൧൨. സച്ചസംയുത്തം

൧. സമാധിവഗ്ഗോ

൧. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭൧. സച്ചസംയുത്തസ്സ പഠമേ സമാധിം, ഭിക്ഖവേതി തേ കിര ഭിക്ഖൂ ചിത്തേകഗ്ഗതായ പരിഹായന്തി, അഥ നേസം സത്ഥാ – ‘‘ഏവമേതേ ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭിത്വാ, കമ്മട്ഠാനം വഡ്ഢേത്വാ, വിസേസം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി ഇമം ദേസനം ആരഭി. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യോഗോ കരണീയോതി ഏത്ഥ യഥാഭൂതാദിവസേന കാരണച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – ഭിക്ഖവേ, യസ്മാ സമാഹിതോ ഭിക്ഖു ചത്താരി സച്ചാനി യഥാഭൂതം പജാനാതി, തസ്മാ തുമ്ഹേഹി ച സമാഹിതേഹി ചതുന്നം സച്ചാനം യഥാഭൂതം പജാനനത്ഥായ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യോഗോ കരണീയോ. തഥാ യസ്മാ ചത്താരി സച്ചാനി തഥാഗതസ്സേവ പാതുഭാവാ പാകടാനി ഹോന്തി, യസ്മാ ച തഥാഗതേന സുവിഭത്താനി, യസ്മാ ച തേസു അപരിമാണാ വണ്ണാ അപരിമാണാനി പദബ്യഞ്ജനാനി, യസ്മാ ച തേസം അപ്പടിവിദ്ധത്താ വട്ടം വഡ്ഢതി, തേസം പടിവിദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ന വഡ്ഢതി, തസ്മാ ‘‘ഏവം നോ വട്ടം ന വഡ്ഢിസ്സതീ’’തി തുമ്ഹേഹി ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യോഗോ കരണീയോ.

൨. പടിസല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭൨. ദുതിയം കായവിവേകവികലാനം കായവിവേകപടിലാഭത്ഥായ വുത്തം.

൩. പഠമകുലപുത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൭൩-൭൫. തതിയേ അഭിസമയായാതി അഭിസമയത്ഥായ. സമണബ്രാഹ്മണാതി ചേത്ഥ സാസനാവചരാ അധിപ്പേതാ. തഥാ ചതുത്ഥപഞ്ചമേസു, തേന തേന അഭിലാപേന ബുജ്ഝനകാനം പന അജ്ഝാസയേനേതാനി വുത്താനി.

൬. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭൬. ഛട്ഠേ അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസേസുന്തി അഭിസമ്ബുദ്ധോ അഹന്തി ഏവം അത്താനം അഭിസമ്ബുദ്ധം പകാസയിംസു. ഇമസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാ ച സമണഗഹണേന ഗഹിതാ.

൧൦. തിരച്ഛാനകഥാസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൦. ദസമേ അനേകവിഹിതന്തി അനേകവിധം. തിരച്ഛാനകഥന്തി അനിയ്യാനികത്താ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗാനം തിരച്ഛാനഭൂതം കഥം. രാജകഥന്തിആദീസു രാജാനം ആരബ്ഭ ‘‘മഹാസമ്മതോ മന്ധാതാ ധമ്മാസോകോ ഏവം മഹാനുഭാവോ’’തിആദിനാ നയേന പവത്തകഥാ രാജകഥാ. ഏസ നയോ ചോരകഥാദീസു. തേസു ‘‘അസുകോ രാജാ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ’’തിആദിനാ നയേന ഗേഹസിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ ഹോതി. ‘‘സോപി നാമ ഏവം മഹാനുഭാവോ ഖയം ഗതോ’’തി ഏവം പവത്താ പന കമ്മട്ഠാനഭാവേ തിട്ഠതി. ചോരേസുപി ‘‘മൂലദേവോ ഏവം മഹാനുഭാവോ മേഘമാലോ ഏവം മഹാനുഭാവോ’’തി തേസം കമ്മം പടിച്ച ‘‘അഹോ സൂരാ’’തി ഗേഹസിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ. യുദ്ധേപി ഭാരതയുദ്ധാദീസു ‘‘അസുകേന അസുകോ ഏവം മാരിതോ ഏവം വിദ്ധോ’’തി കാമസ്സാദവസേനേവ കഥാ തിരച്ഛാനകഥാ, ‘‘തേപി നാമ ഖയം ഗതാ’’തി ഏവം പവത്താ പന സബ്ബത്ഥ കമ്മട്ഠാനമേവ ഹോതി. അപിച അന്നാദീസു ‘‘ഏവം വണ്ണവന്തം ഗന്ധവന്തം രസവന്തം ഫസ്സസമ്പന്നം ഖാദിമ്ഹ ഭുഞ്ജിമ്ഹ പിവിമ്ഹ പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി കാമസ്സാദവസേന കഥേതും ന വട്ടതി. സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘പുബ്ബേ ഏവം വണ്ണാദിസമ്പന്നം അന്നം പാനം വത്ഥം സയനം മാലം ഗന്ധം വിലേപനം സീലവന്താനം അദമ്ഹ, ചേതിയേ പൂജം അകരിമ്ഹാ’’തി കഥേതും വട്ടതി.

ഞാതികഥാദീസുപി ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതകാ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ, ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവം വിചിത്രേഹി യാനേഹി വിചരിമ്ഹാ’’തി വാ അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി. സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘തേപി നോ ഞാതകാ ഖയം ഗതാ’’തി വാ, ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവരൂപാ ഉപാഹനാ സങ്ഘസ്സ അദമ്ഹാ’’തി വാ കഥേതബ്ബാ. ഗാമകഥാദീസുപി സുനിവിട്ഠദുന്നിവിട്ഠസുഭിക്ഖദുബ്ഭിക്ഖാദിവസേന വാ ‘‘അസുകഗാമവാസിനോ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ ഏവം അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തി വാ, ‘‘ഖയം ഗതാ’’തി വാ വത്തും വട്ടതി. നിഗമനഗരജനപദകഥാസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇത്ഥികഥാപി വണ്ണസണ്ഠാനാദീനി പടിച്ച അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാ’’തി ഏവമേവ വട്ടതി. സൂരകഥാപി ‘‘നന്ദിമിത്തോ നാമ യോധോ സൂരോ അഹോസീ’’തി അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധോ പസന്നോ അഹോസി, ഖയം ഗതോ’’തി ഏവമേവ വട്ടതി. സുരാകഥാതിപി പാഠോ. സാപി ചേസാ സുരാകഥാ ‘‘ഏവരൂപാ നാമ സുരാ പീതാ രതിജനനീ ഹോതീ’’തി അസ്സാദവസേനേവ ന വട്ടതി, ആദീനവവസേന പന ‘‘ഉമ്മത്തകസംവത്തനികാ’’തിആദിനാ നയേന വട്ടതി. വിസിഖാകഥാപി ‘‘അസുകവിസിഖാ സുനിവിട്ഠാ ദുന്നിവിട്ഠാ’’തി വാ, ‘‘അസുകവിസിഖായ വാസിനോ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ അസ്സാദവസേനേവ വത്തും ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാ’’തി ഏച്ചേവം വട്ടതി. കുമ്ഭട്ഠാനകഥാതി ഉദകതിത്ഥകഥാ വുച്ചതി, കുമ്ഭദാസികഥാ വാ. സാപി ‘‘പാസാദികാ നച്ചിതും ഗായിതും ഛേകാ’’തി അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തിആദിനാ നയേനേവ വട്ടതി.

പുബ്ബപേതകഥാതി അതീതഞാതികഥാ. തത്ഥ വത്തമാനഞാതികഥാസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. നാനത്തകഥാതി പുരിമപച്ഛിമകഥാഹി വിമുത്താ അവസേസാ നാനാസഭാവാ നിരത്ഥകകഥാ. ലോകക്ഖായികാതി ‘‘അയം ലോകോ കേന നിമ്മിതോ, അസുകേന നാമ നിമ്മിതോ, കാകോ സേതോ അട്ഠീനം സേതത്താ, ബലാകാ രത്താ ലോഹിതസ്സ രത്തത്താ’’തി ഏവമാദികാ ലോകായതവിതണ്ഡസല്ലാപകഥാ. സമുദ്ദക്ഖായികാ നാമ ‘‘കസ്മാ സമുദ്ദോ സാഗരോ, സാഗരദേവേന ഖനിതത്താ സാഗരോ, ഖതോ മേതി ഹത്ഥമുദ്ദായ നിവേദിതത്താ സമുദ്ദോ’’തി ഏവമാദികാ നിരത്ഥകസമുദ്ദക്ഖായികകഥാ. ഇതി ഭവോ ഇതി അഭവോതി യം വാ തം വാ നിരത്ഥകകാരണം വത്വാ പവത്തിതകഥാ ഇതിഭവാഭവകഥാ. ഏത്ഥ ച ഭവോതി സസ്സതം, അഭവോതി ഉച്ഛേദം. ഭവോതി വുദ്ധി, അഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി കാമസുഖം, അഭവോതി അത്തകിലമഥോ. ഇതി ഇമായ ഛബ്ബിധായ ഇതിഭവാഭവകഥായ സദ്ധിം ബാത്തിംസ തിരച്ഛാനകഥാ നാമ ഹോന്തി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

൨. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനവഗ്ഗോ

൧. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ബാരാണസിയന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. ഇസിപതനേ മിഗദായേതി ഇസീനം പതനുപ്പതനവസേന ഏവംലദ്ധനാമേ മിഗാനം അഭയദാനവസേന ദിന്നത്താ മിഗദായസങ്ഖാതേ ആരാമേ. ഏത്ഥ ഹി ഉപ്പന്നുപ്പന്നാ സബ്ബഞ്ഞുഇസയോ പതന്തി, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥം നിസീദന്തീതി അത്ഥോ. നന്ദമൂലകപബ്ഭാരതോ സത്താഹച്ചയേന നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതാ അനോതത്തദഹേ കതമുഖധോവനാദികിച്ചാ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധഇസയോപേത്ഥ ഓതരണവസേന പതന്തി, ഉപോസഥത്ഥഞ്ച അനുപോസഥത്ഥഞ്ച സന്നിപതന്തി, ഗന്ധമാദനം പടിഗച്ഛന്താപി തതോവ ഉപ്പതന്തീതി ഇമിനാ ഇസീനം പതനുപ്പതനവസേന തം ‘‘ഇസിപതന’’ന്തി വുച്ചതി.

ആമന്തേസീതി ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ പാരമിയോ പൂരേന്തോ അനുപുബ്ബേന പച്ഛിമഭവേ കതാഭിനിക്ഖമനോ അനുപുബ്ബേന ബോധിമണ്ഡം പത്വാ തത്ഥ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ മാരബലം ഭിന്ദിത്വാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ പച്ഛിമയാമാവസാനേ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഉന്നാദേന്തോ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ സത്ത സത്താഹാനി ബോധിമണ്ഡേ വീതിനാമേത്വാ മഹാബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതധമ്മദേസനോ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേത്വാ ലോകാനുഗ്ഗഹേന ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ സഞ്ഞാപേത്വാ ധമ്മചക്കം പവത്തേതുകാമോ ആമന്തേസി.

ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താതി ദ്വേ ഇമേ, ഭിക്ഖവേ, കോട്ഠാസാ. ഇമസ്സ പന പദസ്സ സഹ സമുദാഹാരേന സമുദാഹാരനിഗ്ഘോസോ ഹേട്ഠാ അവീചിം ഉപരി ഭവഗ്ഗം പത്വാ ദസസഹസ്സിലോകധാതും പത്ഥരിത്വാ അട്ഠാസി. തസ്മിംയേവ സമയേ അട്ഠാരസകോടിസങ്ഖാ ബ്രഹ്മാനോ സമാഗച്ഛിംസു, പച്ഛിമദിസായ സൂരിയോ അത്ഥമേതി, പാചീനദിസായ ആസാള്ഹനക്ഖത്തേന യുത്തോ പുണ്ണചന്ദോ ഉഗ്ഗച്ഛതി. തസ്മിം സമയേ ഭഗവാ ഇമം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തം ആരഭന്തോ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പബ്ബജിതേനാതി ഗിഹിസംയോജനം ഛിന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജുപഗതേന. ന സേവിതബ്ബാതി ന വളഞ്ജേതബ്ബാ. യോ ചായം കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോതി യോ ച അയം വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമസുഖസ്സ അനുയോഗോ. ഹീനോതി ലാമകോ. ഗമ്മോതി ഗാമവാസീനം സന്തകോ. പോഥുജ്ജനികോതി അന്ധബാലജനേന ആചിണ്ണോ. അനരിയോതി ന അരിയോ ന വിസുദ്ധോ ന ഉത്തമോ ന വാ അരിയാനം സന്തകോ. അനത്ഥസംഹിതോതി ന അത്ഥസംഹിതോ, ഹിതസുഖാവഹകാരണം അനിസ്സിതോതി അത്ഥോ. അത്തകിലമഥാനുയോഗോതി അത്തനോ കിലമഥസ്സ അനുയോഗോ, അത്തനോ ദുക്ഖകരണന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖോതി കണ്ടകാപസ്സയസേയ്യാദീഹി അത്തമാരണേഹി ദുക്ഖാവഹോ.

പഞ്ഞാചക്ഖും കരോതീതി ചക്ഖുകരണീ. ദുതിയപദം തസ്സേവ വേവചനം. ഉപസമായാതി കിലേസൂപസമത്ഥായ. അഭിഞ്ഞായാതി ചതുന്നം സച്ചാനം അഭിജാനനത്ഥായ. സമ്ബോധായാതി തേസംയേവ സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായ. നിബ്ബാനായാതി നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായ. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം ഹേട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തമേവ. സച്ചകഥാപി സബ്ബാകാരേനേവ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൨൯) വിത്ഥാരിതാ.

തിപരിവട്ടന്തി സച്ചഞാണകിച്ചഞാണകതഞാണസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം പരിവട്ടാനം വസേന തിപരിവട്ടം. ഏത്ഥ ഹി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം, ഇദം ദുക്ഖസമുദയ’’ന്തി ഏവം ചതൂസു സച്ചേസു യഥാഭൂതം ഞാണം സച്ചഞാണം നാമ. തേസുയേവ ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യം പഹാതബ്ബ’’ന്തി ഏവം കത്തബ്ബകിച്ചജാനനഞാണം കിച്ചഞാണം നാമ. ‘‘പരിഞ്ഞാതം പഹീന’’ന്തി ഏവം തസ്സ തസ്സ കിച്ചസ്സ കതഭാവജാനനഞാണം കതഞാണം നാമ. ദ്വാദസാകാരന്തി തേസംയേവ ഏകേകസ്മിം സച്ചേ തിണ്ണം തിണ്ണം ആകാരാനം വസേന ദ്വാദസാകാരം. ഞാണദസ്സനന്തി ഏതേസം തിപരിവട്ടാനം ദ്വാദസന്നം ആകാരാനം വസേന ഉപ്പന്നഞാണസങ്ഖാതം ദസ്സനം. ധമ്മചക്ഖുന്തി അഞ്ഞത്ഥ തയോ മഗ്ഗാ തീണി ച ഫലാനി ധമ്മചക്ഖു നാമ ഹോന്തി, ഇധ പഠമമഗ്ഗോവ.

ധമ്മചക്കേതി പടിവേധഞാണേ ചേവ ദേസനാഞാണേ ച. ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ ഹി ചതൂസു സച്ചേസു ഉപ്പന്നം ദ്വാദസാകാരം പടിവേധഞാണമ്പി, ഇസിപതനേ നിസിന്നസ്സ ദ്വാദസാകാരായ സച്ചദേസനായ പവത്തിതം ദേസനാഞാണമ്പി ധമ്മചക്കം നാമ. ഉഭയമ്പി ഹേതം ദസബലസ്സ ഉരേ പവത്തഞാണമേവ. ഇമായ ദേസനായ പകാസേന്തേന ഭഗവതാ ധമ്മചക്കം പവത്തിതം നാമ. തം പനേതം ധമ്മചക്കം യാവ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാതി, താവ നം ഭഗവാ പവത്തേതി നാമ, പതിട്ഠിതേ ച പവത്തിതം നാമ. തം സന്ധായ പവത്തിതേ ച പന ഭഗവതാ ധമ്മചക്കേ ഭുമ്മാ ദേവാ സദ്ദമനുസ്സാവേസുന്തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഭുമ്മാതി ഭൂമട്ഠകദേവതാ. സദ്ദമനുസ്സാവേസുന്തി ഏകപ്പഹാരേനേവ സാധുകാരം ദത്വാ – ‘‘ഏതം ഭഗവതാ’’തിആദീനി വദന്താ അനുസാവയിംസു. ഓഭാസോതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോഭാസോ. സോ ഹി തദാ ദേവാനം ദേവാനുഭാവം അതിക്കമിത്വാ വിരോചിത്ഥ. അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോതി ഇമസ്സപി ഉദാനസ്സ ഉദാഹാരനിഗ്ഘോസോ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിത്വാ അട്ഠാസി.

൯. സങ്കാസനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൯. നവമേ അപരിമാണാ വണ്ണാതി അപ്പമാണാനി അക്ഖരാനി. ബ്യഞ്ജനാതി തേസംയേവ വേവചനം, വണ്ണാനം വാ ഏകദേസാ യദിദം ബ്യഞ്ജനാ നാമ. സങ്കാസനാതി വിഭത്തിയോ. ഏകമേകസ്മിഞ്ഹി സച്ചേ സബ്ബാകാരേന വിത്ഥാരിയമാനേ വണ്ണാദീനം അന്തോ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

൧൦. തഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൦. ദസമേ സഭാവാവിജഹനട്ഠേന തഥം. ദുക്ഖഞ്ഹി ദുക്ഖമേവ വുത്തം. സഭാവസ്സ അമോഘതായ അവിതഥം. ന ഹി ദുക്ഖം അദുക്ഖം നാമ ഹോതി. അഞ്ഞഭാവാനുപഗമേന അനഞ്ഞഥം. ന ഹി ദുക്ഖം സമുദയാദിഭാവം ഉപഗച്ഛതി. സമുദയാദീസുപി ഏസേവ നയോതി.

ധമ്മചക്കപ്പവത്തനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. കോടിഗാമവഗ്ഗോ

൧. കോടിഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൧. തതിയസ്സ പഠമേ അനനുബോധാതി അനനുബുജ്ഝനേന. അപ്പടിവേധാതി അപ്പടിവിജ്ഝനേന.

൨. ദുതിയകോടിഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൨. ദുതിയേ ചേതോവിമുത്തി പഞ്ഞാവിമുത്തീതി ഫലസമാപത്തിഫലപഞ്ഞാനം നാമം.

൭. തഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൭. സത്തമേ തസ്മാ അരിയസച്ചാനീതി യസ്മാ തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനി, തസ്മാ അരിയാനം സച്ചാനീതി വുച്ചന്തി. ന ഹി വിതഥാനി അരിയാ അരിയസച്ചതോ പടിവിജ്ഝന്തി.

൮. ലോകസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൮. അട്ഠമേ തഥാഗതോ അരിയോ, തസ്മാ ‘‘അരിയസച്ചാനീ’’തി യസ്മാ അരിയേന തഥാഗതേന പടിവിദ്ധത്താ ദേസിതത്താ ച താനി അരിയസന്തകാനി ഹോന്തി, തസ്മാ അരിയസ്സ സച്ചത്താ അരിയസച്ചാനീതി അത്ഥോ.

൧൦. ഗവമ്പതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦൦. ദസമേ സഹഞ്ചനികേതി സഹഞ്ചനിയനഗരേ. യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതീതിആദി ഏകപടിവേധവസേന വുത്തം, ഇമസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ ഏകപടിവേധോവ കഥിതോ.

കോടിഗാമവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. സീസപാവനവഗ്ഗോ

൧. സീസപാവനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ യദിദം ഉപരീതി യാനി ഇമാനി ഉപരി. സീസപാവനേതി സീസപാരുക്ഖേ.

൨. ഖദിരപത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦൨. ദുതിയേ അനഭിസമേച്ചാതി ഞാണേന അനഭിസമാഗന്ത്വാ, അപ്പടിവിജ്ഝിത്വാതി അത്ഥോ.

൩. ദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦൩. തതിയേ അസ്മാ ലോകാ പരം ലോകന്തി ഇമമ്ഹാ മനുസ്സലോകാ പരം നിരയമ്പി, തിരച്ഛാനയോനിമ്പി, പേത്തിവിസയമ്പി, മനുസ്സലോകമ്പി, ദേവലോകമ്പി, ഗച്ഛന്തി, പുനപ്പുനം വട്ടസ്മിംയേവ നിബ്ബത്തന്തീതി അത്ഥോ.

൫. സത്തിസതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦൫. പഞ്ചമേ ഏവഞ്ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സാതി, ഭിക്ഖവേ, ഏവം ചേ ഏതം ഭവേയ്യ, നിരന്തരം സത്തിസതേഹി ഹഞ്ഞമാനസ്സ ദുക്ഖദോമനസ്സേഹി സഹേവേസ സച്ചാഭിസമയോ ഭവേയ്യ ചേതി അത്ഥോ.

൯. ഇന്ദഖീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦൯. നവമേ മുഖം ഓലോകേന്തീതി അജ്ഝാസയം ഓലോകേന്തി. അജ്ഝാസയോ ഇധ മുഖന്തി അധിപ്പേതോ.

൧൦. വാദത്ഥികസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧൦. ദസമേ സിലായൂപോതി സിലാഥമ്ഭോ. സോളസകുക്കുകോതി സോളസഹത്ഥോ. സോളസകുക്കൂതിപി പാഠോ. ഹേട്ഠാ നേമങ്ഗമാതി ഹേട്ഠാ ആവാടം പവിട്ഠാ. അട്ഠ കുക്കു ഉപരിനേമസ്സാതി അട്ഠ ഹത്ഥാ ആവാടസ്സ ഉപരി ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഠിതാ ഭവേയ്യും. ഭുസാതി ബലവതീ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സീസപാവനവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. പപാതവഗ്ഗോ

൧. ലോകചിന്താസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ സുമാഗധായ പോക്ഖരണിയാതി ഏവംനാമികായ പോക്ഖരണിയാ. ലോകചിന്തം ചിന്തേന്തോതി, ‘‘കേന നു ഖോ ചന്ദിമസൂരിയാ കതാ, കേന മഹാപഥവീ, കേന മഹാസമുദ്ദോ, കേന സത്താ ഉപ്പാദിതാ, കേന പബ്ബതാ, കേന അമ്ബതാലനാളികേരാദയോ’’തി ഏവരൂപം ലോകചിന്തം ചിന്തേന്തോ നിസീദി.

വിചേതോതി വിഗതചിത്തോ വിക്ഖിത്തചിത്തോ വാ. ഭൂതംയേവ അദ്ദസാതി തേ കിര അസുരാ സമ്ബരിമായം സമ്പരിവത്തേത്വാ യഥാ നേ സോ പുരിസോ ഹത്ഥിഅസ്സാദീസു ആരുഹന്തേ ഉക്ഖിപിത്വാ, ഭിസമുളാലച്ഛിദ്ദേഹി പവിസന്തേ പസ്സതി, ഏവം അധിട്ഠഹിംസു. തം സന്ധായ സത്ഥാ ‘‘ഭൂതംയേവ അദ്ദസാ’’തി ആഹ. ദേവാനംയേവ മോഹയമാനാതി ദേവാനം ചിത്തം മോഹയന്താ. തസ്മാതി യസ്മാ ലോകചിന്തം ചിന്തേന്തോ ഉമ്മത്തകോപി ഹോതി, തസ്മാ.

൨-൩. പപാതസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൧൨-൧൩. ദുതിയേ പടിഭാനകൂടോതി ഏകോ മഹന്തോ പബ്ബതസദിസോ മരിയാദപാസാണോ. തതിയേ അനിട്ഠരൂപന്തി അനിട്ഠസഭാവം.

൪. കൂടാഗാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧൪. ചതുത്ഥേ ഹേട്ഠിമം ഘരം അകരിത്വാതി ഥമ്ഭഭിത്തിപാദുസ്സാപനാദിനാ ഘരസ്സ ഹേട്ഠിമഭാഗം അകത്വാ.

൫. വാലസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧൫. പഞ്ചമേ സന്ഥാഗാരേതി സിപ്പുഗ്ഗണ്ഹനസാലായം. ഉപാസനം കരോന്തേതി കണ്ഡഖിപനസിപ്പം കരോന്തേ. അസനം അതിപാതേന്തേതി കണ്ഡം അതിക്കമേന്തേ. പോങ്ഖാനുപോങ്ഖന്തി ഏകം കണ്ഡം ഖിപിത്വാ യഥാ അസ്സ സരസ്സ പോങ്ഖം വിജ്ഝതി, അപരം അനുപോങ്ഖം നാമ ദുതിയസ്സ പോങ്ഖം, പുന അപരം തസ്സ പോങ്ഖന്തി ഏവം അതിപാതേന്തേ അദ്ദസ. യത്ര ഹി നാമാതി യേ നാമ. ദുരഭിസമ്ഭവതരന്തി ദുക്കരതരം. സത്തധാ ഭിന്നസ്സ വാലസ്സ കോടിയാ കോടിം പടിവിജ്ഝേയ്യാതി ഏകം വാലം സത്തധാ ഭിന്ദിത്വാ, തസ്സ ഏകം ഭേദം ഗഹേത്വാ, വാതിങ്ഗണമജ്ഝേ ബന്ധിത്വാ, അപരം ഭേദം കണ്ഡസ്സ അഗ്ഗകോടിയം ബന്ധിത്വാ, ഉസഭമത്തേ ഠിതോ കണ്ഡബദ്ധായ കോടിയാ തം വാതിങ്ഗണബദ്ധകോടിം പടിവിജ്ഝേയ്യാതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം ദുപ്പടിവിജ്ഝാനി ചത്താരി സച്ചാനി, തസ്മാ.

൭. പഠമഛിഗ്ഗളയുഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧൭. സത്തമേ അഞ്ഞമഞ്ഞഖാദികാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഖാദനം. ദുബ്ബലഖാദികാതി ബലവന്തേഹി മച്ഛാദീഹി ദുബ്ബലാനം മച്ഛാദീനം ഖാദനം.

൮. ദുതിയഛിഗ്ഗളയുഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧൮. അട്ഠമേ മഹാപഥവീതി ചക്കവാളഗബ്ഭന്തരാ മഹാപഥവീ. അധിച്ചമിദം, ഭന്തേതി ഇദം അധിച്ചുപ്പത്തികം സചേ തം യുഗം ന പൂതി ഭവേയ്യ, സമുദ്ദേ ഉദകം ന സുസ്സേയ്യ, സോ ച കച്ഛപോ ന മരേയ്യ, അപി നാമ യദിച്ഛാവസേന സിയാതി അത്ഥോ.

ഏവം അധിച്ചമിദം, ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ മഹാസീവത്ഥേരോ ചത്താരി യുഗാനി ദസ്സേതി – പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഠിതേന പുരിസേന പക്ഖിത്തയുഗസ്സ ഹി ഛിഗ്ഗളേന തസ്സ അന്ധകച്ഛപസ്സ ഗീവായ പവേസനം വിയ മനുസ്സപടിലാഭോ അധിച്ചപടിലാഭീ. ദക്ഖിണചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഠിതേന പക്ഖിത്തസ്സ പന പരിബ്ഭമന്തസ്സ പുരിമയുഗം പത്വാ ഛിഗ്ഗളേന ഛിഗ്ഗളുപരി ആരുള്ഹസ്സ ഛിഗ്ഗളേന ഗീവപ്പവേസനം വിയ തഥാഗതുപ്പാദോ അധിച്ചതരസമ്ഭവോ. പച്ഛിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഠിതേന പക്ഖിത്തസ്സ പന പരിബ്ഭമന്തസ്സ പുരിമയുഗദ്വയം പത്വാ ഛിഗ്ഗളേന ഛിഗ്ഗളുപരി ആരുള്ഹസ്സ ഛിഗ്ഗളേന ഗീവപ്പവേസനം വിയ തഥാഗതപ്പവേദിതസ്സ ധമ്മവിനയസ്സ ദീപനം അധിച്ചതരസമ്ഭവം. ഉത്തരചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഠിതേന പക്ഖിത്തസ്സ പന പരിബ്ഭമന്തസ്സ പുരിമയുഗത്തയം പത്വാ ഛിഗ്ഗളേന ഛിഗ്ഗളുപരി ആരുള്ഹസ്സ ഛിഗ്ഗളേന ഗീവപ്പവേസനം വിയ ചതുസച്ചപടിവേധോ അതിവിയ അധിച്ചതരസമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ. നവമാദീനി അഭിസമയസംയുത്തേ വുത്തനയാനേവാതി.

പപാതവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

൬. അഭിസമയവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൧൨൧. അഭിസമയവഗ്ഗോ നിദാനവഗ്ഗേ അഭിസമയസംയുത്തേ വിത്ഥാരിതോവ.

൭. പഠമആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൩. പഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩൩. ആമകധഞ്ഞപേയ്യാലേ അരിയേന പഞ്ഞാചക്ഖുനാതി വിപസ്സനം ആദിം കത്വാ ലോകിയലോകുത്തരേന ഞാണചക്ഖുനാ.

൪. സുരാമേരയസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩൪. സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാതി ഏത്ഥ സുരാ നാമ പിട്ഠസുരാ, ഓദനസുരാ, പൂവസുരാ, കിണ്ണപക്ഖിത്താ, സമ്ഭാരസംയുത്താതി പഞ്ചവിധാ. മേരയം നാമ പുപ്ഫാസവോ, ഫലാസവോതി, ഏവം വുത്തോ യോ കോചി ആസവോ. മജ്ജന്തി തദേവ ഉഭയം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി സുരാസവവിനിമുത്തം മദനീയം. യായ ചേതനായ തം പിവന്തി, സാ പമാദസ്സ കാരണത്താ പമാദട്ഠാനം നാമ, തതോ പടിവിരതാതി അത്ഥോ.

൬-൭. മത്തേയ്യസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൩൬-൩൭. മത്തേയ്യാതി മാതുഹിതാ, മാതരി സമ്മാപടിപന്നാതി അത്ഥോ. പേത്തേയ്യാദീസു പിതുഹിതാ പേത്തേയ്യാ.

൮-൯. സാമഞ്ഞസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൩൮-൩൯. സമണാനം ഹിതാ സാമഞ്ഞാ. ബ്രാഹ്മണാനം ഹിതാ ബ്രഹ്മഞ്ഞാ. തേസു തേസു സമ്മാ പടിപന്നാനംയേവേതം അധിവചനം.

൧൦. പചായികസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪൦. കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോതി കുലേ ജേട്ഠാനം അപചായിനോ, നീചവുത്തിനോതി അത്ഥോ.

൮. ദുതിയആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൮. ബീജഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪൮. ബീജഗാമഭൂതഗാമസമാരമ്ഭാതി മൂലബീജം, ഖന്ധബീജം, ഫളുബീജം, അഗ്ഗബീജം, ബീജബീജന്തി പഞ്ചവിധസ്സ ബീജഗാമസ്സ ചേവ യസ്സ കസ്സചി നീലതിണരുക്ഖാദികസ്സ ഭൂതഗാമസ്സ ച സമാരമ്ഭാ, ഛേദനപചനാദിഭാവേന വികോപനാ പടിവിരതാതി അത്ഥോ.

൯. വികാലഭോജനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪൯. വികാലഭോജനാതി കാലാതിക്കന്തഭോജനാ, മജ്ഝന്ഹികാതിക്കമതോ പട്ഠായ യാവകാലികപരിഭോഗാതി അത്ഥോ.

൧൦. ഗന്ധവിലേപനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൦. മാലാദീസു മാലാതി യം കിഞ്ചി പുപ്ഫം. ഗന്ധന്തി യം കിഞ്ചി ഗന്ധജാതം. വിലേപനന്തി ഛവിരാഗകരണം. തത്ഥ പിളന്ധന്താ ധാരേന്തി നാമ, ഊനട്ഠാനം പൂരേന്താ മണ്ഡേന്തി നാമ, ഗന്ധവസേന ഛവിരാഗവസേന ച സാദിയന്താ വിഭൂസേന്തി നാമ. ഠാനം വുച്ചതി കാരണം. തസ്മാ യായ ദുസ്സീല്യചേതനായ താനി മാലാധാരണാദീനി മഹാജനോ കരോതി, തതോ പടിവിരതാതി അത്ഥോ.

൯. തതിയആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൧. നച്ചഗീതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൧. സാസനസ്സ അനനുലോമത്താ വിസൂകം പടാണീഭൂതം ദസ്സനന്തി വിസൂകദസ്സനം. അത്തനാ നച്ചനനച്ചാപനാദിവസേന നച്ചാ ച ഗീതാ ച വാദിതാ ച അന്തമസോ മയൂരനച്ചാദിവസേനാപി പവത്താനം നച്ചാദീനം വിസൂകഭൂതാ ദസ്സനാ ചാതി നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനാ. നച്ചാദീനി ഹി അത്തനാ പയോജേതും വാ പരേഹി പയോജാപേതും വാ പയുത്താനി പസ്സിതും വാ നേവ ഭിക്ഖൂനം, ന ഭിക്ഖുനീനം വട്ടന്തി.

൨. ഉച്ചാസയനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൨. ഉച്ചാസയനം വുച്ചതി പമാണാതിക്കന്തം. മഹാസയനം അകപ്പിയത്ഥരണം, തതോ പടിവിരതാതി അത്ഥോ.

൩. ജാതരൂപസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൩. ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണം. രജതന്തി കഹാപണോ – ലോഹമാസകോ, ജതുമാസകോ, ദാരുമാസകോതി യേ വോഹാരം ഗച്ഛന്തി, തസ്സ ഉഭയസ്സാപി പടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതാ. നേവ നം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി ന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തി, ന ഉപനിക്ഖിത്തം സാദിയന്തീതി അത്ഥോ.

൪. ആമകധഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൪. ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാതി സാലി-വീഹി-യവ-ഗോധുമ-കങ്ഗു-വരക-കുദ്രൂസകസങ്ഖാതസ്സ സത്തവിധസ്സാപി ആമകധഞ്ഞസ്സ പടിഗ്ഗഹണാ. ന കേവലഞ്ച ഏതേസം പടിഗ്ഗഹണമേവ, ആമസനമ്പി ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതിയേവ.

൫. ആമകമംസസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൫. ആമകമംസപടിഗ്ഗഹണാതി ഏത്ഥ അഞ്ഞത്ര ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതാ ആമകമംസമച്ഛാനം പടിഗ്ഗഹണമേവ ഭിക്ഖൂനം ന വട്ടതി, നോ ആമസനം.

൬. കുമാരികസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൬. ഇത്ഥികുമാരികപടിഗ്ഗഹണാതി ഏത്ഥ ഇത്ഥീതി പുരിസന്തരഗതാ, ഇതരാ കുമാരികാ നാമ. താസം പടിഗ്ഗഹണമ്പി ആമസനമ്പി അകപ്പിയമേവ.

൭. ദാസിദാസസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൭. ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാതി ഏത്ഥ ദാസിദാസവസേനേവ തേസം പടിഗ്ഗഹണം ന വട്ടതി, ‘‘കപ്പിയകാരകം ദമ്മി, ആരാമികം ദമ്മീ’’തി ഏവം വുത്തേ പന വട്ടതി.

൧൦. ചതുത്ഥആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൧. ഖേത്തവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬൧. അജേളകാദീസു ഖേത്തവത്ഥുപരിയോസാനേസു കപ്പിയാകപ്പിയനയോ വിനയവസേന ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ. തത്ഥ ഖേത്തം നാമ യസ്മിം പുബ്ബണ്ണം രുഹതി. വത്ഥു നാമ യസ്മിം അപരണ്ണം രുഹതി. യത്ഥ വാ ഉഭയം രുഹതി, തം ഖേത്തം. തദത്ഥായ അകതഭൂമിഭാഗോ വത്ഥു. ഖേത്തവത്ഥുസീസേന ചേത്ഥ വാപിതളാകാദീനിപി സങ്ഗഹിതാനേവ.

൨-൩. കയവിക്കയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൬൨-൬൩. കയവിക്കയാതി കയാ ച വിക്കയാ ച. ദൂതേയ്യം വുച്ചതി ദൂതകമ്മം, ഗിഹീനം പണ്ണം വാ സാസനം വാ ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഗമനം. പഹിണഗമനം വുച്ചതി ഘരാ ഘരം പേസിതസ്സ ഖുദ്ദകഗമനം. അനുയോഗോ നാമ തദുഭയകരണം. തസ്മാ ദൂതേയ്യപഹിണഗമനാനുയോഗാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൪. തുലാകൂടസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬൪. തുലാകൂടാദീസു കൂടന്തി വഞ്ചനം. തത്ഥ തുലാകൂടം താവ രൂപകൂടം, അങ്ഗകൂടം, ഗഹണകൂടം, പടിച്ഛന്നകൂടന്തി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ രൂപകൂടം നാമ ദ്വേ തുലാ സമരൂപാ കത്വാ ഗണ്ഹന്തോ മഹതിയാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ ഖുദ്ദികായ ദേതി. അങ്ഗകൂടം നാമ ഗണ്ഹന്തോ പച്ഛാഭാഗേ ഹത്ഥേന തുലം അക്കമതി, ദദന്തോ പുബ്ബഭാഗേ. ഗഹണകൂടം നാമ ഗണ്ഹന്തോ മൂലേ രജ്ജും ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ അഗ്ഗേ. പടിച്ഛന്നകൂടം നാമ തുലം സുസിരം കത്വാ അന്തോ അയചുണ്ണം പക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ തം പച്ഛാഭാഗേ കരോതി, ദദന്തോ അഗ്ഗഭാഗേ.

കംസോ വുച്ചതി സുവണ്ണപാതി, തായ വഞ്ചനം കംസകൂടം. കഥം? ഏകം സുവണ്ണപാതിം കത്വാ അഞ്ഞാ ദ്വേ തിസ്സോ ലോഹപാതിയോ സുവണ്ണവണ്ണാ കരോന്തി. തതോ ജനപദം ഗന്ത്വാ, കിഞ്ചിദേവ അഡ്ഢകുലം പവിസിത്വാ, ‘‘സുവണ്ണഭാജനാനി കിണഥാ’’തി വത്വാ, അഗ്ഘേ പുച്ഛിതേ സമഗ്ഘതരം ദാതുകാമാ ഹോന്തി, തതോ തേഹി ‘‘കഥം ഇമേസം സുവണ്ണഭാവോ ജാനിതബ്ബോ’’തി വുത്തേ ‘‘വീമംസിത്വാ ഗണ്ഹഥാ’’തി സുവണ്ണപാതിം പാസാണേ ഘംസിത്വാ സബ്ബപാതിയോ ദത്വാ ഗച്ഛന്തി.

മാനകൂടം ഹദയഭേദ-സിഖാഭേദ-രജ്ജുഭേദവസേന തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ ഹദയഭേദോ സപ്പിതേലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. താനി ഹി ഗണ്ഹന്തോ ഹേട്ഠാഛിദ്ദേന മാനേന ‘‘സണികം ആസിഞ്ചാ’’തി വത്വാ അന്തോഭാജനേ ബഹും പഗ്ഘരാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ ഛിദ്ദം പിധായ സീഘം പൂരേത്വാ ദേതി. സിഖാഭേദോ തിലതണ്ഡുലാദിമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. താനി ഹി ഗണ്ഹന്തോ സണികം സിഖം ഉസ്സാപേത്വാ ഗണ്ഹാതി, ദദന്തോ വേഗേന സിഖം ഭിന്ദന്തോ ദേതി. രജ്ജുഭേദോ ഖേത്തവത്ഥുമിനനകാലേ ലബ്ഭതി. ലഞ്ജം അലഭന്താ ഹി ഖേത്തം അമഹന്തം മഹന്തം കത്വാ മിനന്തി.

൫. ഉക്കോടനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬൫. ഉക്കോടനാദീസു ഉക്കോടനന്തി സാമികേ അസ്സാമികേ കാതും ലഞ്ജഗ്ഗഹണം. വഞ്ചനന്തി തേഹി തേഹി ഉപായേഹി പരേസം വഞ്ചനം. തത്രിദമേകംവത്ഥു – ഏകോ കിര ലുദ്ദകോ മിഗഞ്ച മിഗപോതകഞ്ച ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛതി. തമേകോ ധുത്തോ ‘‘കിം, ഭോ, മിഗോ അഗ്ഘതി, കിം മിഗപോതകോ’’തി?, ആഹ. ‘‘മിഗോ ദ്വേ കഹാപണേ, മിഗപോതകോ ഏക’’ന്തി ച വുത്തേ കഹാപണം ദത്വാ, മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ നിവത്തോ ‘‘ന മേ, ഭോ, മിഗപോതകേന അത്ഥോ, മിഗം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. തേന ഹി ദ്വേ കഹാപണേ ദേഹീതി. നനു, ഭോ, മയാ പഠമം ഏകോ കഹാപണോ ദിന്നോതി. ആമ ദിന്നോതി. ഇമമ്പി മിഗപോതകം ഗണ്ഹ, ഏവം സോ ച കഹാപണോ, അയഞ്ച കഹാപണഗ്ഘനകോ മിഗപോതകോതി ദ്വേ കഹാപണാ ഭവിസ്സന്തീതി. സോ ‘‘കാരണം വദതീ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ മിഗപോതകം ഗഹേത്വാ മിഗം അദാസീതി.

നികതീതി യോഗവസേന വാ മായാവസേന വാ അപാമങ്ഗം പാമങ്ഗന്തി അമണിം മണിന്തി, അസുവണ്ണം സുവണ്ണന്തി കത്വാ പതിരൂപകേന വഞ്ചനം. സാചിയോഗോതി കുടിലയോഗോ. ഏതേസംയേവ ഉക്കോടനാദീനമേതം നാമം. തസ്മാ ഉക്കോടനസാചിയോഗാ വഞ്ചനസാചിയോഗാ നികതിസാചിയോഗാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കേചി അഞ്ഞം ദസ്സേത്വാ അഞ്ഞസ്സ പരിവത്തനം സാചിയോഗോതി വദന്തി. തം പന വഞ്ചനേനേവ സങ്ഗഹിതം.

൬-൧൧. ഛേദനസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൬൬-൭൧. ഛേദനാദീസു ഛേദനന്തി ഹത്ഥച്ഛേദനാദി. വധോതി മരണം. ബന്ധോതി രജ്ജുബന്ധനാദീഹി ബന്ധനം. വിപരാമോസോതി ഹിമവിപരാമോസോ, ഗുമ്ബവിപരാമോസോതി ദുവിധോ. യം ഹിമപാതസമയേ ഹിമേന പടിച്ഛന്നാ ഹുത്വാ മഗ്ഗപടിപന്നം ജനം മുസന്തി, അയം ഹിമവിപരാമോസോ. യം ഗുമ്ബാദിപടിച്ഛന്നാ മുസന്തി, അയം ഗുമ്ബവിപരാമോസോ.

ആലോപോ വുച്ചതി ഗാമനിഗമാദീനം വിലോപകരണം. സഹസാകാരോതി സാഹസകിരിയാ, ഗേഹം പവിസിത്വാ, മനുസ്സാനം ഉരേ സത്ഥം ഠപേത്വാ, ഇച്ഛിതഭണ്ഡഗ്ഗഹണം. ഏവമേതസ്മാ ഛേദനവധബന്ധനവിപരാമോസആലോപസഹസാകാരാ പടിവിരതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

മഹാവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.