൨. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനവഗ്ഗോ

൧. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ബാരാണസിയന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. ഇസിപതനേ മിഗദായേതി ഇസീനം പതനുപ്പതനവസേന ഏവംലദ്ധനാമേ മിഗാനം അഭയദാനവസേന ദിന്നത്താ മിഗദായസങ്ഖാതേ ആരാമേ. ഏത്ഥ ഹി ഉപ്പന്നുപ്പന്നാ സബ്ബഞ്ഞുഇസയോ പതന്തി, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥം നിസീദന്തീതി അത്ഥോ. നന്ദമൂലകപബ്ഭാരതോ സത്താഹച്ചയേന നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതാ അനോതത്തദഹേ കതമുഖധോവനാദികിച്ചാ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധഇസയോപേത്ഥ ഓതരണവസേന പതന്തി, ഉപോസഥത്ഥഞ്ച അനുപോസഥത്ഥഞ്ച സന്നിപതന്തി, ഗന്ധമാദനം പടിഗച്ഛന്താപി തതോവ ഉപ്പതന്തീതി ഇമിനാ ഇസീനം പതനുപ്പതനവസേന തം ‘‘ഇസിപതന’’ന്തി വുച്ചതി.

ആമന്തേസീതി ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ പാരമിയോ പൂരേന്തോ അനുപുബ്ബേന പച്ഛിമഭവേ കതാഭിനിക്ഖമനോ അനുപുബ്ബേന ബോധിമണ്ഡം പത്വാ തത്ഥ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ മാരബലം ഭിന്ദിത്വാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ പച്ഛിമയാമാവസാനേ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഉന്നാദേന്തോ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ സത്ത സത്താഹാനി ബോധിമണ്ഡേ വീതിനാമേത്വാ മഹാബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതധമ്മദേസനോ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേത്വാ ലോകാനുഗ്ഗഹേന ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ സഞ്ഞാപേത്വാ ധമ്മചക്കം പവത്തേതുകാമോ ആമന്തേസി.

ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താതി ദ്വേ ഇമേ, ഭിക്ഖവേ, കോട്ഠാസാ. ഇമസ്സ പന പദസ്സ സഹ സമുദാഹാരേന സമുദാഹാരനിഗ്ഘോസോ ഹേട്ഠാ അവീചിം ഉപരി ഭവഗ്ഗം പത്വാ ദസസഹസ്സിലോകധാതും പത്ഥരിത്വാ അട്ഠാസി. തസ്മിംയേവ സമയേ അട്ഠാരസകോടിസങ്ഖാ ബ്രഹ്മാനോ സമാഗച്ഛിംസു, പച്ഛിമദിസായ സൂരിയോ അത്ഥമേതി, പാചീനദിസായ ആസാള്ഹനക്ഖത്തേന യുത്തോ പുണ്ണചന്ദോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. തസ്മിം സമയേ ഭഗവാ ഇമം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തം ആരഭന്തോ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പബ്ബജിതേനാതി ഗിഹിസംയോജനം ഛിന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജുപഗതേന. ന സേവിതബ്ബാതി ന വളഞ്ജേതബ്ബാ. യോ ചായം കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോതി യോ ച അയം വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമസുഖസ്സ അനുയോഗോ. ഹീനോതി ലാമകോ. ഗമ്മോതി ഗാമവാസീനം സന്തകോ. പോഥുജ്ജനികോതി അന്ധബാലജനേന ആചിണ്ണോ. അനരിയോതി ന അരിയോ ന വിസുദ്ധോ ന ഉത്തമോ ന വാ അരിയാനം സന്തകോ. അനത്ഥസംഹിതോതി ന അത്ഥസംഹിതോ, ഹിതസുഖാവഹകാരണം അനിസ്സിതോതി അത്ഥോ. അത്തകിലമഥാനുയോഗോതി അത്തനോ കിലമഥസ്സ അനുയോഗോ, അത്തനോ ദുക്ഖകരണന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖോതി കണ്ടകാപസ്സയസേയ്യാദീഹി അത്തമാരണേഹി ദുക്ഖാവഹോ.

പഞ്ഞാചക്ഖും കരോതീതി ചക്ഖുകരണീ. ദുതിയപദം തസ്സേവ വേവചനം. ഉപസമായാതി കിലേസൂപസമത്ഥായ. അഭിഞ്ഞായാതി ചതുന്നം സച്ചാനം അഭിജാനനത്ഥായ. സമ്ബോധായാതി തേസംയേവ സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായ. നിബ്ബാനായാതി നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായ. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം ഹേട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തമേവ. സച്ചകഥാപി സബ്ബാകാരേനേവ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൨൯) വിത്ഥാരിതാ.

തിപരിവട്ടന്തി സച്ചഞാണകിച്ചഞാണകതഞാണസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം പരിവട്ടാനം വസേന തിപരിവട്ടം. ഏത്ഥ ഹി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖസമുദയ’’ന്തി ഏവം ചതൂസു സച്ചേസു യഥാഭൂതം ഞാണം സച്ചഞാണം നാമ. തേസുയേവ ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യം പഹാതബ്ബ’’ന്തി ഏവം കത്തബ്ബകിച്ചജാനനഞാണം കിച്ചഞാണം നാമ. ‘‘പരിഞ്ഞാതം പഹീന’’ന്തി ഏവം തസ്സ തസ്സ കിച്ചസ്സ കതഭാവജാനനഞാണം കതഞാണം നാമ. ദ്വാദസാകാരന്തി തേസംയേവ ഏകേകസ്മിം സച്ചേ തിണ്ണം തിണ്ണം ആകാരാനം വസേന ദ്വാദസാകാരം. ഞാണദസ്സനന്തി ഏതേസം തിപരിവട്ടാനം ദ്വാദസന്നം ആകാരാനം വസേന ഉപ്പന്നഞാണസങ്ഖാതം ദസ്സനം. ധമ്മചക്ഖുന്തി അഞ്ഞത്ഥ തയോ മഗ്ഗാ തീണി ച ഫലാനി ധമ്മചക്ഖു നാമ ഹോന്തി, ഇധ പഠമമഗ്ഗോവ.

ധമ്മചക്കേതി പടിവേധഞാണേ ചേവ ദേസനാഞാണേ ച. ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ ഹി ചതൂസു സച്ചേസു ഉപ്പന്നം ദ്വാദസാകാരം പടിവേധഞാണമ്പി, ഇസിപതനേ നിസിന്നസ്സ ദ്വാദസാകാരായ സച്ചദേസനായ പവത്തിതം ദേസനാഞാണമ്പി ധമ്മചക്കം നാമ. ഉഭയമ്പി ഹേതം ദസബലസ്സ ഉരേ പവത്തഞാണമേവ. ഇമായ ദേസനായ പകാസേന്തേന ഭഗവതാ ധമ്മചക്കം പവത്തിതം നാമ. തം പനേതം ധമ്മചക്കം യാവ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാതി, താവ നം ഭഗവാ പവത്തേതി നാമ, പതിട്ഠിതേ ച പവത്തിതം നാമ. തം സന്ധായ പവത്തിതേ ച പന ഭഗവതാ ധമ്മചക്കേ ഭുമ്മാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസുന്തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഭുമ്മാതി ഭൂമട്ഠകദേവതാ. സദ്ദമനുസ്സാവേസുന്തി ഏകപ്പഹാരേനേവ സാധുകാരം ദത്വാ – ‘‘ഏതം ഭഗവതാ’’തിആദീനി വദന്താ അനുസാവയിംസു. ഓഭാസോതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോഭാസോ. സോ ഹി തദാ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം അതിക്കമിത്വാ വിരോചിത്ഥ. അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോതി ഇമസ്സപി ഉദാനസ്സ ഉദാഹാരനിഗ്ഘോസോ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിത്വാ അട്ഠാസി.

൯. സങ്കാസനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൯. നവമേ അപരിമാണാ വണ്ണാതി അപ്പമാണാനി അക്ഖരാനി. ബ്യഞ്ജനാതി തേസംയേവ വേവചനം, വണ്ണാനം വാ ഏകദേസാ യദിദം ബ്യഞ്ജനാ നാമ. സങ്കാസനാതി വിഭത്തിയോ. ഏകമേകസ്മിഞ്ഹി സച്ചേ സബ്ബാകാരേന വിത്ഥാരിയമാനേ വണ്ണാദീനം അന്തോ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

൧൦. തഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൦. ദസമേ സഭാവാവിജഹനട്ഠേന തഥം. ദുക്ഖഞ്ഹി ദുക്ഖമേവ വുത്തം. സഭാവസ്സ അമോഘതായ അവിതഥം. ന ഹി ദുക്ഖം അദുക്ഖം നാമ ഹോതി. അഞ്ഞഭാവാനുപഗമേന അനഞ്ഞഥം. ന ഹി ദുക്ഖം സമുദയാദിഭാവം ഉപഗച്ഛതി. സമുദയാദീസുപി ഏസേവ നയോതി.

ധമ്മചക്കപ്പവത്തനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.