതി കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം സമ്പയോഗങ്ഗഞ്ജസ്സ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പഹാനങ്ഗം ദസ്സേതും വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സന്തി വുത്തം. തത്ഥ വിനേയ്യാതി തദങ്ഗവിനയേന വാ വിക്ഖമ്ഭനവിനയേന വാ വിനയിത്വാ. ലോകേതി തസ്മിംയേവ കായേ. കായോ ഹി ഇധ ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി അധിപ്പേതോ. യസ്മാ പനസ്സ ന കായമത്തേയേവ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം പഹീയതി, വേദനാദീസുപി പഹീയതി ഏവ. തസ്മാ ‘‘പഞ്ചപി ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ലോകോ’’തി വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൩൬൨) വുത്തം. ലോകസങ്ഖാതത്താ വാ തേസം ധമ്മാനം അത്ഥുദ്ധാരനയേനേതം വുത്തം. യം പനാഹ ‘‘തത്ഥ കതമോ ലോകോ, സ്വേവ കായോ ലോകോ’’തി, അയമേവേത്ഥ അത്ഥോ. തസ്മിം ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം വിനേയ്യാതി ഏവം സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ.

വേദനാസൂതി ഏത്ഥ തിസ്സോ വേദനാ, താ ച ലോകിയാ ഏവ, ചിത്തമ്പി ലോകിയം, തഥാ ധമ്മാ. യഥാ പന വേദനാ അനുപസ്സിതബ്ബാ, തഥാ അനുപസ്സന്തോ ഏസ വേദനാനുപസ്സീതി വേദിതബ്ബോ. ഏസ നയോ ചിത്തധമ്മേസു. കഥഞ്ച വേദനാ അനുപസ്സിതബ്ബാതി? സുഖാ താവ വേദനാ ദുക്ഖതോ, ദുക്ഖാ സല്ലതോ, അദുക്ഖമസുഖാ അനിച്ചതോ. യഥാഹ –

‘‘യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദ, ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോ;

അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, അദ്ദക്ഖി നം അനിച്ചതോ;

സ വേ സമ്മദ്ദസോ ഭിക്ഖു, ഉപസന്തോ ചരിസ്സതീ’’തി.

സബ്ബാ ഏവ ചേതാ ദുക്ഖാതിപി അനുപസ്സിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘യംകിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖസ്മിന്തി വദാമീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൯). സുഖദുക്ഖതോപി ച അനുപസ്സിതബ്ബാ, യഥാഹ – ‘‘സുഖാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ ഠിതിസുഖാ വിപരിണാമദുക്ഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. അപിച അനിച്ചാദിസത്തഅനുപസ്സനാവസേനപി അനുപസ്സിതബ്ബാ.

ചിത്തധമ്മേസുപി ചിത്തം താവ ആരമ്മണാധിപതിസഹജാതഭൂമികമ്മവിപാകകിരിയാദിനാനത്തഭേദാനം അനിച്ചാദിഅനുപസ്സനാനം സരാഗാദീനഞ്ച ഭേദാനം വസേന അനുപസ്സിതബ്ബം. ധമ്മാ സലക്ഖണസാമഞ്ഞലക്ഖണാനം സുഞ്ഞതധമ്മസ്സ അനിച്ചാദിസത്തഅനുപസ്സനാനം ‘‘സന്തം വാ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദ’’ന്തിആദീനഞ്ച പഭേദാനം വസേന അനുപസ്സിതബ്ബാ. സേസം വുത്തനയമേവ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ദീഘമജ്ഝിമട്ഠകഥാസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩ ആദയോ; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൫ ആദയോ) സതിപട്ഠാനവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൨. സതിസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൮. ദുതിയേ സതോതി കായാദിഅനുപസ്സനാസതിയാ സമന്നാഗതോ. സമ്പജാനോതി ചതുസമ്പജഞ്ഞപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേതി ഏത്ഥ അഭിക്കന്തം വുച്ചതി ഗമനം, പടിക്കന്തം നിവത്തനം, തദുഭയമ്പി ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ലബ്ഭതി. ഗമനേ താവ പുരതോ കായം അഭിഹരന്തോ അഭിക്കമതി നാമ, പടിനിവത്തന്തോ പടിക്കമതി നാമ. ഠാനേപി ഠിതകോവ കായം പുരതോ ഓനമന്തോ അഭിക്കമതി നാമ, പച്ഛതോ അപനാമേന്തോ പടിക്കമതി നാമ. നിസജ്ജായപി നിസിന്നകോവ ആസനസ്സ പുരിമഅങ്ഗാഭിമുഖോ സംസരന്തോ അഭിക്കമതി നാമ, പച്ഛിമഅങ്ഗപ്പദേസം പച്ചാസംസരന്തോ പടിക്കമതി നാമ. നിപജ്ജനേപി ഏസേവ നയോ.

സമ്പജാനകാരീ ഹോതീതി സമ്പജഞ്ഞേന സബ്ബകിച്ചകാരീ, സമ്പജഞ്ഞസ്സേവ വാ കാരീ. സോ ഹി അഭിക്കന്താദീസു സമ്പജഞ്ഞം കരോതേവ, ന കത്ഥചി സമ്പജഞ്ഞവിരഹിതോ ഹോതി.

തത്ഥ സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം, സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം, ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം, അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞന്തി ചതുബ്ബിധം സമ്പജഞ്ഞം. തത്ഥ അഭിക്കമനചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ചിത്തവസേനേവ അഗന്ത്വാ ‘‘കിം നു മേ ഏത്ഥ ഗതേന അത്ഥോ അത്ഥി, നത്ഥീ’’തി അത്ഥാനത്ഥം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അത്ഥപരിഗ്ഗണ്ഹനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. തത്ഥ ച അത്ഥോതി ചേതിയദസ്സനബോധിദസ്സനസങ്ഘദസ്സനഥേരദസ്സനഅസുഭദസ്സനാദിവസേന ധമ്മതോ വഡ്ഢി. ചേതിയം ദിസ്വാപി ഹി ബുദ്ധാരമ്മണം, സങ്ഘദസ്സനേന സങ്ഘാരമ്മണം പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ തദേവ ഖയതോ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി. മഹാവിഹാരസ്മിഞ്ഹി ദക്ഖിണദ്വാരേ ഠത്വാ മഹാചേതിയം ഓലോകേന്താ തിംസസഹസ്സഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസു, തഥാ പച്ഛിമദ്വാരേ ഉത്തരദ്വാരേ പാചീനദ്വാരേ ച, തഥാ പഞ്ഹമണ്ഡപട്ഠാനേ അഭയവാപിപാളിയം, ഥൂപാരാമദ്വാരേ നഗരസ്സ ദക്ഖിണദ്വാരേ അനുരാധവാപിപാളിയം.

മഹാഅരിയവംസഭാണകത്ഥേരോ പനാഹ ‘‘കിം തുമ്ഹേ വദഥ, മഹാചേതിയസ്സ സമന്താ കുച്ഛിവേദികായ ഹേട്ഠിമഭാഗതോ പട്ഠായ പഞ്ഞായനട്ഠാനേ യത്ഥ യത്ഥ ദ്വേ പാദാ സക്കാ ഹോന്തി സമം പതിട്ഠാപേതും, തത്ഥ തത്ഥ ഏകപദുദ്ധാരേ തിംസതിംസ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി സക്കാ വതു’’ന്തി. അപരോ പന മഹാഥേരോ ആഹ – ‘‘മഹാചേതിയതലേ ആകിണ്ണവാലികായ ബഹുതരാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പത്താ’’തി. ഥേരേ ദിസ്വാ തേസം ഓവാദേ പതിട്ഠായ അസുഭം ദിസ്വാ തത്ഥ പഠമം ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ തദേവ ഖയതോ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി. തസ്മാ ഏതേസം ദസ്സനം സാത്ഥം. കേചി പന – ‘‘ആമിസതോപി വഡ്ഢി അത്ഥോയേവ, തം നിസ്സായ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ പടിപന്നത്താ’’തി വദന്തി.

തസ്മിം പന ഗമനേ സപ്പായാസപ്പായം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സപ്പായപരിഗ്ഗണ്ഹനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം. സേയ്യഥിദം? ചേതിയദസ്സനം താവ സാത്ഥം. സചേ പന ചേതിയസ്സ മഹാപൂജായ ദസദ്വാദസയോജനന്തരേ പരിസാ സന്നിപതന്തി, അത്തനോ വിഭവാനുരൂപാ ഇത്ഥിയോപി പുരിസാപി അലങ്കതപടിയത്താ ചിത്തകമ്മരൂപകാനി വിയ സഞ്ചരന്തി. തത്ര ചസ്സ ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ ലോഭോ, അനിട്ഠേ പടിഘോ, അസമപേക്ഖനേ മോഹോ ഉപ്പജ്ജതി, കായസംസഗ്ഗേ കായസംസഗ്ഗാപത്തിം ആപജ്ജതി, ജീവിതബ്രഹ്മചരിയാനം വാ അന്തരായോ ച ഹോതി. ഏവം തം ഠാനം അസപ്പായം ഹോതി, വുത്തപ്പകാരഅന്തരായാഭാവേ സപ്പായം. സങ്ഘദസ്സനമ്പി സാത്ഥം. സചേ പന അന്തോഗാമേ മഹാമണ്ഡപം കാരേത്വാ സബ്ബരത്തിം ധമ്മസ്സവനം കാരേന്തേസു മനുസ്സേസു വുത്തപ്പകാരേനേവ ജനസന്നിപാതോ ചേവ അന്തരായോ ച ഹോതി, ഏവം തം ഠാനം അസപ്പായം, അന്തരായാഭാവേ സപ്പായം. മഹാപരിവാരാനം ഥേരാനം ദസ്സനേപി ഏസേവ നയോ.

അസുഭദസ്സനമ്പി സാത്ഥം. തദത്ഥദീപനത്ഥഞ്ച ഇദം വത്ഥു – ഏകോ കിര ദഹരഭിക്ഖു സാമണേരം ഗഹേത്വാ ദന്തകട്ഠത്ഥായ ഗതോ. സാമണേരോ മഗ്ഗാ ഓക്കമിത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ അസുഭം ദിസ്വാ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തദേവ പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ തീണി ഫലാനി സച്ഛികത്വാ ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ കമ്മട്ഠാനം പരിഗ്ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. ദഹരോ തം അപസ്സന്തോ ‘‘സാമണേരാ’’തി പക്കോസി. സോ – ‘‘മയാ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ദ്വേ കഥാ നാമ ന കഥിതപുബ്ബാ, അഞ്ഞസ്മിമ്പി ദിവസേ ഉപരിവിസേസം നിബ്ബത്തേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ,’’തി പടിവചനം അദാസി. ‘‘ഏഹീ’’തി വുത്തേ ഏകവചനേനേവ ആഗന്ത്വാ – ‘‘ഭന്തേ, ഇമിനാ താവ മഗ്ഗേന ഗന്ത്വാ മയാ ഠിതോകാസേ മുഹുത്തം പുരത്ഥാഭിമുഖാ ഹുത്വാ ഓലോകേഥാ’’തി ആഹ. സോ തഥാ കത്വാ തേന പത്തവിസേസമേവ പാപുണി. ഏവം ഏകം അസുഭം ദ്വിന്നം ജനാനം അത്ഥായ ജാതം. ഏവം സാത്ഥമ്പി പനേതം പുരിസസ്സ മാതുഗാമാസുഭം അസപ്പായം, മാതുഗാമസ്സ ച പുരിസാസുഭം, സഭാഗമേവ സപ്പായന്തി ഏവം സപ്പായപരിഗ്ഗണ്ഹനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം.

ഏവം പരിഗ്ഗഹിതസാത്ഥസപ്പായസ്സ പന അട്ഠതിംസകമ്മട്ഠാനേസു അത്തനോ ചിത്തരുചികം കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതം ഗോചരം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖാചാരഗോചരേ തം ഗഹേത്വാവ ഗമനം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം നാമ.

തസ്സാവിഭാവത്ഥം ഇദം ചതുക്കം വേദിതബ്ബം – ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ഹരതി ന പച്ചാഹരതി, ഏകച്ചോ പച്ചാഹരതി ന ഹരതി, ഏകച്ചോ പന നേവ ഹരതി ന പച്ചാഹരതി, ഏകച്ചോ ഹരതി ച പച്ചാഹരതി ച.

തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ച ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേത്വാ തഥാ രത്തിയാ പഠമം യാമം മജ്ഝിമയാമേ സേയ്യം കപ്പേത്വാ, പച്ഛിമയാമേപി നിസജ്ജാചങ്കമേഹി വീതിനാമേത്വാ, പഗേവ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണവത്തം കത്വാ ബോധിരുക്ഖേ ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ പാനീയം പരിഭോജനീയം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ആചരിയുപജ്ഝായവത്താദീനി സമാദായ വത്തതി. സോ സരീരപരികമ്മം കത്വാ സേനാസനം പവിസിത്വാ ദ്വേ തയോ പല്ലങ്കേ ഉസുമം ഗാഹാപേന്തോ കമ്മട്ഠാനമനുയുഞ്ജിത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായ ഉട്ഠഹിത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ പത്തചീവരമാദായ സേനാസനതോ നിക്ഖമിത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോവ ചേതിയങ്ഗണം ഗന്ത്വാ സചേ ബുദ്ധാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനം ഹോതി, തം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ചേതിയങ്ഗണം പവിസതി. അഞ്ഞം ചേ കമ്മട്ഠാനം ഹോതി, സോപാനപാദമൂലേ ഠത്വാ ഹത്ഥേന ഗഹിതഭണ്ഡം വിയ തം ഠപേത്വാ ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം ഗഹേത്വാ ചേതിയങ്ഗണം ആരുയ്ഹ മഹന്തം ചേതിയം ചേ, തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ചതൂസു ഠാനേസു വന്ദിതബ്ബം, ഖുദ്ദകം ചേ, തഥേവ പദക്ഖിണം കത്വാ അട്ഠസു ഠാനേസു വന്ദിതബ്ബം. ചേതിയം വന്ദിത്വാ ബോധിയങ്ഗണം പത്തേനാപി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ വിയ നിപച്ചകാരം ദസ്സേത്വാ ബോധി വന്ദിതബ്ബാ. സോ ഏവം ചേതിയഞ്ച ബോധിഞ്ച വന്ദിത്വാ പടിസാമിതട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പടിസാമിതഭണ്ഡകം ഹത്ഥേന ഗണ്ഹന്തോ വിയ നിക്ഖിത്തകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗാമസമീപേ കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ചീവരം പാരുപിത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസതി.

അഥ നം മനുസ്സാ ദിസ്വാ ‘‘അയ്യോ നോ ആഗതോ’’തി പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ആസനസാലായ വാ ഗേഹേ വാ നിസീദാപേത്വാ യാഗും ദത്വാ യാവ ഭത്തം ന നിട്ഠാതി, താവ പാദേ ധോവിത്വാ മക്ഖേത്വാ പുരതോ നിസീദിത്വാ പഞ്ഹം വാ പുച്ഛന്തി, ധമ്മം വാ സോതുകാമാ ഹോന്തി. സചേപി ന കഥാപേന്തി, ജനസങ്ഗഹണത്ഥം ധമ്മകഥാ നാമ കാതബ്ബായേവാതി അട്ഠകഥാചരിയാ വദന്തി. ധമ്മകഥാ ഹി കമ്മട്ഠാനവിനിമുത്താ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ധമ്മം കഥേത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനം കത്വാ നിവത്തിയമാനേഹിപി മനുസ്സേഹി അനുഗതോവ ഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ തത്ഥ തേ നിവത്തേത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജതി.

അഥ നം പുരേതരം നിക്ഖമിത്വാ ബഹിഗാമേ കതഭത്തകിച്ചാ സാമണേരദഹരഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തചീവരമസ്സ ഗണ്ഹന്തി. പോരാണകഭിക്ഖൂ കിര ന ‘‘അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ ആചരിയോ’’തി മുഖം ഓലോകേത്വാ വത്തം കരോന്തി, സമ്പത്തപരിച്ഛേദേനേവ കരോന്തി. തേ തം പുച്ഛന്തി – ‘‘ഭന്തേ, ഏതേ മനുസ്സാ തുമ്ഹാകം കിം ഹോന്തി, മാതിപക്ഖതോ സമ്ബന്ധാ പിതിപക്ഖതോ’’തി? കിം ദിസ്വാ പുച്ഛഥാതി? തുമ്ഹേസു ഏതേസം പേമം ബഹുമാനന്തി. ‘‘ആവുസോ, യം മാതാപിതൂഹിപി ദുക്കരതരം, തം ഏതേ അമ്ഹാകം കരോന്തി, പത്തചീവരമ്പി നോ ഏതേസം സന്തകമേവ, ഏതേസം ആനുഭാവേന നേവ ഭയേ ഭയം, ന ഛാതകേ ഛാതകം ജാനാമ, ഏദിസാ നാമ അമ്ഹാകം ഉപകാരിനോ നത്ഥീ’’തി തേസം ഗുണേ കഥയന്തോ ഗച്ഛതി. അയം വുച്ചതി ഹരതി ന പച്ചാഹരതീതി.

യസ്സ പന പഗേവ വുത്തപ്പകാരം വത്തപടിപത്തിം കരോന്തസ്സ കമ്മജതേജോ പജ്ജലതി, അനുപാദിണ്ണകം മുഞ്ചിത്വാ ഉപാദിണ്ണകം ഗണ്ഹാതി, സരീരതോ സേദാ മുച്ചന്തി, കമ്മട്ഠാനവീഥിം നാരോഹതി, സോ പഗേവ പത്തചീവരമാദായ വേഗസാവ ചേതിയം വന്ദിത്വാ ഗോരൂപാനം നിക്ഖമനവേലായമേവ ഗാമം യാഗുഭിക്ഖായ പവിസിത്വാ യാഗും ലഭിത്വാ ആസനസാലം ഗന്ത്വാ പിവതി. അഥസ്സ ദ്വിത്തിക്ഖത്തും അജ്ഝോഹരണമത്തേനേവ കമ്മജതേജോ ഉപാദിണ്ണകം മുഞ്ചിത്വാ അനുപാദിണ്ണകം ഗണ്ഹാതി, ഘടസതേന ന്ഹാതോ വിയ തേജോധാതുപരിളാഹനിബ്ബാനം പത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേന യാഗും പരിഭുഞ്ജിത്വാ പത്തഞ്ച മുഖഞ്ച ധോവിത്വാ അന്തരാഭത്തേ കമ്മട്ഠാനം മനസികത്വാ അവസേസട്ഠാനേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കമ്മട്ഠാനസീസേന ആഹാരം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തതോ പട്ഠായ പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം ഉപട്ഠഹമാനം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ ആഗച്ഛതി. അയം വുച്ചതി പച്ചാഹരതി ന ഹരതീതി. ഏദിസാ ച ഭിക്ഖൂ യാഗും പിവിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ ബുദ്ധസാസനേ അരഹത്തം പത്താ നാമ ഗണനപഥം വീതിവത്താ. സീഹളദീപേയേവ തേസു തേസു ഗാമേസു ആസനസാലായം ന തം ആസനമത്ഥി, യത്ഥ യാഗും പിവിത്വാ അരഹത്തം പത്താ ഭിക്ഖൂ നത്ഥീതി.

യോ പന പമാദവിഹാരീ ഹോതി നിക്ഖിത്തധുരോ, സബ്ബവത്താനി ഭിന്ദിത്വാ പഞ്ചവിധചേതോവിനിബന്ധബദ്ധചിത്തോ വിഹരന്തോ ‘‘കമ്മട്ഠാനം നാമ അത്ഥീ’’തിപി സഞ്ഞം അകത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ അനനുലോമികേന ഗിഹിസംസഗ്ഗേന സംസട്ഠോ ചരിത്വാ ച ഭുഞ്ജിത്വാ ച തുച്ഛോ നിക്ഖമതി. അയം വുച്ചതി നേവ ഹരതി ന പച്ചാഹരതീതി.

യോ പനായം ഹരതി ച പച്ചാഹരതി ചാതി വുത്തോ, സോ ഗതപച്ചാഗതികവത്തവസേന വേദിതബ്ബോ. അത്തകാമാ ഹി കുലപുത്താ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ദസപി വീസമ്പി തിംസമ്പി ചത്താലീസമ്പി പഞ്ഞാസമ്പി സതമ്പി ഏകതോ വസന്താ കതികവത്തം കത്വാ വിഹരന്തി ‘‘ആവുസോ, തുമ്ഹേ ന ഇണട്ടാ, ന ഭയട്ടാ, ന ജീവികാപകതാ പബ്ബജിതാ, ദുക്ഖാ മുച്ചിതുകാമാ പനേത്ഥ പബ്ബജിതാ, തസ്മാ ഗമനേ ഉപ്പന്നകിലേസം ഗമനേയേവ നിഗ്ഗണ്ഹഥ, ഠാനേ, നിസജ്ജായ, സയനേ ഉപ്പന്നകിലേസം സയനേയേവ നിഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി. തേ ഏവം കതികവത്തം കത്വാ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താ അഡ്ഢഉസഭഉസഭഅഡ്ഢഗാവുതഗാവുതന്തരേസു പാസാണാ ഹോന്തി, തായ സഞ്ഞായ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്താവ ഗച്ഛന്തി. സചേ കസ്സചി ഗമനേ കിലേസോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥേവ നം നിഗ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ അസക്കോന്തോ തിട്ഠതി. അഥസ്സ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോപി തിട്ഠതി, സോ ‘‘അയം ഭിക്ഖു തുയ്ഹം ഉപ്പന്നവിതക്കം ജാനാതി, അനനുച്ഛവികം തേ ഏത’’ന്തി അത്താനം പടിചോദേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ തത്ഥേവ അരിയഭൂമിം ഓക്കമതി, തഥാ അസക്കോന്തോ നിസീദതീതി സോ ഏവ നയോ. അരിയഭൂമിം ഓക്കമിതും അസക്കോന്തോപി, തം കിലേസം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോവ ഗച്ഛതി, ന കമ്മട്ഠാനവിപ്പയുത്തേന ചിത്തേന പാദം ഉദ്ധരതി. ഉദ്ധരതി ചേ, പടിനിവത്തിത്വാ പുരിമപദേസംയേവ ഏതി ആലിന്ദകവാസീ മഹാഫുസ്സദേവത്ഥേരോ വിയ.

സോ കിര ഏകൂനവീസതി വസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതികവത്തം പൂരേന്തോ ഏവ വിഹാസി. മനുസ്സാപി സുദം അന്തരാമഗ്ഗേ കസന്താ ച വപന്താ ച മദ്ദന്താ ച കമ്മാനി ച കരോന്താ ഥേരം തഥാ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ – ‘‘അയം ഥേരോ പുനപ്പുനം നിവത്തിത്വാ ഗച്ഛതി, കിം നു ഖോ മഗ്ഗമൂള്ഹോ, ഉദാഹു കിഞ്ചി പമുട്ഠോ’’തി സമുല്ലപന്തി. സോ തം അനാദിയിത്വാ കമ്മട്ഠാനയുത്തചിത്തേനേവ സമണധമ്മം കരോന്തോ വീസതിവസ്സബ്ഭന്തരേ അരഹത്തം പാപുണി. അരഹത്തപ്പത്തദിവസേ ചസ്സ ചങ്കമനകോടിയം അധിവത്ഥാ ദേവതാ അങ്ഗുലീഹി ദീപം ഉജ്ജാലേത്വാ അട്ഠാസി. ചത്താരോപി മഹാരാജാനോ സക്കോ ച ദേവാനമിന്ദോ ബ്രഹ്മാ ച സഹമ്പതി ഉപട്ഠാനം ആഗമംസു. തഞ്ച ഓഭാസം ദിസ്വാ വനവാസീമഹാതിസ്സത്ഥേരോ തം ദുതിയദിവസേ പുച്ഛി – ‘‘രത്തിഭാഗേ ആയസ്മതോ സന്തികേ ഓഭാസോ അഹോസി, കിം സോ ഓഭാസോ’’തി? ഥേരോ വിക്ഖേപം കരോന്തോ ‘‘ഓഭാസോ നാമ ദീപോഭാസോപി ഹോതി, മണിഓഭാസോപീ’’തി ഏവമാദിമാഹ. തതോ ‘‘പടിച്ഛാദേഥ തുമ്ഹേ’’തി നിബദ്ധോ ആമാതി പടിജാനിത്വാ ആരോചേസി.

കാളവല്ലിമണ്ഡപവാസീമഹാനാഗത്ഥേരോ വിയ ച. സോപി കിര ഗതപച്ചാഗതികവത്തം പൂരേന്തോ പഠമം താവ ‘‘ഭഗവതോ മഹാപധാനം പൂജേസ്സാമീ’’തി സത്ത വസ്സാനി ഠാനചങ്കമമേവ അധിട്ഠാസി. പുന സോളസ വസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതികവത്തം പൂരേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സോ കമ്മട്ഠാനയുത്തേനേവ ചിത്തേന പാദം ഉദ്ധരന്തോ വിപ്പയുത്തേന ഉദ്ധടേ പടിനിവത്തന്തോ ഗാമസമീപം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗാവീ നു പബ്ബജിതോ നൂ’’തി ആസങ്കനീയപദേസേ ഠത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ കച്ഛകരകതോ ഉദകേന പത്തം ധോവിത്വാ ഉദകഗണ്ഡൂസം കരോതി. കിം കാരണാ? ‘‘മാ മേ ഭിക്ഖം ദാതും വാ വന്ദിതും വാ ആഗതേ മനുസ്സേ ‘ദീഘായുകാ ഹോഥാ’തി വചനമത്തേനാപി കമ്മട്ഠാനവിക്ഖേപോ അഹോസീ’’തി ‘‘അജ്ജ, ഭന്തേ, കതിമീ’’തി ദിവസം വാ ഭിക്ഖുഗണനം വാ പഞ്ഹം വാ പുച്ഛിതോ പന ഉദകം ഗിലിത്വാ ആരോചേതി. സചേ ദിവസാദിപുച്ഛകാ ന ഹോന്തി, നിക്ഖമനവേലായം ഗാമദ്വാരേ നിട്ഠുഭിത്വാ യാതി.

കലമ്ബതിത്ഥവിഹാരേ വസ്സൂപഗതാ പഞ്ഞാസ ഭിക്ഖൂ വിയ ച. തേ കിര ആസാള്ഹിപുണ്ണമിയം കതികവത്തം അകംസു – ‘‘അരഹത്തം അപത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാലപിസ്സാമാ’’തി. ഗാമഞ്ച പിണ്ഡായ പവിസന്താ ഉദകഗണ്ഡൂസം കത്വാ പവിസിംസു. ദിവസാദീസു പുച്ഛിതേസു വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിംസു. തത്ഥ മനുസ്സാ നിട്ഠുഭനം ദിസ്വാ ജാനിംസു – ‘‘അജ്ജേകോ ആഗതോ, അജ്ജ ദ്വേ’’തി. ഏവഞ്ച ചിന്തേസും – ‘‘കിം നു ഖോ ഏതേ അമ്ഹേഹേവ സദ്ധിം ന സല്ലപന്തി, ഉദാഹു അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി. യദി അഞ്ഞമഞ്ഞം ന സല്ലപന്തി, അദ്ധാ വിവാദജാതാ ഭവിസ്സന്തി. ഏഥ നേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖമാപേസ്സാമാ’’തി സബ്ബേ വിഹാരം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞാസായ ഭിക്ഖൂസു ദ്വേപി ഭിക്ഖൂ ഏകോകാസേ നാദ്ദസംസു. തതോ യോ തേസു ചക്ഖുമാ പുരിസോ, സോ ആഹ – ‘‘ന ഭോ കലഹകാരകാനം ഓകാസോ ഈദിസോ ഹോതി, സുസമ്മട്ഠം ചേതിയങ്ഗണം ബോധിയങ്ഗണം, സുനിക്ഖിത്താ സമ്മജ്ജനിയോ, സുപട്ഠിതം പാനീയം പരിഭോജനീയ’’ന്തി. തേ തതോവ നിവത്താ. തേപി ഭിക്ഖൂ അന്തോതേമാസേയേവ അരഹത്തം പത്വാ മഹാപവാരണായം വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേസും.

ഏവം കാളവല്ലിമണ്ഡപവാസീ മഹാനാഗത്ഥേരോ വിയ, കലമ്ബതിത്ഥവിഹാരേ വസ്സൂപഗതാ ഭിക്ഖൂ വിയ ച കമ്മട്ഠാനയുത്തേനേവ ചിത്തേന പാദം ഉദ്ധരന്തോ ഗാമസമീപം ഗന്ത്വാ ഉദകഗണ്ഡൂസം കത്വാ വീഥിയോ സല്ലക്ഖേത്വാ യത്ഥ സുരാസോണ്ഡധുത്താദയോ കലഹകാരകാ ചണ്ഡഹത്ഥിഅസ്സാദയോ വാ നത്ഥി, തം വീഥിം പടിപജ്ജതി. തത്ഥ ച പിണ്ഡായ ചരമാനോ ന തുരിതതുരിതോ വിയ ജവേന ഗച്ഛതി. ന ഹി ജവേന പിണ്ഡപാതികധുതങ്ഗം നാമ കിഞ്ചി അത്ഥി. വിസമഭൂമിഭാഗപത്തം പന ഉദകസകടം വിയ നിച്ചലോ ഹുത്വാ ഗച്ഛതി. അനുഘരം പവിട്ഠോ ച ദാതുകാമം വാ അദാതുകാമം വാ സല്ലക്ഖേതും തദനുരൂപം കാലം ആഗമേന്തോ ഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ അന്തോഗാമേ വാ ബഹിഗാമേ വാ വിഹാരമേവ വാ ആഗന്ത്വാ യഥാഫാസുകേ പതിരൂപേ ഓകാസേ നിസീദിത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാ അക്ഖബ്ഭഞ്ജനവണലേപനപുത്തമംസൂപമാവസേന പച്ചവേക്ഖന്തോ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ആഹാരം ആഹാരേതി, നേവ ദവായ ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ…പേ… ഭുത്താവീ ച ഉദകകിച്ചം കത്വാ മുഹുത്തം ഭത്തകിലമഥം പടിപസ്സമ്ഭേത്വാ യഥാ പുരേഭത്തം, ഏവം പച്ഛാഭത്തം പുരിമയാമം പച്ഛിമയാമഞ്ച കമ്മട്ഠാനമേവ മനസികരോതി. അയം വുച്ചതി ഹരതി ച പച്ചാഹരതി ചാതി.

ഇമം പന ഹരണപച്ചാഹരണസങ്ഖാതം ഗതപച്ചാഗതികവത്തം പൂരേന്തോ യദി ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി, പഠമവയേ ഏവ അരഹത്തം പാപുണാതി. നോ ചേ പഠമവയേ പാപുണാതി, അഥ മജ്ഝിമവയേ പാപുണാതി. നോ ചേ മജ്ഝിമവയേ പാപുണാതി, അഥ പച്ഛിമവയേ പാപുണാതി, നോ ചേ പച്ഛിമവയേ പാപുണാതി, അഥ മരണസമയേ. നോ ചേ മരണസമയേ പാപുണാതി, അഥ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ. നോ ചേ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ പാപുണാതി, അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ നിബ്ബത്തോ പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി. നോ ചേ പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി, അഥ ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവേ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ വാ ഹോതി, സേയ്യഥാപി ഥേരോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ മഹാപഞ്ഞോ വാ, സേയ്യഥാപി ഥേരോ സാരിപുത്തോ, മഹിദ്ധികോ വാ, സേയ്യഥാപി ഥേരോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ, ധുതവാദോ വാ, സേയ്യഥാപി ഥേരോ മഹാകസ്സപോ, ദിബ്ബചക്ഖുകോ വാ, സേയ്യഥാപി ഥേരോ അനുരുദ്ധോ, വിനയധരോ വാ, സേയ്യഥാപി ഥേരോ ഉപാലി, ധമ്മകഥികോ വാ, സേയ്യഥാപി ഥേരോ പുണ്ണോ മന്താണിപുത്തോ, ആരഞ്ഞികോ വാ, സേയ്യഥാപി ഥേരോ രേവതോ, ബഹുസ്സുതോ വാ, സേയ്യഥാപി ഥേരോ ആനന്ദോ, സിക്ഖാകാമോ വാ, സേയ്യഥാപി ഥേരോ രാഹുലോ ബുദ്ധപുത്തോതി. ഇതി ഇമസ്മിം ചതുക്കേ യ്വായം ഹരതി പച്ചാഹരതി ച, തസ്സ ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം സിഖാപത്തം ഹോതി.

അഭിക്കമാദീസു പന അസമ്മുയ്ഹനം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. തം ഏവം വേദിതബ്ബം – ഇധ ഭിക്ഖു അഭിക്കമന്തോ വാ പടിക്കമന്തോ വാ യഥാ അന്ധപുഥുജ്ജനാ അഭിക്കമാദീസു – ‘‘അത്താ അഭിക്കമതി, അത്തനാ അഭിക്കമോ നിബ്ബത്തിതോ’’തി വാ ‘‘അഹം അഭിക്കമാമി, മയാ അഭിക്കമോ നിബ്ബത്തിതോ’’തി വാ സമ്മുയ്ഹന്തി, തഥാ അസമ്മുയ്ഹന്തോ അഭിക്കമാമീതി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ തേനേവ ചിത്തേന സദ്ധിം ചിത്തസമുട്ഠാനാ വായോധാതു വിഞ്ഞത്തിം ജനയമാനാ ഉപ്പജ്ജതി, ഇതി ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന അയം കായസമ്മതോ അട്ഠിസങ്ഘാടോ അഭിക്കമതി. തസ്സേവം അഭിക്കമതോ ഏകേകപാദുദ്ധരണേ പഥവീധാതു ആപോധാതൂതി ദ്വേ ധാതുയോ ഓമത്താ ഹോന്തി മന്ദാ, ഇതരാ ദ്വേ അധിമത്താ ഹോന്തി ബലവതിയോ, തഥാ അതിഹരണവീതിഹരണേസു, വോസ്സജ്ജനേ തേജോധാതു വായോധാതൂതി ദ്വേ ധാതുയോ ഓമത്താ ഹോന്തി മന്ദാ, ഇതരാ ദ്വേ അധിമത്താ ഹോന്തി ബലവതിയോ, തഥാ സന്നിക്ഖേപനസന്നിരുമ്ഭനേസു.

തത്ഥ ഉദ്ധരണേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ അതിഹരണം ന പാപുണന്തി, തഥാ അതിഹരണേ പവത്താ വീതിഹരണം, വീതിഹരണേ പവത്താ വോസ്സജ്ജനം, വോസ്സജ്ജനേ പവത്താ സന്നിക്ഖേപനം, സന്നിക്ഖേപനേ പവത്താ സന്നിരുമ്ഭനം ന പാപുണന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ പബ്ബപബ്ബം സന്ധിസന്ധി ഓധിഓധി ഹുത്വാ തത്തകപാലേ പക്ഖിത്തതിലാനി വിയ തടതടായന്താ ഭിജ്ജന്തി. തത്ഥ കോ ഏകോ അഭിക്കമതി, കസ്സ വാ ഏകസ്സ അഭിക്കമനം? പരമത്ഥതോ ഹി ധാതൂനംയേവ ഗമനം, ധാതൂനം ഠാനം, ധാതൂനം നിസജ്ജാ, ധാതൂനം സയനം. തസ്മിം തസ്മിഞ്ഹി കോട്ഠാസേ സദ്ധിം രൂപേന –

‘‘അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതേ ചിത്തം, അഞ്ഞം ചിത്തം നിരുജ്ഝതി;

അവീചിമനുസമ്ബന്ധോ, നദീസോതോവ വത്തതീ’’തി. –

ഏവം അഭിക്കമാദീസു അസമ്മുയ്ഹനം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം നാമാതി.

നിട്ഠിതോ ‘‘അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീ’’തിപദസ്സ അത്ഥോ.

ആലോകിതേ വിലോകിതേതി ഏത്ഥ പന ആലോകിതം നാമ പുരതോ പേക്ഖനം, വിലോകിതം നാമ അനുദിസാപേക്ഖനം. അഞ്ഞാനിപി ഹേട്ഠാ ഉപരി പച്ഛതോ അനുപേക്ഖനവസേന ഓലോകിതഉല്ലോകിതാപലോകിതാനി നാമ ഹോന്തി. താനി ഇധ ന ഗഹിതാനി, സാരുപ്പവസേന പന ഇമാനേവ ദ്വേ ഗഹിതാനി. ഇമിനാ വാ മുഖേന സബ്ബാനിപി താനി ഗഹിതാനേവാതി.

തത്ഥ ‘‘ആലോകേസ്സാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ചിത്തവസേനേവ അനോലോകേത്വാ അത്ഥപരിഗ്ഗണ്ഹനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. തം ആയസ്മന്തം നന്ദം കായസക്ഖിം കത്വാ വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ പുരത്ഥിമാ ദിസാ ആലോകേതബ്ബാ ഹോതി, സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ നന്ദോ പുരത്ഥിമം ദിസം ആലോകേതി ‘ഏവം മേ പുരത്ഥിമം ദിസം ആലോകയതോ നാഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസവിസ്സന്തീ’തി. ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ ഹോതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദസ്സ പച്ഛിമാ ദിസാ, ഉത്തരാ ദിസാ, ദക്ഖിണാ ദിസാ, ഉദ്ധം, അധോ, അനുദിസാ ആലോകേതബ്ബാ ഹോതി, സബ്ബം ചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ നന്ദോ അനുദിസം ആലോകേതി ‘ഏവം മേ അനുദിസം ആലോകയതോ’…പേ… സമ്പജാനോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൮.൯).

അപിച ഇധാപി പുബ്ബേ വുത്തചേതിയദസ്സനാദിവസേനേവ സാത്ഥകതാ ച സപ്പായതാ ച വേദിതബ്ബാ. കമ്മട്ഠാനസ്സ പന അവിജഹനമേവ ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം, തസ്മാ ഖന്ധധാതുആയതനകമ്മട്ഠാനികേഹി അത്തനോ കമട്ഠാനവസേനേവ കസിണാദികമ്മട്ഠാനികേഹി വാ പന കമ്മട്ഠാനസീസേനേവ ആലോകനവിലോകനം കാതബ്ബം.

‘‘അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ ആലോകേതാ വാ വിലോകേതാ വാ നത്ഥി, ‘ആലോകേസ്സാമീ’തി പന ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ തേനേവ ചിത്തേന സദ്ധിം ചിത്തസമുട്ഠാനാ വായോധാതു വിഞ്ഞത്തിം ജനയമാനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന ഹേട്ഠിമം അക്ഖിദലം അധോ സീദതി, ഉപരിമം ഉദ്ധം ലങ്ഘേതി, കോചി യന്തകേന വിവരന്തോ നാമ നത്ഥി, തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം സാധേന്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവം പജാനനം പനേത്ഥ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം നാമ.

അപിച മൂലപരിഞ്ഞാആഗന്തുകതാവകാലികഭാവവസേനപേത്ഥ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം. മൂലപരിഞ്ഞാവസേന താവ –

‘‘ഭവങ്ഗാവജ്ജനഞ്ചേവ, ദസ്സനം സമ്പടിച്ഛനം;

സന്തീരണം വോട്ഠബ്ബനം, ജവനം ഭവതി സത്തമം’’.

തത്ഥ ഭവങ്ഗം ഉപപത്തിഭവസ്സ അങ്ഗകിച്ചം സാധയമാനം പവത്തതി, തം ആവട്ടേത്വാ കിരിയമനോധാതു ആവജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ, തന്നിരോധാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദസ്സനകിച്ചം സാധയമാനം, തന്നിരോധാ വിപാകമനോധാതു സമ്പടിച്ഛനകിച്ചം സാധയമാനാ, തന്നിരോധാ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സന്തീരണകിച്ചം സാധയമാനാ, തന്നിരോധാ കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതു വോട്ഠബ്ബനകിച്ചം സാധയമാനാ, തന്നിരോധാ സത്തക്ഖത്തും ജവനം ജവതി. തത്ഥ പഠമജവനേപി ‘‘അയം ഇത്ഥീ, അയം പുരിസോ’’തി രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനവസേന ആലോകിതവിലോകിതം ന ഹോതി, ദുതിയജവനേപി…പേ… സത്തമജവനേപി. ഏതേസു പന യുദ്ധമണ്ഡലേ യോധേസു വിയ ഹേട്ഠുപരിയവസേന ഭിജ്ജിത്വാ പതിതേസു ‘‘അയം ഇത്ഥീ, അയം പുരിസോ’’തി രജ്ജനാദിവസേന ആലോകിതവിലോകിതം ഹോതി. ഏവം താവേത്ഥ മൂലപരിഞ്ഞാവസേന അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

ചക്ഖുദ്വാരേ പന രൂപേ ആപാഥമാഗതേ ഭവങ്ഗചലനതോ ഉദ്ധം സകകിച്ചനിപ്ഫാദനവസേന ആവജ്ജനാദീസു ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേസു അവസാനേ ജവനം ഉപ്പജ്ജതി, തം പുബ്ബേ ഉപ്പന്നാനം ആവജ്ജനാദീനം ഗേഹഭൂതേ ചക്ഖുദ്വാരേ ആഗന്തുകപുരിസോ വിയ ഹോതി. തസ്സ യഥാ പരഗേഹേ കിഞ്ചി യാചിതും പവിട്ഠസ്സ ആഗന്തുകപുരിസസ്സ ഗേഹസാമികേസു തുണ്ഹീമാസിനേസു ആണാകരണം ന യുത്തം, ഏവം ആവജ്ജനാദീനം ഗേഹഭൂതേ ചക്ഖുദ്വാരേ ആവജ്ജനാദീസുപി അരജ്ജന്തേസു അദുസ്സന്തേസു അമുയ്ഹന്തേസു ച രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനം അയുത്തന്തി ഏവം ആഗന്തുകഭാവവസേന അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

യാനി പനേതാനി ചക്ഖുദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനപരിയോസാനാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, താനി സദ്ധിം സമ്പയുത്തധമ്മേഹി തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞം ന പസ്സന്തി, ഇത്തരാനി താവകാലികാനി ഹോന്തി. തത്ഥ യഥാ ഏകസ്മിം ഘരേ സബ്ബേസു മാനുസകേസു മതേസു അവസേസസ്സ ഏകസ്സ തങ്ഖണംയേവ മരണധമ്മസ്സ ന യുത്താ നച്ചഗീതാദീസു അഭിരതി നാമ, ഏവമേവ ഏകദ്വാരേ സസമ്പയുത്തേസു ആവജ്ജനാദീസു തത്ഥ തത്ഥേവ മതേസു അവസേസസ്സ തങ്ഖണംയേവ മരണധമ്മസ്സ ജവനസ്സാപി രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനവസേന അഭിരതി നാമ ന യുത്താതി ഏവം താവകാലികഭാവവസേന അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

അപിച ഖന്ധായതനധാതുപച്ചയപച്ചവേക്ഖണവസേനപേതം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ഹി ചക്ഖു ചേവ രൂപാ ച രൂപക്ഖന്ധോ, ദസ്സനം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ഫസ്സാദികാ സങ്ഖാരാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, ഏവമേതേസം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം സമവായേ ആലോകനവിലോകനം പഞ്ഞായതി. തത്ഥ കോ ഏകോ ആലോകേതി, കോ വിലോകേതി? തഥാ ചക്ഖു ചക്ഖായതനം, രൂപം രൂപായതനം, ദസ്സനം മനായതനം, വേദനാദയോ സമ്പയുത്തധമ്മാ ധമ്മായതനം, ഏവമേതേസം ചതുന്നം ആയതനാനം സമവായേ ആലോകനവിലോകനം പഞ്ഞായതി. തത്ഥ കോ ഏകോ ആലോകേതി, കോ വിലോകേതി? തഥാ ചക്ഖു ചക്ഖുധാതു, രൂപം രൂപധാതു, ദസ്സനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു, തംസമ്പയുത്താ വേദനാദയോ ധമ്മാ ധമ്മധാതു, ഏവമേതേസം ചതുന്നം ധാതൂനം സമവായേ ആലോകനവിലോകനം പഞ്ഞായതി. തത്ഥ കോ ഏകോ ആലോകേതി, കോ വിലോകേതി? തഥാ ചക്ഖു നിസ്സയപച്ചയോ, രൂപം ആരമ്മണപച്ചയോ, ആവജ്ജനം അനന്തരസമനന്തരൂപനിസ്സയനത്ഥിവിഗതപച്ചയോ, ആലോകോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, വേദനാദയോ സഹജാതപച്ചയോ. ഏവമേതേസം പച്ചയാനം സമവായേ ആലോകനവിലോകനം പഞ്ഞായതി. തത്ഥ കോ ഏകോ ആലോകേതി, കോ വിലോകേതീതി ഏവമേത്ഥ ഖന്ധായതനധാതുപച്ചയപച്ചവേക്ഖണവസേനപി അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേതി പബ്ബാനം സമിഞ്ജനപസാരണേ. തത്ഥ ചിത്തവസേനേവ സമിഞ്ജനപസാരണം അകത്വാ ഹത്ഥപാദാനം സമിഞ്ജനപസാരണപച്ചയാ അത്ഥാനത്ഥം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അത്ഥപരിഗ്ഗണ്ഹനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. തത്ഥ ഹത്ഥപാദേ അതിചിരം സമിഞ്ജിത്വാ വാ പസാരേത്വാ വാ ഠിതസ്സ ഖണേ ഖണേ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ലഭതി, കമ്മട്ഠാനം പരിപതതി, വിസേസം നാധിഗച്ഛതി. കാലേ സമിഞ്ജന്തസ്സ കാലേ പസാരേന്തസ്സ പന താ വേദനാ നുപ്പജ്ജന്തി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, കമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗച്ഛതി, വിസേസമധിഗച്ഛതീതി ഏവം അത്ഥാനത്ഥപരിഗ്ഗണ്ഹനം വേദിതബ്ബം.

അത്ഥേ പന സതിപി സപ്പായാസപ്പായം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സപ്പായപരിഗ്ഗണ്ഹനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം. തത്രായം നയോ – മഹാചേതിയങ്ഗണേ കിര ദഹരഭിക്ഖൂ സജ്ഝായം ഗണ്ഹന്തി. തേസം പിട്ഠിപസ്സേ ദഹരഭിക്ഖുനിയോ ധമ്മം സുണന്തി. തത്ഥേകോ ദഹരോ ഹത്ഥം പസാരേന്തോ കായസംസഗ്ഗം പത്വാ തേനേവ കാരണേന ഗിഹീ ജാതോ. അപരോ ഭിക്ഖു പാദം പസാരേന്തോ അഗ്ഗിമ്ഹി പസാരേസി, അട്ഠിം ആഹച്ച പാദോ ഝായി. അപരോ വമ്മികേ പസാരേസി, സോ ആസീവിസേന ദട്ഠോ. അപരോ ചീവരകുടിദണ്ഡകേ പസാരേസി, തം മണിസപ്പോ ഡംസി. തസ്മാ ഏവരൂപേ അസപ്പായേ അപസാരേത്വാ സപ്പായേ പസാരേതബ്ബം. ഇദമേത്ഥ സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം.

ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം പന മഹാഥേരവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബം – മഹാഥേരോ കിര ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നോ അന്തേവാസികേഹി സദ്ധിം കഥയമാനോ സഹസാ ഹത്ഥം സമിഞ്ജിത്വാ പുന യഥാഠാനേ ഠപേത്വാ സണികം സമിഞ്ജേസി. തം അന്തേവാസികാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, സഹസാ ഹത്ഥം സമിഞ്ജിത്വാ പുന യഥാഠാനേ ഠപേത്വാ സണികം സമിഞ്ജിത്ഥാ’’തി. യതോ പട്ഠായാഹം, ആവുസോ, കമ്മട്ഠാനം മനസികാതും ആരദ്ധോ, ന മേ കമ്മട്ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ ഹത്ഥോ സമിഞ്ജിതപുബ്ബോ, ഇദാനി പന തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം കഥയമാനേന കമ്മട്ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ സമിഞ്ജിതോ, തസ്മാ പുന യഥാഠാനേ ഠപേത്വാ സമിഞ്ജേസിന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ഏവരൂപേന ഭവിതബ്ബന്തി. ഏവമേത്ഥാപി കമ്മട്ഠാനാവിജഹനമേവ ഗോചരസമ്പജഞ്ഞന്തി വേദിതബ്ബം.

അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി സമിഞ്ജന്തോ വാ പസാരേന്തോ വാ നത്ഥി, വുത്തപ്പകാരചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേന പന സുത്താകഡ്ഢനവസേന ദാരുയന്തസ്സ ഹത്ഥപാദലളനം വിയ സമിഞ്ജനപസാരണം ഹോതീതി പരിജാനനം പനേത്ഥ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞന്തി വേദിതബ്ബം.

സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേതി ഏത്ഥ സങ്ഘാടിചീവരാനം നിവാസനപാരുപനവസേന, പത്തസ്സ ഭിക്ഖാപടിഗ്ഗഹണാദിവസേന പരിഭോഗോ ധാരണം നാമ. തത്ഥ സങ്ഘാടിചീവരധാരണേ താവ നിവാസേത്വാ പാരുപിത്വാ ച പിണ്ഡായ ചരതോ ആമിസലാഭോ, ‘‘സീതസ്സ പടിഘാതായാ’’തിആദിനാ നയേന ഭഗവതാ വുത്തപ്പകാരോയേവ ച അത്ഥോ അത്ഥോ നാമ. തസ്സ വസേന സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

ഉണ്ഹപകതികസ്സ പന ദുബ്ബലസ്സ ച ചീവരം സുഖുമം സപ്പായം, സീതാലുകസ്സ ഘനം ദുപട്ടം. വിപരീതം അസപ്പായം. യസ്സ കസ്സചി ജിണ്ണം അസപ്പായമേവ. അഗ്ഗളാദിദാനേന ഹിസ്സ തം പലിബോധകരം ഹോതി. തഥാ പട്ടുണ്ണദുകൂലാദിഭേദം ലോഭനീയചീവരം. താദിസഞ്ഹി അരഞ്ഞേ ഏകകസ്സ നിവാസന്തരായകരം, ജീവിതന്തരായകരഞ്ചാപി ഹോതി. നിപ്പരിയായേന പന യം നിമിത്തകമ്മാദിമിച്ഛാജീവവസേന ഉപ്പന്നം, യഞ്ചസ്സ സേവമാനസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, തം അസപ്പായം. വിപരീതം സപ്പായം, തസ്സ വസേനേത്ഥ സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം, കമ്മട്ഠാനാവിജഹനവസേനേവ ച ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി ചീവരം പാരുപന്തോ നത്ഥി, വുത്തപ്പകാരചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ പന ചീവരപാരുപനം ഹോതി. തത്ഥ ചീവരമ്പി അചേതനം, കായോപി അചേതനോ. ചീവരം ന ജാനാതി ‘‘മയാ കായോ പാരുപിതോ’’തി. കായോപി ന ജാനാതി ‘‘അഹം ചീവരേന പാരുപിതോ’’തി. ധാതുയോവ ധാതുസമൂഹം പടിച്ഛാദേന്തി പടപിലോതികായ പോത്ഥകരൂപപടിച്ഛാദനേ വിയ. തസ്മാ നേവ സുന്ദരം ചീവരം ലഭിത്വാ സോമനസ്സം കാതബ്ബം, ന അസുന്ദരം ലഭിത്വാ ദോമനസ്സം. നാഗവമ്മികചേതിയരുക്ഖാദീസു ഹി കേചി മാലാഗന്ധധൂമവത്ഥാദീഹി സക്കാരം കരോന്തി, കേചി ഗൂഥമുത്തകദ്ദമദണ്ഡസത്ഥപഹാരാദീഹി അസക്കാരം. ന തേഹി നാഗവമ്മികരുക്ഖാദയോ സോമനസ്സം വാ കരോന്തി ദോമനസ്സം വാ. ഏവമേവം നേവ സുന്ദരം ചീവരം ലഭിത്വാ സോമനസ്സം കാതബ്ബം, ന അസുന്ദരം ലഭിത്വാ ദോമനസ്സന്തി ഏവം പവത്തപടിസങ്ഖാനവസേനേത്ഥ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

പത്തധാരണേപി പത്തം സഹസാവ അഗ്ഗഹേത്വാ – ‘‘ഇമം ഗഹേത്വാ പിണ്ഡായ ചരമാനോ ഭിക്ഖം ലഭിസ്സാമീ’’തി ഏവം പത്തഗ്ഗഹണപച്ചയാ പടിലഭിതബ്ബഅത്ഥവസേന സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം. കിസദുബ്ബലസരീരസ്സ പന ഗരുപത്തോ അസപ്പായോ. യസ്സ കസ്സചി ചതുപഞ്ചഗണ്ഠികാഹതോ ദുബ്ബിസോധനീയോ അസപ്പായോവ. ദുദ്ധോതപത്തോ ഹി ന വട്ടതി, തം ധോവന്തസ്സേവ ചസ്സ പലിബോധോ ഹോതി. മണിവണ്ണപത്തോ പന ലോഭനീയോ ചീവരേ വുത്തനയേനേവ അസപ്പായോ. നിമിത്തകമ്മാദിവസേന ലദ്ധോ, പന യഞ്ചസ്സ സേവമാനസ്സ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, അയം ഏകന്തഅസപ്പായോവ. വിപരീതോ സപ്പായോ. തസ്സ വസേനേത്ഥ സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം, കമ്മട്ഠാനാവിജഹനവസേനേവ ച ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി പത്തം ഗണ്ഹന്തോ നത്ഥി, വുത്തപ്പകാരചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ പത്തഗ്ഗഹണം നാമ ഹോതി. തത്ഥ പത്തോപി അചേതനോ, ഹത്ഥാപി അചേതനാ. പത്തോ ന ജാനാതി ‘‘അഹം ഹത്ഥേഹി ഗഹിതോ’’തി. ഹത്ഥാപി ന ജാനന്തി ‘‘പത്തോ അമ്ഹേഹി ഗഹിതോ’’തി. ധാതുയോവ ധാതുസമൂഹം ഗണ്ഹന്തി, സണ്ഡാസേന അഗ്ഗിവണ്ണപത്തഗ്ഗഹണേ വിയാതി ഏവം പവത്തപടിസങ്ഖാനവസേനേത്ഥ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

അപിച യഥാ ഛിന്നഹത്ഥപാദേ വണമുഖേഹി പഗ്ഘരിതപുബ്ബലോഹിതകിമികുലേ നീലമക്ഖികസമ്പരികിണ്ണേ അനാഥസാലായ അനാഥമനുസ്സേ ദിസ്വാ ദയാലുകാ പുരിസാ തേസം വണപട്ടചോളകാനി ചേവ കപാലാദീഹി ഭേസജ്ജാനി ച ഉപനാമേന്തി. തത്ഥ ചോളകാനിപി കേസഞ്ചി സണ്ഹാനി, കേസഞ്ചി ഥൂലാനി പാപുണന്തി, ഭേസജ്ജകപാലാനിപി കേസഞ്ചി സുസണ്ഠാനാനി, കേസഞ്ചി ദുസ്സണ്ഠാനാനി പാപുണന്തി, ന തേ തത്ഥ സുമനാ വാ ദുമ്മനാ വാ ഹോന്തി. വണപടിച്ഛാദനമത്തേനേവ ഹി ചോളകേന ഭേസജ്ജപടിഗ്ഗഹമത്തേനേവ ച കപാലകേന തേസം അത്ഥോ. ഏവമേവ യോ ഭിക്ഖു വണചോളകം വിയ ചീവരം, ഭേസജ്ജകപാലകം വിയ ച പത്തം, കപാലേ ഭേസജ്ജമിവ ച പത്തേ ലദ്ധഭിക്ഖം സല്ലക്ഖേതി. അയം സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞേന ഉത്തമസമ്പജാനകാരീതി വേദിതബ്ബോ.

അസിതാദീസു അസിതേതി പിണ്ഡപാതഭോജനേ. പീതേതി യാഗുആദിപാനേ. ഖായിതേതി പിട്ഠഖജ്ജകാദിഖാദനേ. സായിതേതി മധുഫാണിതാദിസായനേ. തത്ഥ ‘‘നേവ ദവായാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ അട്ഠവിധോപി അത്ഥോ അത്ഥോ നാമ, തസ്സ വസേന സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

ലൂഖപണീതതിത്തമധുരാദീസു പന യേന ഭോജനേന യസ്സ അഫാസു ഹോതി, തം തസ്സ അസപ്പായം. യം പന നിമിത്തകമ്മാദിവസേന പടിലദ്ധം, യഞ്ചസ്സ ഭുഞ്ജതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, തം ഏകന്തഅസപ്പായമേവ. വിപരീതം സപ്പായം. തസ്സ വസേനേത്ഥ സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം, കമ്മട്ഠാനാവിജഹനവസേനേവ ച ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി ഭുഞ്ജകോ നത്ഥി, വുത്തപ്പകാരചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ പത്തപടിഗ്ഗഹണം നാമ ഹോതി, ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ ഹത്ഥസ്സ പത്തേ ഓതാരണം നാമ ഹോതി, ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ ആലോപകരണം ആലോപുദ്ധരണം മുഖവിവരണഞ്ച ഹോതി. ന കോചി കുഞ്ചികായ ന യന്തകേന ഹനുകട്ഠീനി വിവരതി, ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ ആലോപസ്സ മുഖേ ഠപനം ഉപരിദന്താനം മുസലകിച്ചസാധനം ഹേട്ഠാദന്താനം ഉദുക്ഖലകിച്ചസാധനം ജിവ്ഹായ ഹത്ഥകിച്ചസാധനഞ്ച ഹോതി. ഇതി നം തത്ഥ അഗ്ഗജിവ്ഹായ തനുകഖേളോ, മൂലജിവ്ഹായ ബഹലഖേളോ മക്ഖേതി. തം ഹേട്ഠാദന്തഉദുക്ഖലേ ജിവ്ഹാഹത്ഥപരിവത്തിതം ഖേളഉദകതേമിതം ഉപരിദന്തമുസലസഞ്ചുണ്ണിതം കോചി കടച്ഛുനാ വാ ദബ്ബിയാ വാ അന്തോ പവേസേന്തോ നാമ നത്ഥി, വായോധാതുയാവ പവിസതി. പവിട്ഠം പവിട്ഠം കോചി പലാലസന്ഥരം കത്വാ ധാരേന്തോ നാമ നത്ഥി, വായോധാതുവസേനേവ തിട്ഠതി. ഠിതം ഠിതം കോചി ഉദ്ധനം കത്വാ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ പചന്തോ നാമ നത്ഥി, തേജോധാതുയാവ പച്ചതി. പക്കം പക്കം കോചി ദണ്ഡകേന വാ യട്ഠിയാ വാ ബഹി നീഹരകോ നാമ നത്ഥി, വായോധാതുയേവ നീഹരതി. ഇതി വായോധാതു അതിഹരതി ച വീതിഹരതി ച ധാരേതി ച പരിവത്തേതി ച സഞ്ചുണ്ണേതി ച വിസോസേതി ച നീഹരതി ച; പഥവീധാതു ധാരേതി ച പരിവത്തേതി ച സഞ്ചുണ്ണേതി ച വിസോസേതി ച; ആപോധാതു സിനേഹേതി ച അല്ലത്തഞ്ച അനുപാലേതി; തേജോധാതു അന്തോപവിട്ഠം പരിപാചേതി; ആകാസധാതു അഞ്ജസോ ഹോതി; വിഞ്ഞാണധാതു തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗമന്വായ ആഭുജതീതി ഏവം പവത്തപടിസങ്ഖാനവസേനേത്ഥ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

അപിച ഗമനതോ, പരിയേസനതോ, പരിഭോഗതോ, ആസയതോ, നിധാനതോ, അപരിപക്കതോ, പരിപക്കതോ, ഫലതോ, നിസ്സന്ദതോ, സമ്മക്ഖനതോതി ഏവം ദസവിധം പടികൂലഭാവം പച്ചവേക്ഖണതോപേത്ഥ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം. വിത്ഥാരകഥാ പനേത്ഥ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൯൪ ആദയോ) ആഹാരപടികൂലസഞ്ഞാനിദ്ദേസതോ ഗഹേതബ്ബാ.

ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേതി ഉച്ചാരസ്സ ച പസ്സാവസ്സ ച കരണേ. തത്ഥ പത്തകാലേ ഉച്ചാരപസ്സാവം അകരോന്തസ്സ സകലസരീരതോ സേദാ മുച്ചന്തി, അക്ഖീനി ഭമന്തി, ചിത്തം ന ഏകഗ്ഗം ഹോതി, അഞ്ഞേ ച രോഗാ ഉപ്പജ്ജന്തി. കരോന്തസ്സ പന സബ്ബം തം ന ഹോതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തസ്സ വസേന സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം. അട്ഠാനേ ഉച്ചാരപസ്സാവം കരോന്തസ്സ പന ആപത്തി ഹോതി, അയസോ വഡ്ഢതി, ജീവിതന്തരായോപി ഹോതി. പതിരൂപേ ഠാനേ കരോന്തസ്സ സബ്ബം തം ന ഹോതീതി ഇദമേത്ഥ സപ്പായം. തസ്സ വസേന സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം, കമ്മട്ഠാനാവിജഹനവസേന ച ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

അബ്ഭന്തരേ അത്താ നാമ കോചി ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മം കരോന്തോ നത്ഥി, ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരേനേവ പന ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മം ഹോതി. യഥാ പന പക്കേ ഗണ്ഡേ ഗണ്ഡഭേദേന പുബ്ബലോഹിതം അകാമതായ നിക്ഖമതി, യഥാ ച അതിഭരിതാ ഉദകഭാജനാ ഉദകം അകാമതായ നിക്ഖമതി, ഏവം പക്കാസയമുത്തവത്ഥീസു സന്നിചിതാ ഉച്ചാരപസ്സാവാ വായുവേഗസമുപ്പീളിതാ അകാമതായപി നിക്ഖമന്തി. സോ പനായം ഏവം നിക്ഖമന്തോ ഉച്ചാരപസ്സാവോ നേവ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അത്തനോ ഹോതി ന പരസ്സ, കേവലം സരീരനിസ്സന്ദോവ ഹോതി. യഥാ കിം? യഥാ ഉദകതുമ്ബതോ പുരാണഉദകം ഛഡ്ഡേന്തസ്സ നേവ തം അത്തനോ ഹോതി ന പരേസം, കേവലം പടിജഗ്ഗനമത്തമേവ ഹോതി. ഏവം പവത്തപടിസങ്ഖാനവസേനേത്ഥ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം വേദിതബ്ബം.

ഗതാദീസു ഗതേതി ഗമനേ. ഠിതേതി ഠാനേ. നിസിന്നേതി നിസജ്ജായ. സുത്തേതി സയനേ. ജാഗരിതേ തി ജാഗരണേ. ഭാസിതേതി കഥനേ. തുണ്ഹീഭാവേതി അകഥനേ. ഏത്ഥ ച യോ ചിരം ഗന്ത്വാ വാ ചങ്കമിത്വാ വാ അപരഭാഗേ ഠിതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘‘ചങ്കമനകാലേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ’’തി, അയം ഗതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ.

യോ സജ്ഝായം വാ കരോന്തോ പഞ്ഹം വാ വിസ്സജ്ജേന്തോ കമ്മട്ഠാനം വാ മനസികരോന്തോ ചിരം ഠത്വാ അപരഭാഗേ നിസിന്നോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘‘ഠിതകാലേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ’’തി, അയം ഠിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ.

യോ സജ്ഝായാദികരണവസേനേവ ചിരം നിസീദിത്വാ അപരഭാഗേ നിപന്നോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘‘നിസിന്നകാലേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ’’തി, അയം നിസിന്നേ സമ്പജാനകാരീ നാമ.

യോ പന നിപന്നകോവ സജ്ഝായം കരോന്തോ കമ്മട്ഠാനം വാ മനസികരോന്തോ നിദ്ദം ഓക്കമിത്വാ അപരഭാഗേ ഉട്ഠായ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘‘സയനകാലേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ’’തി, അയം സുത്തേ ച ജാഗരിതേ ച സമ്പജാനകാരീ നാമ. കിരിയമയചിത്താനഞ്ഹി അപ്പവത്തം സുത്തം നാമ, പവത്തം ജാഗരിതം നാമാതി.

യോ പന ഭാസമാനോ – ‘‘അയം സദ്ദോ നാമ ഓട്ഠേ ച പടിച്ച ദന്തേ ച ജിവ്ഹഞ്ച താലുഞ്ച പടിച്ച ചിത്തസ്സ ച തദനുരൂപം പയോഗം പടിച്ച ജായതീ’’തി സതോ സമ്പജാനോ ഭാസതി, ചിരം വാ പന കാലം സജ്ഝായം കത്വാ ധമ്മം വാ കഥേത്വാ കമ്മട്ഠാനം വാ പരിവത്തേത്വാ പഞ്ഹം വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ അപരഭാഗേ തുണ്ഹീഭൂതോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി ‘‘ഭാസിതകാലേ ഉപ്പന്നാ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ’’തി അയം ഭാസിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ.

യോ തുണ്ഹീഭൂതോ ചിരം ധമ്മം വാ കമ്മട്ഠാനം വാ മനസികത്വാ അപരഭാഗേ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘‘തുണ്ഹീഭൂതകാലേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ’’തി. ഉപാദാരൂപപവത്തിയാ സതി ഭാസതി നാമ, അസതി തുണ്ഹീ ഭവതി നാമാതി, അയം തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ നാമാതി. ഏവമേത്ഥ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം തസ്സ വസേന സമ്പജാനകാരിതാ വേദിതബ്ബാ. ഇമസ്മിം സുത്തേ സതിപട്ഠാനമിസ്സകസമ്പജഞ്ഞം പുബ്ബഭാഗം കഥിതം.

൩. ഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൯. തതിയേ ഏവമേവ പനിധേകച്ചേതി സോ കിര ഭിക്ഖു കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ആഹിണ്ഡതി, കായവിവേകം നാനുയുഞ്ജതി. തേന നം ഭഗവാ നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏവമാഹ. തസ്മാതി യസ്മാ സംഖിത്തേന ദേസനം യാചസി, തസ്മാ. ദിട്ഠീതി കമ്മസ്സകതാദിട്ഠി.

൪. സാലസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൦. ചതുത്ഥേ ധമ്മവിനയോതി ധമ്മോതി വാ വിനയോതി വാ ഉഭയമേതം സത്ഥുസാസനസ്സേവ നാമം. സമാദപേതബ്ബാതി ഗണ്ഹാപേതബ്ബാ. ഏകോദിഭൂതാതി ഖണികസമാധിനാ ഏകഗ്ഗഭൂതാ. സമാഹിതാ ഏകഗ്ഗചിത്താതി ഉപചാരപ്പനാവസേന സമ്മാ ഠപിതചിത്താ ച ഏകഗ്ഗചിത്താ ച. ഇമസ്മിം സുത്തേ നവകഭിക്ഖൂഹി ചേവ ഖീണാസവേഹി ച ഭാവിതസതിപട്ഠാനാ പുബ്ബഭാഗാ, സത്തഹി സേഖേഹി ഭാവിതാ മിസ്സകാ.

൬. സകുണഗ്ഘിസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൨. ഛട്ഠേ സകുണഗ്ഘീതി സകുണം ഹനതീതി സകുണഗ്ഘി, സേനസ്സേതം അധിവചനം. സഹസാ അജ്ഝപത്താതി ലോഭസാഹസേന പത്താ. അലക്ഖികാതി നിസ്സിരികാ. അപ്പപുഞ്ഞാതി പരിത്തപുഞ്ഞാ. സചേജ്ജ മയന്തി സചേ അജ്ജ മയം. നങ്ഗലകട്ഠകരണന്തി നങ്ഗലേന കസികരണം, അധുനാ കട്ഠം ഖേത്തട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. ലേഡ്ഡുട്ഠാനന്തി ലേഡ്ഡൂനം ഠാനം. സംവദമാനാതി സമ്മാ വദമാനാ, അത്തനോ ബലസ്സ സുട്ഠു വണ്ണം വദമാനാതി അത്ഥോ. മഹന്തം ലേഡ്ഡും അഭിരുഹിത്വാതി ഉദ്ധനസണ്ഠാനേന ഠിതേസു തീസു ലേഡ്ഡൂസു ‘‘ഇതോ സേനേ ആഗച്ഛന്തേ ഇതോ നിക്ഖമിസ്സാമി, ഇതോ ആഗച്ഛന്തേ ഇതോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ തേസു ഏകം ലേഡ്ഡും അഭിരുഹിത്വാ അട്ഠാസി അവദമാനോ. സന്നയ്ഹാതി ഖുരപ്പം സന്നയ്ഹമാനോ വിയ സന്നയ്ഹിത്വാ സുട്ഠു ഠപേത്വാ. ബഹുആഗതോ ഖോ മ്യായന്തി ‘‘മയ്ഹം അത്ഥായ അയം ബഹുതം ഠാനം ആഗതോ, അപ്പം അവസിട്ഠം, ഇദാനി മം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ദാരുഗുളോ വിയ വിനിവത്തിത്വാ തസ്സേവ ലേഡ്ഡുസ്സ അന്തരേ പച്ചുപാദി, പടിപന്നോ പവിട്ഠോതി അത്ഥോ. ഉരം പച്ചതാളേസീതി ‘‘ഏകപ്പഹാരേനേവ ലാപസ്സ സീസം ഛിന്ദിത്വാ ഗഹേസ്സാമീ’’തി പക്ഖന്ദത്താ വേഗം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ തസ്മിം ലേഡ്ഡുസ്മിം ഉരം പതാളേസി. താവദേവസ്സ ഹദയമംസം ഫാലിയിത്ഥ. അഥ ലാപോ ‘‘ദിട്ഠാ വത സത്തുനോ പിട്ഠീ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠോ തസ്സ ഹദയേ അപരാപരം ചങ്കമി.

൭. മക്കടസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൩. സത്തമേ ദുഗ്ഗാതി ദുഗ്ഗമാ. ചാരീതി സഞ്ചാരോ. ലേപം ഓഡ്ഡേന്തീതി വടരുക്ഖഖീരാദീഹി യോജേത്വാ ലേപം കരോന്തി, തം മക്കടാനം ധുവഗമനട്ഠാനന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ രുക്ഖസാഖാദീസു ഠപേന്തി. പഞ്ചോഡ്ഡിതോതി പഞ്ചസു ഠാനേസു കാജദണ്ഡകം പവേസേത്വാ ഗഹേതബ്ബാ കാജസിക്കാ വിയ ഓഡ്ഡിതോ. ഥുനം സേതീതി ഥുനന്തോ സയതി.

൮. സൂദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൪. അട്ഠമേ സൂദോതി ഭത്തകാരകോ. നാനച്ചയേഹീതി നാനാചയേഹി, നാനാവിധേഹീതി അത്ഥോ. അയമേവ വാ പാഠോ. അമ്ബിലഗ്ഗേഹീതി അമ്ബിലകോട്ഠാസേഹി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. അഭിഹരതീതി ഗഹണത്ഥായ ഹത്ഥം പസാരേതി. ബഹും ഗണ്ഹാതീതി ഏകഗ്ഗഹണേന ബഹും ഗണ്ഹന്തോപി പുനപ്പുനം ഗണ്ഹന്തോപി ബഹും ഗണ്ഹതേവ. അഭിഹാരാനന്തി സതം വാ സഹസ്സം വാ ഉക്ഖിപിത്വാ അഭിഹടാനം ദായാനം. ഉപക്കിലേസാതി പഞ്ച നീവരണാ. നിമിത്തം ന ഉഗ്ഗണ്ഹാതീതി ‘‘ഇമം മേ കമ്മട്ഠാനം അനുലോമം വാ ഗോത്രഭും വാ ആഹച്ച ഠിത’’ന്തി ന ജാനാതി, അത്തനോ ചിത്തസ്സ നിമിത്തം ഗണ്ഹിതും ന സക്കോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ സതിപട്ഠാനാവ കഥിതാ.

൯. ഗിലാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൫. നവമേ ബേളുവഗാമകേതി വേസാലിയാ സമീപേ ഏവംനാമകോ പാദഗാമോ അത്ഥി, തസ്മിം. യഥാമിത്തന്തിആദീസു മിത്താതി മിത്താവ. സന്ദിട്ഠാതി തത്ഥ തത്ഥ സങ്ഗമ്മ ദിട്ഠമത്താ നാതിദള്ഹമിത്താ. സമ്ഭത്താതി സുട്ഠു ഭത്താ സിനേഹവന്തോ ദള്ഹമിത്താ. യേസം യത്ഥ യത്ഥ ഏവരൂപാ ഭിക്ഖൂ അത്ഥി, തേ തത്ഥ തത്ഥ വസ്സം ഉപേഥാതി അത്ഥോ. കസ്മാ ഏവമാഹ? തേസം ഫാസുവിഹാരത്ഥായ. തേസം കിര ബേളുവഗാമകേ സേനാസനം നപ്പഹോതി, ഭിക്ഖാപി മന്ദാ. സമന്താ വേസാലിയാ പന ബഹൂനി സേനാസനാനി, ഭിക്ഖാപി സുലഭാ. തസ്മാ ഏവമാഹ.

അഥ കസ്മാ ‘‘യഥാസുഖം ഗച്ഛഥാ’’തി ന വിസ്സജ്ജേസി? തേസം അനുകമ്പായ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അഹം ദസമാസമത്തം ഠത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സാമി. സചേ ഇമേ ദൂരം ഗച്ഛിസ്സന്തി, മം പരിനിബ്ബാനകാലേ ദട്ഠും ന സക്ഖിസ്സന്തി. അഥ നേസം ‘സത്ഥാ പരിനിബ്ബായന്തോ അമ്ഹാകം സതിമത്തമ്പി ന അദാസി. സചേ ജാനേയ്യാമ, ന ഏവം ദൂരേ വസേയ്യാമാ’തി വിപ്പടിസാരോ ഭവേയ്യ. വേസാലിയാ സമന്താ പന വസ്സം വസന്താ മാസസ്സ അട്ഠ വാരേ ആഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണിസ്സന്തി, സുഗതോവാദം ലഭിസ്സന്തീ’’തി ന വിസ്സജ്ജേസി.

ഖരോതി ഫരുസോ. ആബാധോതി വിസഭാഗരോഗോ. ബാള്ഹാതി ബലവതിയോ. മാരണന്തികാതി മരണന്തം മരണസന്തികം പാപനസമത്ഥാ. സതോ സമ്പജാനോ അധിവാസേസീതി സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അധിവാസേസി. അവിഹഞ്ഞമാനോതി വേദനാനുവത്തനവസേന അപരാപരം പരിവത്തനം അകരോന്തോ അപീളിയമാനോ അദുക്ഖിയമാനോ ച അധിവാസേസി. അനാമന്തേത്വാതി അജാനാപേത്വാ. അനപലോകേത്വാതി അജാനാപേത്വാവ ഓവാദാനുസാസനിം അദത്വാതി വുത്തം ഹോതി. വീരിയേനാതി പുബ്ബഭാഗവീരിയേന ചേവ ഫലസമാപത്തിവീരിയേന ച. പടിപണാമേത്വാതി വിക്ഖമ്ഭേത്വാ. ജീവിതസങ്ഖാരന്തി ഏത്ഥ ജീവിതമ്പി ജീവിതസങ്ഖാരോ. യേന ജീവിതം സങ്ഖരീയതി ഛിജ്ജമാനം ഘടേത്വാ ഠപീയതി, സോ ഫലസമാപത്തിധമ്മോപി ജീവിതസങ്ഖാരോ. സോ ഇധ അധിപ്പേതോ. അധിട്ഠായാതി അധിട്ഠഹിത്വാ പവത്തേത്വാ ജീവിതഠപനസമത്ഥം ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജേയ്യന്തി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ.

കിം പന ഭഗവാ ഇതോ പുബ്ബേ ഫലസമാപത്തിം ന സമാപജ്ജതീതി? സമാപജ്ജതി. സാ പന ഖണികസമാപത്തി. ഖണികസമാപത്തി ച അന്തോസമാപത്തിയംയേവ വേദനം വിക്ഖമ്ഭേതി, സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതമത്തസ്സ കട്ഠപാതേന വാ കഠലപാതേന വാ ഛിന്നസേവാലോ വിയ ഉദകം, പുന സരീരം വേദനാ അജ്ഝോത്ഥരതി. യാ പന രൂപസത്തകം അരൂപസത്തകഞ്ച നിഗ്ഗുമ്ബം നിജ്ജടം കത്വാ മഹാവിപസ്സനാവസേന സമാപന്നാ സമാപത്തി, സാ സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭേതി. യഥാ നാമ പുരിസേന പോക്ഖരണിം ഓഗാഹേത്വാ ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച സുട്ഠു അപബ്യുള്ഹസേവാലോ ചിരേന ഉദകം ഓത്ഥരതി, ഏവമേവ തതോ വുട്ഠിതസ്സ ചിരേന വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ഭഗവാ തംദിവസം മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അഭിനവം വിപസ്സനം പട്ഠപേന്തോ വിയ രൂപസത്തകം അരൂപസത്തകഞ്ച നിഗ്ഗുമ്ബം നിജ്ജടം കത്വാ ചുദ്ദസഹാകാരേഹി സന്നേത്വാ മഹാവിപസ്സനായ വേദനം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ‘‘ദസമാസേ മാ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി സമാപത്തിം സമാപജ്ജി, സമാപത്തിവിക്ഖമ്ഭിതാ വേദനാ ദസ മാസേ ന ഉപ്പജ്ജിയേവ.

ഗിലാനാ വുട്ഠിതോതി ഗിലാനോ ഹുത്വാ പുന വുട്ഠിതോ. മധുരകജാതോ വിയാതി സഞ്ജാതഗരുഭാവോ സഞ്ജാതഥദ്ധഭാവോ സൂലേ ഉത്താസിതപുരിസോ വിയ. ന പക്ഖായന്തീതി ന പകാസന്തി, നാനാകാരതോ ന ഉപട്ഠഹന്തി. ധമ്മാപി മം നപ്പടിഭന്തീതി സതിപട്ഠാനധമ്മാ മയ്ഹം പാകടാ ന ഹോന്തീതി ദീപേതി. തന്തിധമ്മാ പന ഥേരസ്സ സുപ്പഗുണാ. ന ഉദാഹരതീതി പച്ഛിമഓവാദം ന ദേതി, തം സന്ധായ വദതി.

അനന്തരം അബാഹിരന്തി ധമ്മവസേന വാ പുഗ്ഗലവസേന വാ ഉഭയം അകത്വാ. ‘‘ഏത്തകം ധമ്മം പരസ്സ ന ദേസേസ്സാമീ’’തി ഹി ചിന്തേന്തോ ധമ്മം അബ്ഭന്തരം കരോതി നാമ, ‘‘ഏത്തകം പരസ്സ ദേസേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോ ബാഹിരം കരോതി നാമ. ‘‘ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദേസേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോ പന പുഗ്ഗലം അബ്ഭന്തരം കരോതി നാമ, ‘‘ഇമസ്സ ന ദേസേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോ പുഗ്ഗലം ബാഹിരം കരോതി നാമ. ഏവം അകത്വാ ദേസിതോതി അത്ഥോ. ആചരിയമുട്ഠീതി യഥാ ബാഹിരകാനം ആചരിയമുട്ഠി നാമ ഹോതി, ദഹരകാലേ കസ്സചി അകഥേത്വാ പച്ഛിമകാലേ മരണമഞ്ചേ നിപന്നാ പിയമനാപസ്സ അന്തേവാസികസ്സ കഥേന്തി, ഏവം തഥാഗതസ്സ ‘‘ഇദം മഹല്ലകകാലേ പച്ഛിമഠാനേ കഥേസ്സാമീ’’തി മുട്ഠിം കത്വാ പരിഹരിത്വാ ഠപിതം കിഞ്ചി നത്ഥീതി ദസ്സേതി.

അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘന്തി അഹമേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീതി വാ, മമുദ്ദേസികോതി അഹം ഉദ്ദിസിതബ്ബട്ഠേന ഉദ്ദേസോ അസ്സാതി മമുദ്ദേസികോ, മമേവ ഉദ്ദിസ്സിത്വാ മം പച്ചാസീസമാനോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഹോതു മമ അച്ചയേന മാ വാ അഹോസി, യം വാ തം വാ ഹോതൂതി ഇതി വാ പന യസ്സ അസ്സാതി അത്ഥോ. ന ഏവം ഹോതീതി ബോധിപല്ലങ്കേയേവ ഇസ്സാമച്ഛേരാനം വിഗതത്താ ഏവം ന ഹോതി. സ കിന്തി സോ കിം. ആസീതികോതി അസീതിസംവച്ഛരികോ, ഇദം പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തഭാവദീപനത്ഥം വുത്തം. വേഠമിസ്സകേനാതി ബാഹബന്ധചക്കബന്ധാദിനാ പടിസങ്ഖരണേന വേഠമിസ്സകേന. മഞ്ഞേതി ജരസകടം വിയ വേഠമിസ്സകേന മഞ്ഞേ യാപേതി, അരഹത്തഫലവേഠനേന ചതുഇരിയാപഥകപ്പനം തഥാഗതസ്സ ഹോതീതി ദസ്സേതി.

ഇദാനി തമത്ഥം പകാസേന്തോ യസ്മിം ആനന്ദ സമയേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബനിമിത്താനന്തി രൂപനിമിത്താദീനം. ഏകച്ചാനം വേദനാനന്തി ലോകിയാനം വേദനാനം. തസ്മാതിഹാനന്ദാതി യസ്മാ ഇമിനാ ഫലസമാപത്തിവിഹാരേന ഫാസു ഹോതി, തസ്മാ തുമ്ഹേപി തദത്ഥായ ഏവം വിഹരഥാതി ദസ്സേതി. അത്തദീപാതി മഹാസമുദ്ദഗതാ ദീപം വിയ അത്താനം ദീപം പതിട്ഠം കത്വാ വിഹരഥ. അത്തസരണാതി അത്തഗതികാവ ഹോഥ, മാ അഞ്ഞഗതികാ. ധമ്മദീപധമ്മസരണപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ധമ്മോതി നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ വേദിതബ്ബോ. തമതഗ്ഗേതി തമഅഗ്ഗേ, മജ്ഝേ ത-കാരോ പദസന്ധിവസേന വുത്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമേ അഗ്ഗതമാതി തമതഗ്ഗാതി. ഏവം സബ്ബം തമസോതം ഛിന്ദിത്വാ അതിവിയ അഗ്ഗേ ഉത്തമഭാവേ ഏതേ, ആനന്ദ, മമ ഭിക്ഖൂ ഭവിസ്സന്തി, തേസം അഗ്ഗേ ഭവിസ്സന്തി. യേ കേചി സിക്ഖാകാമാ, സബ്ബേസം തേസം ചതുസതിപട്ഠാനഗോചരാവ ഭിക്ഖൂ അഗ്ഗേ ഭവിസ്സന്തീതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം ഗണ്ഹീതി.

൧൦. ഭിക്ഖുനുപസ്സയസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൬. ദസമേ തേനുപസങ്കമീതി തസ്മിം ഉപസ്സയേ കമ്മട്ഠാനകമ്മികാ ഭിക്ഖുനിയോ അത്ഥി, താസം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേസ്സാമീതി ഉപസങ്കമി. ഉളാരം പുബ്ബേനാപരം വിസേസന്തി പുബ്ബവിസേസതോ അപരം ഉളാരവിസേസം. തത്ഥ മഹാഭൂതപരിഗ്ഗഹോ പുബ്ബവിസേസോ, ഉപാദാരൂപപരിഗ്ഗഹോ അപരവിസേസോ നാമ. തഥാ സകലരൂപപരിഗ്ഗഹോ പുബ്ബവിസേസോ, അരൂപപരിഗ്ഗഹോ അപരവിസേസോ നാമ. രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹോ പുബ്ബവിസേസോ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ അപരവിസേസോ നാമ സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനം പുബ്ബവിസേസോ, തിലക്ഖണാരോപനം അപരവിസേസോ നാമ. ഏവം പുബ്ബേനാപരം ഉളാരവിസേസം ജാനാതീതി അത്ഥോ.

കായാരമ്മണോതി യം കായം അനുപസ്സതി, തമേവ ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി കിലേസപരിളാഹോ. ബഹിദ്ധാ വാ ചിത്തം വിക്ഖിപതീതി ബഹിദ്ധാ വാ പുഥുത്താരമ്മണേ ചിത്തുപ്പാദോ വിക്ഖിപതി. കിസ്മിഞ്ചിദേവ പസാദനീയേ നിമിത്തേ ചിത്തം പണിദഹിതബ്ബന്തി ഏവം കിലേസപരിളാഹേ ച ലീനത്തേ ച ബഹിദ്ധാവിക്ഖേപേ ച ഉപ്പന്നേ കിലേസാനുരഞ്ജിതേന ന വത്തിതബ്ബം, കിസ്മിഞ്ചിദേവ പസാദനീയേ പസാദാവഹേ ബുദ്ധാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഠാനേ കമ്മട്ഠാനചിത്തം ഠപേതബ്ബം. ചിത്തം സമാധിയതീതി ആരമ്മണേ സമ്മാ ആധിയതി സുട്ഠു ഠപിതം ഠപിയതി. പടിസംഹരാമീതി പസാദനീയട്ഠാനതോ പടിസംഹരാമി, മൂലകമ്മട്ഠാനാഭിമുഖംയേവ നം കരോമീതി അത്ഥോ. സോ പടിസംഹരതി ചേവാതി മൂലകമ്മട്ഠാനാഭിമുഖഞ്ച പേസേതി. ന ച വിതക്കേതി ന ച വിചാരേതീതി കിലേസവിതക്കം ന വിതക്കേതി, കിലേസവിചാരം ന വിചാരേതി. അവിതക്കോമ്ഹി അവിചാരോതി കിലേസവിതക്കവിചാരേഹി അവിതക്കാവിചാരോ. അജ്ഝത്തം സതിമാ സുഖമസ്മീതി ഗോചരജ്ഝത്തേ പവത്തായ സതിയാ ‘‘സതിമാഹമസ്മി സുഖിതോ ചാ’’തി പജാനാതി.

ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, പണിധായ ഭാവനാ ഹോതീതി ഏവം, ആനന്ദ, ഠപേത്വാ ഭാവനാ ഹോതി. ഇമസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ യഥാ നാമ പുരിസസ്സ മഹന്തം ഉച്ഛുഭാരം ഉക്ഖിപിത്വാ യന്തസാലം നേന്തസ്സ കിലന്തകിലന്തകാലേ ഭൂമിയം ഠപേത്വാ ഉച്ഛുഖണ്ഡം ഖാദിത്വാ പുന ഉക്ഖിപിത്വാ ഗമനം ഹോതി; ഏവമേവ അരഹത്തം പാപുണിതും ഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനസ്സ കായപരിളാഹാദീസു ഉപ്പന്നേസു തം കമ്മട്ഠാനം ഠപേത്വാ ബുദ്ധഗുണാദിഅനുസ്സരണേന ചിത്തം പസാദേത്വാ കമ്മനിയം കത്വാ ഭാവനാ പവത്താ, തസ്മാ ‘‘പണിധായ ഭാവനാ ഹോതീ’’തി വുത്തം. തസ്സ പന പുരിസസ്സ ഉച്ഛുഭാരം യന്തസാലം നേത്വാ പീളേത്വാ രസപാനം വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേത്വാ അരഹത്തം പത്തസ്സ ഫലസമാപത്തിസുഖാനുഭവനം വേദിതബ്ബം.

ബഹിദ്ധാതി മൂലകമ്മട്ഠാനം പഹായ ബഹി അഞ്ഞസ്മിം ആരമ്മണേ. അപ്പണിധായാതി അട്ഠപേത്വാ. അഥ പച്ഛാ പുരേ അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിതന്തി പജാനാതീതി ഏത്ഥ കമ്മട്ഠാനവസേന വാ സരീരവസേന വാ ദേസനാവസേന വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ കമ്മട്ഠാനേ താവ കമ്മട്ഠാനസ്സ അഭിനിവേസോ പുരേ നാമ, അരഹത്തം പച്ഛാ നാമ. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ കിലേസപരിളാഹസ്സ വാ ലീനത്തസ്സ വാ ബഹിദ്ധാവിക്ഖേപസ്സ വാ ഉപ്പജ്ജിതും ഓകാസം അദേന്തോ സുദന്തഗോണേ യോജേത്വാ സാരേന്തോ വിയ ചതുരസ്സച്ഛിദ്ദേ സുതച്ഛിതം ചതുരസ്സഘടികം പക്ഖിപന്തോ വിയ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അതിട്ഠന്തോ അലഗ്ഗന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതി, സോ പുരേസങ്ഖാതസ്സ കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസസ്സ പച്ഛാസങ്ഖാതസ്സ അരഹത്തസ്സ ച വസേന പച്ഛാ പുരേ അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിതന്തി പജാനാതി നാമ.

സരീരേ പന പാദങ്ഗുലീനം അഗ്ഗപബ്ബാനി പുരേ നാമ, സീസകടാഹം പച്ഛാ നാമ. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു പാദങ്ഗുലീനം അഗ്ഗപബ്ബഅട്ഠികേസു അഭിനിവിസിത്വാ ബ്യാഭങ്ഗിയാ യവകലാപം മോചേന്തോ വിയ വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദവസേന അട്ഠീനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ അന്തരാ കിലേസപരിളാഹാദീനം ഉപ്പത്തിം വാരേത്വാ യാവ സീസകടാഹാ ഭാവനം പാപേതി, സോ പുരേസങ്ഖാതാനം അഗ്ഗപാദങ്ഗുലിപബ്ബാനം പച്ഛാസങ്ഖാതസ്സ സീസകടാഹസ്സ ച വസേന പച്ഛാ പുരേ അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിതന്തി പജാനാതി നാമ.

ദേസനായപി ദ്വത്തിംസാകാരദേസനായ കേസാ പുരേ നാമ, മത്ഥലുങ്ഗം പച്ഛാ നാമ. തത്ഥ യോ ഭിക്ഖു കേസേസു അഭിനിവിസിത്വാ വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസവസേന കേസാദയോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ അന്തരാ കിലേസപരിളാഹാദീനം ഉപ്പത്തിം വാരേത്വാ യാവ മത്ഥലുങ്ഗാ ഭാവനം പാപേതി. സോ പുരേസങ്ഖാതാനം കേസാനം പച്ഛാസങ്ഖാതസ്സ മത്ഥലുങ്ഗസ്സ ച വസേന പച്ഛാ പുരേ അസംഖിത്തം വിമുത്തം അപ്പണിഹിതന്തി പജാനാതി നാമ.

ഏവം ഖോ, ആനന്ദ, അപ്പണിധായ ഭാവനാ ഹോതീതി ഏവം, ആനന്ദ, അട്ഠപേത്വാ ഭാവനാ ഹോതി. ഇമസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ യഥാ നാമ പുരിസസ്സ ഗുളഭാരം ലഭിത്വാ അത്തനോ ഗാമം അതിഹരന്തസ്സ അന്തരാ അട്ഠപേത്വാവ ഉച്ചങ്ഗേ പക്ഖിത്താനി ഗുളഖണ്ഡാദീനി ഖാദനീയാനി ഖാദന്തസ്സ അത്തനോ ഗാമേയേവ ഓതരണം ഹോതി, ഏവമേവ അരഹത്തം പാപുണിതും ആരദ്ധഭാവനസ്സ കായപരിളാഹാദീനം ഉപ്പത്തിം വാരേത്വാ കമ്മട്ഠാനഭാവനാ പവത്താ, തസ്മാ ‘‘അപ്പണിധായ ഭാവനാ’’തി വുത്താ. തസ്സ പന പുരിസസ്സ തം ഗുളഭാരം അത്തനോ ഗാമം നേത്വാ ഞാതീഹി സദ്ധിം പരിഭോഗോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേത്വാ അരഹത്തം പത്തസ്സ ഫലസമാപത്തിസുഖാനുഭവനം വേദിതബ്ബം. ഇമസ്മിം സുത്തേ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ കഥിതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അമ്ബപാലിവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. നാലന്ദവഗ്ഗോ

൨. നാലന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൮. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ ദുതിയേ നാലന്ദായന്തി നാലന്ദാതി ഏവംനാമകേ നഗരേ, തം നഗരം ഗോചരഗാമം കത്വാ. പാവാരികമ്ബവനേതി ദുസ്സപാവാരികസേട്ഠിനോ അമ്ബവനേ. തം കിര തസ്സ ഉയ്യാനം അഹോസി. സോ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഭഗവതി പസന്നോ തസ്മിം ഉയ്യാനേ കുടിലേണമണ്ഡപാദിപടിമണ്ഡിതം ഭഗവതോ വിഹാരം കത്വാ നിയ്യാതേസി. സോ വിഹാരോ ജീവകമ്ബവനം വിയ പാവാരികമ്ബവനന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. തസ്മിം പാവാരികമ്ബവനേ വിഹരതീതി അത്ഥോ.

ഏവംപസന്നോതി ഏവം ഉപ്പന്നസദ്ധോ, ഏവം സദ്ദഹാമീതി അത്ഥോ. ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോതി ഭിയ്യതരോ അഭിഞ്ഞാതോ ഭിയ്യതരാഭിയ്യോ വാ, ഉത്തരിതരഞാണോതി അത്ഥോ. സമ്ബോധിയന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേ വാ അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ഹി ബുദ്ധഗുണാ നിപ്പദേസാ ഗഹിതാ ഹോന്തി, ദ്വേപി അഗ്ഗസാവകാ അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ സാവകപാരമീഞാണം പടിലഭന്തി, പച്ചേകബുദ്ധാ പച്ചേകബോധിഞാണം, ബുദ്ധാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചേവ സകലേ ച ബുദ്ധഗുണേ. സബ്ബമ്പി നേസം അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ഇജ്ഝതി. തസ്മാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം സമ്ബോധി നാമ ഹോതി. തേന ഉത്തരിതരോ ച ഭഗവതാ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതാ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ, യദിദം സമ്ബോധിയ’’ന്തി.

ഉളാരാതി സേട്ഠാ. അയഞ്ഹി ഉളാരസദ്ദോ ‘‘ഉളാരാനി ഖാദനീയാനി ഖാദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൬൬) മധുരേ ആഗച്ഛതി. ‘‘ഉളാരായ ഖലു ഭവം വച്ഛായനോ സമണം ഗോതമം പസംസായ പസംസതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൮൮) സേട്ഠേ. ‘‘അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൨; മ. നി. ൩.൨൦൧) വിപുലേ. സ്വായമിധ സേട്ഠേ ആഗതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഉളാരാതി സേട്ഠാ’’തി. ആസഭീതി ഉസഭസ്സ വാചാസദിസീ അചലാ അസമ്പവേധീ. ഏകംസോ ഗഹിതോതി അനുസ്സവേന വാ ആചരിയപരമ്പരായ വാ ഇതികിരായ വാ പിടകസമ്പദാനേന വാ ആകാരപരിവിതക്കേന വാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ വാ തക്കഹേതു വാ നയഹേതു വാ അകഥേത്വാ പച്ചക്ഖതോ ഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ വിയ ഏകംസോ ഗഹിതോ, സന്നിട്ഠാനകഥാവ കഥിതാതി അത്ഥോ. സീഹനാദോതി സേട്ഠനാദോ, വനേ ഉന്നാദയന്തേന സീഹേന വിയ ഉത്തമനാദോ നദിതോതി അത്ഥോ.

കിം നു തേ സാരിപുത്താതി ഇമം ദേസനം കസ്മാ ആരഭി? അനുയോഗദാപനത്ഥം. ഏകച്ചോ ഹി സീഹനാദം നദിത്വാ അത്തനോ സീഹനാദേ അനുയോഗം ദാതും ന സക്കോതി, നിഘംസനം ന ഖമതി, സിലേസേ പതിതമക്കടോ വിയ ഹോതി. യഥാ ധമമാനം അപരിസുദ്ധം ലോഹം ഝായിത്വാ അങ്ഗാരോ ഹോതി, ഏവം ഝാമങ്ഗാരോ വിയ ഹോതി. ഏകോ സീഹനാദേ അനുയോഗം ദാപിയമാനോ ദാതും സക്കോതി, നിഘംസനം ഖമതി, ധമമാനം നിദ്ദോസജാതരൂപം വിയ അധികതരം സോഭതി, താദിസോ ഥേരോ. തേന നം ഭഗവാ ‘‘അനുയോഗക്ഖമോ അയ’’ന്തി ഞത്വാ സീഹനാദേ അനുയോഗദാപനത്ഥം ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ സബ്ബേ തേതി സബ്ബേ തേ തയാ. ഏവംസീലാതി മഗ്ഗസീലേന ഫലസീലേന ലോകിയലോകുത്തരസീലേന ഏവംസീലാ. ഏവംധമ്മാതി ഏത്ഥ സമാധിപക്ഖാ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ, മഗ്ഗസമാധിനാ ഫലസമാധിനാ ലോകിയലോകുത്തരേന സമാധിനാ ഏവംസമാധീതി അത്ഥോ. ഏവംപഞ്ഞാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാദിവസേനേവ ഏവംപഞ്ഞാ. ഏവംവിഹാരിനോതി ഏത്ഥ പന ഹേട്ഠാ സമാധിപക്ഖാനം ധമ്മാനം ഗഹിതത്താ വിഹാരോ ഗഹിതോപി പുന കസ്മാ ഗഹിതമേവ ഗണ്ഹതീതി ചേ. ഥേരേന ഇദം ഗഹിതമേവ. ഇദഞ്ഹി നിരോധസമാപത്തിദീപനത്ഥം വുത്തം. തസ്മാ ഏവം നിരോധസമാപത്തിവിഹാരിനോ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസുന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവംവിമുത്താതി ഏത്ഥ വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തി, തദങ്ഗവിമുത്തി, സമുച്ഛേദവിമുത്തി, പടിപസ്സദ്ധിവിമുത്തി, നിസ്സരണവിമുത്തീതി പഞ്ചവിധാ വിമുത്തി. തത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ സയം വിക്ഖമ്ഭിതേഹി നീവരണാദീഹി വിമുത്തത്താ വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. അനിച്ചാനുപസ്സനാദികാ സത്ത അനുപസ്സനാ സയം തസ്സ തസ്സ പച്ചനീകവസേന പരിച്ചത്താഹി നിച്ചസഞ്ഞാദീഹി വിമുത്തത്താ തദങ്ഗവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ സയം സമുച്ഛിന്നേഹി കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ സമുച്ഛേദവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി മഗ്ഗാനുഭാവേന കിലേസാനം പടിപസ്സദ്ധന്തേ ഉപ്പന്നത്താ പടിപസ്സദ്ധിവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. നിബ്ബാനം സബ്ബകിലേസേഹി നിസ്സടത്താ അപഗതത്താ ദൂരേ ഠിതത്താ നിസ്സരണവിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗതം. ഇതി ഇമാസം പഞ്ചന്നം വിമുത്തീനം വസേന ഏവം വിമുത്താതി ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

കിം പന തേ സാരിപുത്ത യേ തേ ഭവിസ്സന്തീതി അതീതാ താവ നിരുദ്ധാ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗതാ ദീപസിഖാ വിയ നിബ്ബുതാ, ഏവം നിരുദ്ധേ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗതേ ത്വം കഥം ജാനിസ്സസി, അനാഗതബുദ്ധാനം പന ഗുണാ കിം തയാ അത്തനോ ചിത്തേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വിദിതാതി പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹ.

കിം പന ത്യാഹം സാരിപുത്ത ഏതരഹീതി അനാഗതാപി ബുദ്ധാ അജാതാ അനിബ്ബത്താ അനുപ്പന്നാ, തേ കഥം ജാനിസ്സസി. തേസഞ്ഹി ജാനനം അപദേ ആകാസേ പദദസ്സനം വിയ ഹോതി. ഇദാനി മയാ സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വസസി, ഏകതോ ഭിക്ഖായ ചരസി, ധമ്മദേസനാകാലേ ദക്ഖിണപസ്സേ നിസീദസി, കിം പന മയ്ഹം ഗുണാ അത്തനോ ചേതസാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വിദിതാ തയാതി അനുയുഞ്ജന്തോ ഏവമാഹ. ഥേരോ പന പുച്ഛിതപുച്ഛിതേ ‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’തി പടിക്ഖിപതി.

ഥേരസ്സ ച വിദിതമ്പി അത്ഥി, അവിദിതമ്പി. കിം സോ അത്തനോ വിദിതട്ഠാനേ പടിക്ഖേപം കരോതി, അവിദിതട്ഠാനേതി? വിദിതട്ഠാനേ ന കരോതി, അവിദിതട്ഠാനേയേവ കരോതി. ഥേരോ കിര അനുയോഗേ ആരദ്ധേ ഏവം അഞ്ഞാസി ‘‘നായം അനുയോഗോ സാവകപാരമീഞാണേ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ പന അയം അനുയോഗോ’’തി അത്തനോ സാവകപാരമീഞാണേ പടിക്ഖേപം അകത്വാവ അവിദിതട്ഠാനേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ പടിക്ഖേപം കരോതി. തേന ഇദമ്പി ദീപേതി – ഭഗവാ മയ്ഹം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ബുദ്ധാനം സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തികാരണജാനനസമത്ഥം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം നത്ഥീതി.

ഏത്ഥാതി ഏതേസു അതീതാദിഭേദേസു ബുദ്ധേസു. അഥ കിഞ്ചരഹീതി അഥ കസ്മാ ഏവം ഞാണേ അസതി തയാ ഏവം കഥിതന്തി വദതി. ധമ്മന്വയോതി ധമ്മസ്സ പച്ചക്ഖതോ ഞാണസ്സ അനുയോഗം അനുഗന്ത്വാ ഉപ്പന്നം അനുമാനഞാണം നയഗ്ഗാഹോ വിദിതോ, സാവകപാരമീഞാണേ ഠത്വാവ ഇമിനാ ആകാരേന ജാനാമി ഭഗവാതി വദതി. ഥേരസ്സ ഹി നയഗ്ഗാഹോ അപ്പമാണോ അപരിയന്തോ. യഥാ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പമാണം വാ പരിയന്തോ വാ നത്ഥി, ഏവം ധമ്മസേനാപതിനോ നയഗ്ഗാഹസ്സ. തേന സോ – ‘‘ഇമിനാ ഏവംവിധോ ഇമിനാ ഏവംവിധോ, ഇമിനാ അനുത്തരോ ഇമിനാ അനുത്തരോ സത്ഥാ’’തി ജാനാതി. ഥേരസ്സ ഹി നയഗ്ഗാഹോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികോ ഏവ.

ഇദാനി തം നയഗ്ഗാഹം പാകടം കാതും ഉപമം ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥാപി ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ മജ്ഝിമദേസേ നഗരസ്സ ഉദ്ധാപപാകാരാദീനി ഥിരാനി വാ ഹോന്തു ദുബ്ബലാനി വാ, സബ്ബസോ വാ പന മാ ഹോന്തു, ചോരാനം ആസങ്കാ ന ഹോതി. തസ്മാ തം അഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചന്തിമം നഗരന്തി ആഹ. ദള്ഹുദ്ധാപന്തി ഥിരമൂലപാകാരം. ദള്ഹപാകാരതോരണന്തി ഥിരപാകാരഞ്ചേവ ഥിരപിട്ഠസങ്ഘാടഞ്ച. ഏകദ്വാരന്തി കസ്മാ ആഹ? ബഹുദ്വാരേ ഹി നഗരേ ബഹൂഹി പണ്ഡിതദോവാരികേഹി ഭവിതബ്ബം, ഏകദ്വാരേവ ഏകോ വട്ടതി. ഥേരസ്സ ച പഞ്ഞായ സദിസോ അഞ്ഞോ നത്ഥി, തസ്മാ അത്തനോ പണ്ഡിതഭാവസ്സ ഓപമ്മത്ഥം ഏകംയേവ ദോവാരികം ദസ്സേതും ‘‘ഏകദ്വാര’’ന്തി ആഹ.

പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. ബ്യത്തോതി വേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതോ വിസദഞാണോ. മേധാവീതി ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞാസങ്ഖാതായ മേധായ സമന്നാഗതോ. അനുപരിയായപഥന്തി അനുപരിയായനാമകം പാകാരമഗ്ഗം. പാകാരസന്ധിന്തി ദ്വിന്നം ഇട്ഠകാനം അപഗതട്ഠാനം. പാകാരവിവരന്തി പാകാരസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം. ചേതസോ ഉപക്കിലേസേതി പഞ്ചനീവരണാ ചിത്തം ഉപക്കിലിസ്സന്തി കിലിട്ഠം കരോന്തി ഉപതാപേന്തി വിഹേഠേന്തി, തസ്മാ ‘‘ചേതസോ ഉപക്കിലേസാ’’തി വുച്ചന്തി. പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേതി നീവരണാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനുപ്പന്നായ പഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തി, തസ്മാ ‘‘പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ’’തി വുച്ചന്തി. സുപതിട്ഠിതചിത്താതി ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുട്ഠു ഠപിതചിത്താ ഹുത്വാ. സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതന്തി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാസഭാവേന ഭാവേത്വാ. അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിന്തി അരഹത്തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിംസൂതി ദസ്സേതി.

അപിചേത്ഥ സതിപട്ഠാനാതി വിപസ്സനാ, ബോജ്ഝങ്ഗാ മഗ്ഗോ, അനുത്തരസമ്മാസമ്ബോധി അരഹത്തം. സതിപട്ഠാനാതി വാ വിപസ്സനാ, ബോജ്ഝങ്ഗാമിസ്സകാ, സമ്മാസമ്ബോധി അരഹത്തമേവ. ദീഘഭാണകമഹാസീവത്ഥേരോ പനാഹ ‘‘സതിപട്ഠാനേ വിപസ്സനം ഗഹേത്വാ ബോജ്ഝങ്ഗേ മഗ്ഗോ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചാതി ഗഹിതേ സുന്ദരോ പഞ്ഹോ ഭവേയ്യ, ന പനേവം ഗഹിത’’ന്തി. ഇതി ഥേരോ സബ്ബബുദ്ധാനം നീവരണപ്പഹാനേ സതിപട്ഠാനഭാവനായ സമ്ബോധിയഞ്ച മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണരജതാനം വിയ നാനത്താഭാവം ദസ്സേതി.

ഇധ ഠത്വാ ഉപമാ സംസന്ദേതബ്ബാ – ആയസ്മാ ഹി സാരിപുത്തോ പച്ചന്തനഗരം ദസ്സേസി, പാകാരം ദസ്സേസി, അനുപരിയായപഥം ദസ്സേസി, ദ്വാരം ദസ്സേസി, പണ്ഡിതദോവാരികം ദസ്സേസി, നഗരം പവിസനകനിക്ഖമനകേ ഓളാരികേ പാണേ ദസ്സേസി, ദോവാരികസ്സ തേസം പാണാനം പാകടഭാവം ദസ്സേസി. തത്ഥ കിം കേന സദിസന്തി ചേ? നഗരം വിയ ഹി നിബ്ബാനം, പാകാരോ വിയ സീലം, അനുപരിയായപഥോ വിയ ഹിരീ, ദ്വാരം വിയ അരിയമഗ്ഗോ, പണ്ഡിതദോവാരികോ വിയ ധമ്മസേനാപതി, നഗരം പവിസനകനിക്ഖമനകാ ഓളാരികപാണാ വിയ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ ബുദ്ധാ, ദോവാരികസ്സ തേസം പാണാനം പാകടഭാവോ വിയ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ബുദ്ധാനം സീലസമഥാദീഹി പാകടഭാവോ. ഏത്താവതാ ഥേരേന ഭഗവതോ – ‘‘ഏവമഹം സാവകപാരമീഞാണേ ഠത്വാ ധമ്മന്വയേന നയഗ്ഗാഹേന ജാനാമീ’’തി അത്തനോ സീഹനാദസ്സ അനുയോഗോ ദിന്നോ ഹോതി.

തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘ന ഖോ മേതം, ഭന്തേ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു അരഹന്തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു ചേതോപരിയഞാണം അത്ഥി, അപിച ധമ്മന്വയോ വിദിതോ’’തി വദതി, തസ്മാ. അഭിക്ഖണം ഭാസേയ്യാസീതി പുനപ്പുനം ഭാസേയ്യാസി, ‘‘പുബ്ബണ്ഹേ മേ കഥിത’’ന്തി മാ മജ്ഝന്ഹികാദീസു ന കഥയിത്ഥ, ‘‘അജ്ജ വാ മേ കഥിത’’ന്തി മാ പരദിവസാദീസു ന കഥയിത്ഥാതി അത്ഥോ. സാ പഹീയിസ്സതീതി ‘‘സാരിപുത്തസദിസോപി നാമ ഞാണജവനസമ്പന്നോ സാവകോ ബുദ്ധാനം ചിത്താചാരം ജാനിതും ന സക്കോതി, ഏവം അപ്പമേയ്യാ തഥാഗതാ’’തി ചിന്തേന്താനം യാ തഥാഗതേ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ, സാ പഹീയിസ്സതീതി.

൩. ചുന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൯. തതിയേ മഗധേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. നാലകഗാമകേതി രാജഗഹസ്സ അവിദൂരേ അത്തനോ കുലസന്തകേ ഏവംനാമകേ ഗാമേ. ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോതി അയം ഥേരോ ധമ്മസേനാപതിസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ, തം ഭിക്ഖൂ അനുപസമ്പന്നകാലേ ‘‘ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ’’തി സമുദാചരിത്വാ ഥേരകാലേപി തഥേവ സമുദാചരിംസു. തേന വുത്തം ‘‘ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ’’തി. ഉപട്ഠാകോ ഹോതീതി മുഖോദകദന്തകട്ഠദാനേന ചേവ പരിവേണസമ്മജ്ജന-പിട്ഠിപരികമ്മകരണ-പത്തചീവരഗ്ഗഹണേന ച ഉപട്ഠാനകരോ ഹോതി. പരിനിബ്ബായീതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ. കതരസ്മിം കാലേതി? ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനസംവച്ഛരേ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഭഗവാ കിര വുത്ഥവസ്സോ വേളുവഗാമകാ നിക്ഖമിത്വാ ‘‘സാവത്ഥിം ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഗതമഗ്ഗേനേവ പടിനിവത്തന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനം പാവിസി. ധമ്മസേനാപതി ഭഗവതോ വത്തം ദസ്സേത്വാ ദിവാട്ഠാനം ഗതോ, സോ തത്ഥ അന്തേവാസികേസു വത്തം ദസ്സേത്വാ പടിക്കന്തേസു ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ചമ്മഖണ്ഡം പഞ്ഞാപേത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഫലസമാപത്തിം പാവിസി. അഥസ്സ യഥാ പരിച്ഛേദേന തതോ വുട്ഠിതസ്സ അയം പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘ബുദ്ധാ നു ഖോ പഠമം പരിനിബ്ബായന്തി, ഉദാഹു അഗ്ഗസാവകാതി, തതോ ‘‘അഗ്ഗസാവകാ പഠമ’’ന്തി ഞത്വാ അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓലോകേസി. സോ ‘‘സത്താഹമേവ മേ ആയുസങ്ഖാരാ പവത്തിസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ ‘‘കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി.

തതോ ‘‘രാഹുലോ താവതിംസേസു പരിനിബ്ബുതോ, അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ ഛദ്ദന്തദഹേ, അഹം കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി പുനപ്പുനം ചിന്തേന്തോ മാതരം ആരബ്ഭ സതിം ഉപ്പാദേസി – ‘‘മയ്ഹം മാതാ സത്തന്നം അരഹന്താനം മാതാ ഹുത്വാപി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു അപ്പസന്നാ, അത്ഥി നു ഖോ തസ്സാ ഉപനിസ്സയോ, നത്ഥി നു ഖോ’’തി. സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ‘‘കസ്സ ദേസനായ അഭിസമയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഓലോകേന്തോ ‘‘മമേവ ധമ്മദേസനായ ഭവിസ്സതി, ന അഞ്ഞസ്സ. സചേ ഖോ പനാഹം അപ്പോസ്സുക്കോ ഭവേയ്യം, ഭവിസ്സന്തി മേ വത്താരോ – ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ അവസേസജനാനമ്പി അവസ്സയോ ഹോതി. തഥാ ഹിസ്സ സമചിത്തസുത്തന്തദേസനാദിവസേ (അ. നി. ൨.൩൩-൩൭) കോടിസതസഹസ്സദേവതാ അരഹത്തം പത്താ, തയോ മഗ്ഗേ പടിവിദ്ധദേവതാനം ഗണനാ നത്ഥി, അഞ്ഞേസു ച ഠാനേസു അനേകാ അഭിസമയാ ദിസ്സന്തി, ഥേരേ ച ചിത്തം പസാദേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്താനേവ അസീതി കുലസഹസ്സാനി, സോ ദാനി സകമാതുമിച്ഛാദസ്സനമത്തമ്പി ഹരിതും നാസക്ഖീ’’തി. തസ്മാ മാതരം മിച്ഛാദസ്സനാ മോചേത്വാ ജാതോവരകേയേവ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ‘‘അജ്ജേവ ഭഗവന്തം അനുജാനാപേത്വാ നിക്ഖമിസ്സാമീ’’തി ചുന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ, ചുന്ദ, അമ്ഹാകം പഞ്ചസതായ ഭിക്ഖുപരിസായ സഞ്ഞം ദേഹി. ‘ഗണ്ഹഥാവുസോ പത്തചീവരാനി, ധമ്മസേനാപതി നാലകഗാമം ഗന്തുകാമോ’’’തി. ഥേരോ തഥാ അകാസി.

ഭിക്ഖൂ സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമംസു. ഥേരോ സേനാസനം സംസാമേത്വാ ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ദിവാട്ഠാനദ്വാരേ ഠത്വാ ദിവാട്ഠാനം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം ദാനി പച്ഛിമദസ്സനം, പുന ആഗമനം നത്ഥീ’’തി പഞ്ചസതഭിക്ഖൂഹി പരിവുതോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച ‘‘അനുജാനാതു മേ ഭന്തേ ഭഗവാ, അനുജാനാതു സുഗതോ. പരിനിബ്ബാനകാലോ മേ, ഓസ്സട്ഠോ മേ ആയുസങ്ഖാരോ’’തി. ബുദ്ധാ പന യസ്മാ ‘‘പരിനിബ്ബാഹീ’’തി വുത്തേ മരണവണ്ണം സംവണ്ണേന്തീതി, ‘‘മാ പരിനിബ്ബാഹീ’’തി വുത്തേ വട്ടസ്സ ഗുണം കഥേന്തീതി മിച്ഛാദിട്ഠികാ ദോസം ആരോപേസ്സന്തി, തസ്മാ തദുഭയമ്പി ന വദന്തി. തേന നം ഭഗവാ – ‘‘കത്ഥ പരിനിബ്ബായിസ്സസി സാരിപുത്താ’’തി വത്വാ – ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, മഗധേസു നാലകഗാമേ ജാതോവരകോ, തത്ഥാഹം പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ – ‘‘യസ്സ ദാനി ത്വം, സാരിപുത്ത, കാലം മഞ്ഞസി, ഇദാനി പന തേ ജേട്ഠകനിട്ഠഭാതികാനം താദിസസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദസ്സനം ദുല്ലഭം ഭവിസ്സതി, ദേസേഹി നേസം ധമ്മ’’ന്തി ആഹ.

ഥേരോ – ‘‘സത്ഥാ മയ്ഹം ഇദ്ധിവികുബ്ബനപുബ്ബങ്ഗമം ധമ്മദേസനം പച്ചാസീസതീ’’തി ഞത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ താലപ്പമാണം ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഓരുയ്ഹ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദി, പുന ദ്വിതാലപ്പമാണം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ഓരുയ്ഹ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദി, ഏതേനുപായേന സത്തതാലപ്പമാണം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ അനേകാനി പാടിഹാരിയസതാനി ദസ്സേന്തോ ധമ്മകഥം ആരഭി. ദിസ്സമാനേനപി കായേന കഥേതി, അദിസ്സമാനേനപി. ഉപരിമേന വാ ഹേട്ഠിമേന വാ ഉപഡ്ഢകായേന കഥേതി അദിസ്സമാനേനപി ദിസ്സമാനേനപി, കാലേന ചന്ദവണ്ണം ദസ്സേതി, കാലേന സൂരിയവണ്ണം, കാലേന പബ്ബതവണ്ണം, കാലേന സമുദ്ദവണ്ണം, കാലേന ചക്കവത്തിരാജാ ഹോതി, കാലേന വേസ്സവണമഹാരാജാ, കാലേന സക്കോ ദേവരാജാ, കാലേന മഹാബ്രഹ്മാതി ഏവം അനേകാനി പാടിഹാരിയസതാനി ദസ്സേന്തോ ധമ്മകഥം കഥേസി. സകലനഗരം സന്നിപതി. ഥേരോ ഓരുയ്ഹ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘കോ നാമോ അയം സാരിപുത്ത ധമ്മപരിയായോ’’തി. സീഹവികീളിതോ നാമ, ഭന്തേതി. തഗ്ഘ, സാരിപുത്ത, സീഹവികീളിതോ തഗ്ഘ, സാരിപുത്ത, സീഹവികീളിതോതി.

ഥേരോ അലത്തകവണ്ണേ ഹത്ഥേ പസാരേത്വാ സത്ഥു സുവണ്ണകച്ഛപസദിസേ പാദേ ഗോപ്ഫകേസു ഗഹേത്വാ – ‘‘ഭന്തേ, ഇമേസം പാദാനം വന്ദനത്ഥായ കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം പാരമിയോ പൂരിതാ, സോ മേ മനോരഥോ മത്ഥകം പത്തോ, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ പടിസന്ധിവസേന ന പുന ഏകട്ഠാനേ സന്നിപാതോ സമാഗമോ അത്ഥി, ഛിന്നോ ഏസ വിസ്സാസോ, അനേകേഹി ബുദ്ധസതസഹസ്സേഹി പവിട്ഠം അജരം അമരം ഖേമം സുഖം സീതലം അഭയം നിബ്ബാനപുരം പവിസിസ്സാമി, സചേ മേ കിഞ്ചി കായികം വാ വാചസികം വാ ന രോചേഥ, ഖമഥ തം ഭഗവാ, ഗമനകാലോ മയ്ഹ’’ന്തി. ഖമാമി തേ, സാരിപുത്ത, ന ഖോ പന തേ കിഞ്ചി കായികം വാ വാചസികം വാ മയ്ഹം അരുച്ചനകം അത്ഥി, യസ്സ ദാനി ത്വം, സാരിപുത്ത, കാലം മഞ്ഞസീതി.

ഇതി ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതസമനന്തരം സത്ഥു പാദേ വന്ദിത്വാ ഉട്ഠിതമത്തേ ആയസ്മന്തേ സാരിപുത്തേ സിനേരുചക്കവാളഹിമവന്തപരിഭണ്ഡപബ്ബതേ ധാരയമാനാപി – ‘‘അജ്ജ ഇമം ഗുണരാസിം ധാരേതും ന സക്കോമീ’’തി വദന്തീ വിയ ഏകപ്പഹാരേനേവ വിരവമാനാ മഹാപഥവീ യാവ ഉദകപരിയന്താ അകമ്പി, ആകാസേ ദേവദുന്ദുഭിയോ ഫലിംസു, മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ പോക്ഖരവസ്സം വസ്സി.

സത്ഥാ – ‘‘ധമ്മസേനാപതിം പടിപാദേസ്സാമീ’’തി ധമ്മാസനാ വുട്ഠായ ഗന്ധകുടിഅഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ മണിഫലകേ അട്ഠാസി. ഥേരോ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ചതൂസു ഠാനേസു വന്ദിത്വാ – ‘‘ഭഗവാ ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സാധികസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യസ്സ ഉപരി അനോമദസ്സീസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ തുമ്ഹാകം ദസ്സനം പത്ഥേസിം, സാ മേ പത്ഥനാ സമിദ്ധാ, ദിട്ഠാ തുമ്ഹേ, തം പഠമദസ്സനം, ഇദം പച്ഛിമദസ്സനം. പുന തുമ്ഹാകം ദസ്സനം നത്ഥീ’’തി വത്വാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ യാവ ദസ്സനവിസയാ അഭിമുഖോവ പടിക്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പക്കാമി. പുന മഹാപഥവീ ധാരേതും അസക്കോന്തീ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ അകമ്പി.

ഭഗവാ പരിവാരേത്വാ ഠിതേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘അനുഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, തുമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതിക’’ന്തി. തസ്മിം ഖണേ ചതസ്സോപി പരിസാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഏകകംയേവ ജേതവനേ ഓഹായ നിരവസേസാ നിക്ഖമിംസു. സാവത്ഥിനഗരവാസിനോപി – ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ കിര സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ആപുച്ഛിത്വാ പരിനിബ്ബായിതുകാമോ നിക്ഖന്തോ, പസ്സിസ്സാമ ന’’ന്തി നഗരദ്വാരാനി നിരോകാസാനി കരോന്താ നിക്ഖമിത്വാ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ കേസേ വികിരിത്വാ – ‘‘ഇദാനി മയം കഹം മഹാപഞ്ഞോ നിസിന്നോ, കഹം ധമ്മസേനാപതി നിസിന്നോ’’തി പുച്ഛന്താ – ‘‘കസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമ, കസ്സ ഹത്ഥേ സത്ഥാരം ഠപേത്വാ ഥേരോ പക്കന്തോ’’തിആദിനാ നയേന പരിദേവന്താ രോദന്താ ഥേരം അനുബന്ധിംസു.

ഥേരോ മഹാപഞ്ഞായ ഠിതത്താ – ‘‘സബ്ബേസം അനതിക്കമനീയോ ഏസ മഗ്ഗോ’’തി മഹാജനം ഓവദിത്വാ – ‘‘തുമ്ഹേപി, ആവുസോ, തിട്ഠഥ, മാ ദസബലേ പമാദം ആപജ്ജിത്ഥാ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘമ്പി നിവത്തേത്വാ അത്തനോ പരിസായേവ സദ്ധിം പക്കാമി. യേപി മനുസ്സാ – ‘‘പുബ്ബേ അയ്യോ പച്ചാഗമനചാരികം ചരതി, ഇദം ഇദാനി ഗമനം ന പുന പച്ചാഗമനായാ’’തി പരിദേവന്താ അനുബന്ധിംസുയേവ. തേപി – ‘‘അപ്പമത്താ, ആവുസോ, ഹോഥ, ഏവംഭാവിനോ നാമ സങ്ഖാരാ’’തി നിവത്തേസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേന അന്തരാമഗ്ഗേ സത്താഹം മനുസ്സാനം സങ്ഗഹം കരോന്തോ സായം നാലകഗാമം പത്വാ ഗാമദ്വാരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ അട്ഠാസി. അഥ ഉപരേവതോ നാമ ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ ബഹിഗാമം ഗച്ഛന്തോ ഥേരം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. ഥേരോ തം ആഹ – ‘‘അത്ഥി ഗേഹേ തേ അയ്യികാ’’തി. ആമ ഭന്തേതി. ഗച്ഛ അമ്ഹാകം ഇധാഗതഭാവം ആരോചേഹി. ‘‘കസ്മാ ആഗതോ’’തി ച വുത്തേ – ‘‘അജ്ജ കിര ഏകദിവസം അന്തോഗാമേ വസിസ്സതി, ജാതോവരകം പടിജഗ്ഗഥ, പഞ്ചന്നഞ്ച കിര ഭിക്ഖുസതാനം വസനട്ഠാനം ജാനാഥാ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ – ‘‘അയ്യികേ മയ്ഹം മാതുലോ ആഗതോ’’തി ആഹ. ഇദാനി കുഹിന്തി? ഗാമദ്വാരേതി. ഏകകോവ, അഞ്ഞോപി കോചി അത്ഥീതി? അത്ഥി പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂതി. കിംകാരണാ ആഗതോതി? സോ തം പവത്തിം ആരോചേസി. ബ്രാഹ്മണീ – ‘‘കിം നു ഖോ ഏത്തകാനം വസനട്ഠാനം പടിജഗ്ഗാപേതി, ദഹരകാലേ പബ്ബജിത്വാ മഹല്ലകകാലേ ഗിഹീ ഹോതുകാമോ’’തി ചിന്തേന്തീ ജാതോവരകം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ പഞ്ചസതാനം വസനട്ഠാനം കാരേത്വാ ദണ്ഡദീപികാ ജാലേത്വാ ഥേരസ്സ പാഹേസി.

ഥേരോ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം പാസാദം ആരുയ്ഹ ജാതോവരകം പവിസിത്വാ നിസീദി, നിസീദിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം വസനട്ഠാനം ഗച്ഛഥാ’’തി ഭിക്ഖൂ ഉയ്യോജേസി. തേസു ഗതമത്തേസുയേവ ഥേരസ്സ ഖരോ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി, ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ മാരണന്തികാ വേദനാ വത്തന്തി. ഏകം ഭാജനം പവിസതി, ഏകം നിക്ഖമതി. ബ്രാഹ്മണീ – ‘‘മമ പുത്തസ്സ പവത്തി മയ്ഹം ന രുച്ചതീ’’തി അത്തനോ വസനഗബ്ഭദ്വാരം നിസ്സായ അട്ഠാസി.

ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ‘‘ധമ്മസേനാപതി കുഹിം വിഹരതീ’’തി ഓലോകേന്താ നാലകഗാമേ ജാതോവരകേ പരിനിബ്ബാനമഞ്ചേ നിപന്നോ, പച്ഛിമദസ്സനം ഗമിസ്സാമാ’’തി ആഗമ്മ വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു. കേ തുമ്ഹേതി? മഹാരാജാനോ ഭന്തേതി. കസ്മാ ആഗതത്ഥാതി? ഗിലാനുപട്ഠാകാ ഭവിസ്സാമാതി. ‘‘ഹോതു, അത്ഥി ഗിലാനുപട്ഠാകോ, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ’’തി ഉയ്യോജേസി. തേസം ഗതാവസാനേ തേനേവ നയേന സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ. തസ്മിം ഗതേ മഹാബ്രഹ്മാ ച ആഗമിംസു. തേപി തഥേവ ഥേരോ ഉയ്യോജേസി.

ബ്രാഹ്മണീ ദേവതാനം ആഗമനഞ്ച ഗമനഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘കേ നു ഖോ ഏതേ മമ പുത്തം വന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തീ’’തി ഥേരസ്സ ഗബ്ഭദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘‘താത, ചുന്ദ, കാ പവത്തീ’’തി പുച്ഛി. സോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘മഹാഉപാസികാ, ഭന്തേ, ആഗതാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘കസ്മാ അവേലായ ആഗതാ’’തി പുച്ഛി. സാ ‘‘തുയ്ഹം, താത, ദസ്സനത്ഥായാ’’തി വത്വാ ‘‘താത, പഠമം കേ ആഗതാ’’തി പുച്ഛി. ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ഉപാസികേതി. താത, ത്വം ചതൂഹി മഹാരാജേഹി മഹന്തതരോതി? ആരാമികസദിസാ ഏതേ ഉപാസികേ, അമ്ഹാകം സത്ഥു പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ ഖഗ്ഗഹത്ഥാ ഹുത്വാ ആരക്ഖം അകംസൂതി. തേസം താത ഗതാവസാനേ കോ ആഗതോതി? സക്കോ ദേവാനമിന്ദോതി. ദേവരാജതോപി ത്വം താത മഹന്തതരോതി? ഭണ്ഡഗ്ഗാഹകസാമണേരസദിസോ ഏസ ഉപാസികേ, അമ്ഹാകം സത്ഥു താവതിംസതോ ഓതരണകാലേ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഓതിണ്ണോതി. തസ്സ താത ഗതാവസാനേ ജോതയമാനോ വിയ കോ ആഗതോതി? ഉപാസികേ, തുയ്ഹം ഭഗവാ ച സത്ഥാ ച മഹാബ്രഹ്മാ നാമ ഏസോതി. മയ്ഹം ഭഗവതോ മഹാബ്രഹ്മതോപി ത്വം, താത, മഹന്തതരോതി? ആമ ഉപാസികേ, ഏതേ നാമ കിര അമ്ഹാകം സത്ഥു ജാതദിവസേ ചത്താരോ മഹാബ്രഹ്മാനോ മഹാപുരിസം സുവണ്ണജാലേന പടിഗ്ഗണ്ഹിംസൂതി.

അഥ ബ്രാഹ്മണിയാ – ‘‘പുത്തസ്സ താവ മേ അയം ആനുഭാവോ, കീദിസോ വത മയ്ഹം പുത്തസ്സ ഭഗവതോ സത്ഥു ആനുഭാവോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തയന്തിയാ സഹസാ പഞ്ചവണ്ണാ പീതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ സകലസരീരം ഫരി. ഥേരോ – ‘‘ഉപ്പന്നം മേ മാതു പീതിസോമനസ്സം, അയം ദാനി കാലോ ധമ്മദേസനായാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കിം ചിന്തേസി മഹാഉപാസികേ’’തി ആഹ. സാ ‘‘പുത്തസ്സ താവ മേ അയം ഗുണോ, സത്ഥു പനസ്സ കീദിസോ ഭവിസ്സതീതി ഇദം, താത, ചിന്തേമീ’’തി ആഹ. മഹാഉപാസികേ, മയ്ഹം സത്ഥുജാതക്ഖണേ മഹാഭിനിക്ഖമനേ സമ്ബോധിയം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ ച ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പിത്ഥ. സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനേന സമോ നാമ നത്ഥി, ഇതിപി സോ ഭഗവാതി വിത്ഥാരേത്വാ ബുദ്ധഗുണപടിസംയുത്തം ധമ്മദേസനം കഥേസി.

ബ്രാഹ്മണീ പിയപുത്തസ്സ ധമ്മദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ പുത്തം ആഹ – ‘‘താത ഉപതിസ്സ, കസ്മാ ഏവമകാസി, ഏവരൂപം നാമ അമതം മയ്ഹം ഏത്തകം കാലം ന അദാസീ’’തി. ഥേരോ – ‘‘ദിന്നം ദാനി മേ മാതു രൂപസാരിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ പോസാവനികമൂലം, ഏത്തകേന വട്ടിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഗച്ഛ മഹാഉപസികേ’’തി ബ്രാഹ്മണിം ഉയ്യോജേത്വാ – ‘‘ചുന്ദ കാ വേലാ’’തി ആഹ. ബലവപച്ചൂസകാലോ, ഭന്തേതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേഹീതി. സന്നിപതിതോ ഭന്തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോതി. ‘‘മം ഉക്ഖിപിത്വാ നിസീദാപേഹി ചുന്ദാ’’തി ഉക്ഖിപിത്വാ നിസീദാപേസി.

ഥേരോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ആവുസോ ചതുചത്താലീസം വോ വസ്സാനി മയാ സദ്ധിം വിചരന്താനം യം മേ കായികം വാ വാചസികം വാ ന രോചേഥ, തം ഖമഥ ആവുസോ’’തി. ഏത്തകം, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഛായാ വിയ തുമ്ഹേ അമുഞ്ചിത്വാ വിചരന്താനം അരുച്ചനകം നാമ നത്ഥി, തുമ്ഹേ പന അമ്ഹാകം ഖമഥാതി. അഥ ഥേരോ മഹാചീവരം സങ്കഡ്ഢിത്വാ മുഖം പിധായ ദക്ഖിണേന പസ്സേന നിപന്നോ സത്ഥാ വിയ നവ അനുപുബ്ബസമാപത്തിയോ അനുലോമപടിലോമതോ സമാപജ്ജിത്വാ പുന പഠമജ്ഝാനം ആദിം കത്വാ യാവ ചതുത്ഥജ്ഝാനാ സമാപജ്ജി. തതോ വുട്ഠായ അനന്തരംയേവ മഹാപഥവിം ഉന്നാദേന്തോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി.

ഉപാസികാ – ‘‘കിം നു ഖോ മേ പുത്തോ, ന കിഞ്ചി കഥേതീ’’തി ഉട്ഠായ പിട്ഠിപാദേ പരിമജ്ജന്തീ പരിനിബ്ബുതഭാവം ഞത്വാ മഹാസദ്ദം കുരുമാനാ പാദേസു നിപതിത്വാ – ‘‘താത മയം ഇതോ പുബ്ബേ തവ ഗുണം ന ജാനിമ്ഹാ, ഇദാനി പന തം ആദിം കത്വാ അനേകസതേ അനേകസഹസ്സേ അനേകസതസഹസ്സേ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം നിവേസനേ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേതും ന ലഭിമ്ഹാ, ചീവരേഹി അച്ഛാദേതും ന ലഭിമ്ഹാ, വിഹാരസതം വിഹാരസഹസ്സം കാരേതും ന ലഭിമ്ഹാ’’തി യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ പരിദേവി. അരുണേ ഉഗ്ഗതമത്തേയേവ സുവണ്ണകാരേ പക്കോസാപേത്വാ സുവണ്ണഗബ്ഭം വിവരാപേത്വാ സുവണ്ണഘടിയോ മഹാതുലായ തുലാപേത്വാ – ‘‘പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി പഞ്ച അഗ്ഘികസതാനി കരോഥാ’’തി ദാപേതി.

സക്കോപി ദേവരാജാ വിസ്സകമ്മദേവപുത്തം ആമന്തേത്വാ – ‘‘താത ധമ്മസേനാപതി പരിനിബ്ബുതോ, പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി പഞ്ച അഗ്ഘികസതാനി ച മാപേഹീ’’തി ആഹ. ഇതി ഉപാസികായ കാരിതാനി ച വിസ്സകമ്മേന നിമ്മിതാനി ച സബ്ബാനിപി ദ്വേസഹസ്സാനി അഹേസും. തതോ നഗരമജ്ഝേ സാരമയം മഹാമണ്ഡപം കാരേത്വാ മണ്ഡപമജ്ഝേ മഹാകൂടാഗാരം ഠപേത്വാ സേസാനി പരിവാരസങ്ഖേപേന ഠപേത്വാ സാധുകീളികം ആരഭിംസു. ദേവാനം അന്തരേ മനുസ്സാ, മനുസ്സാനം അന്തരേ ദേവാ അഹേസും.

രേവതീ നാമ ഏകാ ഥേരസ്സ ഉപട്ഠായികാ – ‘‘അഹം ഥേരസ്സ പൂജം കരിസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണപുപ്ഫാനം തയോ കുമ്ഭേ കാരേസി. ‘‘ഥേരസ്സ പൂജം കരിസ്സാമീ’’തി സക്കോ ദേവരാജാ അഡ്ഢതേയ്യകോടിനാടകേഹി പരിവാരിതോ ഓതരി. ‘‘സക്കോ ഓതരതീ’’തി മഹാജനോ പച്ഛാമുഖോ പടിക്കമി. തത്ഥ സാപി ഉപാസികാ പടിക്കമമാനാ ഗരുഭാരത്താ ഏകമന്തം അപസക്കിതും അസക്കോന്തീ മനുസ്സാനം അന്തരേ പതി. മനുസ്സാ അപസ്സന്താ തം മദ്ദിത്വാ അഗമിംസു. സാ തത്ഥേവ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ കനകവിമാനേ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവസ്സാ രതനക്ഖന്ധോ വിയ തിഗാവുതപ്പമാണോ അത്തഭാവോ അഹോസി സട്ഠിസകടപൂരപ്പമാണഅലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ അച്ഛരാസഹസ്സപരിവാരിതാ. അഥസ്സാ ദിബ്ബം സബ്ബകായികാദാസം പുരതോ ഠപയിംസു. സാ അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിം ദിസ്വാ – ‘‘ഉളാരാ അയം സമ്പത്തി, കിം നു ഖോ മേ കമ്മം കത’’ന്തി ചിന്തയമാനാ അദ്ദസ – ‘‘മയാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പരിനിബ്ബുതട്ഠാനേ തീഹി സുവണ്ണപുപ്ഫകുമ്ഭേഹി പൂജാ കതാ, മഹാജനോ മം മദ്ദിത്വാ ഗതോ, സാഹം തത്ഥ കാലം കത്വാ ഇധൂപപന്നാ, ഥേരം നിസ്സായ ലദ്ധം ഇദാനി പുഞ്ഞവിപാകം മനുസ്സാനം കഥേസ്സാമീ’’തി സഹ വിമാനേനേവ ഓതരി.

മഹാജനോ ദൂരതോവ ദിസ്വാ – ‘‘കിം നു ഖോ ദ്വേ സൂരിയാ ഉട്ഠിതാ’’തി? ഓലോകേന്തോ – ‘‘വിമാനേ ആഗച്ഛന്തേ കൂടാഗാരസണ്ഠാനം പഞ്ഞായതി, നായം സൂരിയോ, വിമാനമേതം ഏക’’ന്തി ആഹ. തമ്പി വിമാനം താവദേവ ആഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ദാരുചിതകമത്ഥകേ വേഹാസം അട്ഠാസി. ദേവധീതാ വിമാനം ആകാസേയേവ ഠപേത്വാ പഥവിം ഓതരി. മഹാജനോ – ‘‘കാ ത്വം, അയ്യേ’’തി? പുച്ഛി. ‘‘ന മം തുമ്ഹേ ജാനാഥ, രേവതീ നാമാഹം, തീഹി സുവണ്ണപുപ്ഫകുമ്ഭേഹി ഥേരം പൂജം കത്വാ മനുസ്സേഹി മദ്ദിതാ കാലം കത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്താ, പസ്സഥ മേ സിരിസമ്പത്തിം, തുമ്ഹേപി ദാനി ദാനാനി ദേഥ, പുഞ്ഞാനി കരോഥാ’’തി കുസലകിരിയായ വണ്ണം കഥേത്വാ ഥേരസ്സ ചിതകം പദക്ഖിണം കത്വാ വന്ദിത്വാ അത്തനോ ദേവട്ഠാനംയേവ ഗതാ.