൧. സമാധിവഗ്ഗോ

൧. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭൧. സച്ചസംയുത്തസ്സ പഠമേ സമാധിം, ഭിക്ഖവേതി തേ കിര ഭിക്ഖൂ ചിത്തേകഗ്ഗതായ പരിഹായന്തി, അഥ നേസം സത്ഥാ – ‘‘ഏവമേതേ ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭിത്വാ, കമ്മട്ഠാനം വഡ്ഢേത്വാ, വിസേസം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി ഇമം ദേസനം ആരഭി. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യോഗോ കരണീയോതി ഏത്ഥ യഥാഭൂതാദിവസേന കാരണച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – ഭിക്ഖവേ, യസ്മാ സമാഹിതോ ഭിക്ഖു ചത്താരി സച്ചാനി യഥാഭൂതം പജാനാതി, തസ്മാ തുമ്ഹേഹി ച സമാഹിതേഹി ചതുന്നം സച്ചാനം യഥാഭൂതം പജാനനത്ഥായ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യോഗോ കരണീയോ. തഥാ യസ്മാ ചത്താരി സച്ചാനി തഥാഗതസ്സേവ പാതുഭാവാ പാകടാനി ഹോന്തി, യസ്മാ ച തഥാഗതേന സുവിഭത്താനി, യസ്മാ ച തേസു അപരിമാണാ വണ്ണാ അപരിമാണാനി പദബ്യഞ്ജനാനി, യസ്മാ ച തേസം അപ്പടിവിദ്ധത്താ വട്ടം വഡ്ഢതി, തേസം പടിവിദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ന വഡ്ഢതി, തസ്മാ ‘‘ഏവം നോ വട്ടം ന വഡ്ഢിസ്സതീ’’തി തുമ്ഹേഹി ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യോഗോ കരണീയോ.

൨. പടിസല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭൨. ദുതിയം കായവിവേകവികലാനം കായവിവേകപടിലാഭത്ഥായ വുത്തം.

൩. പഠമകുലപുത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൭൩-൭൫. തതിയേ അഭിസമയായാതി അഭിസമയത്ഥായ. സമണബ്രാഹ്മണാതി ചേത്ഥ സാസനാവചരാ അധിപ്പേതാ. തഥാ ചതുത്ഥപഞ്ചമേസു, തേന തേന അഭിലാപേന ബുജ്ഝനകാനം പന അജ്ഝാസയേനേതാനി വുത്താനി.

൬. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭൬. ഛട്ഠേ അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസേസുന്തി അഭിസമ്ബുദ്ധോ അഹന്തി ഏവം അത്താനം അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസയിംസു. ഇമസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാ ച സമണഗഹണേന ഗഹിതാ.

൧൦. തിരച്ഛാനകഥാസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൦. ദസമേ അനേകവിഹിതന്തി അനേകവിധം. തിരച്ഛാനകഥന്തി അനിയ്യാനികത്താ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗാനം തിരച്ഛാനഭൂതം കഥം. രാജകഥന്തിആദീസു രാജാനം ആരബ്ഭ ‘‘മഹാസമ്മതോ മന്ധാതാ ധമ്മാസോകോ ഏവം മഹാനുഭാവോ’’തിആദിനാ നയേന പവത്തകഥാ രാജകഥാ. ഏസ നയോ ചോരകഥാദീസു. തേസു ‘‘അസുകോ രാജാ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ’’തിആദിനാ നയേന ഗേഹസിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ ഹോതി. ‘‘സോപി നാമ ഏവം മഹാനുഭാവോ ഖയം ഗതോ’’തി ഏവം പവത്താ പന കമ്മട്ഠാനഭാവേ തിട്ഠതി. ചോരേസുപി ‘‘മൂലദേവോ ഏവം മഹാനുഭാവോ മേഘമാലോ ഏവം മഹാനുഭാവോ’’തി തേസം കമ്മം പടിച്ച ‘‘അഹോ സൂരാ’’തി ഗേഹസിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ. യുദ്ധേപി ഭാരതയുദ്ധാദീസു ‘‘അസുകേന അസുകോ ഏവം മാരിതോ ഏവം വിദ്ധോ’’തി കാമസ്സാദവസേനേവ കഥാ തിരച്ഛാനകഥാ, ‘‘തേപി നാമ ഖയം ഗതാ’’തി ഏവം പവത്താ പന സബ്ബത്ഥ കമ്മട്ഠാനമേവ ഹോതി. അപിച അന്നാദീസു ‘‘ഏവം വണ്ണവന്തം ഗന്ധവന്തം രസവന്തം ഫസ്സസമ്പന്നം ഖാദിമ്ഹ ഭുഞ്ജിമ്ഹ പിവിമ്ഹ പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി കാമസ്സാദവസേന കഥേതും ന വട്ടതി. സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘പുബ്ബേ ഏവം വണ്ണാദിസമ്പന്നം അന്നം പാനം വത്ഥം സയനം മാലം ഗന്ധം വിലേപനം സീലവന്താനം അദമ്ഹ, ചേതിയേ പൂജം അകരിമ്ഹാ’’തി കഥേതും വട്ടതി.

ഞാതികഥാദീസുപി ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതകാ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ, ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവം വിചിത്രേഹി യാനേഹി വിചരിമ്ഹാ’’തി വാ അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി. സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘തേപി നോ ഞാതകാ ഖയം ഗതാ’’തി വാ, ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവരൂപാ ഉപാഹനാ സങ്ഘസ്സ അദമ്ഹാ’’തി വാ കഥേതബ്ബാ. ഗാമകഥാദീസുപി സുനിവിട്ഠദുന്നിവിട്ഠസുഭിക്ഖദുബ്ഭിക്ഖാദിവസേന വാ ‘‘അസുകഗാമവാസിനോ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ ഏവം അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തി വാ, ‘‘ഖയം ഗതാ’’തി വാ വത്തും വട്ടതി. നിഗമനഗരജനപദകഥാസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇത്ഥികഥാപി വണ്ണസണ്ഠാനാദീനി പടിച്ച അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാ’’തി ഏവമേവ വട്ടതി. സൂരകഥാപി ‘‘നന്ദിമിത്തോ നാമ യോധോ സൂരോ അഹോസീ’’തി അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധോ പസന്നോ അഹോസി, ഖയം ഗതോ’’തി ഏവമേവ വട്ടതി. സുരാകഥാതിപി പാഠോ. സാപി ചേസാ സുരാകഥാ ‘‘ഏവരൂപാ നാമ സുരാ പീതാ രതിജനനീ ഹോതീ’’തി അസ്സാദവസേനേവ ന വട്ടതി, ആദീനവവസേന പന ‘‘ഉമ്മത്തകസംവത്തനികാ’’തിആദിനാ നയേന വട്ടതി. വിസിഖാകഥാപി ‘‘അസുകവിസിഖാ സുനിവിട്ഠാ ദുന്നിവിട്ഠാ’’തി വാ, ‘‘അസുകവിസിഖായ വാസിനോ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ അസ്സാദവസേനേവ വത്തും ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാ’’തി ഏച്ചേവം വട്ടതി. കുമ്ഭട്ഠാനകഥാതി ഉദകതിത്ഥകഥാ വുച്ചതി, കുമ്ഭദാസികഥാ വാ. സാപി ‘‘പാസാദികാ നച്ചിതും ഗായിതും ഛേകാ’’തി അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തിആദിനാ നയേനേവ വട്ടതി.

പുബ്ബപേതകഥാതി അതീതഞാതികഥാ. തത്ഥ വത്തമാനഞാതികഥാസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. നാനത്തകഥാതി പുരിമപച്ഛിമകഥാഹി വിമുത്താ അവസേസാ നാനാസഭാവാ നിരത്ഥകകഥാ. ലോകക്ഖായികാതി ‘‘അയം ലോകോ കേന നിമ്മിതോ, അസുകേന നാമ നിമ്മിതോ, കാകോ സേതോ അട്ഠീനം സേതത്താ, ബലാകാ രത്താ ലോഹിതസ്സ രത്തത്താ’’തി ഏവമാദികാ ലോകായതവിതണ്ഡസല്ലാപകഥാ. സമുദ്ദക്ഖായികാ നാമ ‘‘കസ്മാ സമുദ്ദോ സാഗരോ, സാഗരദേവേന ഖനിതത്താ സാഗരോ, ഖതോ മേതി ഹത്ഥമുദ്ദായ നിവേദിതത്താ സമുദ്ദോ’’തി ഏവമാദികാ നിരത്ഥകസമുദ്ദക്ഖായികകഥാ. ഇതി ഭവോ ഇതി അഭവോതി യം വാ തം വാ നിരത്ഥകകാരണം വത്വാ പവത്തിതകഥാ ഇതിഭവാഭവകഥാ. ഏത്ഥ ച ഭവോതി സസ്സതം, അഭവോതി ഉച്ഛേദം. ഭവോതി വുദ്ധി, അഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി കാമസുഖം, അഭവോതി അത്തകിലമഥോ. ഇതി ഇമായ ഛബ്ബിധായ ഇതിഭവാഭവകഥായ സദ്ധിം ബാത്തിംസ തിരച്ഛാനകഥാ നാമ ഹോന്തി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പഠമോ വഗ്ഗോ.